Skip to main content

Full text of "Patrologiae cursus completus ... Series latina prior .."

See other formats 


Google 


This  is  a  digital  copy  of  a  book  that  was  prcscrvod  for  gcncrations  on  library  shclvcs  bcforc  it  was  carcfully  scanncd  by  Googlc  as  part  of  a  projcct 

to  make  the  world's  books  discoverablc  onlinc. 

It  has  survived  long  enough  for  the  copyright  to  cxpirc  and  thc  book  to  cntcr  thc  public  domain.  A  public  domain  book  is  one  that  was  never  subjcct 

to  copyright  or  whose  legal  copyright  term  has  expircd.  Whcthcr  a  book  is  in  thc  public  domain  may  vary  country  to  country.  Public  domain  books 

are  our  gateways  to  the  past,  representing  a  wealth  of  history,  cultuie  and  knowledge  that's  often  difficult  to  discovcr. 

Marks,  notations  and  other  maiginalia  present  in  the  original  volume  will  appear  in  this  flle  -  a  reminder  of  this  book's  long  journcy  from  thc 

publishcr  to  a  library  and  fmally  to  you. 

Usage  guidelines 

Googlc  is  proud  to  partncr  with  libraries  to  digitize  public  domain  materials  and  make  them  widely  accessible.  Public  domain  books  belong  to  thc 
public  and  wc  arc  mcrcly  thcir  custodians.  Nevertheless,  this  work  is  expensive,  so  in  order  to  keep  providing  tliis  resource,  we  liave  taken  stcps  to 
prcvcnt  abusc  by  commcrcial  partics,  including  placing  lcchnical  rcstrictions  on  automatcd  qucrying. 
Wc  also  ask  that  you: 

+  Make  non-commercial  use  ofthefiles  Wc  dcsigncd  Googlc  Book  Scarch  for  usc  by  individuals,  and  wc  rcqucst  that  you  usc  thcsc  filcs  for 
personal,  non-commercial  purposes. 

+  Refrainfivm  automated  querying  Do  nol  send  aulomatcd  qucrics  of  any  sort  to  Googlc's  systcm:  If  you  arc  conducting  rcscarch  on  machinc 
translation,  optical  character  recognition  or  other  areas  where  access  to  a  laige  amount  of  tcxt  is  hclpful,  plcasc  contact  us.  Wc  cncouragc  thc 
use  of  public  domain  materials  for  these  purposes  and  may  be  able  to  help. 

+  Maintain  attributionTht  GoogXt  "watermark"  you  see  on  each  flle  is essential  for  informingpcoplcabout  thisprojcct  and  hclping  thcm  lind 
additional  materials  through  Google  Book  Search.  Please  do  not  remove  it. 

+  Keep  it  legal  Whatcvcr  your  usc,  rcmember  that  you  are  lesponsible  for  ensuring  that  what  you  are  doing  is  legal.  Do  not  assume  that  just 
bccausc  wc  bclicvc  a  book  is  in  thc  public  domain  for  users  in  the  United  States,  that  the  work  is  also  in  the  public  domain  for  users  in  other 
countrics.  Whcthcr  a  book  is  still  in  copyright  varies  from  country  to  country,  and  wc  can'l  offer  guidance  on  whether  any  speciflc  usc  of 
any  speciflc  book  is  allowed.  Please  do  not  assume  that  a  book's  appearancc  in  Googlc  Book  Scarch  mcans  it  can  bc  uscd  in  any  manncr 
anywhere  in  the  world.  Copyright  infringement  liabili^  can  be  quite  severe. 

About  Google  Book  Search 

Googlc's  mission  is  to  organizc  thc  world's  information  and  to  makc  it  univcrsally  acccssiblc  and  uscful.   Googlc  Book  Scarch  hclps  rcadcrs 
discovcr  thc  world's  books  whilc  hclping  authors  and  publishcrs  rcach  ncw  audicnccs.  You  can  scarch  through  thc  full  icxi  of  ihis  book  on  thc  wcb 

at|http://books.qooqle.com/| 


nhm&aicaCUbronf 


PATROLOGItE 

CURSUS  COMPLETUS 

SEU  BIBLIOTHECA  UNIVERSALIS,  INTEGRA,  UNIFORMIS,  COMMODA,   OECONOMICA, 

OMHSS.PmUM,IIO(nWMSCmUftDMWBBGCLESM$TI(]OR|IM, 

SIVE    LATINORUM,   SIVE  ORiECORUM, 

QUI  AB  ySVO  APOSTOLICO  AD  TEMPORA  INNOCENTII III  (ANNO  1216)  PnO  LATINIS 
ETCONCILII  FLOBENTINI  (ANN.  l/i39)  PRO  OnjECIS  FLORUERUNT  : 

RECUSIO  CHRONOLOGICA 

OMNIUM  QHiE  EXSTITERE  MONUMENTORUM  CATHOLICiE  TRADITIONIS  PER  QUINDSaM  PRfMA 

ECCLESIiE  SiECULA, 

^UITA  E01TI0NE8  AGGURATISSIUAS   INTER  SB  CUMQUE   N0NNULLI3     CODICIBUS   MANUSCRIPTIS     COLLATAS,    PBRQUAIi 

DILI6BNTER  CASTIOATA ;  DISSERTAT10NIDU3,  COUMBNTAItllS,  VARIISQUE  LECTIONIDUS  CONTINENTBR  ILLUSTRATA; 

OMMBUS   0PERIBU3   POST  AMPLISSIMA3   EDITIONES   QUwB  TRIDUS   N0VIS3IMIS   S.EGULIS   DBDENTUR    AD30LUTAS 

DETECTIS,   AUCTA;  INDIC1BU3  PARTICULARIBUS  ANALYTICIS,  SINQULOS  SIVB  T0M03  SIVE  AUCTOIIKS  ALICUJUS 

MOMENTI  8UBSEQUBNTIBU3,    DONATA  ;   CAPITULIS   INTRA   IPSUM  TEXTUM   RITE  DISPOSITIS,  NECNON   BT 

TITUU8  SINOULARUM  PAOINARUM  MAROINEM  SUPERIOREM  DISTINGUENTIBUS   SUBJECTAMQUE  MATE- 

RIAM  8IONIFICANTIBUS,   ADORNATA ;    OPERIDUS   CUM   DUBIIS,   TUM  APOCRYPHIS,   ALIQUA   VERO 

AUCTORITATB  IN  ORDINB  AD  TRADITIONEM   ECCLESIASTICAM  P0LLENTIBU9,   AMPLIPICATA  ; 

OUCETfTIS     ET  AMPLIUS     LOCUPLETATA    INDICIBUS  AUCTORUM    SICUT    ET    OPERUM,    ALPHABBTICIS.    CHR0N0L0aiCC% 

STATISTICIS,    SYNTHETICIS,  ANALYTICIS,  ANALOOICIS.   IN  QUOUQUE   RELIOIONIS  PUNCTUM,   DOOMATICUU,  MORALK, 

LITURGICUM.  CANONICUM,    DISCIPLINARE,   HISTORICUM»   ET   CUNCTA  ALIA  8INB  ULLA  EXCEPTIONE  ;  SED   PRwB- 

SenTIM   DUOBUS    INniCIBLS    IMMKNSI3    BT    GBNEIIALIHUS,     ALTEllO    SCILICET    HEI^UM,    QUO    CONSULTO, 

QUIQUID   NON   80LUM  TALI8  TAL18VB  PATER,   VBRUM  ETIAM  UNUSQUISQUB  PATRUM,  NB   UNO   QUIDEM 

OMISSO,  IN  QUODLIBET  THEMA  SCRIPSERIT,    UNO  INTUITU  GONSPICIATUH  ;  ALTERO  SCRIPTUK/LI 

SAGRilC,  EX   QUO   LECTORI   COMPERIRE    SIT  OBVIUM   QUINAM  PATRGS  ET  IN  QUIBUS  OPERUM 

SUORUM  LOCIS    8IN0UL0S  SINOULORUM    LIBROKUM    8.    SCRIPTUR^    VERSUS,    A    PRIMO 

OENESEOS   USQUB   AD   N0VI33IMUM   APOCALYPSIS,    COMMCNTATI   SINT. 

BDrriO    ACGURATISSIMA,  CiGTERISQUE  OMNIBUS   FACILE   ANTEPONBNDA,  SI    PERPENDANTUR   CHARACTERUM      NITIDtTAt 

CHAltTiB  QUALITAS,   INTEGRITAS  TEXTUS,    PERFECTIO  GORRECTIONIS,     OPERUM   RECUSORUM   TUM   VARIBTAS,  TUM 

NUMERUS,    FORMA    VOLUMINUM    PBRQUAM    COMMODA    8IBIQUE    IN    TOTO    PATROLOOIwB    DBCURSU    CONSTANTKR 

SIMILIS,     PRETU     BXIGUITAS,     PR.ESERTIMQUE     ISTA     COLLECTIO,     UNA,    METHODICA   ET    OIIRONOLOOICA9 

SKXCENTORUM  FRAOMENTORUM   OPUSCULORUMQUE   HACTENUS   HIC  ILLIC   SPARSORUM,  PRIMUM  AUTEM. 

INN08TRA  BIBLI0THBCA,BX0PERIBU3   ET  M3S.   AD  OMNKS  .ETATR3,  L0C03,  LINOUAS    POKMASQUB 

PKRTIXENTIDUS,   COADUNAT JHUil. 

SERIES  LATINA, 

IN  QUA  PRODEONT  PATRES,  DOCTORBS  SCRIPTORESQUE  ECCLGSL£  UTIN^ 

A  TERTULLIANO  AD  INNOCENTIUU  III : 

AGGURANTE  J.-P.   MIGNE. 

Blbllolheese  Clerl  anlversae, 

SIVE  CURSUUM  COMPLETORUU  LN  SLNGULOS  SCIENTLC  KCCLES(ASTIC/G  RAMOS  &niTOitB. 


PATROLOGIM  TOMVS  CXVI 

IIEBBO,  HAUTMANNUS,  ERMAMUCUS,  ERCHAMBERTUS,  NITHARDUS,  AMULO,  HAYMO. 

IIAYMONIS  TOMUS  PRIMUS.  -  C JITERORUM  TOMUS  UNICUS. 


•  •  •         •  •• 


*      t     .,  -*       .    - 

•  r  • 


•  PARlSIfS 

APUD  GARNIER  FRATRES,  EDITORES  ET  J.-P.  MIGNE  SUCCESSORES, 
IN  VIA  DICTA  AVENUE  DU  MAINE,  189,  OLIM  CHAUSSEB  DU  MAINE,    127. 

1879 


t.  II  i^ 


GLICIiy     —    BX   TYrie  PAUU  DUrONT,  12,  VIA  DICTA  BAC-D'A8NlknE8.    C35.5.79. 


■  • 
•    ■ 

•  •  « 


•  •  •     • 

•  •  •   •       • 


•       • •   •        •  •• 


•  • 


••  ••• 


•    • 


•  • 


SiECULDM  IX. 


HAYMONIS 


HALBBRSTATENSIS  EPISCOPI 

OPERA   OMNIA 

EX  VARIIS  EDITIONIBUS  INEUNTE  SiGGULO  SEXTO  DECIMO  COLONIiE  DATIS 
AD  PRELUM  REVOCATA  ET  DIUGENTISSIME  EMENDATA 

PRyEMITTUNTUR 

EBBONIS  RHEMENSIS,  HARTMANNI MONAGHI S.  GALLI,  ERMANRIGI AUGIENSIS  MONACHI, 
ERCHAMBEBTI  FRISINGENSIS  BPISCOPI,  NITHARDI  S.  RICHARII  ABBATIS, 

AMULONIS  EPISGOPI  LUGDUNENSIS, 

SCRIPTA  QUvE  SUPERSUNT 

ACGURANTE  J.-P.  MIQNE, 

BllbliotlieMe  OeH  «BlirerMe 

SIVE 
CURSUUM   COHPLBTORUN   IN  SIIIGULOS  SCIERTLe  ECCLRSIASTICiC  RAMOS  EDITORV. 


»•••< 


TOMLS  PRIMUS. 


*—t 


•  -         ... 

*•    •••■  •%       ••  ;..•••'• 

APUD    GARNIER    FRA'fRES,    EDITOP»ES   ET    4.-P.    MIGNE    SUCCESSORES, 
IN  VIA  DICTA  :  AVENUE  DU  MAffiE!'.  IfiD,  OIJM  CFAUSSAe  DU  MAINB,  iS7. 

187» 


t 


!) 


11 


EBBONIS  EPISCOPI  RHEMENSIS. 


12 


Buasum.Eo  acilicct  modo,ut  ipsi  8int  tcstesalium  A.  ^^^  rcpctitionem  uut  intorpnllationcm  auctoritat? 
Bucccdendi  et  consecrandi  subrogandique  in  loco  canonica  facerc  valeam^  manu  propria  mca  sub- 
meo  qui  digne  prdBcsse  et  prodesse  possit  EcclesiaBy  scribcns  firmavi.  Ebo  quondam  episcopus  subs- 
cui  hactenus  indigne  praefui.  Et  ut  inde  ultra  nul-      cripsi. 


KBBONIS  APOLOGETICUM 

(Apud  Acherinm,  Spicil.,  tom.  III.) 


EooNisRhemensisarchiepiscopiySanctaesedisapo- 
8tolic8B  legati  pro  conversione  paganorum  redemp- 
tionequecaptivorum,  ex  consensu  Ludovici  Caesaris, 
totiusquo  palatin®  dignitatis  ojus  dirccti,postca  qui 
perseoutionis  temporo  plurimorum  episcoporum 
cffitororumque  nobiliumlaicorum  exsiliapassorum, 
Rhemcnsi  ab  ccclosia  pulsus,septenniquc  custodia 
pressus,  hinc  succedcnte  Lothario  Augusto  rovoca- 
tus,publicaque  ac  auctoritate  ccclesiastica  restitu- 
tuB,  assistcntibus  vcl  doccmentibu?  magnis  consu- 
libus  pariter  cum  sanctis  hic  subscriptis]catholicis 
praesulibus,  Drogone  archipalatino  prassulc,  sancta- 
queunanimitate  illiomnes  isti  concordcs,  Autgarius 
archiepiscopus,  Amalwinus  archicpiscopus,  Audax 
archiepiscopus,  Hotti  archiepiscopus,  Joscph  opis- 
copus,  Adalulfus  episcopus,  David  cpiscopus,  Hro- 
dingus  opiscopus,  Gislebcrtus  episcopus,  Hcrminus 
episoopus,  Frotharius  cpiscopus,  Badaratus  episco- 
pus,  Hagano  episcopus,  Hrotgarius  cpiscopus,  Ado 
episGopus,Samuelepiscopus,  Provocatus  episcopus, 

Hrambertus  episcopus,  Rataidus Amalricus, 

Tooatus  episcopus,  cum  caBtcris  piurimis  presbyteris 
ac  diaoonibus,  in  Ingelenheim  palatio^publico  assis- 
tentibus.His  namque  explicitis  canonicaB  restitutio- 
nis,  palatinis  summis  negotiis,  comprovincialium 
receptionis  solemniter  roborata  viii  Idus  Decembris 
exstitit  principali  in  ecclcsia  et  sancta  sedc  Rhe- 
mensi,  obviam  ibi  occurrontibus  cunctis  dicBcesos 
prasulibus  autmissis,cumconvicibusinclytis,eccle- 
giastica  autpublicanecessitatcvel  utilitatepromotis, 
quibus  veniendi  impossibilitas  sola  non  restitit,  ge- 
neraliconventucongratulantcs,hancBubscriptionem 
publicam  concord  i  unan  i  mitate  celebrata,  priscorum 
Patrum  exemplis  edocti  ratioiiabiliter  cdidcru  nt. 

HaBC  ita  scribendo  omncs  subternotati  antistes 
unanimiter  praefigontes-sanxerunt. 

Deum  non  habetur  incognitum,quod  apluribusvi- 
detur  esse  compertum,  qualitcr  Ecclcsia  hasc  maxi- 
ma  Galliarum  sub  rcgimino  Francorum  diversis 
perturbationibus,  ac  discordiis  principum  indigna- 
tione  violenta,  his  temporibus  agitata  vcxatur  : 
unde  et  plurimi  episcoporum  vi  propriis  a  sedibus 
expulsi,  aut  timore  dcrclictis  gregibus,  divcrsis  in 
partibus  exsulantur.  Intcr  quos  etiam  Ebo  archiopi- 
Bcopus  Rhcmensis  ecclesiaj,  raptus  a  propria  scde, 
principum  indignationc  violcnti  exsilio  ductus  est. 
Undo  et  reduetus  sub  custodia,  ut  periculum  cvade- 
ret,et  fUrores  persequcntium  mittigaret,redimendo 


temqus,  ut  moliori  tompori  se  reBcrvaret,cum  con- 
scnsu  cpiscoporum  pontificali  seccssitaministerio, 
dum  inter  torrorcs  et  discordias  ratio  non  sinit 
immolare  victimas,  diconte  Doinino  :  Si  offers  mU' 
^  nus  tuum  ad  altare,  et  recordatus  fueris  quia  frater 
tuufi  habet  aliquid  adversum  'te,  relinque  ibi  munus 
tuutn,  etc.  (Matili.  v,  23.)  Postquam  vcro  Deus  Ec- 
clcsiae  suae  tranquilliora  reddidit  tcmpora,  placuit 
principibus  et  magistratibus  ccclesiasticis,utisdcm 
pastor  adj^dobitum  oviie  revcrterotur,  et  oves  quos 
compulsus  reliquorat,  tuendas  rcciperet  iterum. 

Quibus  et  ecclcsiosticis  dcbitis  negotiis  ego  Theo- 
dericus,  Camcracensis  cpiscopus,  assensum  cano- 
nice  praEibens  :  sicut  prius  de  illius  discessu  com- 
patiendo  dolui,  ita  ct  modo  de  illius  rcversione 
congaudens,  constitutioncs  has  soniorum  vel  fra- 
trum  roborando  subscripsi ;  quia  tulia  saDpo  conti- 
gissc  et  in  aliis  ecclcoiasticis  gostis  legi. 

Hrodhadus  Suessionensis  epiocopus  haec  ita  si- 
C  militcr  roboravi. 

Hildemannus  Bolvaccnsis  similiter. 

Symeon  Laudunensis  similiter. 

Erpwinus  Silvanectcnsis  similitcr. 

Raginharius  Ambianensis  similiter. 

Emmo  Nomiomacensis  similitcr. 

Folcwinus  Taravanensis  similiter. 

In  nominc  Domini  nostri  Jcsu  Christi  Dci  sum- 
mi,gIorioso  imperante  Ludovico  Caesare,  cujus  pri- 
ma  tempora  regni  quanquam  valde  coruscarent 
prospera,  ullima  tamen  ejus  concessa  nimia  advor- 
sitatc  divinam  quasi  indignationem  illam  passa, 
quam  de  novissimis  tcmporibus  vis  sempcr  terret 
evangolica,  dicens  :  Trad4!t  autem  frater  frairem  in 
fnortem,  et  pater  /iliumy  et  insuryent  filii  in  parentes 
{Matth.  X,  21).  Multi  doniquo  hitic  potcntes  expulsi 
suut  a  patria  ;  episcopi  quoque  Dei,  aliivo  ministri 
custodias  efexsilia  passi ;  quidam  ctiam  utriusque 
sexus  nobiles  laici  ad  monasticum  habitum  com- 
pulsi,  ut  saltcm  his  flagcllis  celeri  castigatione 
compuncti,  rcmcdia  saiutis  recipcrcnt ;  quia  quos 
blanda  vitiaverat  prosperitas,  nceesse  erat  ut  dira 
purgaret  advcrsitas,  nc  ad  tartarcam  vindictam 
divina  ultro  saeviret  majestas. 

His  etenim  manifestis  cognitis  periculis,ego  Rhe- 
mensisEno  indignus  episcopus,  intcr  capteros  anxios 
tribus  afflictus  prcssuris,  id  cst,  sublatis  rebus 
omnibus,  in  ira  vel  cu8todiaoppressusprincipis,in- 
super  etfesBUsaegritudinecorporis^sancto  cum  Psal- 


D 


>c* 


f3 


APOLOGETICUM. 


41 


mista  dicere  non  orubui :  Iniquitatcm  nicam  annun- 
tiabo,  et  cogitabo  pro  peccato  meo  (PsaL  xxxvii,  19) ; 
divinis  flagellis  monitus  si  in  prosperis  lcgcm  Do- 
mini  neg1exi,ad  ipsamin  adversis  confugeredebui; 
ita  ut,si  quem  per  potentiam  quondam  injustelajsi, 
hinc  in  angustiis  me  laedentem  ferrc  patientcr  de- 
vovi.  Si  cui  etiam  aliquid  indebite  abstuli,  ablatis 
mihi  omnibus  non  contradixi,  sod  auferenti  tuni- 
cam,  etiam  et  pallium  reliqui.  Si  enim  quandoque 
unicum  neglcxi  inimicum  diligero,hinc  et  proper- 
secutoribus  oraredidici.  Sicquehumili  satisfactione 
memetipsum  accusans,  furores  persequcntium  mi- 
tigare,plu8quamlitigaredccrevi;  sancto  instrucnte 
Abraham,  qui  inter  pericula  a  praelationc  uxoris  se 
exuens,  vim  facientibus  humiliter  credere  magis, 
quam  damnabiliter  resistcro  elcgit.  Sanctus  utiquo 
Apostolus  non  rainus  ondem  docuit,cumdixit:iVon 
vosmetipsos  defendentes,  cluirissimi,  scd  date  locum 
inv{Rom.  xii,  19).  Tntor  divina  siquidem  vcrbera 
beatus  Job  non  murmurare,  scd  orare  atque  confi- 
teri  pcccata  maluit,cum  anxius  intcr  cajtera  multa 
lamcnta  dixit:  Peccavi:  quid  faciam  tibi.o  custosho- 
fninumf  (Job.  vii,  20,)  Quibus  multimodis  Patrum 
animatus  cxemplis,  ductus  eodcm  mundano  im- 
petu,  compulsus  ad  tribunal  palatinum,  non  ad 
s^Tiodalem  sanctorumconventum,  quo  violenternon 
licct  trahi,  sed  magis  liberum  canonice  convocari 
episcopum.  Contigit  tamen  me  in  media  multitudine 
sanctorum  astitisse  fratrum,hicmali  vcxationediu- 
tina  ibi  afflictorum,quorum  consolatione  pia  recrea- 
tus,illa  mihi  divinitus  inspiratasentontiacharitatis 
pnesto  apparuit  condolcntium,  sicut  scriptum  est: 
Cum  patitur  unum  membrum,  compatiuntur  omnia 
membra  (l  Cor,  xii,  26);  quorum  consilio  adjutus 
trcs  mihi  cx  ipsis  clegi  secretissimos  adjutorcs,Aiul- 
fum  videlicet  archiepiscopum,  Badaradum  Modoi- 
numque  episcopos,  cum  quibus  deSalvatoris  nostri 
institutione  peccatorumquc  remissione  diligenter 
contuli,  memor  evangelici  praecepti  dicentis :  Sioffers 
miin%u  tmm  ad  altare  et  ibi  recordatus  fueris  quia 
frater  tuus  habet  aliquid  adversum  te,  rclinque  ibi 
munus  tuum  ante  altare  (Matth,  v,  23).  Hac  igitur 
ftuctoritate  cernens,  quia  frater,  quanto  magis  quia 
princeps  meus  commotus  adversum  mc  crat,  reliqui 
munus  oblationis  me®  ante  altarc,  et  summa  satis- 
factione  jam  dictorum  consensu  confcssorum  vcl 
fratrum  succumbens  proptep(Bpem)recupcrandi  con- 
cordiam  illatasomnes  patienter  susccpi  injurias,  et 
puritatc  confcssionis  remissionem  peccatorum  ve- 
oiamque,et  non  condemnationcm  percipcrccredidi, 
quia  superbiam  inmejudicaviutncccm  diabolicam, 
vanam  gloriam,  ruinam  pcrpetuam  :  mundi  hujus 
(quod  est  amatorum  mundi)  noxiam  amicitiam,qua! 
divino  tcstimonio  ad  Dei  pertinet  inimicitiam,in  me 
damnavi  ut  poenam  taKaream,sacra  dicentc  Scrip- 
tura  ;  Qui  hujus  sxculi  amicus  fuerit,  inimicus  Dei 
deputabitur  (Jac,  rv,  4).  Fratris  convicium,  ut  fatue 
dictum,  lege  evangelica  deputavi  ut  gehennale  sup- 
pMciam :  mendacium  quoque  vel  odium  non  minus 


A  quam  homicidium  cxsccravi,  teatante  apostolo  : 
Qui  odit  fratrem  suum,  homicida  est  (Joan,  in,  15). 
Eodem  modo  mendacium  respui,  ut  scelus  pessi- 
mum,  de  quo  divinitus  habetur  prsOxum:  Perdes 
omnes  qui  loquuntur  tnendacium  (Psal,  v,  7)  :  quo 
scclcre  ofTenditur  Deus,decipitur  proximus,  perit  et 
ipsc  propria  ncccssitate  dolosus*  Quibus  quidem 
aliisque  similibus  formidolosissimis  pestibus  ter- 
ritus  atque  compunctus,  non  ficte,  sed  devote  coiv 
ripiente  me  Domino  ingemui,  qui  quos  amat^  qT' 
guity  flagellat  omnem  /ilium,  quem  recipit  (lleb,  xu, 
6),  sancto  clamantc  Apostolo  :  Cum  judicamur^  a 
Domino  corripimur,  ut  non  cum  hoc  mundo  damnS' 
mur  (I  Cor.  xi,  32). 
Ne  igitur  sajvientes  in  me  amplius  peccarent.  Sal- 

P  vatoHs  nostri  cvadendi  usus  sum  argumento,qui  in- 
tcr  manus  pcrscqiftjntium  se  abscondit,etexivit  de 
templo,  ncquc  pcriculis  immincntibusdistuliexire 
de  tcmplo,  ct  sccedcro  a  pontificali  officiOy  qui  vio- 
lentor  tricnnio  jam  cxclusus  eram  a  debito  sacrifi- 
candi  loco.  Nam  ct  apostoli  tempore  passionis  ter- 
riti,non  rituin  sacrificandi,sed  provida  circumspeo- 
tionc  abdita  tantum  loca  orationis  qusrebant  lati- 
tandi  :  quia  mctus  fraterna  cum  discordia  divina 
rite  non  celcbrat  charismata,  ctiam  et  tcmpus  lu- 
gendi  non  exposcit  solemnia^  sed  potius  evadendi 
rcmedia,  dicendo  :  Confitebor  adversum  me  injusti' 
tias  meas  :  et  tu  rcmisisti  impietatem  peccati  mei  : 
pro  hac  orabit  ad  te  omnis  sanctus  in  tempore  oppor- 
tuno  (Psal.  XXXI,  6).  In  hoc  crgo  tcmpore  opportuno 
si  sancti  pro  remissione  peccatorum  laborant,pea- 

C  catores  utique  ad  confcssionis  rcmedia  currere  non 
diirerant  nccesse  est.  Unde  et  nequaquam  noxia, 
sed  potius  salubcrrima  habcnda  est  illa  confessionifl 
meo^  publicainscriptio,per  quam  perhibetur  certa 
pcccatorum  posse  ficri  remi8sio,dum  lux  pooniten- 
tium,qua)  a  mocrorc  incipit^ad  gaudiamerita  con- 
8urgit,divina  diccntc  scntcntia  :  Qui  seminant  in  /a- 
crymiSy  in  gaudio  mcicnt  (Psal.  cxxv,  6) ;  ncque 
cnim  Dominus  dcspicere  aut  damnarCy  sed  potiuB 
sanarc  atquc  erigcre  contritos  corde  legitur.  Sub- 
scriptionem  ergo  mihi  in  angustiis,nequaquam  dam* 
nationis  sed  potius  creptionis  titulo  edidi,quam  non 
convictus,  scd  valdc  constrictus  pcrtuli,  melius  hic 
inscrendam  adnotatione  publica  prsvidi  in  testimo- 
nio  vcritatis,ne  aucta  autminutamaculeturalicujus 

n  a^inuli  quandoquc  mcndaciis,ut  ct  quod  tuncgestum 
cst  Bccreto  crcptionis  argumcnto,hinc  jam  publico 
ubiqnc  discutiatur  ab  omnibus  vers  charitatis  stu- 
dio,et  dum  nullum  ibi  ccrtum  damnationispraefigi- 
tur  crimcn,  nullatcnus  ullum  possit  ultra  pati  con- 
fusionis  discrimen.Non  noxia  ergo,  sed  valde  pro- 
ficua  habcnda  cst  talis  subscriptio,qu(B  furores  per- 
sequentium  mitigavit,  hicmales  anxias  vexationes 
fratrum  porrecta  levigavit,  me  etiam  ab  ira  perse- 
quentium  cripuit;insuper  et  secundum  sanctarum 
Scripturarum  auctoritatem  mihi  confitenti  remissio- 
nem  porrigitpeccatorum,si  perseveravero  divinitus 
castigatus  certa  in  emendatione  morum,  SoripBi 


EBBONIS  EPISGOPI  RHBMENSIS. 


40 


iiUque  in  quo  apud  Deum  non  corrui,  sed  potius  A 
humili  satisfactione  convalui,  ot  haac  ita  vim  fa- 
oientibus  edita  obtuli,  quia  cortus  sum,  et  scio  cui 
oredidi  dicens  :  Ego  Ebo  indignus  episcopus,  ctc. 
Vide  confessianem,  supra. 

Si  quis  vero  per  salutarem  banc  in  pressuris  ro- 
pertam  oonscriptionis  formulam  me  damnandum 
decreverit,  similiter  et  in  omnibus  scriptis  meis  me 
t^primere  poterit,  in  quibus  nunquam  me  Justifl- 
0O9  sed  sempor  indignum  episcopum  subscribens 
abiqae  denuntio.  Nec  tamen  mo  in  hac  eadem  sub- 
soriptione  ullus  violatorem  aut  mendacom  depre- 
hendere  poterit :  quia  nemo  ibi  postea  utilior  prsa- 
fUitySed  septonni  fcrme  sub  poDnitenti»  spdtio,quo 
in  sancta  Eoclesia  peccatorum  pcBnitentibus  fiori 
solet  remissio,  patienter  exspoctans,  liemini  conse- 1^ 
crationis  ibi  dignitatem  impedivi.  NolUe  ergOj  di- 
oente  Domino  Deo  nostro,  condemnare,  et  non  con- 
demnabmmi :  m  quo  cnim  judicio  judicaveritis,  ju- 
iicabinUni  {Luc.  vi,  37). 

Conscriptio  itaque  hflBc  diversis  necessitatibu8,id 
estf  delictorum  vel  persoquentium  occasione  con- 
fecta,  ei  adhuc  scandalizanti  alicui  scrupulum  ge- 
nerat,  universorum  ibi  quaeso  verborum  rationem 
diBontiat,  in  qua  certocrimino  invento,undc  cano- 
nica  rite  eequatur  damnatio,  Juste  precor ;  ot  non 
livide  Judioet  proximum^dumque  so  astimat  stare, 
Tideat  ne  cadat^  quia  lividus  judex  festucam  in  al- 
leriiiB  qusrens  trabem,  in  suo  noquaquam  sentit 
oottlo.  Luce  clarius  namque  canonica  fulget  aucto- 
litaSy  quod  siout  sine  certo  crimino  canonice  nun- 
quam  dqjicitur  episcopus^ita  nec  absolutione  spon-  C 
tanea,  quod  minus  violenta  alterius  sub  custodia 
non  lioet  reoedere  episcopum  sine  concordi  praBsen- 
'H&p  vel  consensu  oivium  subditorum. 

Pnevalet  orgo  merito  in  omnibus  his  ecclesiasti- 
ca  repetitio  supra  quascunquo  alias  adinventiones 
Molentas  aut  libitas,  sua  magis  quam  Jesu  Ghristi 
querentium.  Juste  ergo  Judicantur  omnia  irrita, 
'qu89cunque  non  fuerant  auctoritato  canonica  undi- 
que  fulta.Fidissimus  denique  tot  tabilusque  prsesi- 
diis  ecclesiasticis  ac  statutis  prffisentia  et  eotema 
quesivi  remedia,  dum  nimis  lacendo  in  tempore  lo- 
quendi,  nimisque  loquondoin  temporetacondi,inter 
OflBteramemetipsum  noxia  reprehendi  contagia,divi- 
nam  mi\jestatem  implorans,  utponat  uMra  custodiam 
ori  meo,  et  ostium  circumstantia^  labiis  meis,  Ne  de-  ]) 
clinet  eor  meum  in  verba  malitia^  ad  cxcusandas  ex- 
cusationes  in  peccatis  :  sed  corripiat  me  justus  sem- 
per  in  misericordia  {PsaL  cxl,  3.  6).  Gum  cnim  ncc 
}ustum  nisi  in  misericordia  sanat  corripere  divina 
potentia  :  quomodo  poccator  pcccatorom  damnare 
licite  poterit  divina  sinc  vindicta?  Dominusutique 
dominantium  meretricem  legalibus  poenis  dignam^ 


nonnisi  sine  peccato  quemquam  damnare  acqnievit 
{Joan,  VIII,  3)  :  quo  pietatis  exemplo  compunctum 
cordo  non  mortificare,  sed  misericordiam  magis 
quam  sacriflcium  so  velle  monstravit  (Ose,  vi,  6). 
Publicanum  siquidemseipsum  accusantem  noncon- 
demnavit  (Luc.  xviii,  13),  sed  magis  Justificavit, 
ncc  oppressit,  sed  cxtulit,  cum  non  dixit  :  ^t  se 
humiliat  condcmnabitur,  sed  exaltabitur  (Luc,  xiv, 
11).  Semivivum  similiter  prostratum  non  respuit, 
sed  procurandumsanctis  stabulariis  ligandi  solven- 
diquo  potestatom  habentibus  oommisit,  et  super 
divina  accepta  denariorum  reparandi  munera  com- 
passione  proprie  condolerc  pro  sBtemflB  moroodia 
lucro  commonuit  dicens  :  Quodcunque  supereroga" 
veriSf  ego  cum  redierOj  reddam  tibi  {Luc,  x,  30-35). 
Davidica  quippc  compunctio  momontanoa,  non  de- 
Joctioncm  sed  recupcrationom  meruit.  Sancti  quo- 
quo  apostoii  de  promissa  ac  mentita  in  passiono 
perseverantia,  post  resurreotionem  vero  do  stulti- 
tia,  et  inoredulitate  vel  cordis  duritia  increpati : 
Petri  etiam  negatio  contritione  cordis  purgata.  Ne- 
quaquam  damnatos  hos,  verum  etiam  correctos 
pristinisque  dignitatibus  rcstitutos  non  solum  ce- 
lebrat,  scd  potius  do  roparatione  lapsoram  imitan- 
do  gloriatur  ubique  gavisa  sancta  Doi  Ecclesia. 
Modema  equidem  auotoritate  palatina  compulsos 
in  angustiis  ad  monasticum  pocnitentis  habitum 
utriusque  soxus  laicos,  itomque  paco  reddita  rcdis- 
80  ad  statum  sseculi  pristinum  manifestum  ost ; 
quo  etiam  ritu  nullum  osse  dedecus  constaty  si  of- 
fensus  clerious  post  humilcm  satisfactionem  aiii 
debitum  clericatum  recuperat. 

Igitur  nam  manifestis  Novi  ac  Veteris  Testamenti 
divinisnobis  ostensis  bencnciorumexempIis,adJam 
dictam  vulgo  notam  satisfactionem  humilem  me 
devotus  obtuli,  co  quod  recuperationcm  magisquam 
damnationem  unquam  ab  initio  scmper  humilis  me- 
ruit  satisfactio.  Postquam  vero  persccutionom  suc- 
cedente  offensi  principis  glorioso  haerede  Lothario 
Cflssarc,  mox  mihi  ecclesiastica  restituta  ost  concor- 
dia,ct  vacantem  Ecclo8iam,quam  quondam  violen- 
ter  amiseram  inveniens,  non  prflBsumptive,sed  rcpe- 
tentibus  ibi  sanctis  ordinibus  dcbito  septennem  fero 
post  satisfactionem  reccpi,  assistontibus  cum  prin- 
cipc  raagnificis  prajsulibusplurimis,quorum  aucto- 
ritatc  omnium  revocatus,  hancannotationcm  futuris 
temporibus  recitandam,  scriptis  his  memoralibus 
in  universa  Ecclcsia  Dci  catholica  manifestam  fleri 
placuity  ct  sinistras  opiniones  falsomm  fratmm  hac 
certa  vcritato  prolata  deloro,  sanctis  verisque  fratri- 
bus  in  his  omnibus  satisfaccrc  dccuit,  ot  plus  de 
gratia  rccupcrationis  congaudcre  quam  de  nequitia 
damnationis  dolere,  suggcrons  (sicut  oportuit)  fes- 
tiva  hflec  restitutio  Dco  dignis  postoris  procurabit. 


i7 


DBP0SITI0NI8  NARRATIO. 


NARRATIO  CLERICORUM  RHEMENSUM, 

Qaaliter  Ebbo  Rhemorum  archiepiscopus,  quod  in  Xudovicum  Pium  imp.  conspiraverat,  ab 
episcopis  depositus  anno  835,  et  post  ipsius  Ludovici  mortem  sedi  suae  restitutus,  ac  deinde 
iterum  dejectus  cst. 

(DuchesQ.,  Scrlpt.  Rer.  Franc.) 


Deserente  omni  populd  Ludovicum  imperatorcm, 

et  transeunte  ad  filium  ejus  Lotharium,Ebbo  etiam 

episcepus  inter  eos  ad  cumdem  sc  contulit  Lotha- 

rium.  Qui  scilicet  Lotharius  venicns  per  imperialia 

palatia,adduxit  secum  patrem  suum  usque  Sucssio- 

nis  ad  monasterium  S.  Medardi ;  ibiquo  hortantibus 

et  jnbentibus   Cffiteris   cpiscopis,  seu   primoribus 

r^;ni,  coactus  est  Ebbo,  quia  in  dioscesi  cjus  erat, 

iin  imponere  publicam  poDnitentiam.  Uudo  nimiam 

et  perpetuam  ejusincurrit  ofTensam.  Inde  vero  plu- 

rima  pars  procerum  ac  populi  verterunt  se  iterum 

ad  jam  dirtum  imperatorem,  deserentes  ejus  filium 

Lothariumy  et  restituerunt  eum  in  imperium  apud 

monasterium  S.  Dionysii.  Morabatur  autem  tunc 

temporis  Ebbo  epiecopus  in  monasterio  S.  Basoli, 

infra  paroohiam  Rhemensem,  claudus  utroque  pedc, 

et  nimia  afQictus  inflrmitate.  Timens  vero  quia  nec 

com  Lothario  exire  poterat,  noc  animum  imporato- 

ris  adversum  se  quidquam  emollitum  habobat,  no, 

sicut  tali  turbine  furoris  fleri  solet,  a  levibus  et 

indisciplinatis  hominibus^quasi  pro  fldelitatedomni 

imperatoris  pcrderetur,  jussit  se  deportari  ad  quem- 

dam  fluvium  nomine  Matronam,  qui  propius  erat,et 

mitti  in  navim,  atque  Parisius  ad  quamdam  deduci 

cellulam  G^jusdam  Reclusi,  spersns  ibi  tnte  posse 

manere,  usque  dum  aut  animum  imperatoris  quo- 

quo  modo  plaoare  potuisset,  aut  accepta  sanitate  ire 

post  Lotharium  valeret.  Audictis  vero  domnus  impe- 

rator  eum  illuc  transfugisse,  .misit,  et  jussit  eum 

deduci  sub  custodia  ad  Voldam  monasterium  Sancti 

Bonifaciiy  ibique  servari,  et  post  biennium  adduci 

ad  Teotonis-villam  in  parochia  Mottensi,  ubi  erat 

placitum  imperatoris  publicum.  Prssentatus  au- 

tem  concilio  episcoporum,  accusatus  est  ab  impe- 

ratore,  atque  diu  nimiis  terroribus  maccratus,inito 

tandem  consilio  cum  caBteris  coepiscopis  et  fratrihus 

8ui8,quia  cpiscopus  nec  arohiepiscopus  suis  omnibus 

bonis  exspoliatur,  subque  custodia  tcntus,et  ab  ec- 

clesia  sua  sequestratuSy  in  synodo  apostolica  aucto- 

ritate  non  oonvocata,  neque  ejus  legatione  roborata, 

damnari  nullatenusjuxta  decreta  sanctorum  Patrum 

potoissetyneo  diutius  in  talibus  torqueretur,et  etiam 

sanus  corpore  irammaximi  principis  quocunque  mo- 

do  declinaretycoactus  scripsit  libellum  hunc  :  «  Ego 

Ebbo  indignus  quondam  episcopns  rccognoscens 

fragilitatem  meam  et  pondera  peccatorum  meorum, 

testes  et  confessores,  Aiulfum  videlicet  archiepisco- 

pum,  et  Bradaradumepiscopum,necnon  et  Modoi- 

Qum  epiacopum,  constitui  mihi  judices  dclictorum 

meonim,et  puram  ipsis  confessioncm  dcdi,qua;rens 


A  remedium  poDnitendi,  ct  salutem  anima;  meae,  ut 
recederom  ab  officio  ct  ministcrio  pontificali,  quo 
me  recognosco  esse  indignum,  ct  alienum  me  red- 
dcns,  pro  reatibus  mcis,  in  quibus  me  peccasse  se- 
creto  illis  confossus  sum,  eo  Bcilicct  modo,  ut  ipsi 
sunt  testes  alium  succedendi  ot  consccrandi  subro- 
gandique  in  loco  meo,  qui  digne  prfiBcsse  et  prodesse 
possit  Ecclesia;,cui  hactcnus  indignus  prffifui ;  etut 
inde  ultra  uuUam  repetitionem  aut  intorpellationem 
auctoritate  canonica  facere  valeam,manu  propria 
mea  subscribens  firmavi.»  Quorum  testiumvel  con- 
fessorum  testimonium  in  successione  et  in  conae^ 
crationo  alterius  nullus  unquam  requisivit,  com 
etiam  unus  eorum^  Badaradus  scilicet,  in  restitii- 
tiono  Ebbonis  fuerit. 

n  Finito  autem  concilio,  reductus  est  sub  arcta 
custodia  ad  eumdcm,  Sancti  scilicet  Bonifacii  monar 
sterium.  Post  aliquantum  vero  temporis,  commen- 
datus  cst  similiter  ad  custodiendum  Freculfo  Lexo- 
viensi  episcopo,inde  etiam  Bosoni  abbati  in  mona- 
sterium  Sancti  Benedicti,sub  cujus  manu  exsulabat 
quando  dominus  imperatorviamtotiusingressusest 
carnis.  Defuncto  autem  imperatore,  reductus  est  a 
jam  dicto  Bosone  abbate  ad  Lotharium,  et  obviavit 
ei  apud  Ingelenhaim.  Ubi  congregata  synodo  aucto- 
ritate  apostolica  et  pra)ceptionc  Lotharii  imperato- 
ris,  apud  eam  rostitutus  ost  ab  his  episoopis,  Dro- 
gonc  cpiscopOjHecti  archiepiscopo,Othgario  archie- 
piscopo,  David  archicpiscopo,  Amalwino  archiepi- 
scopo,  Josoph  archiopiscopo,  Andaux  archiepiscopo, 
Adalulpho  episcopo,  Erminio  episcopo,  Badarado 

G  episcopo,  Aganone  episcopo,  Samuel  episcopo,  Ro- 
dingo  episcopo,  Frothario  episcopo,  Gisleberto  ei»- 
scopo,  Adonc  cpiscopo,  Hramperto  cpiscopo,  Ratulfo 
vocato  episcopo,  Harcarrio  vocato  episcopo,  Amal- 
rico  vocato  cpiscopo.  Bosone  abbato  ex  monasterio 
Sancti  Bcnedicti,  cum  aliis  quampluribus  abbatibus^ 
presbyteris  atque  diaconibus.  Romissus  est  autem  ^ 
jam  dicto  impcratore  Lothario,  seu  a  pra)fato  conr 
ciIio,ad  sedem  propriam,  Rhemensem  scilicet  eccle- 
siam.  Ad  quam  veniens  viii  Idus  Decembris»  reoe- 
ptus  est  ab  episcopis  sufTraganeis  suis,  Rothado 
epi9copo,Simeone  cpiscopo,  Lupo  episcopo,Erpuino 
episcopo,una  cum  legalis  omnium  aliorum  episoo- 
porum  Rhemonsis  diGBceseos,  qui  variis  detenU  in. 
firraitatibusilluccorporalipraesentia  occurrere  noa 

D  valentcs,  suam  tamen  per  ccciesiasticos  legatos  et 
excusatorias  litteras  illi  cxhibuerunt  prffisentiam. 
Insupcr  cliam  a  cunonicis  ct  monachis,  atquecorrp- 
gionalibus  litteris  totius  dioccesis,  cum  iniinita  mol- 


19 


EBBONIS  BPISGOPI  RHEMENSIS. 


20 


titudiDC  utriusque  6exus,qui  omncs  cum  ramis  pal- 
marum  et  cereis  ardenfibus,  laudesque  Deo  intimis 
ex  cordibus  et  excelsissimis  vocibus  proclamantes, 
longe  ei  ab  ecclesia  obviaverunt,  et  usque  ad  cc- 
olesiam  indesinenler  psallentos  cum  perduxerunt. 
TuDC  oratione  completa,  silentioquo  imposito,asccn. 
dit  Rothadus  cpiscopus  ambonem,  ducens  sccum 
Ingobertum  monachum,et  primo  allocuius  cst  gau- 
denti  plebe  do  desiderabili  reversione  proprii  pasto- 
riSy  et  qualitcr  restitutus  a  sancto  concilio,  seu  ab 
imperatorc  Lothario,  cis  rcmittcbatur.  Et  jussit  In- 
gobertummonachumalta  voce  ipsam  ejus  rcstitutio- 
nem  legerc.  Dederunt  etiam  prflesento  omni  ecclesia 
logati  episcoporum  unusquisque  assensum  proprii 
Bui  episcopi  ut  plebis  scriptum :  qui  omncs  ecclesia} 
ab  Ingoberto  monacho"pubIice  rolecti  sunt.  Ad  ulti- 
mum  dedit  lutaus  (Vitaus)  chorepiscopus  et  vicarius 
Thcoderici  episcopi  assensum  infrascriptum.Qucm 
idcirco  hic  prse  caBteris  inseruimus,  quatinus  in  eo 
et  res  gesta  licet  brcviter  comprehensa  liquidius 
oognosci  possit,  et  consensus  eorum  qui  pro^sentcs 
adessenon  valuerunt  in  restitutione  ejus,manife8tius 
intelligi. »  Dum  non  habetur  incognitum,  quod  a 
plurihus  vidctur  esse  compertum,  qualiter  Ecclesia 
h«c  maximaGalliarum  sub  rcgimine  Francorum  di- 
versis  perturbationibus  ac  discordiisprincipumin- 
dignatione  violenta  istis  temporibus  agitata  vexatur. 
Unde  et  plurimi  cpiscopornm  a  propriis  sedibus 
expulsi,  aut  timore  derelictis  gregibus  diversis  in 
partibus  cxsulantur.  Inter  quos  ctiam  Ebbo  archic- 
piscopus  Rhemcnsis  occlesia)  raptus  a  propria  sedc, 
principum  indignationc  violenta  in  exsilio  ductus 
est.  Unde  et  reductus  sub  custodia,  ut  periculum 
imminens  evadcret,  et  furorcs  persequcntium  miti- 
garei,  redimendo  tempus  ut  mcliori  se  tempori  re- 
servaret,  cum  consensu  episcoporum  pontiflcali  se- 
oessit  a  ministerio,  dum  inter  tcrrores  et  discordias 
ratio  non  sinit  immolare  victimas,  dicentc  Domino  : 
5t  offers  munus  tuum  ad  altare^  et  ihi  recordalus 
fueris  quia  frater  tuus  hahet  aliquid  adversum  ie, 
relinque  ihi  munus  tuum,  et  costera,  Postquam  vero 
Deus  Ecclesio}  suai  tranquilliora  tempora  rcddidit^ 
placuit  principibuset  magistratibus  ecclesiasticis,ut 
isdem  pastor  ad  debitum  ovilc  reverteretur,  et  oves 
quas,  compulsus  reliquerat,  tuendas  idem  reciperet. 
Quibus  et  ecclesiasticis  debitis  negotiis,  ego  Theo- 
dericus  Gameracensis  episcopus  asscnsum  canonicis 
prsbenSySicut  prius  de  illius  discessu  compatiendo 
dolui,  ita  modo  de  ipsius  reversione  congaudens, 
constitutiones  has  seniorum  vel  fratrum  roborando 
sabscripsi  :  quia  talia  siepc  contigisse  et  in  aliis 
gestis  ecclesiasticis  legi.  »  Ilis  ita  peractis,  iterum 
reboantibus  signis,  et  vociferante  omni  Ecclcsia,  Te 
Deum  laudamus,  ductus  cst  jam  sspo  dictus  Ebbo 
episcopus  in  vestiarium,  et  indutus  episcopalibus 
vestimentiSy  similiter  etiam  alii  episcopi,et  processe- 
runt  cum  eo  ad  celebrationem  Missos.Nam  Rothadus 
episcopusdextramanu  eum  sustentans,  habuit  suffi 
partis  Lupum  Catalaunensis  ecclesiffi  episcepum,  et 


A.  Hirminfredum  presbyterum,po8teavero  Belvaccnsis 
ecclcsio;  cpiscopum.Sinistra  autcm  manu  sustinens 
eum  Simcon  episcopus,  similiter  suae  partis  Erpui- 
num  episcopum,et  Vitaum  (Jutaum)  Gameracensis 
ecclcsia3  chorcpiscopum.  Et  sic  ad  sanctum  altare 
cum  co  procedentcs,  ad  propriam  sedem  eum  dedu- 
xerunt,at(iue  cuni  eocunctisedentcs^in  omni  pon- 
tificali  oflicio  ipsadioei  commuuicaverunt.  Fucrunt 
autem  pcr  longum  spatium  ejus  cxsulatus  ordinati 
episcopi  eo  absente,  Simc^n  episcopus,  Lupus  cpi- 
scopus,  Erpuinus  cpiscopus;  quod  omnimodis  san- 
ctissimis  prohibctur  canonibus.  Qui  completa  cum 
omni  gaudio  et  I^etitia  consecrationcetsolemnitate 
sacrificii  prcoscntc  omni  Ecclesia  deprecati  sunt  cum, 
ut  ipsiusauctoritatc  eorum  statucretur  ac  roborare- 

n  tur  ordinatio.Qui  bcnignissime  corumprcccs  obau- 
dicns  dcdit  eis  publicc  coram  sacrosancto  altari 
annuIoS  ct  baculos  suo;  auctoritatis  in  confirmatione 
eorum  ordinationis,  et  allocutus  cst  de  eis  omni 
Ecclesia;,  ut  scireat  universi  se  in  charitate,  qus  ex 
Deo  cst,corum  ordinatione  consentire,  atque  sub- 
sistere. 

Postea  vcro  accipicns  auxilium  et  legationem  jam 
8(Bpo  fati  Lotharii  imperatoris,ad  limina  bcatorum 
perrexit  aposlolorum,  non  satis  habens  in  restitu- 
tione  sua  sinc  apostolicas  sedis  auctoritatc,  conscusu 
tantorum  cpiscoporum,  ct  aliorum  bonorum  homi- 
num.  Ubi  a  piissimo  ac  spiritali  patrc  Grcgorio, 
domnovideIicctapostoIico,bcnignissimeestreccptus 
etapostolica  auctoritatc  plcnissimc  rcstitutus,sicuti 
penes  nos  habemus.  Postrcmum  denique  functos 

C  pacificc  plus  quam  bicnnio  omnibus  cpiscopalibus 
ofdciis,  vocavit  nosjam  ssepc  fata  mater  Rhemensis 
eccclcsia  ad  gradus  ccclcsiasticos,  ad  quos,  Dcus 
novit,  non  importunc  nos  gessimus,  scd  eloctione 
ministrorum  Ecclesiac,  magistrorumque  nostrorum 
acclamationc,  etiam  otquc  oblatione  totius  EccIesiaB 
delati  sumus.  Post  ho^c  vero  dividentes  intcr  se 
regna  paterna,  Lotharius  imperator  ac  domnus  no- 
ster  Garolus  gloriosissimus  rcx,  dcvenit  jam  sspe 
dicta  maler  nostra  Rhemcnsis  ecclesia  in  partcm  et 
ditioncmgloriosissimi  regis  GaroIi,cum  quo  cratgra- 
tissimus  ac  potentissimus  Fulcho  abbas,  qui  ipsam 
cccic&iam  donmi  Ludovicl  imperatoris  anteapresby- 
tcr  obtinuerat,  et  gratia  ejusdem  regis,  cum  quo 
erat,  iterum  adeptus  est  eam.Gujusimpetum  atque 

])  furorcm  mctuens  jam  sa^pe  dictus  Ebbo  episcopus, 
quippe  qui  nedum  cum  codem  rege  pacificatus  erat, 
cum  Lothario,  qui  primitus  adhseserat,  remanendo, 
seccssit,  et  cum  eo  moratns  timens  quia  nullatenus 
suam  adipisci  posset  pacifice  sedem, apostolica  au- 
ctoritatc  et  consensu  cpiscoporum,dono  etiam  Lu- 
dovici  rsgis  GcrmaniaB  adcptus  cst  protcmpore  ipse 
vacans  vacantdm  sedcm  Hiltine8heim,a8pirans  scm- 
per  ad  propriam  scdem.  Quam  siquidem  a  domno 
Garolo  rege,  licet  valida  pcdum  infirmitate  gravare- 
tur,  repctisse  multorum  testimonio  comprobatur. 
Undc  ncccssitatc  compulsus,  ad  proedictam  sedcm 
Hiltincsheim   revertens,   secundum  restitutioncm 


31 


POEMATIA. 


aposlolic®  sedis  cpiscopali  offlcio  functus  usque  in  A  nirc  meruit.  Illis  autem  Ita  contendentibus,  noB 


finom  vit«  immutabilitor  fuisse  convincitur.  Ubi 
intcr  cjetera  multa  bona,  divcrsas  ctiam  fecit  ordi- 
nationes,  qux  absque  ulla  unquam  rcprebcnsione  ab 
omnibus  Deo  amabilibus  gaudenter  amploxantur. 

Intcrca  vero  unusquisque  nostrum  in  suo  ordine 
paciflcc  ministravit,  atquc  cum  omnibus  ad  camdem 
matrem  Ecclesiam  confluentibus,  tam  cpiscopis 
quam  etiam  regibus,  atquecunctispotcntihus,  com- 
municavit :  donec  jam  supradictus  Carolus  rcx  eam* 
dem  ecclesiam  longo  post  tempore  reverendo  viro 
Hincmaro  gubernandam  commisit.  Qui  statimpost 
ordinationem  suam  nobis  infestus  ministrare  probi- 
buit.Cui  cum  humiliter  culpam  nostram  abjectionis 
quaercndo  interrogasscmus,nul]am  nobisculpam  ob. 


sempcr  humilitcr  et  pacificc  nostram  sustinendo 
portavimus  ignominiosam  dcjcctionem. 

Defuncto  autem  jamdictoordinatorenostro  mense 
Martio,ftatim  obtinuit  dominus  noster  HincmaruB 
apud  Carolum  rcgcm,ut  convocaret  synodum  Sue8- 
sionis  apud  monasterium  Sancti  Medardi,  et  jusaii 
nos  fere  tuuc  lcmporis  quatuordccim  numero  pre&- 
bytoros  et  diaconos  illuc  ire,  promittens  sc  de  no- 
Bis  misericorditcr  tractaturum.  Qui  renucntos,  et 
humilitor  dcprecantes,  nc  nos  illuc  ad  majorem  no- 
stram  confusionem  ire  faccret  et  dejectionem,  non 
audivit,  sed  potius  magistris  nostris  praBcepit,  ut 
omnimodis  nos  illuc  irc  facorcnt  :  quod  et  fecerunt. 
Venicntes  autem  illuc,  prniccpit  nobis  dare  libellum 


jicerevoluit,8edtamenapropriisoff]ciiscessare  pr»-  «  proclamationis  :  quod  minime  volebamus,  scientes 


cepit.QulautemabecclcsiaRhemensi  ex  nobis  rece- 
dere  prohacoadem  int«rdictionenoluerunt,absque 
olla  contradictione  postea  semper  ministraverunt. 
Unde  quantajurgia  etcontentiones  inter  eum  et  nos- 
tnim  ordlnatorem  jam  sffipissime  dictum  Ebbonem 
exstiterint,longum  estlitteris  comprehendere,  quia 
quod  expetieratconsequi  nequivit.Obtinuit  enim  tan- 
dem  apud  piis8imumLeonempapam,utdareteijudi- 
ces  sus  vicissitudinis,  Drogonem  episcopum,  Otga- 
rium  archiepi8copum,Hecti  archiepiscopum,ct  Gun- 
baldum  archiepiscopum.  Unde  et  litteris  jam  dicto 
Hincmaro  mittens  prscepit,ut  eis  suam  vicissitudi- 
nem  habontibus  ad  causas  reddendas  contraEbbo- 
nom  se  Treveris  prajsentaret.  Quod  minime,variisin- 
tervenientibus  occasionibus,  ad  efTectum  pcrvcnit. 


jam  ex  parte,  sicut  et  postea  manifestius  cognovi- 
mus,quidde  nobis  tractabatur.  Tamen  licet  coacti, 
dedimus  csetcri,excepto  uno,qui,  priusquam  Ebbo 
removeretur,  litteris  canonicis  traditus  est  Liutado 
Vincentiensi  episcopo,  et  postea  licentia  ot  depre- 
catione  ipsius  nobiscum  ordinatus.  Ipse  enim  erat 
cum  Carolo  regc,  et  nullatenus  ad  synodum  venit : 
quippc  cujus  proprius  episcopus  ibi  non  erat.  Sed 
ncc  ipsc,sicutietnos,ad  synodum  canonicevocatua 
advcncrat.  Ideoque  suum  nomcn  illucscriptumnon 
misit,  licct  dicatur  scripsisse  in  libello  a  nobis  vo- 
lcnti  prccceptionc  subscripto,et  per  Sigloardnm,  et 
Lcutoncm,atquc  Isaac,illuc  transmisisse  :  quod  mi- 
nimc  fecit.  Dato  autcm  lihollo,  surgons  dominus 
nostcr  llincmarus  archiepiscopus  elegitsibi  judices. 


Istaquajinterhajcduo  signahabentur,abipsomona-  ^  Wcniloncm  archiepij*copum.  Amalricum  archiopis- 


choet  ab  his  qui  interfuerunt  audivimus :  nos  tamen 
ipsinon  vidimus.M  Similiter  etiam  ut  fcrtur,sicutau- 
divimus  quando  pallium  ab  apostolica  auctoritate 
isdem  Hincmarus  petiit, non  antoa  impetrare potuit, 
quam  ab  Ermenardo  quodam  Orbaccnsi  monacho 
eidem  sancUe  Romanae  sedi  sacramento  firmatum 
C8t,  Ebbonem  jam  saeculo  decessissc;  cum  adhuc, 
licet  sencctule  etvariisinfirmitatibus  gravatus,  su- 
perstes  tamcn^sedem  Hiltinesheim  paciiice  regeret 
ac  gubernaret.  Sed  tamen  in  ipsis  apostoIicJB  aucto- 
ritatis  liltcris,  quibus  eidem  Hincmaro  usus  pallii 
concessus  est,  caute,  ut  in  scrintis  sancta»  matris 
Romans  EcclesiiE  inveniri  potcst,  inscrtum  legitur : 
Goncedimus  tibi  usum  pallii,  salva  tamen  conten- 


copum,ParduIum  quoque  cpiscopum  suum  suffra- 
gancum,commondans  oi  ctiam  locum  suum.  Jussit 
autem  nos  eligcre,(iui  jam  ab  ipso  solo,  si  fas  est 
dicero,non  canoniceexcommunicatieramus.  Manen- 
tes  autcm  in  hac  maxima  tribulatione,timentcsquod 
si  non  eligcrcmus,  supcrhiie  et  arrogantiae  deputa- 
retur;  si  autem  oligoromus,nullatonus  nohis  profu- 
turum  scicbamus,  cum  omnia  violentcr  nobis  extor- 
quebanlur,  quia  scilicet  nos  proloqui  nequaquam 
cedehat,  vel  condonmationis  prffijudicium,vcl  cvo- 
catio  non  legalis  ad  synodum.  Judices  etiam,  qui 
erant  nobis  oligcndi,quoniam  non  interposita  tem- 
poris  dilationc,  verum  suhitoi  nocessitudinis  inter- 
pellatione  cssent  eligendi ;  cum  secundum  legum 


lione  quae  inter  teetEbbonem  hahetur.»  Ad  quam  j)  constiiuta  pcr  tcmpuris  spatium  eligi  judices  de- 
contentionis  litem  finiendam,  nullo  imperio,  nuUa  boant,ut  possintdiligentercdoceri  quihus  de  rebus 
nnquam  auctoritatis  praeceptione  isdem  Ebbo  perve-      sint  judicaturi. 


EBBONIS  POEMATIA. 

(Flodoard.,  Hist.  Eccl.  Rhem.) 


I 
bucriptio  quam  Ebbo  prxfixit  ecclesix  Sancti  Petri. 
Lndovicus  Cssar  factus  coronante  Stcphano 


Hac  in  sedc  papa  magno  :  tunc  et  Ebo  pontifex 
Fundamenta  renovavit  cuncta  loci  istius, 
Urbis  jura  sihi  suhdcns  prajsul  auxit  omnia. 


93 


ERMANRIGI  MONACUI  AUGIENSIS. 


24 


II. 


A  Proximum  ruinffl  locum  renovandi  cupidus. 


Epilaphium  m^lm  Ebhonis. 
Hea  forte  si  requiris  icmporis  iniiia^ 
Sdto  Garoli  fuisse  regni  sub  primordia  : 
Ludovico  triumphanie  dics  fluxit  ultima. 
Rhenus  primos  lavit  morcs,  ulvcus  Gcrmanicus ; 
Banc  nutrivit  et  secundos  Ligcr,  amnis  GuUicus ; 
Soquana  fovit  jumentam,  sordes  sordcns  Vidula. 
Prssul  eraturbis  hujns  mihi  natus  unicus  : 
tdem  mo  conduxit  sibi  sociam  iaboribus, 


Deccm  ferme  nupcr  annos  simul  hic  peregimus 
Ebo  rcclor,  ego  mater  Ilimiltridis  humilis, 
Fundamonta  sedis  sancta»  paritor  creximus, 
Dco  debitum  laborem  dum  gercbat  pontifcx  : 
Fessa  quicteni  qucrcbam.  Ecce  sub  hoc  tumulo 
Quinto  mc  Scptembcr  mcnsis  Kalcndarum  rapuit. 
0  viaior,  csto  cautus  scmpor  ab  excessibus. 
Fatcor  non  profuisse  ut  debui,  dum  potui, 
Vcniam  dic  pro  vindicta  da  Deus  pcccantibus. 


ANNO   DOMTNX  DCCCL. 


HARTMANNUS 

S.  GALLI  MONACHUS. 

NOTITIA    HISTORICA    IN    IIARTMANNUM. 

(Fabric.,  Biblioth.  med.  ot  inf.  Lat.) 


Hartmannus,  monachus  S.  Galli,  quom  tempore  B  theca  Patrum  odit.  Lugdun.,  tom.  XXVII,  pag.  509 


Grimaldi  abbatis  et  Harmoti.hoc  cst  circa  annum 
850,  claruisse  testatur  Eckorliardus  in  Vita  Notkeri 
cap.  15  {a),  consilio  magnum,  qui  litaniam,  sanctus 
numin  prece,  texuity  ct  meloiiam  fcccrat.  Litaniam 
lllam  intor  alios  Hartmanni  sacros  hymnos  cdidit 
Ganisius  tom.  Vaniiq.  Loct.,  partc  ii  [editionis  novo) 
tom.  n,  parte  iii,  pag.  192),rccusos  iiide  in  Bihlio- 

(a)  Canis»,  tom.  IH.  edit.  Basnagiano,  partc  ii,  pag.  562.  .Vdde  tom.  III,  parte  iii,  pag.  187. 


seq.  Confer  qus  ex  nis.  Dibliotheco;  Helmstadiensis 
proferuntur  a  Polycarpo  Leysoro  in  Historia  poeta- 
rum  mcdii  (Dvi,pag.2(:)3.Ab  illo  Uartmanno  Eckhar- 
dus  ibidom  dii?tinguit/far/?mi72wun?.juniorcm,  rufiw, 
inquU,  rt  Waltmanni  mclodhV,  ipsi  quales  fuerini^ 
non  celant :  opera  enim  iHorum  multa  per  Ec-clesiam 
clara  exstant. 


CARMINA  HARTMANJNL 

(Vidc  Patrologis  tom,  LXXXVII,  col,  30  et  seq.) 


ANNO   DOMINI  DCCCL. 


ERMANRICUS 


AUGIENSIS  MONACHUS. 


NOTITIA   HISTORICA   IN   ERMANRICUM. 


(Fabr.,  Dibliotb.  med.  ct  inf.  Lat.) 
EnMENRiGUS,  sivc  ErmanricuSf  Walafridi  Strabo-  C  Analectorum,  pag.  329  (edit.  novas  in  f»  pag.  420" 


nis  abbatis  Augiensis  discipulus,  monachus  ipse 
Aiigiensls,  post  Walafridum  anno  849  exstinctum, 
Bcripsit  librum  de  Grammatica  ad  Grimoldum  archi- 
capellanum.  Ex  co  fraginonta,  in  c[uibus  multa  de 
viris  illustribusS.  Galh,ediditMabillonius  tomo  IV 


422).  Opusculum  breve,  quod  de  inceptione  Attgien' 
sis  CAiinobii  ci  fratrum  ibiclcm  Dco  famulantium  Vi- 
ttt,ad  Gozbaldumepiscopum  misisse  seErmenricus 
tcstatur,  ncmo  hactenus  in  luccm  protulit. 


ss 


DE  GRAMMATIGA. 


i6 


FRAGMENTA 

e\  LIBRO  IIERHANRICI  DE  GRAHHATICA 

AD  GRIMOALDUM  ARC1IIGA>ELLANUM 

Cbi  multa  de  viris  illustnbus  S.  Galli. 

(MabilL,  Vet.  Analcct.^ 


Diu  sanc  mihi  pcrtractanli,  praoccptorum  doctis-  A 

9ime,  quo  primo  exordium    adipisconda;  dilocto) 

amiciti®  vcstra?  caperem,  inter  mnlta  animo  oppo- 

sita  occnrrenint  mihi  duo  magna  luminariH  :  lu- 

minare  majuSf  quo  illuminamur  ut  diligatur  Deus, 

et  luminare  minus  unde  proximus  :  ad  quae  prs- 

cepta  c®tera  cohairent,  veluti  etiam  nomini  ot  verbo, 

in  quibus   personam  tenemus  et  actum,  co^teraB 

partcB  omnes  invicem  appendent.  Gum  onim  non 

ignoro  ie  tam  in  poemate  quam  in  omni  arte  prio- 

rum  adprime  cautum,  in  tantum,  ut  interdum  co- 

thurno  comico,  aliquando  vero  vesto  scptemplici, 

qoam  Sophia  sibi  suis  manibus  tcxucrat,  indutus 

mirifice  procedis.  Praster  hasc  etiam  gemmis  om- 

nium  virtatum  adomatus,  humilitate  prscipuus, 

jnstitia  temperans,  fortitudine  serenus,  prudontia  p 

fautus,  temperantia  modestus,  zelo  Dei  fcrvidus, 

pationtia   lenissimus,  in  advorsis   lootissimus,  in 

prospcris  humiliimus  paros.  Et  non  immcrito  his 

virtutum  alis  casteros  prfficellis  :  quia  primo  statis 

ilosculo  inter  aulicos  beatorum  Augustorum  mores 

dec^ntissimos  enutritus  es,  tam  dogma  totius  dis* 

riplin»,  quam  normam  recte  vivondi  ab  eis  didicis- 

ti,  qui  in  omni  imperio  cum  Dco  summi  fuerc. 

Sed  et  hactenuB  rivo  jucundissimo  ac  in  omni  vir- 
tutum  Btommate  prsfulgido  ex  primoribus  fontibus 
totius  Earopa)  emananti  cohffiroe,  Ludovico  scilicet 
dilectissimo  regi  nostro,  qui  licet  augustiori  limite 
terrarum,  virtute  tamen  vincit  Herculcm  oentauros 
dominantem,  et  agilitate  Ulysscm.  Interroga  Scla- 
Tos  in  gyro,  et  non  miraris  cpitoma  meum.  Habe^ 
mu8  denique  nos,  ipsius  alumni  pauperculi,  in  eo-  C 
dem  rivo  majores  copias  Scythico  Ganai  formasque 
ipsas  Nilo  prsferentes.  Ei  gratias  rcferimus,qui  no- 


bistam  limpidum  atque  salubremtotiusbonifontem 
concesuitfUnde  cuncta  pacifica  et  utilia  semper  hau- 
rimus,  haustumquc  ipso  omnibus  ad  so  proporan- 
tibus  indcficiens  pra^bet  otcupit  hauriri. 

Sed  eheu !  idem  ipse  tam  labilis  fons  ne  late  flue- 
ret,  quam  8<Bpe  machinamentis  quorumdam  tam 
privatorum,quam  etiam  ethnioorum  seu  externorum 
hominum  dispendio  obstruitur,  oremus  prodit,  ao 
bestia;  loquuntur,  doneo  restagnatus  in  sese^ot  non 
sine  periculo  sui  patientissime  bo  exedebat,Dooque 
cum  protogento  armis  rempublicamdefendebatiio 
oujus  etiam  laribus  tu  ipse  veluti  fidelis  Jola  con- 
vorsatus,latusque  dexterum  observans,  nostri  me- 
lius  quam  incomparabilis  sit  ejus  pietas,  virtus  et 
ingenium,  aliaruni  gentium  legibus  I  quippe  qui  ia 
Dco  solo.potontiam  possidet,  et  copia  divitiarum 
ejus  ost  sapicnliu)  decus.  Quippe  aliis  sophia,  ut 
dictum  est,  inipar,  avo  tantum  parte  censore  judi- 
catus  :  quatenuB  co  Bupcrstite  habeas,  undo  inge- 
nium  grandsvo  Jam  senio  fessum  exacuas,  et  seu 
Garolum  optimum  pra)0culishabes,nil  sitvolquod 
doloas,  vcl  pertimoscas.  Sed  hasc  latius  alias. 

Ca;torum,  mi  charissime  didascale,  ne  mo  lon- 
giu»  ab  inca^pta  via  egrossum  obJurgoB,  rodeo  de- 
mum  ad^id,  quo  omnes  virtutes  spectant,hoc  eetyUt 
primo  diligamus  Dcum  et  Dominum  nostrum  ex 
toto  corde,  et  ox  tota  anima,  et  cx  tota  mente,  qui 
est  {etoma  pulchritudo,  sterna  dulcedo,  ffitoma 
suavitas,  teterna  fragrantia,89terna  Jucundita8,per- 
pctuus  honor,  indoOciens  felicitas.  Dein  diligamus 
proximos  nostros  tanquam  nos  ipsos. 

Postea  auetor  agil  de  anima  et  ratione ;  tum  subdit: 
Haec  idcirco,  de  animsB  statu  vel  substantia,  tam 
late  protuli,ut  sciant  legentes,  qui  soDeum  diligere 


Au- 
a  80 


I  In  bibliothcca  Sancti  Galli  libellus  cujus  frag  • 
menta  damus  exstat  cum  hoc  titulo :  Orditur  epistola 
Ermenrid  episeopi  ad  domnum  Grimoldum  aobatem 
et  archicapellanum.  Codex  auotoris  etate  scriptuB 
est,  id  66t  ab  annis  octingentis :  quo  temporo  Sancti 
Galli  monasterio  pro^rat  Grimoldus,  qui  ulius  ccDno- 

bii  regimen  iniit  anno  841,  teste  Ekkehardo.Libelli      quoddam  inscribit,  de  Grimaldo  magistro,qaem  po- 
titulua  primaria  manu  exaratus  est  prajter  nomcn      ^^*  Homemm  apcllat  his  verbis  : 
miro;yt,8ecundaria,  sed  antiqua,  manu  asoriptum. 
Erjnenricus  hic  Aiit  monachus  Augiensis,  alius  ab 
Krmenrico  monacho  Elewangensi.  Porro  ex  his  frag- 
mentis  inter  alia  intelHgimus,  Walaft*edum  Augien- 

Bemabbatem,cuju8mor8inannum840exHopidanno      ,  ,.      ^  .    »»  ... 

etHermannoiocidit,obii8S6inlegatione,quamJus8U  Itaquo  alius  fuit  Homorus  iste  Angilberto  abbate 
Ludovici  Germani»  regis  ad  Garolum  ejus  fratrem,  Gontulcnsi,  cui  hoc  nomon  ascnptum  est :  alius 
eognomento  Calvum,  susceperat.In  proidicto  codice  D  item  a  Grimaldo  archicapellano. 


decst  libellus,  quom  de  incctptione  monasterii 
gicnsis,  ct  de  vita  ejusdem  loci  monachorum 
soriptum  Ermenricus  sub  flnem  superiorum  frag- 
mentorum  dixit. 

Homcrus  pocta,  cujus  montio  fit  sub  finem,  est 
Grimaldus  magister,cui  W&lafridus  Strabuscarmeti 

ibit.  '    '  - 
apcl 

QuamviB  Bubter  agaa  regum  tahularia  vitam, 
Non  te  prflDtereo,  specubusDe  latebis,  Homere. 
Novi  namque  Sicana  tibi  spelea  placere, 
SoluB  ubi  mensis  Musarum  et  amore  fruaris. 


37 


ERMANRICI  MONAGHI  AUGIENSIS. 


i8 


profltentur,  quod  ita  eum  diligere  debent  veluti  tu  A  sine  duhio  domicilium  proprium  habet.quae  etsi  pro 


diligis,  ex  tota  videlicct  anima,  id  est  cum  ratione, 
et  cum  omnibus  scnsibus  suis,  fide  (irma,spe  ccrta, 
charitate  perfecta ;  crcdens  in  eum,  sperans  in  eum, 
diligens  eum  a  quo  omnia,  in  qno  omnia,  ct  per 
quem  omnia  sunt  bona,  atque  permancniia. 

Ob  cujus  amorcm,  licethabitu  ha^rcas,  aninio  ta- 
men  spcrnis  praesens  soeculum,  cupiens  dissolvi  ct 
esse  cum  Christo  :  terrena  atque  temporaiia  magis 
agens  ex  debilo,  quam  exintontione;  miscricordia) 
operibus  deditus,  hospitalitatc  pra^cipuus,  Dei  sor- 
vitio  intentus,  omne  quod  ad  cultum,vpl  ad  religio- 
ncm  divinaj  pietatis  pertinet,  quod  Graeci  OeoaeSiiav 
zocant,  summopere  colis.  Sacerdotes  Christi  dih^gis, 
vasaque  sacrarum  aedium  restauras,  monastcriavi- 


lemporc  aliquanto  in  aliis  locis  commorata  fuerit, 
et  particuiatim  se  ibi  ostenderit,hic  tamen  semper 
cum  filia  et  ministra  tola  consistit. 

Nec  est  adventantium  hospitum  ullus,  cui  ab  his 
tribus  non  occurrratur.  Sunt  enim  jugit^r  simul  in- 
dissolubilcs,  ut  funiculus  tri[)lex,  et  intcr  omnes 
sparsaB,  integne  tamcn  uiium  omnibus  ministeriura 
praebent.  A  cujus  scilicet  charilalis  uberibus  suxit 
domnus  Engilpcrtus  largitatem,  et  ingeniosissimus 
Hcrimodus  bcnignitatem  :  ambo  tam  Deo  quam  ho- 
minibus  dignissimi,  tibi  etiam  domino  charissimo 
pcr  omnia  fidelissimi,  ceu  aurea  candelabra  luceut 
in  domo  tua  ante  Deum.  Nec  nocct  si  unius  lux 
paulo  ferventius  ardet,  alterius  vero  lenius,  et  ob 


sitas,  ac  visitata  paterno  afTectu  disponis,  ct  ;equa-  «^  hoc  longius  :  cum  utrumque  placcat,et  botrus  qui  a 
nimiter,  si  qua  sunt  in  eis  anomala,  dirigis,  atque      caiore  solis  citius,  et  qui  sero  maturescit;  etequus 


ad  statum  aiquitatis  perducis.  Et  propter  quem  vei 
propter  quid  h»c  agis,  nisi  propter  Deum  quem  di- 
ligis,  et  propter  proximum  quem  ita  diligis  ut  tc 
ipsum,  ac  interdum  plusquam  te  ipsum  ?  Nonne 
oum  cibum  vel  vestem  tibi  subtrabis,  et  indigenti 
tribnis,  indigontem  proximum  plusquam  te  ipsum 
colis?  Et  ut  tibi  pernota  incutiam  :  ecce  pro  invic- 
tissimo  rege  nostro  post  Doum,  tanquam  pro  capite 
nostro,  eique  charissima  laterali  cosla,  atquo  pro 
tota  simul  prole  inde  proccdente,  quantis  precibus 
incumbis,  quantasque  vigilias  pateris,  quot  itinera 
conficis,  quantaque  hinc  ct  inde  in  commune  vulgus 
expendis?  Ambulas,  curris,  in  montibus  rcptans, 
in  fluminibus  natans;  silvas  pertransis,et  voHtas  in 


velox,  ot  qui  pcdetemptim  ambulat,  «que  laudatur 
ab  his,  qui  interdum  hujus,  intcrdum  voro  illius 
utilitate,  prout  res  liceat,  utuntur. 

Longum  est  sane  per  singulos  nominatim  velle 
discurrero,  quantos,  qualesque  Dei  famulos  in  omni 
arte  et  virtutum  stemmate  redimitosibi  viderim.Sed 
nequeinjBdificiis  construendis  ex  omni  materia,tam 
industrios  viros,  vel  raro  usquam  reperi  sicuti  bene 
in  nido  apparet,quales  volucres  ibiinhabitant.Cerne 
basilicam  etcocnobii  claustrum,et  non  miraris  quod 
reforo.Et  ne  de  omnibus  sileara,  quid  est  Uvinihar- 
tus,  nisi  ipec  Dasdalus?  vel  quis  Iscnricus,  nisi  Be- 
seleclsccundus  ?  in  cujus  manu  versatur  sempcrdo- 
Iabrum,cxcepto  quando  stat  ad  altaris  sacri   mini- 


oampis:  nec  est  jam  his  labor  diligontis  anirao,  C  steriuui.  Tanta  huniilitas  ineis  cst,  uttamperfecli 


quia  labor  parit  patientiam,  patientia  tolerantiam, 
tolorantia  assiduitatem,  assiduitas  autcm  adducit 
oharitatem. 

Tum  multa  afferl  de  dilectione  proximi,  dcinde  de 
qttatuorvirtutibus  cardinalibus,et  intellectualibus.Post' 
tnodum  descendit  ad  grammaticalin,ac  demum  rcdit  ad 
moratia  de  dilectiane,  de  anima,de  redemptione  ;  et  ad 
laudem  ipsius  Grimoaldi  postmodum  hxc  subdit :  Ac 
neme  in  his  laudibus  hypocritam  sentias,dicam  tibi 
absque  fuco  simulationis,quia,proutnosti,beatissi- 
mo  praeccptorc  meo  Walahfredo  pro  responso  quo- 
dam  domni  regis  ad  Garolum  germanum  suum  per- 
gonte,  ibique  dcfuncto,  interim  quo  eum  inde  spe- 
rabas  incolumen  reversurum,  jussisti  mc  de  Auva- 


viri  non  dedignentur  opus  rusticum  per  se  ipsos 
actitarc,  pensantos  scriptum :  Ilumilitate  penetratur 
coblum,  et  charitato  pcrvenitur  ad  regnum  sempiter- 
num.  Quid  mcmorem  de  domno  Amalgero,in  consi- 
liis  provido,  ct  universitate  raorum  honcstatc  praj- 
claro?  In  divino  autcm  cultu  quam  religiosus  sit, 
tcstatur  altare  aureum,  ante  quod  scdulo  sedet,nec 
jacet  orans.  Taceo  de  domno  Radgoro,viro  simpli- 
cissimo,  usquequo  vcntum  fuerit  ad  hoc,quod  latius 
id  valcam  expouere,  qualiter  omnis  congregatio  illa 
pet  totum  diem  laboraverat  in  una  columnarum  il- 
larum,  qus  in  basilica  ipsa  circumstant. Ad  ultimum 
omnibus  jam  fessis,  ac  indc  scccdentibus,soIus  ille 
ab  incoDpto  opere  non  rcccssit ;  sed  tamen  frustra 


vensi  monastcrio,  ad  monasterium  S.Galli  commo-  D  sudabat,  antequam  in  hajc  verba  prorupit,  dicens : 


randi,  et  discendi  gratia  proficisci,  ibique  a  fratri- 
bus  honorifice  receptum  aliquandiu  commorari, 
quod  et  feci  Juxta  praeceptum  benignitatis  vestrae. 
Navem  conscendi,  atque  illuc  cum  omni  prosperita- 
te,  Deo  gubemante,  perveni,  tantasque  virtutcs  in 
iisdem  fratribus  conspexi,ut  vix  illas,ne  dicas  me, 
sed  neque  Pythagoram  de  Samo  egressum  putem 
eloqui  posse.  Aiius  enim  alio  humilior,et  patientior 
invenitur,nec  est  zelus  amarus  iuter  eos^vel  invidiae 
livorrsed  sola  charitas  ibi  principatur,  et  justitia 
regnat.Et  sic  charitas  matcr  est  virtutum,et  concor- 
dia  fllia  cjus,  ac  simplicitas  earum  pedisequa  illic 


Sanctc  Galle,  flnde  illam,  mirumquc  in  modum  in 
his  verbis  simpliciter  cdictis  rupis  illius  moles  im- 
mensa,  sua  sponte  inde  fissa  enituit,unde  tota  illa 
mnltitudo  ante  laboravit,  ut  aperte  daretur  intelligi, 
quod  hanc  finderc  non  labor  hominum,sed  meritum 
sancti  Galli  potuit,  quoe  per  invocationcm  nominis 
ejus  simplicem,  tam  facile  flssa  apparuit.  Et  quia 
idem  ipse  frater  columna  spiritualis  aedificii  fuit, 
in  tali  miraculo  optime  claruit. 

Longumcstdeniquesiomniaillorumfratrumbene 
gesta,quibus  por  meritum  sancti  Galli  pra;eminent, 
velim  tam  brevi  sermone  concludere,  dum  omnes 


DB  GRAMMATIGA. 


30 


Qnom  Bint,  et  ipsi  in  Ghriato,  et  Ghristus  in  eis  :  A 
quia  nihil  impossibilo  est  capiti  Deo,  qui  diligit  raem- 
bra  sua  :  scd  nec  aliquid  ad  impretrandum  diflficile 
erit  membris  suis,qui  sic  cohaeront  capiti  suo.  Fa- 
teor^omnia  laudabilia  vidi  in  eis,et  prascipuc  chari- 
tatem  ridentem,  et  unum  vel  nusquamy  vol  in  paucis 
hic  nullum  mussitantem ;  complcturquc  in  eis  quod 
olim  Deus  por  Prophetam  suum  promisit  dicens  :  Et 
veniens  habUabo  cum  eis,  et  ipsi  mecumy  et  inter  illos 
ambulabo,  et  ero  illarum  Deus^  et  ipsi  erunt  mihi  po- 
pulus.  Et  juxta  Psalmist®  cohortationem,senes  ibi 
cum  junioribus  semper  laudant  nomen  Domiiy. 

Quaproptor,mi  charissimePaterdomne  Grimolde» 
dia  opitulatam  mentis  meaBintentionemnunc  roclu- 
dendam  sentio.  Quia  tamen  bona  in  te,  et  in  familia 
iua,  per  Dei  gratiam  conspexi^ceu  basium  quoddam  n 
rependens  charitati  vestrs,  cogitavi  scripto  commen- 
dare  qua  mihi  constant  de  vestra  bonitate  nota,  et 
dignissima.  Et  cur  non  memoris  tradimus  facta  vi- 
ronim  cum  Ghristo  viventium^si  tanto  studio  legi- 
mu8  facta  hominum  iniquorum  mortuorum,et  cum 
diabolo  in  infemo  sepultorum  ?  Quid  enim  Jupiter, 
vel  MavorSy  nisi  homines  pessimi  ?  et  quid  e  contra 
sanctus  Golumbanus,et8anctu8Gal]us  nisi  hominos 
optimi  fuerunt?  quorum  familia,  tantis  terrarum 
spaiiis  dirempta,  talis  est,  ut  una  sit ;  tantaquo  est, 
ut  per  Dei  gratiam  signa  faciat.Sed  quia  do  omni- 
bus  longum  est  commemorare,  vel  de  vita  sancti 
Galliy  ciyus  tu  pastor  quam  optime  tugurium  possi- 
des,  et  familiam  regis ;  liceat  amoris  causa  virtutum 
ejns  quosdam  floscellos  decarpere,  et  metricis  melo- 
diie,  ceu  floreum  diadema  capiti  tuo  componere  :  C 
ut  si  supcrius  te  omni  virfVitum  dccoro  dixi  gemma- 
tum,  sinecoronatantum  non  te  videat  sol  stellatiifti:  . 
Scripsit  itaque  ejusdem  confessoris  Ghristi  Vitamc  : 
8upradictu3pr(Bceptor  meus,  vir  simplicissimaB  vitiB, 
et  per  omnia  recta;,  domnus  Walhafredus  tib»  no- 
tissimus,  quem  etiam  tu  ipse  ut  peritus  catbegeta 
peritum  sophistam  enutristi,otutplus  in  domo  Dei 
lucerei,  lumine  Dei  pracventum  super  candelabrum 
elevasti.  Sed  heu  pro  dolor !  mors  acerba,  qun  nulli 
parcere-novity  subito  eum  nobis  tulit  :  nec  tamen 
sibi  animam  illam  vindicavit,quam  Ghristus  as* 
Bumpat.  Yoluitveroille  poetico  cothurno  gesta  bea- 
lissimi  Galli  comere,  sed  morte  prsventus,vitam  in 
vita  finivii.  Unde  ego  rogatus  sum  a  qiiibusdam  fra- 
tribuSy  et  priBcipue  a  devotissimo  Gozpcrto,ne  dicas  ]) 
Galvo,  sed  pilis  cephali  auretenus  nudo,  omni  ta- 
men  sancia  benevolentia  pleno,  felicissimi  abbatis 
Gozperti  nepote,  cum  quadam  vi  impulsus,ut  quod 
magisier  devotus  non  implerot,  ego  cliens  assecla 
compleam  illud  factum,asserens  esse  unum  tam  in- 
cipieniis  ex  animo,quamperflcienlisprffimium.Fe- 
ei89emqae,fateoryin  hac  re  votis  satis,si  supradictus 
dilectus  noster  in  hac  petitione  aliquam  patientiam 
habuissei.  Esi  enim  tam  ferventis  studii,  ut  in  una 
eademqae  hora,  et  lac  velit  mulgcre,et  casoum  pre- 
mere  :  oum  nec  Roma  una  die  sit  condita,  sed  ne- 
que  triticum  eodem  die  metitur,quo  scminatur.  Ad 


haec  otiam  de  uno  fonte  non  putavit  sitibundus  sitim 
suam  possc  sedari.  Ad  mare  cucurrit,  scilicet  Ho- 
merum  nescio  quom  novum  pro  hac  re  invocans  cis 
Rhenum,  qui  in  morcm  Flacci  non  currit  in  poe- 
mate,  sod  fluit.  Insuper  et  Alpcs  philosophantur  vi- 
rum,  sub  quibus  jugum  Sambutinum  Radpertus 
lyrico  possidet  sono  :  ct  si  nosset  antra  Musarnm, 
esset  talis,  ut  Gyntbius  Apollo.  Cujus  poesis  prisco 
si  intcrdum  alternatur  more,  Hartmodus  ejus  aures 
aveliit,  apta  repingcns  proprietati.Nam  ct  ipse  scien- 
tiam  philosophandi  habet,  ut  Aristoteles  calamum 
in  mentcm  crigcns.  Et  quia  multa  sunt  miracula 
sancti  Galli,  plures  decot  haboat  astipulatores 
multiplicesque  laudatores.  Ac  no  solus  in  ejus  laude 
silcam,  usque  beneflcia  immensa  in  me  ipso  exper- 
tus  sum,  tam  in  vocis  claritatc,  quam  etiam  in 
luctus  mei  solamine,  ita  ut  noctu  ante  tinnitum 
nolo),  hunc  versum  cantarot  anto  me  : 

0  alumnc,  tuos  coroprime  luctus. 

Quom  etiam  luctum  pro  manenti  corcordia,ne  pro- 
ptcr  mo  ibidem  unquam  mutaretur,  in  orypta  ejus- 
dem  sancti  Dco  fudi.Quaproptorlicctsupranomina- 
tis  poetis  sim  abjectior,  et  ob  ipsorum  facctam  ur- 
banitatem  satis  spretus,  quia  nec  poetam  ncc  amu- 
saslcrum  [&}jLU(7fa»Tcpov]  mcesse  profiteor:  tamen  ves- 
tra  auctoritate  jubcntc,  quibus  verba  delectant,  de 
magnis  parva  excerpo,  etc. 

Intcr  haxc  etiam  ct  cujusdam  Scotticaj  pcrae  ja- 
cula  vcreor,  scu  ex  latere  cmissa,  quas  modo  in 
partibus  Ausonia;  puttoni  Littonias,  vel  aliud  quid 
incogniti  cibi  colligit,  ct  licet  attrita  fronte,appare- 
bit,x|uaiido-piittq*ijade!gnstabit.  Tertius  timor  mo 
prymit;^CalYii8J^m?diota3»partibus  his  favens,  sed 
tuo  privilcgio  semper  salvo.  Consolatur  me  una  res 
super  eo  :  qai»taliscG2lvu8..nunquam  erit  salvus, 
imo  ciit  salvus^ai  bene  fuorii  Calvus. 

Hancque  horripilationom  forsan  in  ponte  Gumc- 
tensi  hausorat,quando  de  Bobionensi  coBnobio  reli- 
quias  sancti  Golumbani  socum  ferens  rediit,  et  ob 
incuriam  quamdam  de  navi  egrediens,  proram  im^ 
pegit.et  in  marc  cecidit :  indeque  a  sublevantibus 
emersus,  putabatur  a  nautis  ut  esset  Paulus.  Sed 
quia  ut  quondam  Jacob  claudicabat,  cognitusesia 
ducentibus,  ut  is  esset,  qui  antea  per  se  talis  ince- 
debat.  Grande  tamen  tantum  periculum,  et  laudan- 
dus  Deus,  qui  eum  liberavit  per  suum  miraculum. 
Hfficque  alias  suo  loco  dicenda  relinquo. 

Gsterum,  mi  magister  et  domine  amabillime,  in 
calcehujus  epistolce  sanctitatem  vestram  obnixe  de 
posco,  ut  nugas  prajsentis  eloquii  mei  ita  suscipia- 
tis,  vcluti  optime  confido  in  paternitatcm  vestram. 

Adjunxi  autem  et  huic  operi  breve  opusculum, 
quod  de  inccDptione  nostri  c(Enobii,et  fratrum  ibi- 
dem  Deo  famulantium  vita  conscripsi ;  ipsaquediota 
viro  pcr  omnia  doclissimo  domno  Gotbaldoepiscopo 
vel  approbanda,  seu  rcfutandacommendavi.Etquia 
ille  haBC  sibi  grata  dijudicavit,vestro  non  ingrata  ju- 


81  ERGHAMBERTI  FRISINGENSIS  EPISCOPI.  3S 

tflcio  examinanda  destinavi.  Simul  et  hoc  acitote,  A  Rhenus  ab  Ausoniis  descendens  monUbus  altis, 


qnod  ncc  in  cera  vel  in  tabula  haec  expressi,  sed, 
sicut  in  prssentibus  scholis  dictata  sunt,  ita  sunt 
vobis  directa :  ut  si  forsan  coram  lecta  non  placue- 
rint,  non  sit  dolor  perisse^quod  constat  vile  fuisse. 
In  priori  quidem  opcre  Anicium  Boeiium  sum  imi- 
tatus,  in  isto  vero  Prosperi  nostri  morem  ox  parto 
sccutus.  Tu  vcro,  doctor  sagacissime,  lynceis  oculis 
in  tatibus  utens,  orationibus  tuis  me  ac[juva,  quate- 
nus  ad  portum  quietis  quandoque  prospere  evectum 
audias  mc  inter  Iffitissimos  celeuma  ex  alto  canen- 
tcm.Sanctaetinseparabilis  Trinitas  vos  cnm  omni 
grege  vestro  benc  valere  faciat,  mei  memorande 
semper  in  svo.  Amcn. 


In  Brigantinum  mare  so  stagnaro  videtnr. 
Antiquo  ex  flurio  sic  dictus  nomine  Pontus, 
Qui  modo  Podamicus  vocitatur  gurgito  noto. 
Et  dum  se  extendit  circum  per  longa  viarum, 
Fcrtilitate  sui  nullis  manet  aBquiparandus 
Fluminibus,  prasstans  piscosi  germinis  agmen. 
Hinc  ffiquor  medium  secat  et  complectitur  urbem, 
Nomine  qu®  proprii  est  regis  Constantia  dicta, 
Quam  Salomon  nunc  antistes  clarissimus  omat, 
Doctrina  ot  pietate  Dei  cultuque  benignus. 
Exin  progrediens  parit  Auvam  cespite  daram, 
Insula  quco  est  aliis  pncstantior  Augia  sola. 
Auget  enim  indoctis  doctam  cum  dogmate  vitam, 
Fertilis  arboribus  cum  vitibus  undique  cincta. 


0  felix  vates  senioris  nommc  dignus,  r^      a      ^  *  vi-        •      * 

J^     .  ,  ,        .  ^  ^., .  ^  °.      -  ,     n  Quo  floresf  vemant  scmper,  quo  lilia  spirant 

Posc  mus  optatam  dct  tibi  Chnstus  opcm,ctc.  B  ^  ...  \  t  •    - 

^  Qu®  me  nutrit  ovans,  et  cum  nutnmme  sanc 

Sane  antequam  de  Vita  sancti  Galli  aliquid  tangam, 
de  sanct»  Trinitatis  osscntia  vcl  substantia  pauca 
dieam,  eto. 

Primo  sane,  antequam  de  Vita  sancii  Galli  tanga- 
taias,  de  sitn  patriie  hujus  et  fluminibus  ejus,  Rbeni 
ecrKdet  et  Danubii,  dioendum  summatim  ratum  du- 

jdmu0. 

Nuno  primum  loca  tangentes  cum  flumine  Rbeno, 

In  qnibus  est  commoratus  dignissimus  heros,  ctc. 

Has  Europa  tenet  prisco  sub  nomine  gentes, 

Quas  Hister  secum  retinet  divortia  Rheni. 

Et  satis  hinc  dictum,  claram  nunc  persono  flumen. 


sancto ; 
Quam  laudet  populus...  hinc  usque  Britannos 
Cujus  adest  Folcwinus  custos,  Candidus,  abbas, 
Tompore  qui  iongo  salvus  sit  charus  adopto, 
Et  multis  annis  tranquilla  pace  fraatur. 
Possideat  sine  Ane  nova),  ot  nova  gaudia  vit®,  ete. 
Quin  potius  cunctos  dimittens  oro  Pelasgos, 
Toium  se  versat  Gallum  cantate  beatum,      [nnm, 
Gallum,  inquam,  Domini,  sanctum  et  pietate  bentg«> 
Cujus  amore  quidem  cupimusnosscriberequa&dam. 
Sed  tu  blanda  manu  hffic  tu  ne  scindas,  Homere. 
Quin  etiam  magnas  magnis  ooncede  magistris : 
At  parv&s  parvis  nostras  da  carminis  odas. 


ANNO  DOMINI  DCCCLIII. 


: ...  ...^ :  :  ...^  .FJilsjNGp^i^lQ  pflggoeus. 

•  i  !•  •  .••    r  •• 

..:•..  •••  :  :•....•      :    i  n  !i  v  :-.: 


NOTITIA    HISTORICA    IN   ERCHAMBERTUM. 

(Fabric,  Biblioth.  med.  et  inf.  Lat.) 


EnGHAMDBRTi  fragmentumex ^r^viamr^gum  Fran-  C  Scriptorum  de  rebus  Francorum,  pag.  780,  781,  et 
corum  et  majorumdomus  a  Ghlodhario   usque  ad      apud  Ruinartum  ad  Grcgorium  Turonensem,  pag. 
TheodoricumDagobertijuniorisfilium,sivcabanno      1352.  Vide  et  Carolum  Le  Cointe,  tom.  IV  Anna- 
6i3ad727apud  Freherum,tom.  IScriptorum  Fran-      lium,  pag.  176. 
corum,  pag.  167;  apud  Andream  du  Gnesne,  tom.  I 


ERCHAMBERTI 

Epistola  ad  suos  de  corporc  sancti  BartholomsBi  apostoli  in  Boiariam,  ut  ferebatar,  allato. 

(Pez,  Thesaurus  Anecd.,  tom.  VI.) 


ERGRAMBERTus,Doigratiadonante,humilisepisco^  D  damvir,nomin^  F«to,per  missum  suum  demanda- 
pus,  omnihus  fratribus  Christo  militantibus  in  Do-  vit  seniori  nostro  rege,dicens  sc  corpus  S.  Bartfao- 
mino  salutem.  iomflsi  apostoli  et  aliorum  sanctorum  corpora  set;um 

Dcniquc  cognoscat  benevolentia  vestra  quod  qui-      nostris  partibus  dctulerc.  Quod  nos  cum  gaudio  ot 


33 


PRAGMENTUM. 


34 


libenti  animo  Deum  laudando  audlvimus.Sed  adhuc  A  Felix  verum  dicat  aut  aliter:  et  ne  fallente  diaboio 


incertum  habemus,  utrum  credibile  nobis  existere 
debeat,  an  non  contigit  fldeles  senioris  nostri  insi- 
mul  venisse  in  sua  praesentia  :  et  de  eo  incipieba- 
musmeditari.Et  tunc  demum,quando  pertractavi- 
mus,  ita  nos  coadunavimus,  triduanum  jcjunium 
agere,  quatenusaDeo  omnipotcntc  in  aliquibussi- 
gnis  nobis  ostendere  mereamur,si  ipse  supradictus 


nos  dccipiat.  Rogamus  vero  et  jubemus,  qui  spon- 
tanea  voluntatc  hoc  jcjunium  colere  (volueritis),  ut 
abstineatis  vos  a  vino  et  carnc  et  medo  et  melscada, 
ccrvisa,  et  dc  lacte  ct  ovo,  et  sequimini  crucem  ad 
horam  nonam  in  xii  K.  (Kalend.)in  xi  K.,  etxK.,  et 
ut  istam  notitiam  aliis  inanteanon  ncgligatis  trans- 
mittere. 


ERCHAMBERTI  FRAGMENTUM. 

Ex  Brxviario  regum  Francorum,  et  majorumdomus. 


ChlodhariusrcxdeAuslri8,postquamThcodcricu8 
ot  Tbeodeibertus  reges  et  gcrmani  mortui  sunt,  re- 
cepit  regnum  oorum,  consilio  ot  acUutorio  l^ppini 
seaforis,  qui  tunc  temporis  msyordomus  erat.  Et 
sortitus  est  prsfatus  rox  trium  regnorum  monar- 
ehiam  eexdecim  annisysicut  ilii  sanctusColumbanus 
sbba  in  propbetico  spiritu  antea  prsQdixit:quiaiile 
Theoderlcusrexinstigante  Brunihilta  aviasuadcsuo 
monasterio  illum  oxpulerunt.Quam  etiam  statim  ut 
eomprohendit  Chlodhariu8,vitam  ignominiosc  finire 
fecit.  Migordomus  tunc  Gundolandus  vir  egrogius 
erat. 

Post  Don  multum  roxprnfatum  Pippinum  inAu- 
stris  cum  filio  suo  jam  adulto  Dagoberto  misit, 
ibidcm  eum  regem  constituendum,  ipsumque  ei  in 
migoremdomus  ac  p®dagogum  constituens. 

Dagobertus  rex^post  mortempatris,rcgnavitannis 
sexdecim.  Hic  magnificus  ccclcsiis  Dci  largitor  ao 
distributor  fuit.  Majordomus  ejus  Erchanoldus  (Er- 
chanbaldus)  vir  illuster,  Pippino  intcrim  in  Austcr 
duce,  ac  non  post  multum  mortuo  post  mortcm 
Dagoberti  rcgis. 

Chlodovcus  rex,filius  Dagobcrti,regnavit  sexdecim 
annis,  qui  omni  spurcitioidcditusfuit.  Majordomus 
qui  supra. 

Chlodhariusrex,niiusChlodovei,adhuc  in  pucrili 
state  sua^  juventutis  mortuus  est,rcgnavitque  annis 
qualuor.  Majordomus  Ebroinus. 

Tbeodoricu&  rex,filius  Chlodovei,  frater  Chlodha- 
rii,  regnavit  annis  novcmdecim.  Majordomus  Bcr- 
tbarius.Quo  occiso,  Pippinus  junior  filius  Anscgisili 
(Ansgisi)  veniens  de  Austrasiis,  succcssit  in  princi- 
patum  majorumdomus. 

Exhinc  reges  nomon,  non  honorcm  habcrc  cccpc- 
rant.  Quibus  tamcn  ubi  constilutiun  fuerat^  victus 
faerat  exubcrans,custodiaquc  jugis  ergaillos  hiibe- 
batur,ne  aliquid  jure  potestatis  agcro  possint.  lllis 
oamque  temporibusacdcinccps  Gotefredus  dux  Ala- 
mannorum,  ca^terique  circumquaquc  duces  noluc- 
nokX  obtemperare  ducibus  Francorum,  eo  quod  non 
potuerunt  regibus  Meroveis  servire,  sicut  antea  so- 
liti  fuerant.  Ideo   se  unusquisque  secum  tenuit, 


B  doncc  tandom  aliquando  post  mortcm  Gotcfridi  du- 
cis,  Carlu8ca3tcriquc  principcs  Francorumpaulatim 
ad  80  revocaro  iilos  artc  qua  potorant  studuere. 

Chlodoveumadhuc  puerum  Hlium  Theodoricioon- 
stituunt  rogcm,  qui  tantum  rcgnavit  annos  duos. 
Majordomus  Pippinus  qui  supra. 

Cbildebcrtum  filium  Thcodorici,fratrcm  Chlodo- 
vci,statuuntin  rcgnum,qui  regnavit  annos  septem- 
dccim.  Majordomus  constituitur  Grimoaldus,niiu8 
Pippini,  quia  ipsc  Pippinus  o^grotaro  coDperat,  qud 
infirmitalo  et  moritur,  ct  intcrim  Grimoaldus  occi- 
ditur. 

Dagobertum  filium  Childebcrti  regem  statuun^, 
qui  rcgnavit  annos  quinque.  Mojordomus  ThedoaJr 
dus  filius  Grimaldi,  postquem  Regnifredus  (Ragin- 
p  frodus). 

Illis  tcmporibus  Carlus,  filius  Pippini  cx  concu- 
bina,  in  custodia  a  Plcctrudo  matrona  ejusdem 
Pippini  tenebatur  :  auxiliante  Domino  vix  evasit. 

Danihelem  quendam  clericum,ca;8ariecapitiscro- 
sccnte,  rcgem  Franci  constituunt,  qucm  Chilperi- 
cum  nuncupant  :  quia  deficicnte  prosapia  regum, 
illum  quem  propinquiorera  Mcroveis  invenire  poto- 
rant,  statucre  ;  quia  Merovci  (ut  aiunt)  sicut  anti- 
quitus  Nazara)i,  nullo  capitis  crine  inciso  erant. 
Rcgnavitquc  annis  sex. 

Interim  pracdictus  Carlus  princeps  ad  Austrasioa 
paternarum  sedium  aufugicns,  ibique  principatum 
arripiens,  regeinque  sibi  nomino  Chlodharium  consti- 
tuens,  multa  bclla  cum  Cbilperico  roge  et  suo  ma- 
joredomus  nominc  Reganfredo  commisit,  eosque  ut 
D  voluitsuperavit,ct  thesaurum  patris  sui  a  PlectrudjA 
rcccpit,suusquo  rcx  Chlodharius  post  non  multum 
obiit. 

Theodoricum  filium  Tagobcrti  (Dagoborti)junioriB 
Franci  iu  rogcm  sibi  statuunt,  qui  nutritus  in  Cala 
monastcrio  erat,regnavitque  annis  scx.  Msgordomus 
ac  princepsCarolus;quijam  utraque  regna  viriliter 
gubernans,  circumquaquc  cum  regibus  ac  ducibus 
bella  semper  superando  committens,  donec  eum 
omnes  vincendo,  qui  ei  contrarii  fore  videbantur, 
vincere  constabat. 


AMNO  DOMINI  DCGGLili. 


NITHARDUS 


S.  RICUARII  ABDAS. 


NOTITIA  HISTORICA  IN  NITIIAKDUM. 

(Fabric.)  Biblioih.  med.  et  inf.  Lat.) 


Nithardus  S.  Angilberti  filiuSyCaroli  Magni  ncpos 
ex  Bcrtha  filia,  abbas  S.  Uicharii  ord.  Bencd.  in 
Gallia  dioscescos  Ambianensis,  atque  in  praelio  ad- 
versus  Danos  exstinctus  an.  853.  \ide  Samniartha- 
nos  tom.  IV,  p.  787,  ubi  de  Angilbcrto,etp.  788; 
Paulum  Petavium  in  syntagmate  do  Nithardo,cdito 
Paris.,  1616,  in-4»,  ct  in  tomo  II  Andrem  du  Chcsne 
dc  rcbus  Francorum,  pag.  351  ;  Voss^um  11,34  ;  Ba- 
luzium  ad  Lupi  cpist.  55,  et  Casp.  Barthium  XLVL 
9.  Adversar.  quo  judicc  «  cordatus  hic  scriptor  et 
pnidcns,  proque  lis  temporibus  cgrogic  disertus, 
qiialom  sane  decuit  virum  tanto  gcnere  oriundum, 
ianta  rerum  expericntia  subnixum ;  nam  ct  logatio- 
nibus  intcr  filios  Ludovici  Pii  functus  cst,et  turmis 
nonnullis  a  partibus  Caroli  Calvi  prasfuit  hic  Nithar- 
dus,  satis  cffitera  laudatus,  modo  odio  in  Lotharium 
minus  indulgerct  suo.  » 

Scripsit  ad  fratrem  Lotharii  fCarolum  Calvum  ut 
videtur),  de  dUsefmonibus  filiorum  Ludovici  Pii  ab 
annoChristi  814,  auo  Carolus  Magnus  obiit,ad  an- 
num  usque  843,  libros  iv  editos  primum  a  Pclro 
Pithaeo  intcr  scriptorcs  coajtancos  fiuodccim,Paris., 
1588.  Francof.  1594,  in-8'»,  p.  433,  488.  Inde  in  An- 
drea)  du  Chesno  tom.  II  de  rebus  Francor..  p.  359, 


A  emcndatiorcs  ex  manuscr.  Alexandri  Petavii :  deni- 
quein  Jo.  Georgii  Kulpisii  scriptoribus  renim  Ger- 
manicarum,quos  Mnesi  Sylvio  de  rebus  Friderici  III 
subjicit,  Argentorat.,  1685  et  1702.  in-folio,  p.  83. 
Bonavonturas  Vulcanii  cxcerpta  ex  historiarum  Ni- 
thardi  librotertio,  in  cjus  syllogc  de  littcris  etlingua 
Gctarum,  Lugd.  Bat.,  15w,  in-S»,  p.  67,  conlinent 
repetitam  cx  Nithardo  formulam  fceaeris  inter  Ludo- 
vicum,  Ludovici  Pii  filium  ct  Carolum  Galvum  lin- 
gua  utraque  :  Theotisca  et  Romanay  de  (|ua  formula 
dixi  supra,tom.  IV,  p.  287.  Auctores  historis  litte- 
rarix  Gallico?,  tom.  V,  p.  204,  censent  insignem 
hunc  Gallicum  scriptorem  monasticam  professionem 
nequaquam  exercuisse ;  quod  enim  monachus  exsti- 
tent,  nulla  alia  conjectura  scriptores  Gallici  sibi 
olim  persuaserunt,nisi  quod  ejus  cadaver  eamdem 
cum  Angilbcrto  patre  suo  abbate  S.  Uicharii  sepul- 
turam  habucrit ;  cum  tamcn  ex  vulncre  in  bcllo  ac- 
cepto  obiisse  constct,  multo  probabilius  hinc  suspi- 

JJ  cantur  iidcm  historia;  litterarifD  Gallicas  scriptores, 
lom.  V,  p.  2(>5,  militcra  cgisse,  atque  obiisse,  quo 
tempore  Normanni  Neustriam,  et  Ambianensem 
tractum  hostilitcr  excurrebant,  anno  858  vel  859. 


DE  NITHARDO 

CAROU   MAGNI   NEPOTE 

AC  TOTA  EJUSDEM  NITHARDI  PROSAPIA 

BREVE  STNTAGBIA 

F  Pauli  Petavii  tn  Franc.  curia  consiliarii  bimestri  lierum  prolatorum  otio. 


NmiARDUS  (quem  nostratum  aliqui  Vitaldum,  C 
quidam  Withardum,a1ii  Guithardum,nominarunt) 
Angilberto  patre,  matrc  vero  Rcrtha  Caroli  Magni 
filia,natus  est.Angilbcrtus  autem  a.  gentisnobilitatc 
illustris,animiquc  industriaac  probitateprascipuus, 
8ub  Pipino  rcgc  Caroii  Mnrtclli  filio,  palatinis  atque 
regalibus  ncgotiis  pr.-cfuit.  Quod  apto  et  aperto 
magis  scrmonc  dixit  Alcuinus,  b.  primicerius  fuit 
nalatii  Pipini  rcgis.  Nam  ut  illud  Alcuini  dc  Pipino 
Pio  Franciai,non  dc  Pipino  Italias  rogc,il1ius  nepote, 
interpretarcr,et  pra^missactmulta  alia  induxcrunt. 
Nec  ^uemquam  i])sa  serios  et  conncxio  epistolarum 
Alcuini  moveat,  quaa  (ut  alionim  pIcnTque)  temere 
congestx,  necdigests  unquam  c.fuerunt.Etsi  autem 

a  Auctor  Vita;  domni  Angilbcrti,  ms. 

b  Alcuini  enim  epistola,  qum  in  excusisaCanisio 
est  51,  in  ms.  vcro  42  est  adl  Angilbertum  primice- 
rium  palatii  Pipini  regis. 

c  Ac  ne  quidem  in  unum  corpus  redactei  ut  e 


summa  illa  cssot  palatii  dignitas,data  tamen  An^I- 
berto  in  minori  anhuc  aetate  agenti.ldque  vultvitffi 
insius  Angilberti  auctor,  ubi  monuit  Carolum,  et 
Garlomannum.  ipso  vivente  Pipino,  Angilbertum 
niii  vcl  fratris  loco  habuissc.  Quibus  etiam  aptari 
dcbcnt  qiiffi  postca  Carolo  Magno  regi  rescripsit 
Adrianus  Roinanus  pontifcxd  :  c<  Directus,  inuuit, 
nobis  cst  a  vestra  praecelsa  regali  potentia,  fiaclis 
familiaris  vester,Angilbertus  abbaB  et  minister  ca- 
pella),  qui  pcne  ab  ipsis  infantia  rudimentis  in  pa- 
latio  vcstro  cnutritus  cst,  ot  in  omnibus  consiliis 
vestris  recoptus  ost. »  Ca^terum  e.  avi  et  proavi  illius 
cIarissimi,Francorumrcgibuschari88imi,priiKiisque 
in  dignitatibus,ac  magnatum  aflines  et  propinqul, 

variis  scriptis.  libris  observarc  est,  et  prflBmonuit 
Trithemius. 

d  Edita  est  hsc  epistola  Romie  inter  epistolas 
summorum  pontificum,  tom.  II,  p.  714.  Et  in  parte  : 
tom.  III  Conciliorum  anni  1606,  p.  263. 

e  E  vita  domni  Angilberti, 


37 


DE  NITHARDO  ET  EJUS  PROSAPIA. 


38 


omDCs  fuerc.  Is  cerie»  siaiurae  clcganlia,  vultusauc  A 

venusiaie,  cunciis  gratuSi  cum  lioeralibus  stuuiis 

apprime  eruditus  essei,  parentum  suasu,  principum- 

que  assensu,  clcricaius  iitulo  insignitus,  ma^gnum 

piae  conversaiionis  lumcn  palatinis  prachuit.  Pipino 

mortuo,Carolus  Angilbertum  habuit  a.  pra;  omnihus 

familiarissimum,omnium  sccrotorum  conscium,  ei 

primaiem  capcUanorum  fecit ;  sibi  quoquo  eumdcm 

sileniiarium  staluii,  ui  ejus  consilio  rcgnum  totum 

componerei,  aiquc  eidcm  Beriham  filiam  suam  cen- 

jufjem  dedii;  ad  augmenium  palaiini  honoris,  illi 

totms  maritimae  terrae  ducatu  commisso.  Hincque 

Nithardus  nosler,  ei  Harnidus,  procreati.  Post  ali- 

quod  vero  iempus,  cum  An^ilherius  gravi  affecius 

infirmitaic,  monastici  ordinis  suheunai  votum  Dco 

Duncupasset,  valciudini  rcstitutus,  primo  Bertham 

coiyugem,  sacro  velamine  consecratam,  loco  con- 

grucnli  inira  coDnobium  Ccntulense,vigiliis  ei  jeju- 

niis  vacaiuram  collocavii.  Ibidemque  niox  ipse  mo- 

nacbiindumcntum  aSymphoriano  ipsius  loci  abbate  g 

suscepit:ac  eodem  abbate  intra  hruve  tcmpus  de- 

cadeote,  omnium  sulTramis  (Garolo  repe  annucnte) 

sufl^ectus,  Ceniulense  illud   monastcrium  (quod  in 

Pontivo,  Ambianensi  dioeccsi  situm,  sanctouuc  Ri- 

chario  dicaium  est)rcstaurarc  constituit^cta^dinciis, 

rehus,  monachorumque  numero  ampliarc.  Vcrum 

cui  anno  ascriberem  Symphoriani  obitum,  initum- 

que  ab  Angilberto  abhatitium  illud  officium^nondum 

sum  assecuius.  Constat  certe  anno  792  Feliccm  b. 

Urgeliianum  episcopum,per  Angilbertum  c.abbaiem 

in  prajsentia  Adriani  apostolici  dcduclum,  hajresim 

suam,  facta  confessione,  damnasse.  Et  forte  fucrii 

ejusdem  anni  epistola  Alcuini  28  (Ms.,  03 j  ad  Adria- 

num  pontincem  magnum,  quaAlcuinus(in  scriptis 

libris),  itaAngilberti  mcminit :  «  Quia  electissinius 

domni  raei  regis  missus.filius  cquidem  meuscharis- 

simus  Angilbertus,  ad  bcatissimam,  summaj  aucto- 

riiatis  vestraj,  diri^iiur  paternitatem,  non  osse  ne- 

cesse  putavi,  liiieris  cxarare,  quod  iUc  vir  lidelis  ei  ^ 

prudens  melius  viva  voce  secundum  mandatum  do-  ^ 

mni  regis  auribus  excellcntias  vestraB  poterii  inii- 

mare, »  etc.  Eumdemquc  vocat  regia;  voluntatis  se- 

cretarium,  ac  omnibus  amicis  valac  fidclem  asserit. 

Quanquam  ncscius  non  8im,quod  et  haec  ipsa  Alcuini 

epistola  in  annum  794  commode  reiici  possit,  quo 

ipse  Adrianus  papaCapitularcCaroli  Magni  adversus 

pynodum,  quam  Gra;ci  soptimam  vocari  volucre,  per 

Angilbertum  transmissumsibiessc^litterisd.adCa- 

rolum  ipsum  regem,monuit.Sed  inestmihi  hoc  loco 

hic  scrupulus,  quod  in  scripto  codice  (e  quo  e.  Elias 

Philira8,id  esiJoannesTilius,notissimu3  ille  patrum 

aitate   Briocensis,  dein  Meldensis  episcopus,  opus 

iliud  Caroli  Magni,  libris  guatuor  absolutum,  adver- 

sus  Graeciae  svnodum  dc  aaorandis  imaginibus,  anno 

1549  edidii)  na?c  in  calce  habcntur  :  «  Ingelrannus 

abhas  jussuCaroli  Mapni  hunclihrum  scripsit,  ot  ad 

Adnanum  papam  tulit.  »  Quomodo  enim  quadrare 


a  Ab  auctore  Vit«  domni  Angilberti ;  ctab  Hariulfo 
in  Historia  Geniulensis  monasterii  lib.  ii,  cap.  2. 

b  Corrupie  editi  libri  Adonis  Vicnncnsis  Aurolia- 
num  vocani. 

c  Annales  enim  Moguntini  (ouos  primum  P.  Pi- 
thcBo  dcbemus,  quoscjue  denuo  Marq.  Freherus  pa- 
laliiius  consiliarius  cum  continuatnro  Fuldonsi 
monacho  edidit)  Angilbertum  abbatem  vocant. 

d  Jam  harum  meminimus  supra. 

e  Sanctud  enim  Joannes  Baptista  dictus  Eiias  ai- 
ter;  et  ^iXupa  tilia  arbor,  nostris  vocata  tillet, 

fCujaa  codex  scriptus  non  aliud  quam  Angilherti 
nomen  hahet. 

g  Annales  Francici  (apud  Canisium  tom.  IH) 
p.215,  ubi  iamen  corrupte  Angiltranus  nominatur, 
scriptnrs  vitio. 

k  Ab  Anastasio  in  Leone  III  Hildivaldus  vocaiur. 

Babuere  quaramdam  proYinciarum  proesides  ao 


ioia  poiisiut  cum  Adriani  pra^diciaf.  epistola,  non 
video.Nec  certchic  Ingelrannus  poiestcsse  Meiensis 
archiepiRCopus,qui  subCaroloMagnosanctscapelle 
primiccrius  fuit.  Obierai  enim  illc  anno  g.  791.  At 
dum  Engilramni  memini,  aliud,  quod  pene  excide- 
rat,  memoriai  recurrit;  qui  licri  possit,  ui  cum  An- 
gilbertus  sub  Carolo  Magno  archicapellanus  fuerit 
(quod  illius  vitaj  aucior,  ct  jam  laudaia  epistola 
Adriani  indicant)  tam  praecise  tamcn  Adalhardus 
(majoris  Corhciffi  abba8,apud  Hincmarum  episiola3 
cap.  27)  sub  Carolo  Magno  hosce  ires  iantum,  Ful- 
radum  scilicet,  Engelramnum,  h.  Hildiboldum  apo- 
crisiarios  fuisse  asserai.  Nec  enim  archicapellanus 
alius  ab  apocrisiario.Nam  ei  i.  apocrisiarium  nosira- 
ics,  inquit  ipse  Adalhardus,  canellanum  appellant. 
Inde  etiam  Alcuinus  j.  huncce  Engilramnum,  sanc- 
tum  capellae  primicerium  ;  et  episcoporum  Meien- 
sium  cbronicum,  eumdem,  palatii  archicapellanum 
nuncupant.  Verum  de  his  alias.  Ad  Angilberium  re- 
deo  k. ;  anno  quippc  796  cum  Leo  papa  post  Adria- 
num  ordinatus  clavcs  confcssionis  sancii  Peiri  (seu, 
ut  ait  pocta  Saxo  :  «  Claves  quibus  est  confcssio 
sancti  conscrvata  Patri »)  et  vcxillum  Roman®  urbis 
ad  rcgcm  Carolum  cum  aiiis  muncribus  misissci,  et 
ut  milteret  aliquem  de  optimatihus  suis,  ad  confir- 
mandum  1.  sibi  per  sacramcntum,  Romanum  popu- 
luni,  rogassct :«  Missus  est  ad  hanc  rcm  Angilber- 
tus  abbus  monasterii  sancti  Richarii,  per  quem 
etiam  magnam  partcm  thesauri,  qucm  Hcnricus 
dux  Forojulicnsis,  spoliata  Hunorum  regia,  quaa 
Ilringus  vocatur,  eodem  anno  regi  de  Pannonia 
attulerat,  misit,  »  elc.  Tum  vero  detulii  Angilberiua 
ct  Aicuini  m.  litteras  ad  Leonem  III  ei  Paulinum 
Aquiloiensem  patriarcham. 

Inlerca  surguni  pra^dicii  Sancti  Richarii,  sive 
Centulcnsis  monasterii  aedificia,  ei  ires  iandem  illic 
crecta)  ecclesiffi  a  duodecim  venerabilibus  episcopis 
dedicata}  sunt,  Meginhardo  scilicet  Roihomagensi 
episcopo,  Gcorgio,  Absalone,  Gerfrido,  Pleone.  Hil- 
digardo,  Teodoino,  Ydelmaro,  Benedicto,  Kcllano» 
Joanne  prajiereaei  Passivo  sanct^  Romans  Eccle- 
sia;  legatis.  Quod  contingii  paulo  ante  adeptum  a 
Carolo  magno  imperium.  Quem  eihuic  dedicaiioni 
intcrfuissc  quis  forte  conjiceret,  ex  his  quae  Nibe- 
lungus,  Annales  editi,  Regino,  Ademarus  in  Viia 
Caroli  Magni,  Poeta  saxo,  ct  alii  annotarunt,  Ca- 
rolum  anno  Domini  8CKJ  sanctum  Pascha  apud  San- 
ctum  n.  Richarium  cclcbrassc.  Sed  slare  ia  non  po- 
tcst,  cum  apud  Ccntulam  Kal.  Januariis  istius  de- 
dicationis  (e  vct.  libro)  ecclesia3  solemnitas  (lat.  Quo 
vero  ornatu,  quibusque  sanctorum  pignoribus  ec- 
clesiam  ille  suam  ditaverit,  in  breviculum  hoc  neo 
potuit,  nec  dobuit  congcri ;  uti  aliquot  illiuB  versus, 
sparsim  et  variae  collcctos,  addere,  eadem  menie, 
non  visum.  Eumdcm  porro  Carolum  mox  futurum 
Imperatorem,  Angilbertusquoquc  Romam  comita- 
tus  est  ct  a  domno  Leone  111  privilegio  o.obtinuii,  ut 

D  prffitores  suos,  inter  militcs  arl  responsos,  sive  apo- 
crisiarios.  N.  just.  24,  c.  4,  ei  25,  c.  1. 

j.  Epistola25apud  Canisium  quae  in  scripto  libro 
csi  79. 

A;  Ipsissima  vcrba  exhibco  Godefridi  monachi 
S.  Panlalconis  ad  Coloniam  ms.  quae  doaumnsii 
ipsc  ab  auctorc  Annalium  regum  Pipini,  Caroli  Ma- 
gni  ct  Ludovici,  quos  Ilcrmanno  Nuonario  dcbe- 
mus  :  (juosquc  poeta  Saxo,  dc  (icstis  Caroli  Magni, 
studio  Reineccii  cditus,  metricc  vertit. 

/  Id  est  Carolo  Magno  :  Videatur  Theganus 
ad  ann.  810,  p.  109.  Et  Aventinus  lib.  iv  Annal. 
Boiorum. 

m  Ha)  sunt  in  excusis  27  et  59.  At  in  optima  no- 
ta3  ms.  72  ct  73. 

n  Corrupie  hodie  in  Chronico  Reginonis  legitur 
apud  Sanctum  Richardum. 

0  Quod  Zaoharias  diaconus  regionarius.  et  san< 
ci«  atque  apostoUca  Roman»  Ecclesias  bibliotheoar 


39 


NITHARDUS  S.  RICHARII  ABBAS. 


49 


totiua  Centnlm  villffi  curam  ccclcBia^ticuin  solus  ha-  A 
beret  abbas,  nec  quidquam  episcopus  Ambianic^e 
sedis  de  ecclesiis  aut  cloricis  ejusdem  loci  consti- 
tuere  posset.  Idque  «  suggestione  »  (praedicti  pri- 
vilegii  verba  ista  sunt)  «  fratris  et  cocpiscopi  nostri 
Ambiancnsium  antislitis  Jesse,  simulque  Angilbcrti 
abbatis,  guam  quidem  in  prffisentia  gloriosi  atque 
excellentissimi  mii  nostri  Garoli  (quem  auctoro  Deo 
in  defensionem  etprovectum  sanctao  universalis  Ec- 
clesis  in  Augustum  hodie  sacravimus)  nobis  inti- 
marunt,  »  etc.  Fitque  ibidcm  mcntio  Centulensis 
monasterii  «  nuper,  »  inauit,  «  rostaurati  et  in  no- 
bilem  statum  redacti.aLibellum  vero  de  Vita  san- 
cti  Richarii  rudi  sermone  digestum,  evocato  ad  eo 
Alcuino  magistro,  comptius  atque  lucidius  componi 
ct  transcribi  b  curavit  Angilbertus,  hymnosque  no- 
cturnos  etdiurno»  ac  antipbonas,  supcr  vita  ipsius 
idem  Alcuinus  composuit.  Tandom  tostanti  Gai-olo 
adfuit  Angilbertus,  Eginardo  toste  :  eodcmquo  pone 
tempore  aecessit  quo  et  Carolus  Magnus,  nempe  XII  g 
Kalend.  Martii,  anni  814,  cum  dics  V,  anlc  Ka- 
lend.  Februar.  ejusdcm  anni,  ipsiusCaroii  vTta^  uJ- 
timus  fuisset.  c  Angilbertus  autom  corpus  suum 
sepeliri  voluit  ante  portam  Sancti  Salvatoris,  ao 
Sancti  Richarii  ecclesiffi.  Cujus  ioci  soptum,  idco 
grave  forte  non  fuerit,  si  ab  illius  Vit®  auctore  (qui 
illud  ipsum  ab  Angilborti  testamcnto  mutuatuiii  se 
dioit)  addidero.  «  Ipsa,  inquit,  mocnia,  quaj  vocan- 
tur  Paradisus  [leparvis]^  lurrita  molo  surgcnlia,  tri- 
bus  altariis  consecrata  sunt  :  videlicct  in  porta  oc- 
cidentali  altare  sancti  Michaolis  :  in  porta  auslrali 
altare  sancti  d  Gabriclis,  qua)  vcnoraljilis  Hilbivar- 
dus  episcopus  consecravit.  In  porta  aulom  seplen- 
trionali  altare  sancti  Raphaolisdedicavit  religiosus 
Ambianorum  episcopus  Jessc,  ii  Non.  Septetnb.  >» 
etc.  Eo  vero  e  loco  e.  28  post  docessum  anno  Nonis 
Novembris  f.  Angilbortus  levatus,  corpore  alisque 
aromatibus  indissoluto  rcpertus  est,  et  a  Ribbodone 
abbate  intra  ecclesiam  translatus,  incjuo  ingrosfsUp 
chori  a  partc  occidentali  ejusdem  majoris  ccclosiffilV 
collocatus,  cum  abbsui  Ribbodo  diutius  ierre  noluis- 
set  tanti  viri  reliquias  ingredientium  ecclcsiam  pe- 
dibus  calcari.  Moxcnim  pluribus  claruit  iniraculis, 
sanctorumquc  consors  faotus,  Iictaniam  auxit  g. 
Gallicam.  Ciyus  miracuia  aliquoL,  tribus  contcnta 
libris,  ejusdem  coenol>ii  abbas  Anschorus  h.  RaduHb 
Remorum  archiepiscopo,  longps  post  annos,  trans- 
misit.  Frustra  tamen  Angilbertum  quairas,  ut  et 
innumeros  tutelaros  nostros  sanctos,inter  modorna 
sanctorum  syntagmata.  llcecquc  de  Nithardi  patre 
dicta  sunt. 

Mater  Bertha  fuit,  liliaquo  illa  Caroli  Magni  et 
Hildegardffl.  De  Carolo  voro,  hoc  unum  minus  no- 

rius  VIII  Kalcnd.  Januar.  indict.  scripsit,  rccognovit 
el  subscripsit. 

a  Auctor  Vita;  domni  Angilborti. 

b  Edit  tom.  II  Surii,  p.  981. 

c  Auctor  Hariulfus,  qui  Pontivo  natus,  historiam  D 
Centulcnsis  monastcrii  sui,  a  domno  Saxovallo  ante 
plures  annos  inchoatam,  anno  1088  quatuor  iibris 
absolvit.  Is  et  cst  qui  Aldcnburgensis  tertius  abbas 
fuit,  cuique  Aub.  Mir/eus  in  Ori^inibus  Cainob. 
Belg,  ascribit  Vitain  sancti  Arnulphi  Sucss.  ep.  tjuaj 
Lisiardo  tribuitur  amul  Suriuni  tom.  IV,  p,  174. 

d  Oratorii  Sancti  Gabrielis  dedicatio  facta  est  viii 
Kal.  Aprilis :  capolla»  vcro  Sancti  Michaolis  iii  Kal. 
Octobr.  et  observa  altare,  oratorium  et  capellam, 
idem  esso. 

e  Id  est,  anno  482. 

/•Nithardus  lib.  iv,  p.  372. 

g  Erant  enim  tum  fajtanifle  divisae :  erat  Gallica, 
erat  Italioa,  erat  et  Romana,  quarum  vetcres  nostri 
scriptores  separatim  meminere. 

h  Sedem   Hhemensem  obtinuit  Radulfus  anno 

107,  e  Catologo  ms.  archi,  lUiemeiuit  velj  ut  vulgo 

fQdltUTi  1114t 


tuiii  puto.quud  iiii  clidni  David  nomen  fuit;  quu  ao 
mino  sappius  Alcuinus  in  opistolis,  aliique  illius  ffivi 
illum  interpellant;  propriumque  hoc  ei  fuisse  no- 
mcn,  non  adscititium,  comprobant  ista  ad  illum 
ojusdem  Alcuini  verba  i.«  CIanssimis,inquit,vestr« 
nobiiitati?  tiliis  bcnedictio  copiosa  per  vestra  bene- 
facta  accroscatjSicut  por  solius  homonymi  tui  David 
Deo  diloctissimi  rcgis  sanctitatem,  oninibus  (ut  le- 
gitur)  ncpotibus  suis,  regalis  throni  potestas  con- 
servata  luit,  »  ctc.  Nec  enim  David  nbmonjTnum 
vocaret,  si  ab  illius  similitudino  tantum  ot  imita- 
tione,  mons  Alcuini  fuisset  Carolum  hoc  nomine 
donare.  Et  forte  immutatum  illi  nomen^  cum  vel 
baptizatus,  vel  in  regem  unctus  est.  Nam  de  Pipino 
Italiffi  rege,  illius  filio,  hoc  idom  j.  factitatum.  Mi- 
rorquo  e  tot  aucloribus,  qui  gesta  Caroli  Magni 
Bcripsero^  tam  paucos  id  obscrvassc.  Nebclungo  et- 
enim,ChiIdcbrandi  comitis,  Pipini  Francorum  regia 
avunculi,  lilio,  ot  Gorvasio  Tillobcriensi,  ro^ni  Are- 
lalensis  Marescallo,  Othonis  IV  propinquo,  noc  de- 
bomus,  Nibclungi  certe  ad  annum  781  ha;c  vcrba 
sunt.  <«  Porre.xit  Garolus  rox  Romam,  et  baptizatus 
est  ibi  fiJius  ejus,  qui  vocabaturk.  etCarlomannus. 
quem  I  Adrianus  papa,  mutato  nomine  vocavit  Pi- 
pinum,  et  unxit  in  regem  super  Italiam,  et  fratrem 
ejus  Hludovicum  super  Aquitaniam,  et  ibi  despon- 
sata  est  m.  Rotarud  tilia  regis  Constantino  impera- 
ratori.w  Hroc  ille.  Noquid  amplius  de  Carolo  addam. 

Cujus  uxor  Hildcgarda,  scu  Hildegardis,  Borthae, 
mater,  Suevorum  praBcipuae  n.  nobilitatis  femina, 
parontos  habuit  o  Esnorium  dominumCampidonon- 
Hom,  et  Hegardani  natione  Bavaram;  fratrem  vcro 
p  Udalricuin.  Fundatrixquo  ipsamet  fuit  coenobii 
Ganipidonoiisis  {Gennanis  hodic  Keniptom)  quod 
adhuc  unuin  est  o  quatuor  Romani  imnorii  moiia- 
Bteriis,  illicque  anno  783  sepultam  quiciam  voluni; 
cuin  tamon  auctor  Gbronici  episcoporum  Meton- 
sium,  in  occlesia  Sancti  Joannis  Evangelista)  Metis : 
at  verius  Vita  Ludovici  Pii,  in  Basilica  Sancti  Ar- 
nuifi,  cnm  Ludovico  imperatoro,  filio  suo,  et  Di*o- 
gono  archiopiscopo,  quiescore  eam  assorant.  Gieto- 
runi,  matri  Nithardi  Berthffi  inditum  nomen,  ab 
avia  sua,  malre  scilicet  Garoli  Magni  qua3  ctsi  alie- 
nigena,  habuit  tamcn  nomen  longe  ante  usurpatum 
Francis,  inio  notatione  plane  Francium,  si  Vitaj  q 
sanctie  Berthaj  vetusto  auctori  fidcs.  «  Bcrtha,  in- 
quit,  Francicum  nomen,  quod  Latino  eloquio,  ful- 
gida  seu  splendida  sonat.  » 

His  ergo  do  Nithardi  natalibus  prajmissis,  quid  et 
ubi  ille  cgerit,  bellorum  intcr  Lotharium,  Ludovi» 
cnin,  et  Garolum  fratres,  saBviente  turbine,  ad  illius 
Historiaj  lectiono  elicero  facile  est.  Ea  certo  ad  Ca- 
rolum  dirocta,jussu  etiam  illius  conscriptaest.  Sub 

i  In  Epistola  qusi  incipit :«  Domino  in  Dominodo- 
minorum  dilectissimo  David  regi,  Flaccus  fi(fclis 
orator.  Revertenti  me  de  Uvicus, »  etc.  Ea  est  in 
uno  codice  12.  In  alio  13  necdum  odita  est, 

j  Sic  et  Leoni  III  ox  baptismo  Conon  nomen 
fuit.  Hist.  Misc.  lib.  xxi. 

k  Logit,  Francis,  pro,  ci,  Gervasius  Tilleberien- 
sis,  libro,  cui  nomon  Otia  Imperalia,  cap.  de  Regno 
Francoruin  et  ojus  ortu. 

/  Maic  a  Gervasio  dicitur  Lrbanus. 

m  Alias  dicitur  Huodtrudis. 

71  Ej^inardus. 

0  E  Munstero  lib.  iii  Gosmograph.  p.  562;  sed 
patrem  illius  Gasp.  Bruschius  de  Monaster.  Ger- 
man.,  p.  25,  Hildebrandum  :  Vassoburgius  Virdu- 
nensis  Hist  Jib.  iii,  f.  143.  Godefridum  nominant. 

p  Sancti  Galli  monachus  de  Gcstis  Garoli  Magni 
apud  Canisium  tom.  I,  p.  371  quem  docUsBimus 
Franc.  Pithoous  Clementem  Scotum  nominare  sub- 
dubitat. 

q  Qus  circa  annum  682  Blanziacum  monasterium 

conslnudt^  quod  hodie  BolomQosU  GaUuB  dio&de- 
jusestt. 


41 


DB  NITHARDO  ET  EJUS  PROSAPIA. 


4a 


Carolo  etenim  Nithardus  znilituvit,  utpotc  ducatus  A 

Bive  comitatus   Francias   maritimaD  a  patre  bffiros. 

Gum<|ue  bona  alia  miffi  illi  haBrcditario  juro  conti- 

gerant,  ultra  et  cis  Mosam  baberentur  (qui  a.limes 

erat  re^norum  Lotharii  et  Garoli)  etsi  lon^i  UBdio 

belli  otium    undequaque   quoercrct,  nuilibi  haberi 

posso  credidit,  cum  illum  (ut  ait  ipse  initio  lib.  iv)  * 

de  universis  rebus,hinc  indo  fortuna  junzissot.G»- 

tenimyOtsi  ez  illis  fuerit,quibusanno842cum  Lotha- 

riusarcgnofugisseputarctur,rogniilliusb.  intcr  Lu- 

dovicum  et  Carolum  partitio  commissa  etmandata 

eet ;  paeis  tamen  inter  fratres  componends  avidus 

•eroper  luit.  At  fraternis  odiis  nusfjuam  detume- 

scentibils,mens  tandem  illi  fuit  omnimodo  a  repu- 

blica  secedere  (quod  et  ipse   libri  iv  initio  proil- 

teiu^).  Itaque,  cum  a  scribenda  historia  dcstitit» 

agebaiur   annus   Domini   844,  ct  tum,  ez  nuperft 

transiatione  sancti  Anffilbcrti  per  Ribbodonem  ab- 

batem,  sccessus,  et  soiitarie  vit®,  majus  innatum 

iUi  desiderium  est.  Obicrat  vcro  eo  ipso  anno  apud  Q 

Contulam  abbas  Ribbodo.  Ribbodoni  mortuo  suc- 

oeasit  Hludovicus,  vir  (ut  ait   auctor  Vits   sancti 

Aogilbertt)  regie  stirpis;  (juique  dicitur  ab  alio  ejus- 

dem  ioci  monacho  c.  (cujus  nobis  adhuc  ignotum 

nomen)  «  rcgali   scmine   natus.  »  Ist^ue   ipso  est, 

qaem  Lupus  abbas  Ferrariensis,  in  ipso  ca*nobio 

rerrariensi  mansitassCjCt  haud  procul  ab  eo  d.cdu- 

catum   fuiase,   dein   (Epist.  25)  epistolare  in   pa- 

latio  Caroli  Galvi  geseisse  oiYicium,  notat  :  quique 

postremo   ab   co,  abbatum   (Episl.  82)  summus  et 

(£pti(.  92)  clarissimus  anpellatur.  Hunc  et  Garolus 

Tez,  diplomate  {Epist  ii^etiik)  suo  apudGompcn- 

dium  {>a)atium  regium  v  Kalend.   Octob.  anno  re- 

gni  v,  indict.  7,  vocat  «  venerabilem   et   dilectum 

proximum  suum. » 

Nithardus  cr^,eteoipso  temporc  rclicto  saBculo, 

Deo  sese  mancipavit.  At  quo  sc  monastcrio  primum 

contulerit  haud  ita  ccrto  assererc  valeo.  Gentulum 

enimabii8fle,etsanctiAngilbortieiusnarenti8niemo-  n 

ria,et  HladoVici  abbatis  afGnitas,  facilcpcrsuaserint. 

Seddubiummectanc]pitemagunt,qua3  legi  apud  Lu- 

pnm  Perrariejiscmyad  Marcuvardum  e.Prumicnsem 

abbatem  tertium  epistoi.  55.  «  Nithardi,inquit,ad- 

YentUB  ad  f.  Silvacum,uuo  me  monasterii  nccessitas 

trazek*at,  vehementer  laetiflcavit  :  cujus  praesentia 

factum  eet  ut  hie  littcrae  vestrs   paternitati   red- 

derentur,  cum   vos   essc  sospitcs,  ct  communem 

filiumg.Egilemezva]idis8iinainfirmitate,opitulante 

favore   divino,  revaluisse   ostendit,  »  etc.  Et  pr»- 

terea  qa«  idem  Marcuvardus  Prumieubis  abbas  ad 


Didoncmh.  abbatom,  modicum  jjeritii^£8igiuin,8cr^ 
psit,  cpistol.  72:  «Artis  vcstrs  (ita  onim  le^oQ  sr^ 
cularis  poritia  multorum  brationc  Dcrvulgata^n^atM 
Nitbardi  potissimum  relatione  noms  ihnoLmt : '^^ 
etiam  refercnte  comporimus  passim  vos  accessuA 
indigcntibus  aperire,  »  etc.  Ista  enim  Pramienseni 
potius  monachum,  quam  Gentulcnsem,  Nitnardum 
fuisso  rolinquunt.  Ut  ut  sit,  ab  Hariulfo  et  aliunoA 
ccrtum  cst  Gentulam  illum  abbatcm  babuisse.Sea 
fefellit  lIariulfum,Ccntulcu8i8  historiflB  soriptoreiAj 
memoriola,  cum  patri  suffectum  dixit ;  ut  &t  Vit» 
domni  Angilbcrti  auctor  mole  post  Ribbodbhec^ 
abbatem  constituit.  Etenim  Angilbertp,  HericuaJ; 
huic,  i.  Helysachar  ;  oi,  Ribbodo  ;  illi.  Hrudovious 
successit;  tum  Nitbardus  ;  dein  Hruoaulfas  'avun- 
culus  Garoli  Galvi,  frater  scilicet  Judith  imjperatri* 
cis,ctc.Idque  monuit  mc  notatiuncula  hffic.  niarg^rni 
codicis  Hariuin  ab  antiquo  ascripta.v  Post  aomnum^ 
inquit,  Hludovicum  pratcctus  dicitur  domnas  m- 
thardus :  et  quoniam  tum  porsccutio  gravis  insist^ 
batpaganorum^ctiam  maritimae  (terrfls)  oomitatuij^ 
susccpit.  »  Fuit  igitur  post  Hludovicum  Nilhardius 
abbas  et  eomcs,  uti  et  eius  pater  Angilbeirtus  fiie- 
rat ;  mansitque  eadeni  dignitas  sticcessoribus  e^- 
quot  ejusdcm  coenobii  j.  archimandritls.  At  cum 
comitutus  iste  maritimaD  Francifie,ab  Hariulfo,  el  ab 
illius  ffivi  auctoribus,  promiscue  etiam  ducatua  ho- 
minctur,hoc  obiter  inseram:  Haud  maghi  apudihe 
ponderis  fuis8e,quod  et  in  Ambazieiisium  k.  domi* 
norum  Historiu,  ct   in   Andcgavorum  1.  oonsulum 

§ostis,  aliquando  le^i  :  Hugonem  ducem  Burguii- 
iae,  Carolo  Simplici,  adhuc  pucrulo,  tulorem  di- 
tum,  acccpta  potestate,  quie  tum  abbacomitatus di- 
cebatur,  eta  successoribus,  in  arrogantius  vocabu- 
lum,quod  est  ducamcn,mutata  cst.  Verum  Nithai^ 
dus  jpaucissimis  m.  diebus  Gcntulensi  monastenti 
pra)U]it,  bello  ipse  peromptus,  anno,  ut  e  mi^- 
tis  conjicio,  853,  cum  Duni  n.  Suevique,  quoa 
Theotisci  Norttnan,  id  est  Aquilonares,  apjgellaiu» 
suffi  habitationis  iinibus  egressijjam  per  vig[ihli  aa- 
nos  omnem  oram  maritimam  inccndiia,  rapini^ 
omnique  crudelitatis  generc  aillcercni.AtqUe  eodeq( 
in  loco,quo  primum  quiovcrat  An^ilbcrlu8,sepultuji 
ipse  est;  in  aditu  nempo,seu  porticu  majoriaecd^ 
sis,  qu69  sancto  Salvatori,  sanctoque  Richario  ai- 
cata  erat.  Quod  Ilariulfus  o.  his,  et  prolizibribua 
etiam  verbis,  enarravit.  «  Tcmporo.  mquit,  GerYi- 
ni,  p.  hujus  nominis  primi,  Ccntulensis  abbati^ 
domini  ac  sancti  Angilberti  tumulus  ignorapaturj 
noc  ullo,ob  hoc,terreno  honore  potiebatur,  quamvia 


a  NitharduB  lib.  i,  p.  312. 

6  Nithardus  lib.  iv,  p.  360. 

e  8eripBit  metricc  ante  annos  550  libros  tres 
de  miraculis  sancti  Richarii,  et  quartum  de  rcla- 
tiooe  ejuadem  perHugonem  Capet  tum  Francorum 
ducem* 

d  In  monoBterio  scilicet  sancti  Petri  Vivi  Scnonen- 
n8,uti  mibi  mtilta  persuascre^sed  et  inibi  eumdem 
etiam  sepultum. 

e  Marcuvardus  illi  nomen,  non  Marcuvadus,  ab- 
basque  ille  fuit  Prumicnsis  anno  829.0biit  853  Re- 
gino. 

fHujus  loci  mentio  flt  aliquot  locis  apud  Hinc- 
DUinim  Remcnsem,  contra  Hincmarum  Lauduncn- 
sem  episcopum  ct  alibi.  Fortc,  Saulnoy,  abbatia 
Lugduno  Clavato  proxima  (pr^s  Laan). 

f  Monacbus  fuit  primo  Ferrariensis,  doin  Pru- 
mieusis  jnon  etiam  sancti  Pctri  Vivi  Senonensis), 
postea  Marcuvardo  apud  Prumiam  succcsait  anno 
H53.  Dein  aCarolo  Galvo  Flaviniensis  abbas  consti- 
tutus,  tandem  Senonum  nrchiepiscopus  factus,  in 
moaasterio  sancti  Petri  Vivi  quicscit.  Lupus  va- 
riiB  locis,  Regioo,  Jac.  Tavellus  (vir  in  historia  et 
8agaxetperita8)inarchi6pi8coporum  Senonensium 

i^  Scripta  est  bmo  Mareuvardi  eplatola  aimo  848« 
Pataoi.  CXYJ. 


Tum  enim  Dido  abbas  sancti  Petri  Vivi  Senoaensia, 
cui  paucis  annis  prsBfuit.Auctor  Gaufridus  in  hisfo- 
ria  istius  monasterii  sui. 

i  Advcrtero  Helysacharem   Centulensem  fuiss^ 

abbatem  juvabit,8i  Agobardum  legeris ;  illius  enim 

meminity  p.  94,  260  ct  alibi.Bt  eum  quoque  ferunf 

^  Gemmetici  monasterii  fuissse  rcctorem.  Hariulfus 

"  lib.  III,  cap.  4. 

j  Hariulfus  lib.  iii,  Hist.  Gentul.,  cap.  10. 

k  I  ncipit:  Sxpcnumero  postulasti  ut  Ambaziensiuni 
dominorum,  ctc. 

/  Quorum  auctor  monachus  majoris  monasterii, 
eaqucsicincipiuntiHistoriam  sive  gesta  Andegavo- 
rum  consulum,  ctc. 

m  lluriulfus  lib.  iii,  cap.  5,  et  lib.  ii,  cap.  17, 
cadem  do  re  agens  :  Paucis,  inquitf  dicbus  in  regt- 
mine  explctis,  Nithardus   preBlio    interemptus  est. 

n.VcrDa  suntChronici  inonasterii  sanclorum  Ser- 
gii  et  Bachi  ad  Andegaviin  urbem  atque  etiam  Hl- 
sloriaj  imperatorum,  regum  Francorum,  et  comi- 
tum  Andcgav.  quae  incipit:  Ada,ctc.,  et  in  Ludovioo 
Grosso  dcsinit. 

0  Lib.  IV,  c.  32, 

p  Obiit  Gervinus  iste  v  Non.  Mart.  anno  Dom.. 
1074,  auctor  Harlulf, 


43 


NITHARDI  S.  RlCHAUII  ABBATIS. 


44 


i^UB  oeleberrima  memoriain  ore  universorum  Fran- 
dBCorumy  vel  Pontivorum,  atque  aspectu  egregii 
templiy  ouondam  ab  eo  fundati,  rcsplonderet.  Gum 
itaque  aiiquando  venerabilis  Gervinus  ccenobium 
Gorziam,  ^uod  est  situm  in  conflnio  Motensis  ci- 
vitatis,  ivisset,  inventum  ibi  codiccni,  (ubi  do 
ejusdem  sancti  viri,  alioruraque  nostratum  abba- 
tum  Rostis,  qusdam  continebantur}  ab  illius  loci 
fratrious  mutuatum,  Ccntulara  dctulit  :  in  quo  ro- 
pertum  est,  quod  sanctus  abbas  Angilbertus  xii 
&all.  Martii  transisset  ad  gloriam.  £t  mde  Centu- 
lenses  monachi,  quoniam  ab  co  tempore^  quo  sub 
Guaramundo  paeano  combustum  fuerat  monaste- 
rium,  usqne  ad  nsc  tempora,  cos   dios   transitus 

a*U8  latuerat,  plurimum  exhilarati  fuere.  Igitur 
BrvinuB  (qui  vir  desidoriorum  merito  dici  potest)  ad 
fores  eccIesiflB,  quo  compcrerat  illum  primo  tumu- 
latum,  perquirero  coepit :  ncc  illius  quidem  corpus 
ibi  invenit,sed  in  eodem,quo  quondam  pausaverat, 
8arcophago,invenit  lecticam  lignoam  coriatamvdom- 
ni  Nithardi  fllii  ejus  abbatis  et  comitis  corpus  con- 
tinentem,  sale  perfusum ;  in  cujus  capito  videbatur 
iila  percussura,  qua  eventu  prajlii  fuit  occisus.  Ro- 
cludens  itaque  eumdem  tumulum,  aliorsus  san- 
ctam  corpons  Anpilberti  glebam  quflerere  propo- 
8uit,  »  ctc.  Nec  enim  te,  iector,  pluribus  morabor, 
et  properante  calamo  irrcpsere  multa,  qu6D  intcr- 
texere  initio  non  crat  animu&.  Hoc  unum  dc  Ni- 
thardi  libro  titulo  addam  :  Etiarasi  in  scripto  a.  li- 
bro,  e  quo.  saeculi  sui  honor  P.  Pithaous  illum  in 
publicum  defHt,  nulia  habeatur  et  libri  et  auctoris 
mscriptio  :  Et  o  Centulcnsis  llistori(c  b.  codicc, 
«  Chronicum  >»  sou  «  Gcsta  Francorura  »  dici  de- 
bcre  videatur;  non  abs  re  taracn  essc,quod  ab  illo, 
opus  istud,  tf  Uistoria  dc  discordia,  »  seu  «  dis- 
densionibusfiliorum  Ludovioi  Pii,»  appellctur.  Huio 
etenim  Nithardi  opuBCulo,  hunc  fuisse  titulum,pla- 
num  erit  ab  auctore  c.  incogniti  nominis,  qui  anno 
1214  Latine  tribus  libris,  Francorum  scripsit  histo- 
riam:  quamquidem  post  50  annos,  alius  Equitania 
oriundus^  Gallicam  fecit,  et  Alfonso  Pictavi  et  To* 
lo8S  comiti  sancti  Ludovici  regis  fratri,  dicavit.  E 
ci^us  prsfatione  qua>  8ubsunt,exscripsimus.((Sum- 

Eta,  inquit,  Blint  hsec  a  gestis  sanctorum  Remigii. 
lUpi,  (At,f  Vind.)  Indicelli ;  a  Vita  etiam  sancti 
Lamberti,  (^uffi  sic  incipit:Gloriosus  vir  Lambcrtus 
«Btemo  Regimartyr  acceptus,  ctc,  a  Chronicis  Hu- 
goniBd.Floriaccnsis,  Robertie.  Autisiodorensis ;  quae- 
dam  autem  a  libro  Isidori,  qui  Etymologiarum  di- 
citur;aChronicis  f.  sancti  Pctri  Vivi  Senoncnsis  ; 
abhistoria  Longobardorum ;  a  libro  Guertini,qui  se 
alumnum  Caroli  Magni  faletur;  aquadara  historia, 
qus  nomine  Turpini  iniitulatur;  aquodara  libcllo, 
qui  de  gcstis  rcguni  Francorura  loquitur,  qui  apud 
8anctum  Germanum  dc  Pratis  juxta  Pansius  rc- 
peritur  ;  a  libro  otiam  Nithardi,  qui  do  discordia 
filiorum  Ludovici  Pii  agit ;  a  Chronicis  de  Chari- 
tate;  ab  bistoria  Hierosolyniitana ;  c[ua3dam  autem 
de  Operibus  Ludovici  Pii  et  Philippi,  aui  modo  rc- 
gnat,»  etc.Hasc  ille.Totum  autcin  hoc  Iiic  ascripsi, 
uthistoris  Francicae  plurcs  necdum  vulgali  scripto- 
res  tibi.  lector,  innotescercnt.  Utquc  GallioB  nostrai 
(cui  catnolici  rcges  orancs  et  principes  hoc  dcbcnt, 
quod  Christiani  sunt)  illustrandae,  dcsidcrium  ali- 
quod  aut  injicorem,aut,quod  inavelim,aiiquatcnus 
augerem. 

fl  Hic  olim  fuit  monastcrii  sancti  Maglorii  Pari 
^iensis,  et  auidem  (si  bcnc  conjicio),  Hugonis  Ma- 
gni,  patris  Hugonis  Capct  Francorum  regis  beoe- 
ficio.  Qui  primus  illud  conslruxit. 

h  Duo  exstant  plano  dissimilcs.IIujus  dc  quohic 
8ermo,  auctor  est  Hariulfus. 

c  Hujus  prsfationis  initium,est:  «Gum  animad- 
Terterem  quamplurimos  et  fere  omnes  de  gestis 
-^  icorum  dubitare, »  etc.  At  liber  pnmus 


ADDITIO. 


Pag.  4,  y.  12  ad  illud,  «  Sileuliariuin  statuit  :  ut 
ejus  consilio  rcgnum  totum  componeret,  »  in  inte- 
riori  marginc  addita  hacc  crant.  Ipsissiraa  vcrba  vc- 
^teris  Vitaj  sancti  Angilbcrti  cnarratoris  h.Tc  sunt  : 
«  Sibi  Karolus  eunidcm  silcntiariura  statuit  :  ut  in 
quo  corapcrorat  prudcntiaj  altitudinem,  cjus  consi- 
Iio  componcrct  totius  rcgni  utilitatcra.  »  Quibus 
addo.Idco  rac  verha  ipsavetcris  scriptoris  subjiciv 
re,  ut,  si  forte  in  hujus  silentiarii  officium  inqui- 
rere  veIis,non  sit  quod  arguas,  verborum  a  rac  im^ 
mutatum  quidquam.  Mihi  ccrte  in  facili  non  est, 

SUflB  munia  illius  esscnt,ccrto  constituere.  Nec  ad- 
ucar,  ut  crcdam,  fuisse  unura  e  schola  silcntia- 
riorum,do  quibusest  tit.lO  libri  xii  Cod.Justinian, 
Hi  siquidcra,  ad  sacri  consistorii  liraina  excubiaa 
agentes,nonni.si  quietcra,  ct  silentium  imperabant. 
llectcque  Zonaras,  huicco  collogio  ascribens,  quod 

g  legerat  Anastasiura  Dicorum  ante  adcptura  impc- 
rium  silentiariura  fui33e,addit  /aiixi^i-f.Xwv  toOto  «Iva: 
4^iu){xixwv  (intcr  minorcs  dignitatcs  essc).  Nam 
opcra  ista  scrvilis  fuit.  Et  fucrc  inter  servos  silcn- 
tiarii.  Ac  scite  Salvianus,  lib.  iv  de  Providontia 
(dum  ostendcre  vult  heris  pejora  multo  imputari 
posse  quam  servis).  «Ad  fugam,  inquit,  servos  non 
miscriaj  lantum,  sod  ct  supplicia  compcllunt  :  pa- 
vent  quippe  actorcs,  pavont  silentiarios,  pavent 
procuratorcs :  propc  ut,intcr  illos  omncs,nullorum 
minus  scrvi  sint,  quam  dorainoruui  suorum,  »  ctc. 
Hinc  fit,utnonnisi  invitus,ad  illos  quoque  referam, 
quod  de  Anastasio  dictura  (quodque  e  Ccdreno 
(p.  201,)  Suida,  aliisquc  constat)  antc  dclatum 
illi  inipcrium  silcntiarum  fuisso  :  uti  ot  quod  lib. 
IV  dc  iTMilic.  JttStiniani  monuit  IVocopius  ;  Thco- 
dorum  Justiniani  silentiarium  fuisse.  Lgo  enim  si- 
lentiarium  principis,ab  his  quiesilontiariorura  fucre 
schola,  scjungo.Idqueprodunt  hfflc,  hujusco  aucto- 

Q  ris  vetoris  de  Karolo  verba :  «  Sibi  silentiarium  sta- 
tuit. »  peind6,cum  ei  totius  regni  utiiitas  curaisit, 
et  Angilberto  summis  jam  honoribus  perfuncto,ad- 
dita  illa  sit  dignitas,  paulo  antequam  Bertham,  ro- 
gis  filiam,conjugera  acciperet ;  longc  ab  cxcubitore, 
rogis  silcntiarium  abesse,ncmo  inhcias  iverit.  Forte 
▼ero  silentiarius  is  fuerit,  qui  silentio  prajcrat.  Di- 
ctum  enim  illa  aetate  silentiura,  paucorum  congre- 
gatio,  qui,seorsim  a  populo,de  graviuribus  negotiis 
invicem  disccptarcnt.  Intor  quos  impcrator  in  ambo- 
no,seu  tribunali,sublimis  sedcbat ;  cujus  crat,  ora- 
tioncper8equi,qua3  inconcilio  agitandacsscnt.ldque 
forto,imperatori3  vice,  pcragcbat  silcntiarius.  Nara 
ct  SdXsV.?  ista  «>ivT:ov  vocabatur,  testibus  Zonara 
tom.III,Niccta  ct  aliis.Atipsura  mioquc  convcntuin, 
f^  Tf.v  ouyxXtitov  {iouAtjv  (utvcrbis  Zonaraj  utar)  silen- 
tiura  dici,lIisloriic  Misccllaj  auctor  docuit.  Qui  lib. 
XXI  :  «  Impius  Lco,inquit,siIcntium  contra  sancias 
et  vonerabilcs  cclcbravit  iconas,  »  in  tribunali  do- 

j^  cera  ct  novera  cubituum,  «  advocato   quoque  Ger. 

*^  mano  patriarcha,  »  etc.  Nec  eniraoolocialiud  vult 
(}ua!n  quod  lib.  xxii  dc  Constantino  Copronymo' 
istiusLeonis  III  filio,  rctulit.  «Irapius,  inquit,  Conl 
stantinus  contra  sanctasct  vcncrabiles  imagincs  con. 
cilium  iniquuin  triginta  octo  episcoporum  congrcga. 
vit.  »  Et  idem :  «  Qui  cum  in  Hlachcrnas  convcnis. 
sent,  asccnditConstantinusimpcratorin  amboncra 
tenens  Constantinum  Sylci  cpiscopuin.Etcum  orasl 

sic  incipit :  « Intcr  annos  illos  quibus  Hebra^orum  po- 
pulus,  »  etc. 

d  Floriacus,  villa  ad  Ligcrini  copnobio  sancti  Be- 
nedicti  celebris.  Mirorque  vctcrcm  Gallicum  inter- 
pretem  id  latuisse. 

e  Is  est  sancti  Mariani  raonachus,  cujus  Chroni- 
cum  anno  1608  edi  voluit  Nic.  Gamusat  Tricass. 
canonicus,  litterato  cuique  abunde  notus. 

fEovnm  auctor  Gaufridus  de  Collono,  ejusdea^ 
loci  monachus,  et  desiau&t  in  amio  1294« 


48  DE  DISSENSIONIBUS  FILIORUM  LUDOVICI  Pll.  —  LIB.  I.  46 

set,  voce  magna  pronuniiavit,  dicens  :  Gonstantino  fi  utilis,  at  in  rcpublica  vcrsantibus  plane  necessaria 
onivcrsali    patriarcbac  multos  annos,  »  etc.  Ilajc      cst)  tibiquc,  quid  melius  istis,  occurrerit;  me  eru- 
vero,  neutiquam  a  mc  pro  veris  plene  asserta  novc-      ditionis  tua?  pracconem,  tuique  sequaccm  invcnisti. 
ris,  lector.  Quinimo,  si  hanc  litteraturam  callcs      Fruerc  interea  et  vive. 
(qu«  in  forensi  quidcm  palestra  dcsudantibus  per-  Sapienti  paiwa  su[ficiunt. 


NITBARDI 

ANGILBBRTI  FIUI^   CAROLI  MAGNI  IMPERATORIS  EX  BERXnA   FILIA   NEPOTIS, 

DE  DISSiiNSIONIBUS  FILIORUM  LUDOVICI  PII 

LIBRI  QUATUOR. 

(Ad  annum  usque  843.) 
AD  CAROLUM  GALVUM  FRANGORUM  REGCM. 

Itecens  a  mendis  et  corruptionibus  innumeris  expurgati,  partim  ope  vetustissimi  ms.  codicis,  qui  exstat  in 
bibliotheca  D,  Alexandri  Petavi  S.  P.,  partim  conjecturis  a  sensu  historix  desumptis. 


LIBER  PRIMUS 


PRiEFATIO.  B  terroro  ita  reprc8sit,ut  nihil  in  impcrio  moliri  pr©- 

Cum,  ut  optimc,  mi  domine,  nosti,  jam  ponc  an-  tor  quod  publica;  utilitati  congrucbat, manifesto  au- 

nis  duobud  illatam  a  fratro  vestro  porsccutionem  dercnt.Rognavit  feliciter  per  annos  duos  et  trigin- 

V09   vestriquc    haud   quaquam    meriti   pateromi-  ta,  impcriique  gubcrnacula  nihilominus  cum  omni 

ni,  antequam    Cadhollonicam    introissomus   civi-  felicitate  per  annos  quatuordecim  possedit. 

latcm,    prfficcpistis,    ut     rcs    vcstris    t^^niporibus  na^rcsautemtanta^sublimitatisLodhuwicusniio- 

gestas  Btyli  officio  memoriffi  traderem.  Opportuna  rumcjusjustomatrimoniosusceptorumnovissimuB, 

quidem  placidaquc  rcs,  fateor,  fuerat  praccopta,  si  cajteris  deccdcntibus,  succcssit  Qui,  ut  pro  certo 

otium  tanti  ncgotii  ut  digne  exsoqucretur,  fuis-  patrem  obiisse  comperit  (815).  Aquas  ab  Aquitania 

set  conccssum.  Nunc  autem  si  quid  minus,  vcl  protinus  vcnit:quo  undique  ad  se  venientempopi>> 

iacultius  quam  oportuerit,  pro  rcrum   magnitu-  lum,  absquo  quolibet  impedimento,sus  ditioni  ad- 

dinc  huic  operi  invoncritis  insertum,  tanto  facilior  dixit;  de  cietcris,  qui  sibi  crcduli  videbantur,  dcli- 

venia  a  vobis  vcstrisquo  mihi  debctur,  quanto  me  beratus.  Initio  quidcm  impcrii  suscopti  pecuniam 

nostis  eodem  turbine  quo  ct  vos,  dum  hoo  opus  ingenti  numero  a  patrc  rclictam  trifariam  dividere 

peregerim,    esse    agitatum.    Pra^tcrirc   autcm    ea  Jus8it,ct  unam  partcm  in  causam  funorisexpondit, 

qns  temporibus  pii  patris  vostri  gesta  sunt,  dis-  p  duas  vcro  intor  sc  et  sororcs  suasapatrejustomar 

posucram,  sed  facilius  cuilibct  legcnti  altcrcatio-  trimonio  susceptas  divisit,quas  et  instanter  a  pala- 

num  vestrarum  veritas  patebit,  si  quajdam,  quaB  tio  ad  sua  monasteria  abirc  prascepit.  Fratres  quo- 

8U0  in  tcmporc  contigisse  novimus,   summotcnus  quo  adhuc  toncra  ffitatc,  Drogoncm,  Hugonem,  ot 

praelibavero.  Avi  quoquo  insuper  vestri  vcncran-  Theodericum,  participes  mcnsae  eiTecit,  quos  et  in 

dam  memoriam  per  omnia  obmittorc  ratum  mi-  palatio  una  sccum  nutriri  prjBcepit,  et  Bernardo 

nime  videtur.  Ac  per  hoc  textus  hinc  sumat  exor-  ncpoti  suo  filio  Pippini  regnum  Italis  concessit 

dium.  (818).  Qui,  quoniam  ab  eo  paulo  post  defecit, capi- 

Karolus  bon®  memoriaj,et  merito  Magnus,impe-  tur,  ct  a  Bertmundo  Lugdunensis  provinci®  pr»- 

rator  ab  univcrsis  nalionibus  vocatus,  hora  vidcli-  fccto  luminibus  paritcrct  vita  privatur.Uinc  autom 

cet  plus  minus  diei  tertia,  in  scncctute  bona  dcco-  metucns  no  post  dicti  fratrcs  populo  sollicitato  ea- 

den9,omnem  Europam  onmi  bonitate  roplotam  rcli-  dem  facorcnt,  ad  convcntum  publicum  oos  venire 

quit.Vir  quippc  onini  sapiontia  et  omni  virtuto,hu-  prajcepit,  totondit,   ac  per  monastcria  sub  libera 

manum  genus  suo  in  tcmporc  adoo  praJccHcns,  ut  custodia  commcndavit  (819).   Quo  poracto,  filios 

omnibus  orbcm  inhabitantibus  tcrribilis,  amabilis  auos  justo  matrimonio  junxit,  ct  universum  impe* 

pariterque   et   admirabilis  videretur  ;  ac  por  hoc  rium  intor  eos  ita  divisit  (821)  ut  Pippinus  quidem 

omne  imperium  omnibus  modis,  ut  cunctis  mani-  D  Aquitaniam,Lodhuwicus  autem  Dajoariam^Lodha- 

feste  claruit,  honestum  ct  uli!c  cfTocit.  Nam  nuper  rius  vcro  post  discessumcjus  universum  imperium 

omne  quod  admirabile  fatoor  foro,Francorum  Bar-  habcrct  :  cui  ct  una  secum  imperatoris  nomen  ha- 

barorumque  lerocia  ac  ferrca  corda,  qua;  ncc  Ro-  bcre  concessit.  Interea  Irmcngardis  regina  mateiv 

fflana  potentia  domare  valuit,  hic  solus  moderato  que  illorum  deces8it,ac  paulo  post  Lodhuwicua  im. 


41 


NITHARDI  S.  RIGHARII  ABBATIS 


48 


perator  Jodith  in  matrimonlum  eumpsit  (823),  ex  A 
qua  Karolus  oreatur. 

Karolo  quidem  nato,  quoniam  omne  imperium 
inter  reliquos  Alios  pater  diviserat,  qui  huic  face- 
ret,  ignorabat.Cumque  anxius  pater  pro  filio  filios 
rogarety  tandem  Lodharius  consensit,  ac  sacra- 
mento  tostatus  est,  ut  portionem  regni,  quam  vel- 
let,  eidem  pater  darct,  tutorcmque  ac  defensorcm 
illius  se  fore  contra  omncs  inimicos  ejus  in  futuro, 
Jurando  firmavit.  Instigante  autom  Hugonc,  cujus 
filiamin  matrimonium  Lodharius  duxerat  (829),ac 
MathfridOyCSBterisque,  eros  so  hoc  fecisse  pcBnituit, 
et  quemadmodum  illud  quod  fecerat  annullare  pos- 
aety  qusrebat.  Quod  patrem  matremque  minime  la- 
tuit,  ao  per  hoc»  hinc  inde  quod  pater  statuorat, 
Lodharius  diruero,  etsi  non  manifestc,  occulte  stu-  p 
debat.Ad  quod  Bernardum  quemdam  ducemSepti- 
maniffi  paterin  supplementum  sibi  sumens^camera- 
rium  constituit.  Karolumque  eidem  commendavity 
ao  secundum  a  se  in  impcrio  pr®fecit^Qui  dum  in- 
consulto  republica  abutoretur,  quam  solidare  de- 
buit,  penitus  evortit.  Per  idem  tempus  Karolo  Ala- 
mannia  per  edictum  traditur.  Tum  tandem  Lodha- 
rius,  quasi  Justa  querimonia  reperta,  tam  fratres 
quam  et  universam  plebem  veluti  ad  rcstaurandum 
reipublicffi  statum  animabat.  Quamobrem  pariter 
cum  omni  populo  patri  ad  Compendium  suporvo- 
niunt  (830).  Reginam  vclaverunt,  fratres  ejus 
Cunradum  et  Rodulfum  totonderunt,atque  iu  Aqui- 
taniam  sorvandos  Hppino  commiserunt.Bernardus 
quoque  fuga  lapsus  in  Septimaniam  so  roccpiU 
^ribertus  frater  ejus  captus,ac  luminibus  privatus,  C 
in  Itaiiam  custodiendos  traditur.Et  Lodharius  qui- 
dem  eo  tenore  republica  adepta,  patrem  et  Karo- 
lum  sub  libera  custodia  servabat  (83i)  :  cum  quo 
monachoB,  qui  eidem  vitam  monasticam  traderent, 
et  eamdem  vitam  illum  assumcre  suaderent»  esse 
prsceperat.  Bes  autem  publica,  quoniam  quisque 
cupiditato  illectus  sua  quaercbat,  quotidie  doterius 
ibat.Quamobrem  tam  monachi,  quos  supra  memo- 
ravimus,  quam  et  castcri,  qui  quod  factum  iuerat 
dolebant,  illum  percunctari  coeperunt,  si  rospu- 
bliea  eidem  restitueretur,  an  cam  pro  viribus  eri- 
gere  ac  fovere  vellct,  maximeque  cultum  divinum, 
quo  omnis  ordo  tuetur  ac  regitur.  Quod  quia  facile 
confessum,  in  rcstauratione  ejus  ocius  consensum 
est :  assumptoque  Guntbaldo  quodam  monacho,sub  n 
specie  religionis  in  hoc  ncgotio  ad  Pippinum  Ludo- 
vicumque  filios  cjusocculte  direxit  :  pcrmittens,  si 
in  sua  restitutione,una  cum  his  qui  hoc  cupiebant, 
adesse  voluisset,  regnum  utrisque  se  ampliare 
velle.  Ac  por  hoc  perfacile  cupidoquo  paruere,con- 
ventuque  condicto,  regina  et  fratres  ejus  eidem 
restituuntur,ac  plebs  universa  additioni  ejus  se  sub- 
didit.  Hinc  hi,  qui  cum  Lodhario  8onserunt,in  con- 
cilium  deducti,et  ab  ipso  Lodhario  ad  mortcm  diju- 
dicati,  aut,  vita  donata,  in  cxsilium  retrusi  sunt, 
LodhariumquoquesolaItaIiacontentum,eapactione 
tibire  permisity  ut  extra  patris  voluntatem  nihil 


deinccps  moliri  in  rogno  temptarot.Cumque  so  h«ec 
ita  haberent,ct  respublica  paululum  rcspirare  vide- 
retur,confestim  Guntbaldus  monacbus^quem  supra 
memoravimus,quia  multum  in  restitutioneejusla- 
boravcrat,  socundus  in  impcrio  esse  volebat.  Quod 
quoniam  Bcrnardus,ut  pro^missum  ost,oIim  fucrat, 
Bummain  industria  itcrum  esso  ccrtabat.Pippinus 
quoquo  ot  Lodhu\vicus,quamquam  eis  rcgna,  sicut 
missum  fuerat,  aucta  fuisscnt,tamen  ut  in  impcrio 
post  patrem  primi  csscut,  utcrque  laborabat.  At 
illi,  per  quos  tunc  rcspublica  tractabatur,  volunta- 
ti  oorum  obsistebant. 

Per  idem  tempus(833)Aquitania  Pippino  dempta 
Karolo  datur,  et  in  ejus  obsequio  primatus  popuii, 
qui  cum  patre  senticbat,  Jurat.  Quod  quidem  hi 
quos  supra  retulimus,  graviter  fercntes,  ut  respu- 
blica  inutiliter  tractaretur  divulgant,  populumque 
quasi  ad  Justum  regimen  soHicitant.WaIanam,EIi- 
sachar,  Mathfridum,  csterosquc,  qui  in  exsilium 
retrusi  fuerant,  custodia  emittunt  :  Lodharium,  ut 
rempublicam  invadat,  compcllunt  Insuper  autem 
ct  Grcgorium  Romanac  snmmaj  scdis  pontificem,ut 
sua  auctoritate  liborius  quod  cupiebant  perficero 
possent,  sub  eadem  specie  magnis  precibus  in  sup- 
plcmentum  su®  voluntatis  assumunU  Quamobrem 
imperator,  una  cum  omni  quod  habebat  imperio, 
tros  regcs,  filiique  cjus,advcrsus  eum  cum  ingenti 
exercitu,  insupcr  papa  Grcgorius  cum  omni  comi- 
tatu  Romano,Elisatam  confluunt  Juxtaquo  montem 
Siguualdi  castra  ponuut,ac  variis  aiTcctionibus  po- 
pulum  ut  a  patrc  dcficcret,  filii  compclIunt.Novis- 
simo,  quibusdam  fuga  lapsis,  cum  perpaucis  pater 
eapitur.Uxor  ab  eo  dempta  in  Langobardiam  exsi- 
lio  mittitur,ac  Karodus  una  cum  patre  sub  magna 
custodia  servatur.  Grcgonus  siquidem  papa  itinoris 
pGonitudine  correptus,  tardius  quam  vcUet  Romam 
revertitur.  Et  Lodharius  quidem  iterum  co  tenoro 
imperium  adcptum,quod  injuste  tam  facile  itorato 
obtinuit,  iterato  facilius  Justo  amisit  (834).  Nam 
Pippinus  ct  Lodhuwicus  videntos  quod  Lodharius 
univcrsum  impcrium  sibi  vindicare,  illosque  dctc- 
riorcs  efficcre  vellet,  graviter  fcrebant,  Insuper  au- 
tem  dum  huc  Lambertus  atque  Mathfridus,quis  U- 
lorum  sccundus  post  Lodh^rium  in  imperio  habcre- 
tur,  ambigerent,  dissidere  cceperunt.  Et  quoniam 
quisque  eorum  propria  quflercbat,rempublicarape- 
nitus  ncgligebant.  Quod  quidem  populus  cernens, 
molestus  erat.Occurrcbat  insupcr  etiam  fiiiis  vere- 
cundia  ct  poonitudo,quod  patrem  bis  honore  priva- 
verant;  univcrsa;  plcbi,  quod  bis  imperatorcm  di- 
miserant,  ac  per  hochinc  inde  in  rcstitutione  ejus 
consentiunt,ct  undiquoad  Sanctum  Dionysium,ubi 
tunc  Lodharius  patrem  etKarolum  scrvabat^afflucre 
contcndunt.Ccrnens  Lodharius  praidictam  animosi- 
tatcm  vires  suas  exccdere,  antequam  conveniant, 
urmasumit  :  patrem  ac  Karolum  dimittit,  itincre- 
que  arrepto  Vicnnam  petit.  Plebs  autem  non  mo- 
dica,quiB  prssens  aderat,etiam  etiamque  Lodhario 
pro  patre  vim  inferre  volebat.  Rege  recepto,ba8iii-> 


4» 


DE  DISSENSIONIBUS  PIUORUM  LUDOVIGI  PII.  —  LIB.  I. 


80 


eun  eancti  Dionysii  una  cum  episcopis  et  omni  A 
cforo  confluunt,  laudes  Deo  dcvote  refcrunt,  coro- 
nam  et  arma  rogi  suo  imponunt,  et  ad  cffitera  dcli- 
beraturi  contondunt.  Lodharium  pator  porsequi 
distulit.  sed  legatos,  qui  oum  citra  Alpes  festinaro 
jubcrent,  post  illum  direxit,  Pippinium  ad  se venien- 
tem  benigne  excepit,  gratias  in  eo,  quod  pro  sua 
restitutione  laboraverat,  cgit  :  ao  revcrti  eum  in 
Aquitaniam,  uti  petivcrat,  permisit.  Hinc  indc  fide- 
les,  qui  evaserant,  et  rempublicam  regere  consuo- 
terant,  confluunt :  cum  quibus  itinoro  arropto, 
Aquis  hiematum  petit,  tandemquo  Lodhuwicum 
Tcnicntom  gratantcr  excepit :  quem  et  una  secum 
causa  prssidii  esse  prsccpit.  Interoa  hi,  qui  Judith 
in  Italiaservabant,  audientos  quod  Lodharius  fugam 
inierat,  ct  pater  imporium  regebat,  arrepta  Judith  « 
ftjgam  ineunt,  Aquis  prosperc  perveniunt,  gratum 
munus  imperatori  defcrunt.  Verumtamen  haud  ost 
tboro  rogio  recepta,  donec  so  criminibua  objcctis 
innoxiam,  quia  criminator  deerat,  sacramento  una 
Cum  propinquis  coram  plebe  effecit. 

Per  idem  tempus  (835)Mathfridus  et  Lambertus, 

MBtorique  a  parte  Lotharii,penesMarcamBritanni- 

cam   morabantur.  Ad  quos  pellendos  missus  cst 

Vodo,  et  omnes  inter  Sequanam  et  Ligerim*degen- 

te8.Qui,manu  valida  collecta,  hinc  atque  indecon- 

Yenerunt.  Et  hos  quidem    paucitas,  ac   per  hoc 

summa  necessitas,  unanimes  efTecit.  Vodonem  au- 

tem  et  suos  maxima  multitudo  securos,  discordes, 

et  inordinatos  reddidit.  Quapropter  prflDlio  com- 

misso,  fugcrunt.  Cecidit  Vodo,  et  Odo,  Vivianus, 

Pulbortus,ac  plebis  innumeramultitudo.Quod  qui-  C 

dem  citato  cursu  victores  Lodhario  notantes,  man- 

dant  ut  quantocius  possot  iliis  cum  excrcitu  occur- 

rat.  Qui   libenter  paruit,  et  Gaviilonum  collecta 

manu  valida  vonit,  civitatem  obsidione  cinxit:pra3- 

liando  triduum  obsedit,  et  tandem  urbem  captam 

mia  cum  ecclesiis  inccndit.  Qerbergam  more  malo- 

fiiBorum  in  Ararim  mergi  preecepit.  Gozholmum  ot 

Senilam  (Gauzelinum  et  Sanilam)  capite  punivit. 

Warino  autcm  vitam  donavit,  et  ut  sc  deinccps  pro 

viribus  juvaret, jurejurando  construxit.  Hinc  autcm 

Lodbarius  ct  sui  duobus  praoliis  fcliciter  gestis  ma- 

giianimcs  effccti,  universum  imperium  pcrfacile  in- 

Tftdere  sperantcs,  ad  cffltera  deliberaturi  Aureh'a- 

ntosem  urbcm  petunt.Quod  patcraudiens,c  Fran- 

cia  manu  valida  collecta,  insupcr  Lodhuwico  filio  D 

8ut),cum  univcrsis,qui  trans  Rhenum  morabantur, 

in  auxilium  sibi  assumpto,tantum  facinus  a  fllio  in 

imperium  commissum  vindicaturus  perrcxit.Lodha- 

rias  quoquo  eadem  spe,  qua  Francos  abduccre  con- 

Buevorat,  animatus,  iro  obvius  ratum  duxit.  Acpcr 

h»c  hinc  inde  confluunt,  supraque  fluvium,  juxta 

villam  qu8s  Galviacus  dicitur  castra  ponunt.  Sod 

Franci,  eo  quod  imperatorem  bis  reliquerant,  pce- 

nitudine  correpti,et  ut  deinde  talo  quid  committo- 

rent  turpc  judicantes,  ad  dcfectioncm  impolli  de- 

dignati  sunt.  Quamobrem  cum  ncc  fuga!,nec  praelii 

loeum  videret,  ea  pactionc  novissime  pra!lium  dire- 


mit,  ut  infra  dics  statutos  Alpibus  excederet,  ac 
deinccps,  sino  patris  jussione,  fines  Franciae  in- 
gredi  non  pracsumorct,  ct  extra  patris  voluntatem' 
in  ejus  iraperio  dcinccps  nihil  moliri  temptaret. 
Quod  et  ita  so  et  suos  scrvaturos,  tam  is  quam  et 
sui  sacramento  firmaverunt. 

His  ita  compositis  (838),  pator,  uti  ct  cum  quibus 
consuevorat,  imperium  rcgcbat.  Vidcns  autem  qnod 
populus  nullo  modo  diebus  vitae  sua;  illum  relin- 
qucre,  uti  consuoverat,  vollet,  conventu  Aquis  hie- 
mc  indicto,  portioncm  regni  his  terminis  notatam 
Karolo  dedit,  id  cst  a  mari  pcr  fines  Saxoni®  us- 
quc  ad  fincs  Ribuariorum,  totam  Frisiam,  ot  per 
fines  Ribuariorum  comitatus  MoilIa,Halt,  Traham- 
molant,  Masagobbi  (Masagouvi).  Dcindo  vero  quid- 
quid  inter  Mosam  et  SequanamusqucBurgundiam 
una  cum  Virduncnsi  consistit  :  et  de  Burgundia, 
Tulicnscm,  Ordonensem,  Bcdcnsem,  Blesenscm, 
Parthensem,  utrosque  Barrenses,  Brionensem,Tri- 
casinum,  Autisiodorcnsera,  Senonicum,  Wastinen- 
sem,  Miliduncnscm,  Stampenscm^  Gastrensem,  Pa- 
risiacum  ;  et  deindc  per  Scquanam  usquo  in  mare 
Oceanum,  et  per  ipsum  raare  usque  in  Frisiam  : 
omnes  videlicet  opiscopatus,  abbatias,  comitatus, 
fiscos,  ot  omnia  infra  pro^dictos  fines  consistentta, 
cura  oranibusadse  pcrtinontibu8,in  quacunquero- 
gionc  consistebant,  ct  sui  juris  esso  videbantur  : 
una  cura  auctoritate  divina  atque  patorna,  prsfato 
filio  suo  Karolo  dcdit,  firraumque  ut  permaneretDei 
omnipotentis  clcmcntiam  cxoravit.  Hiiduinus  autem 
abbas  ecclcsicB  sancti  Dionysii,  et  Gerardus  comes 
Parisius  civitatis  caBteriquc  omnes  proQdictos  flnes 
inhabitantes  convcncrunt,fidemquc  sacramentoKa- 
rolo  firraavorunt.  Quod  quidera  Lodharius  et  Ludhu- 
"wicus  audientcs,  graviter  fercbant :  unde  et  collo- 
quiura  indixerunt.  Ad  quod  veuiontes,cumnihil  ex 
his  indignari  soposscvidcront,callidodissimuIante8 
quippiam  so  contra  patris  voluntalcm  moliri  vclle, 
disccsscrunt.  VcruroLanion  ob  id  coUoquium  com- 
motio  non  modica  exorta  ost,  sed  facile  quievit. 
Hinc  autem  Garisiacum  racdianto  Septembrio  venit, 
seditioneraquc  quaradara  sirailiter  perfacile  sedavit, 
ac  praBfato  Karolo  arma  et  coronam,  necnon  ot 
quaradara  portionem  rogni  intor  Sequanam  et  Li- 
gerem  dedit,  Pipinnum  ac  Karolura,  ut  videbatur, 
unaniraes  elTccit  :  ac  deindo  Pippiniura  in  Aquita- 
niam  abirc  cum  gratia  pormisit;  Karolum  vero  in 
partem  regni,  quam  ei  dederat,  direxit.  Quo  veniens, 
omnes  hos  fincs  inhabitantes  ad  illum  venorunt,et 
fidcm  sacraraento  coraraendati  cideni  firmavcrunt. 
Eodcm  teraporc  nuntiatur  quod  Lodhuwicus  a  patre 
8U0  dcscidssct,  ct  quidquid  trans  Rhenum  regni 
contincbatur,  sibi  vindicaro  vcllot.  Quod  pater  ejus 
audions,  indicto  convcntu,  Magontiam  oonvenit,  ao 
trajecto  excrcitu  fugereillum  in  Bajoariam  compu- 
lit.  Post  Aquis  exsultans  rediit,  quoniam,  quooun- 
quc  scvertcrat,  nutu  divino  victorcrat.  Verumtamen 
ingrucntc  scnili  autatc,  ct  proptervariasafflictiones 
penedccrepitaimmincnte,materacprimore8populi, 


51 


NITHARDI  S.  RICHARII  ABBATIS. 


52 


qui  in  voluntatc  patris  pro  Karolo  laboraverant,mo-  A 
tuentos,  81  infoctis  rcbus  decedcret,  odia  fralrum 
usquo  ad  intcrnecioncm  sibi  insnrg(?re,ratumduxe- 
runt  ut  quemlibct  o  filiis  patcr  in  supplemcntum 
sibi  assumeret  :  et  si  post  disccssum  cjus  cctori 
concordes  essc  nollont,  saltcm  hi  duo  unanimcs  cf- 
fecti,  valerent  resistere  invidorum  lactioni.Cumquc 
nccessitatc  instantcac  qcr  hoc  assiduis  mcditatio- 
nibuB  in  hac  eloctiono  vorsarentur,  universorum 
sentontia  consonsit,  si  Lodharius  ccrtum  so  in  hoc 
negotio  prrobero  vollct,  cum  co  foedus  iniri  dcbcro. 
Nam.uti  prasmissum  08t,idem  olim  patri  matriquc 
ac  Karolo  juraverat,  ut  partcm  rcgni  quam  vcllct 
pator,  oidcm  daret,  et  eamdem  sc  consentirect  pro- 
icgere  illi  contra  omnes  inimicos  omnibus  diebus 
vita)  Buae  doberet«  Quamobrem  missos  deligunt,  et  «x 
in  Itatiam  ad  Lotharium  mittunt :  promittentes,  si 
patris  voluntatcm  dcinceps  orga  Karolum  conscrvaro 
voUct,  omnia  qu®  in  illum  hactonus  delinquerat, 
remitti,  et  omne  regnum,  absque  Bajoaria,  intcr 
illum  et  Karolum  dividendum.  Quaj  quoniam  Lod- 
hario  et  suis  rata  videbantur,  utraque  ex  partc  sic 
velle,  ao  sic  se  perficcre  juraverunt. 

Hrgo  ad  urbem  Vangionum  conventu  indicto  con- 
venGrunt(839),in  quo  Lodharius  humillimc  ad  pe- 
des  patris  coram  cunctis  procidit,  dicens : «  Novi  me 
coram  Deo  ct  te,  domine  pater,  deliquisse.  Non 
regnum,  scd  indu1gentiam,ot  ut  gratiam  tuam  mc- 
rear,qu83S0.»  Idem  autcm,  ut  pius  ac  clcmens  pa- 
ter,ot  dclictapostulantiindu1sit,ot  gratiam  roganti 
concessit  :  co  scilicet  pacto  ut  deincops  nihil  quoli- 
bct  modo  contra  suam  voluntatcm  ncc  in  Karolum,  C 
nec  in  regnum  alicubi  cgissct.  Dcin  benigne  illum 
excepit,  ao  dcosculans,  gratias  Dco  pro  filio  quem 
aversum  rcconciliaverat  egit.  Ad  prandium  deinde 
convcrsi  sunt,  in  crastinum  dc  cacteris,  qu®  sui  ju- 
raverant,  deliberaturi.  Die  autem  altera  concilium 
ineunt.  Hinc  pater,  ut  sui  juravcrant,perficere  cu- 
pions  :  <«  Ecce,  fili,  ut  promiscram,  rognum  omno 
coram  te  est;  divideillud  prout  libuerit.  Quod  si  tu 
diviscris,  partium  clectio  Caroli  erit.  Si  autem  nos 
illuddiviBerimus^similitcr  partium  electio  tuacrit.» 
Quod  idem  cum  per  triduum  dividero  vollot,  sed  mi- 
nimeposset,  Josippum  atque  Richardum  adpatrem 
direxit,  dcprecans  ut  illc  et  sui  regnum  dividerent, 
partiumquc  clectio  sibi  concederctur.  Insupervero, 
in  ea  fide,  quam  iliis  Juraverant,  tcstati  sunt,  quod  j) 
pro  nuUa  re  alia,  nisi  sola  ignorantia  rcgionum,  id 
peragero  diiTerrot.  Quamobrem  pator,  ut  asquius  va- 
luit^regnum  omne  absqu^Bajoaria  cum  suisdivisit, 
et  a  Mosa  partem  Australem  Lodharius  cum  suis 
elegit,  quinimo  ot  accopit.  Occiduam  vero,  ut  Ca- 


rolo  conforretur,con8ensit,etunacum  patrc  coram 
omni  populo  ita  so  vcllc  annuntiavit-  Hinc  autem 
patcr  fratres,prout  valuit,  unanimcs  efTecit,  rogans 
ac  dcprccans  ut  inviccmse  diligerent,etut  alterab 
altcro  protcgerctur  adhortans,  cxorat,  ct  quod  ficri 
dcsidcrat,r»ptat  Quibus  pcractis,benigne  et  pacifice 
Lodharium  in  Italiam  ditatum  remissionisgratia,ac 
regni  muneribus,  remittens,  sacramcnta  quai  saepe 
juravcrat,quotie8  in  illum  deliquorat,  quoticsdcli- 
cta  cidem  donaverat,  in  memoriam  reduccns,  ac 
piis  visccribus  monens,  contostabatur  ne  saltcm  id 
quod  tunc  novissimc  pcrcgerant,  coramquc  cunclis 
ita  se  vello  confirmavcrat,  frustrari  quolibet  modo 
permittat. 

Eodcm  tempore,  ut  Pippinus  decessisset,  pater 
nuntium  acccperat,  et  pars  qua^dam  populi,  quid 
avus  de  rcgno  vel  nepotibus  jubcrct,praj8tolabatur: 
pars  autcm,  arrepto  filio  ojus  Pippino,  quia  natu 
maximus  crat,  tyrannidem  excrcebat.  Quapropter 
his  ita,  ut  prajfatum  cst,  cum  Lodhario  pcrfectis, 
coUecta  manu  valida,  per  CavilIonem,CIarummon- 
tem  una  cum  Carolo  ac  matrc  pater  petiit,  ac  par- 
tem  populi,  qu®  illum  prasstolabatur  inibi,bcnigne 
rcccpit.Et  quoniam  alim  rcgnum  Aquitaniaj  Carolo 
donavcmt,  ut  illi  sc  commendarcnt,  hortando  suasit, 
jussit.  Qui  omncs  commendati,  eidcm  sacramento 
fldcm  firmavcrunt.  Post  quod  quomodo  tyrannos 
compcsceret,  contcntlit.  Pcr  idom  tempus  Ludho- 
wicus  a  Bajoaria  solitomoroegre8su8,A1amanniam 
invasit,  cum  quibusdam  Toringis  ct  Saxonibus  sol- 
licitatis  (840).  Quamobrom  pater  ojus  ab  Aquitania 
rcvocatus,  dimisso  vidolicet  Carolo  una  cum  matre 
cjusPictavis:  ipse  vcro  sanctum  PaschaAqui  cele- 
bravit,et  sic  unoeodemquo  itinere  Toringam  potiit. 
Aqua  Lodhuwico  filio  ejuspulso,  pcr  Sclavos  itinere 
redcmpto,  eum  in  Bajoariam  fugero  compulit.  Quo 
poracto,  Kal.  Julii  ad  Vangionum  urbcm  convcntum 
indixit,  ad  quod  Lodharium  filium  suum  ab  Italia 
vcnirc  prfleccpit;  cum  eo,  cajtcrisquc  sibi  credulis  de 
Lodhuwico  delibcraturus.Cumque  se  hsec  ita  habe- 
rent,et  Lodharius  in  Italia,  Lodhuwicus  trans  Rhe- 
num,  ct  Karolus  in  Aquitania  cssent,  Lodhuwicus 
impcrator,  patcrque  illorum,in  insulaquadamjuxta 
Magonciacum  xii  Kal.  Julii  obiit.  Qucm  Drogofra- 
tcr,  et  episcopus,  atquo  archicapcllanus  ejus,  Metis 
civitatc  sua  apud  sanctum  Arnulfum,  una  cum 
opiscopis,abbatibus,comitibu3que  congruo  honoro 
fopuitura3  tradidit.  Vixit  per  annos  scxaginta  qua- 
tuor.  Rcxit  Aquitaniam  per  annos  triginta  scptem. 
Impcrlale  vero  nomen  per  annos  viginti  scptcm,  et 
pcr  menscs  sex  obtinuit. 


LIBER  SECUNDUS. 


PRyEFATIO.  vestrarum  initiis,  c  quibus  quippe  lector  scire  cu- 

Explicitis  pro  tempore  ac  viribus   disseni?ionum      piens  quamobrcm  post  obitum  patris  vestri,Lodha- 


S3 


DE  DISSENSIONIBUS  FILIORUM  LUDOVia  PII^  —  LIB.  11. 


Sl 


rius  vos  fratreraquc  persequi  statuerit,  decemat,  A  sc  illi  ot  subjectum  fore  velle,ita  ut  primogenito 


colligat,  ct  81  justc  egcrit,  cognoscat  :  hinc  jam 
qua  virtule  ac  industria  hoc  cxsecutus  sit,  prout 
memoriR  viresquc  suppleverint,  notare  curabo.Vos 
vero  difficultates  quaa  ex  cadem  molcstia  parvitati 
mea*  obstiterint  inspicere  deposco.  Et  si  quid  in 
hoc  opere  ncglexcro,  ut  ignoscatis  quccso. 

AudiensLodharius  patrcm  suumobissCyConfestim 
nuntiosubique^praesertim  per  totam  Franciam,mit- 
tit,  qui  se  venturum  in  imperium,quod  olimfucrat 
illi  datum,  affirment  :  promittens  unicuique  hono- 
res  a  patre  conccssos  se  conccdere,  et  cosdem  augere 
vclle.  Dubios  quoque  fide  sacramcnto  firmari  prae- 
cepit.  Insuper  autem  jussit,  ut  quantocius  possent, 


fratri  cssc  oporterct.  Insuper  etiam  quidquid  hact^ 
nus  in  illum' dcliqucrat,  pollicitus  cst  sc  ex  corde 
remitlcre,dcprecatus  ne  ampliusBuo8sollioitet,neo» 
regnum  sibi  aDco  commissum  peturbet.Gcderent 
undique  paci  atque  concordiae,  et  hoc  80  sua  8no« 
rumquccx  partc  ratumvidcre,  acperhoc  conservare 
vollc,  mandavit.  Quod,  ctsi  alter  hoc  ita  osse  non 
credorct,  quocunquc  vcllet  modo,  ex  his  illum  cer- 
tum  so  efficcre  promisit.Quaj  quidcm  Lodharius  si- 
mulans  sc  benigne  suscipero,  logatos  tantum  saluta- 
tionis  causa  redirc  pormisit,ac  pcr  suob  se  respon- 
Burum  do  cajtcris  ossc  rcspondit.  Insnper  etiam, 
quoniam  ad  ipsum  se  vertore  fruBtrata  fide  nolue- 
runt,  honoribus,  quos  pater  illis  dederat,  privavit. 
obviam  illi  procodorent.  Nolentibus  vero,  capitale  p  Ita  quid  fratri  facere  cogilaret,  nolensindiciumdii^ 


suppliciumut  pra5diceretur,indixit,  Ipseautcm  pe- 
detemptim,  quo  se  res  verteret,  antequam  Alpes 
excedcre,  scire  volens.  Ergo  cupiditate  terroreque 
illccti  undique  ad  illum  confluunt,  ct  hoc  cernens 
spe  viribusquo  magnanimus  eiTectus,  quibus  artibus 
univcrsum  imperium  liberius  invadere  posset,  deli- 
berare  cccpit.  Lodhuwicum  quoque,  quem  itineri 
suo  contiguum  esse  prospexit,ut  primum  in  illum 
manum  mitteret,  ratum  duxit;  et  ut  eumdem  viri- 
bu8  annullaret,  operam  omni  virtute  adjecit.  Intcrea 
ad  Karolum  in  Aquitaniam  lcgatou  callidc  dirigcns, 
mandat  seerga  illum,sicut  patcr  statucrat,  ctaicut 
crga  filiolum  ex  baptismate  oportebat,  bcnevolum 
essc.Verumtamcn,ut  ncpoti  suo  filio  Pippini,donec 
cum  co  loqueretur,  parccret  dcprccatus  est.  Et  his 


bat.  Intcrca  omncs  inter  Mosam  et  Sequanam  de- 
gcntcs  ad  Karolum  miserunt,  mandante8,ut  ante- 
quam  a  Lodhario  prosoccuparontur,  veniret :  adven- 
tumojussepra;stolaturos  promittentee.  Quamobrom 
oum  perpaucis  Karolus  hoc  itcr  accclerans,  ab Aqui- 
tania  Garisiacum  venit,et  a  Garbonariis  ot  infra  ad 
80  venientes  benigne  suscopit.  Extra  voro  Herenfri- 
dus,Gi8lcbortus,Bovo,  ac  CflDtcri  ab  Odulfo  dooepti, 
flrmatam  ildem  ncgligentcs  defecerunt. 

Eodcm  tempore  missus  ab  Aquitania  venit,nun- 
tians  quod  Pippinus  cum  his  qui  parti  snas  fayebant, 
supcr  matrcm  Karoli  irruore  vellct :  ac  per  boc  Ka- 
rolus  Francos  inibi  omittens,mandat,siillosfrater 
suus  donoc  revcrtcretur  opprimoro  vellet,  obviam 
sibi  procederont.  Insupcr  ad  Lodharium,  Hugonemy 


ita  compositis,  ad  urbom  Vangionum  iter  dircxit.  C  Adelhardum,  Gerhardum,  et   Hegilonom   direzit, 


Eodem  tcmporc  Lodhuwicus  partem  cxercitus  inibi 
causa  custodio!  reliqucrat,  et  Saxonibus  sollicitatis 
obviam  illis  perrexerat.Quamobrem  Lodhariusparvo 
conflictu  custodcs  fugcre  compulit.  Rhenum  cum 
universo  cxcrcitu  transiens,  Franconofurt  itcr  di- 
rcxit,quo  inspcrato  hinc  Lodharius,  inde  Lodhuwi- 
cus  confluunt  :  paccquo  sub  nocte  composita,altcr 
inibi,  alter  vero  quo  Moin  in  Rhcnum  confluit,  ca- 
tra  haud  fratemo  amore  componunt.  Gumquc  Lo- 
dhuwicus  viriliterresistcretjOt  Lodhariusillum  abs- 
que  przelio  sibi  subigere  diffideret,  spcrans  Karolum 
faciliussuperari  posse,  ea  pactionc  prslium  dircmit, 
ut  iii  Idus  Novcmbris  eodcm  loco  rursum  conve- 
niant,  et  ni  concordia  statutis  intcrveniat,   quid 


cuncta  qua3  tunc  nupcr  illi  mandavcrat  rcplicans  : 
ncc  non  ct  pro  Doo  deproc&tus  cst,  ne  suos  sibi  sub- 
trahena,  regnum,  quod  Dons,  patorque  suo  consensu 
illi  dedcrat,  amplius  dissipot.  Et  his  ita  compositis, 
inAquitaniam  fct^tinua  porrexit,  supcrque  Pippinum 
ct  suos  irruons,  fuga  illos  abirccompulit.Poridem 
tempus,  cum  Lodharius  a  Lodhuwico  rcverteretur, 
et  omncs  citra  Garbonarias  ad  illum  venirent, Mosa 
trajcct^,  ratum  duxit  ut  Sequauam  usque  procede- 
ret.Quo  dum  tendcrct,  Hilduinus  abbas  Sancti  Dio- 
nvsii,  et  Gerardus  comcs  Parisii  civitatis,a  Karolo 
deflcientes,flde  frustrata  ad  illum  venerunt.  Quod 
quidem  Pippinus  filius  Bcrnardi  regis  Langobardo- 
rum,  caBtorique  ccrnentes,  elegerunt  potius  more 


cuique  debeatur,  armis  deccrnant.  Et  his  ita  omis-  Q  servorum  fidem  omittcro,  Juramenta  contcmnere, 


sis,  Karolum  sibi  subigcro  contendit. 

Per  idem  tempus  Karolus  Bituricasad  Placitum, 
quo  Pipinnium  sui  juraverant  venturum,vencrat.  Qui 
quidem  ox  omnibus  nuntio  recepto,  missos,  videli- 
cet  Nitardum  et  Adelgarium,  delegit,  et  uti  ocius 
v&luit,  ad  Lodbarium  direxit  :  mandans  ac  depro- 
cans,  ut  memor  sit  sacramcntorum  quss  inter  sc 
joraverant,  ot  servet  qua;  inter  illos  pater  statuerat. 
lusuper  etiam  fratems,  filiolique  conditionis  memi- 
nerit :  haberet  sua  sibi,  ct  quod  illi  pater  suo  con- 
sensu  concesserat,  absque  conflictu  illum  haberc 
permittat  (8-40).  Promittcns  si  hoc  faccret,  fidolom 


quam  ad  modicum  tcmpus  facultatcs  relinquere.  Ao 
per  hoc,  fide  relicta,  quod  supra  mcmoravimus se- 
cuti,  eidcm  se  dodcrunt.  Hinc  quoque  LodhariuB 
magnanimus  efFectus  Scquanam  exccssit,  praBmit- 
tens  more  solito  qui  ad  dcfectionem  irter  Sequanam 
et  Ligcrim  degentes,  partim  minis,  partim  blanditiis 
subducerent.  Ipse  quoquc  uti  consueverat  lentoit^ 
nere  subsocutus,  Garcmtenam  civitatcm  tendebat. 
Cumquo  Theodericum,  Ericum  ct  ho8,qui  illum  ae- 
qui  delibcravcrant,  ad  sc  vcnturos  didicissct,  spe 
mullitudinis  suaj  frctu8,Ligcrim  usque  utproduce- 
rotjdcliberavit.  Karolus  quoquc  a  fuga,  qua  Pippi- 


IS 


NITHARDI  8.  RICHARn  ABRATIS. 


•um  et  0UOB  dlsperserat,  rovcrsus,  et  quoniam  ma-  A  ▼eHe,ot  si  ofncerc  poaset  unaBecumsuideveDlrenl^ 


trem  ubl  tuto  relinqueret  non  habebai,  paritor  ad 
FrancifiB  partee  properabat. 

Audiens  autem  Karolus  intcrca,quod  hi  omnos, 
quos  supra  memoravimus,  ab  eo  defcci8scnt,etLod' 
kariuB  cum  ingcnti  oxercitu  perscqui  illum  usque 
ad  intemecionem  statuissct,  hinc  autem  Pippinus, 
ei  hino  Brittones  infesti  orant,  quid  faccrent,  corei- 
ttam  convocantf  ineunt,  deque  his  omnibus  facile 
deliberaturiyfacileconsilium  perfacilo  inventum  est. 
St  quoniam  nibil  praster  vitam  ct  corpora  reliquum 
babebant,  elegerunt  potius  nobiliter  mori  quam  re- 
gem  proditum  dereliuquere.  Quamobrem  obviam 
Lodhario  pergunt,atque  Aurelianensem  urbem  hino 
inde  peiunt,  oastra  ponunt,  distantes  ab  invicom 


bene;  sin  alitcr,  soluto  juramento,  inft*a  dies  qaiu- 
dccim  ad  illumrevcrsurum,suaequedilioiiisecom- 
missurum  esse  promisit.  Quomobrem  Karolue  BitUr 
ricas  itorum  obviam  illi  venit.  Quo  Bernardus  ve- 
nicns,  cum  noutrum  feci«set,  graviter  KaroluB  Ib- 
rons  pcductiones,  quas  patri  feccrat,  et  hactenus  illi 
facicbat,timens  ne  aliter  illum  comprehendere po»- 
Bot,  subito  in  illum  irruero  statuit.  Sed  hoc  Ber- 
nardus,  quanquam  tarde,pr«8on8it,ftigam  iniit,ao 
vix  evasit.  Karolus  autem  quosdam  e  suis  stravit, 
quosdam  saucios  ac  somivivoB  reliquit :  quosdam 
vero  illaesos  cepit,  ac  more  oaptivorum  ousiodiri 
prffioepit;  supeliectilem  autem  universam  diripere 
permisit.  Hinc  quoque  Bernardus  humilioreffectusr 


plus  minus  loucaB  sex.  Logatos  invicem  dirigunt.  Et  n  paulo  post  supploz  ad  Karolum  venit,  diceoB  et 

^^  m  9    «       %  •  A  *  1  *  .  X       1™.        X.  T  J  ^^     /*  J       1  .  *ll*^*  XA  *!*  A.  1* 


KaroluB  quidem  sola  justitia  paccm  petebat  :  Lod- 
harius  vero,quo  astu  absque  praelio  illum  dccipore 
ao  Buperare  posset,  operam  dabat.  Quod  cum  per- 
agere,  strenue  resictentibus,  diCnderet,  spcrans  vircs 
suaa,  uti  coBperant,  quotidie  accrescere,  quam  cum 
Karolo  decrevissent,  facilius  illum  subjugari  posso 
-arbitrabatur.  Hac  autem  spe  dcccptus,  ea  pactione 
IM:.ffiIium  diremit,  ut  cedoret  Karolo  Aquitania,  Se- 
piimania,  Provincia,  et  decem  comitaius  intcr  Lige- 
rim  et  Sequanam,eovideIicci  modo,ut  his  conten- 
tns  interim  inibi  esset,  donec  Attiniacum  viii  Id. 
Maiasxsonveniant :  qua  siquidem  communi  consensu 
«trorumque  utilitaicm  prsvidere  ac  statuero  velle 
pron^isit.  Primores  quoque  pariium  Karoliccrnenies 
laegoUum  vircs  suas  exccdere^maximeque  timebant, 


fidelem  so  illi  fuisse,  et  tunc,  si  licerot,  csse  voluiase ; 
et  dcinceps,quanquam  hac  coniumeliaalTectuaeBBet, 
in  futurum  fore  minime  diffideret.Ouod^etsiquiti- 
bet  aliier  dicere  velloty  armis  se  obpropulBurum  pro- 
miiiit.  Quibus  Karolus  oredulua  efifeciuBr  dttatum 
muneribus  in  graiiam  in  socieiatem  amioitio  ausoe- 
pit;et  ui  Pippinium  ac  BuoB^uti  promiBorat,  aubdi- 
toB  sibi  officero  temptaretv  direxii.  Et  his  ita  oom- 
posiiis,  Gonomannicam  urbem  adiit,  Lantbertum 
Ericumque,  una  cum  cieieriB  recepturusk  Cumque 
ille  illos  inibi  pcrhumane  reciperet,  proiinus  ad  No- 
menoium  ducem  Briiianorum  mittit,  scire  cupieaB 
si  sudQ  se  diiioni  Bubdere  vellet.  Qui  aoquiesoenB 
consiiii  plufimorum,  Karolo  munera  miiiity  ao  sa- 
cramento  (idem  deinceps  servandam  illi  firmavit. 


ne  forte  pralio  commisso  in  tania  paucitaie  regem  C  Quibus  peraciis,  quoniam   tempus  plaoitii  quod 

Aiiiniacum  condixerani,  appropinquare  videbatur, 
quid  consulie  ac  solida  fide  sibi  suiBque  agere 
oporterei,  Karolus  Anxius  erat.  Ergo  paritGipeB 
Becreiorum  convocat,  rem  omnibus  noiam  repU- 
cat,  ac  quemadmodum  a  tanta  calamitate  con- 
grueniius  se  suoBque  cxui  posse  oxiBtimarent^  ut 
apcrireiur,  dcposcit,  seque  in  omnibus  publioiB  uti- 
liiaii  parere  voUe  :  insuper  eiiam,  si  oporteret  pro 
ea  mortem  subire,  minime  diiferre  fatetur.  Quibus 
oum  undiquevircs  crevisae  videreniur,  reminisoen- 
tes  insidiarum,  quas  Lodharius  temporibus  patrifl 
Bui  pairi  ct  Karolo  inferre  siuducrai,  quaBeiiam  poat 
obiium  pairis  frairibus  suis  absque  remedio  Btrua- 
bat.  Oecurrebant  insupcr  sacramenia,  qus  tuno  nu- 


Bnum  salvare  difficile  po8sont.Erai  enim  spescun- 
otis  non  modica  indoliscJus.Quamobrem  statuiiseo 
ienore  oonseniiuni,  ui  deinccps  Lodharius  Karolo 
ita  fidus  amicuB  8it,sicui  frater  per  justitiam  fra- 
tii  eBBO  debet;  et  regna,  qu®  illi  deputabai,  quieia 
ftMibere  facerot;  ac  interim  Buper  Lodhuwicum  ho- 
stiliter  ire  dedissct :  aliier  autem^  juro  quod  jura- 
verant  absoluii  esso  debereni.  Qua  quidcm  arie  et 
pegem  suum  a  poriculis  subtrahuni,  ei  se  mox  a 
Bacramenio  absolvuni.  Nam  aniequam  iidem,  qui 
lUBO  juraverant,  domo  cgredereniur,  aliquos  ex  his 
qui  aderaQt  subducereab  iilo  iemptavit,et  in  cras- 
tfnumquoBdan^  suorum  recepit.  Insupor  ct  in  rogna, 
qiMB  illt  deputaverai,  siatim  direxii,  ei  iu  quantum 


poiuit)  ne  illi  bo  subdereni,  periurbavii :  ei  ui  e  {)  per  fefellerai.  Aiebaui  se  omnem  jusiiiiam  ab  eo  li- 


Brovincia  ad  se  venientes  excipcret,  perrcxii,  ot 
quemadmodum  Lodhuvsricum  dolo  an  vi  superare 
poBseti  iniendit. 

luterea  Karolus  Aurelianensem  uii)em  veniens, 
DeotbaldumctWarinum  cum  quibusdam  e  Burgun- 
dia-  ad  se  venienies  graianier  ac  benigno  exccpii. 
Qinc  auiem  obviam  Beruardo,  sicui  mandavcrat, 
NhremenBem  urbem  petii.  Sod  Bernardus,  more  so- 
lito,ad  illum  veuiredisiulii,dicensse  cumPippino 
•uisquaBacramenio  firmasse,  ut  nouier  absquo  alie- 
rius  consensu  cum  quolibei  quodcunquepactum  in- 
ire  deborei.  Quomobrem  iesiatus  esi  ad  ilios  sc  ire 


benicr  conscqui  velle,  scd  his  indiciisnil  boniflporare 
possc.Idcirco  Bibi  undique  consulium  videri^quocun- 
quo  modo  possci,  ad  condicium  placitum  veuiro  mi- 
nime  dilTerrei.  Quod  si  frater  suus^  uti  promiserat, 
communem  uiiliiatem  qusrere  ao  ataiuere  voUet, 
hoc  omnibus  noilB  placere,  eiui  gratanter  reoipcre- 
iur,  cungruum  esse.  Sin  oliter,  freiuB  juaiiiia,  ao  por 
boc  auxilio  divino,  suorumque  fidelium,  et  quidquid 
regni  paier  suus  amborumque  fidelium  conaeaBU 
ilii  dederai,  obiinere  omni  viriute  non  ncgligat^. 

Ergo  omncs  Aquitanos  qui  su»  parti.favebant, 
una  cum  matre  posi  se  v«nire  prfficepit  :  iiuruper 


K 


DB  DISSENSIONIBUS  PILIOftW»  LDDOVICI  PII.  —  LIB.  H. 


68 


qnieunque  e  Burgundia,  necnon  et  inter  Ligerim  et  A  in  supplementum  ifhitricidii  respiravcrat.  Erat  entm 


Sequanam  sui  juris  esse  vellent,  similiterfecit.  Idem 
autem  ipse,  una  cum  his  qui  per  praesens  aderant, 
quanquam  difficile  videretur,  praBfatum  iterarripuit. 
Gumquead  Sequanamvonissety  reperitGuntboldum, 
Wamarium,  Amulfum,  Gerardum,  necnon  et  om- 
ses  a  Garbonariis  et  infra,comite8,  abbates,episco- 
po8,ob  hoc  videlicet'a  Lodhario  inibi  relictos,  ut  si 
absque  euo  consensu  transire  vellet,  minime  posset. 
Accedebat  insuper,  quod  amnis  inundans  vada  ubi- 
qne  denegaverat.  Cuetodes  autem  fluminis  omnes 
Mvee  aut  oontriverant,  aut  certe  submerserant.  Qe- 
mdufl  quoque  pontes  quoscunque  reperit,de8tmxit. 
Ipfitur  8U|>ra  modum  transitus  difficilis  effectus  uon 
modioam  transire  cupientibus    importabat  moles- 


eo  in  tempore  ita  prudcns  CQjisiIio,ut  sententiam  ab 
eo  prolatam  non  quilibet  mutaro  vcllet.  Gujus  ins- 
tinotu  Lodharius  oollectam  hinc  inde  infinitam  mulr 
titudinem  Rhenum  trajecit,  prffimittens  more  solito, 
qui  minis  blanditiisque  pendulam  plebem  subducere 
temptarent.  Tiinens  autem  populus,  qui  cum  Lod- 
buwicoerat,  no  tantum  exercitum  ferrevaleret,  par- 
timdofecti  ad  Lodharium  transeunt,partim  fugam 
ineunt,ac  Ludhuwicum  desolatum  relinquunt.  Qui, 
quoniam  omne  sufifragium  aliud  undiquedeerat^cum 
porpaucis  abiit,  et  in  Bajoariam  se  recepit.  Quod 
quoniam  Lodhuwicocontigit,minime  deinceps  Lod- 
hariuB  aliquid  illud  pravalere  putavit.  Igitur  Adhel- 
bertum  ducem,quem  supra  modo  memoravimu8,ob 


iiam.CumautemtotdiniouItatibusanimimuItimodiflif  «v  hoc  inibi  reliquit,  ut  et  populum  sacramentis  sibi 

'A  a  *1**         A.  J       A  V_      A^      £>  A.  A  '      Y  Mt  *  a      9r  I  •  11        . 


agitarentur,  consiliis  tandem  mercatorum,  naves  ab 
09tio«  quo  Sequana  maro  influit,  ferventi  «stu  abdn- 
ot«,  propterque  Rothomagensem  urbem  expositcs 
nuntiantur.  Quo  veniens,  haram  duas  minus  de  tri- 
ginta  Karolus  armato  milite  complet,  idemque  in- 
gressns  premittitqui  se  venturam  pr8Bnuntient,uni- 
euiquo  volenti  deliota  cedens  :  nolentibus  autem,ut 
abeant,  regnumque  a  Deo  sibi  datum  illi  relinquant. 
Que  dum  spreviasent,  olassique  appropinquare  vi- 
dereiur^  oraoem,  in  qua  juraverant,  et  Karolum,  ut 
oognoverunt,relicto  littore  protinus  fugerunt.Quos, 
quoniam,  quod  in  trajiciendo  equi  moram  fecerant, 
consequi  nequibat,  ad  sanctum  Dionysium  laudis 
ebaecrationisque  causa  iter  direxit.  Quo  veniens, 
eomperit  quod  hi,  quos  fuga  disperserat,  in  unum 


iirmaret,  et  si  Lodhuwicus  ad  Karolum  ire  veilet, 
nuliomodo  posset.  Ipse  vero,  quoniam  Karolum  Se- 
quanam  transire  reperorat,obviam  ire  parabat.  Ve- 
lociter  quidam  prasmittit  rei  veritatem,  ubi  etcum 
quibus  esset,  soire  cupiens,  Aquis  Pascha.celebra- 
turas. 

Mira  saneao  merito  notanda  res  Karolo  in  eodem 
sancto  8abl)ato  contigit.  Nam  neque  ipse,  neque 
quiiibetinsuo  comitatu  quidquam,absquequod  oor- 
pore  gerebant^et  absque  armis  et  equis,  habebant. 
Gumque  de  balneo  quidem  egrederetur,  et  eadem 
vestimenta  quffl  exuerat  induere  pararet,repente  ab 
Aquitania  missi  pro  foribus  astiterant,  qui  coronam 
et  omnem  ornatum  tam  regium,quam  et  quidquid 
ad  cultum  divinum  pertinebat,  ferebant  (642).  Quis 


ana  cum^raulfo  etGerardo  caeterisquo  coissent,  et  C  non  miretur  paucos  et  pene  ignotosviros^tot  terra- 


8uper  Tentbaldom,  Warinum,  Otbertum,  caBteros- 
qve,  qni,  uti  mandatum  fuerat,  ad  Karolum  ve- 
oielMint-.  irruere  vellent.  Quamobrom  ad  Sanctum 
Qermanum  causa  orationis  perrexit,ac  per  totam 
Boctom  iter  faciens,  aurora  dilucescente,  ubi  Luva 
SBquana  confluit,Warinum  cum  sociis  salvum  rece- 
(nt :  ao  eie  uno  eodemque  itinere  Senonicam  adiit 
tubem.Hinc  nootu.consurgit^per  Uttam  iter  faciens, 
•peransque,  uti  nuntiatum  illi  fuerat,  quos  supra 
nemoravimuB  in  eodem  saltu  coneistere.  Disposue- 
rti'  enim  ubiounque  et  qualitercunque  posset^Bupra 
iHes  irmere.  Quod  et  utique  feoissetj  nisd  sollicitls 
HkB  morsimminenspro  foribus  nuntiaretur.Quam- 
obrem  pene  cuncti   supra  modum  exterriti,  quo 


rum  spatia,  dum  ubique  omnes  rapinae  insistoreni, 
tot  talenta  auri  gemmarumque  inflnitam  multitudi- 
nem  forrc  illassos  valuisse?  et,quod  maxime  miraa- 
dum  fateor  fore,  qualiter  ad  doflnitum  locum,  vel 
oerte  ad  statutam  diem  et  hcram  venire  poterani : 
cum  nec  idem  Karolus,  ubi  se  suosque  oporteret^ 
sciebat?  Quem  quidem  eventum  haud  aliter  quam 
munere  ac  nutu  divino  visum  est  evenire  potuisse. 
Ap  per  hoc  commilitonibus  stuporem  injecit,omne8- 
que  maximam  ad  spom  salutis  erexiU  Hinc  vero 
Karolus»  cunctaque  cohors  exsultans,  ad  festa  cele- 
branda  sose  convertit;  Expleto  autom  quod  CGspe- 
rat,  missos  Lodharii  bonigne  exoipiens,  convivari 
una  seeum  pnBcepit«  Quibus  et  ut  in  orastinam  re« 


qfiieqtte  valnit,fugam  iniit.  Quos  quoniam  Karolua  [)^  dirent)  injunxit^  per  suos  se  responsuram  de  oo, 


cenaeqiri^nott  potuit,  eociis  equisque  fessis,post  Gce- 
oam  Domini  qnietiinduiget,  ac  Tricasinorum  vivi- 
ieAem  in  eraatinum  adiit. 

Bodem  tempore  dnm  haro,  qun  prftmisimus,  a 
Kftrelo  exfiequerentur,  Lotharius,  uti  prcfatum  est, 
Mo  an  vi  Lodhuwicum  aut-Bubdere,  aut,  quod  ma- 
T«li,  perdere  posset,  tota  mente  tractabat.  In  quo 
Degeiio  congnte  Oigarium  Magontie  sedis  episco- 
pom,  ei  Adhelbertum  Metensium  comitem  convo- 
08t:  Habebai  enim  uterque  Lodhuwicum  ad  mor^ 
iMB  neque  exoeum.  Jara  enim  Adbelbertus  ex  inflr- 
niilaie,qua  pene  per  annum  detentus  fuerai,  velut 


quod  frater  suus  illi  mandaverat,  promittens.  In 
legatione  voro  Lodharii  querebatur,  cur  absque 
8UO  consensu  terminos,  quos  illi  statuerat,  excodi- 
roi':  et  quia  fecerat,  saltem  ubique  illum  reporirent, 
mandat  ui  interim  eo  loco  quiescat,  donec  illi  man- 
daretur,si  ad  statutum  Iocuro,an  alio,  ubi  congruen- 
tius  illi  videretur,  venire  deberot.  Karolus  per  suos 
e  contra  se  ob  hoc  statutos  terminosexcessisse  re- 
spondii,quoniam  deomnibus  bonissua  ex  parteillis 
promissis  ae  jurqjurando  flrmatis  nihil  stabile  esso 
permisit.  Nam  suorum  hominum,  ultra  quod  ftr- 
matum  fuerat)  sollicitatos  quosdam  suo  juri  adje- 


89 


NITHARDI  St  RICHARII  ABBATIS. 


80 


cit,  quosdam  vftro  vita  prlvavit.    Insupor   rogna,  A  equis  biduo  roquiom  dcdit.  Iterato  itaquc  cum  hfflc 


qua^  subjecla  illi  efficcre  debuit,  in  quantum  va- 
luit,  perturbavit,  et^  quod  maximum  est,  in  fra- 
trembostiliter  irruit,  nccnon  et  suffragium  a  pa- 
ganis  illam  quaprere  compulit.  Vcrumtamcn,  quan- 
quam  se  hicc  ita  baberenL,  in  convenlum,  quod 
communi  conscnsu  statuerant,  vcnire  se  velle  man- 
davit  :  ubi  si  communem  utilitatcm,  uti  promisc- 
rat,  quaererc  ac  statuero  vcllct,  sibi  plaeerc;  sin 
aliter,  de  rogno  quod  Deus  patcrque  suus  suorum 
consensu  illi  dederat,  consiliis  suorum  fidelium  in 
omnibus,  secundum  Dei  voluntatem,  parerc  se  in- 
notuit.  Et  his  ita  compositis,  idem  iter  arripuit, 
atque  ad  prajfatum  locum  pridio  quam  venerat, 
praevenit.  Quo.  quidem  Lodharius,  veluti  ex  con- 


cadcm  focisscnt,  missosque  inviccm  frequenter  mit- 
tcront,  vscd  nihil  proficui  deliborare  possent,  tan- 
dcm  appropiiiquantes  Lodhuwicus  ctKarolus  con- 
vcniuntjdcquc  his  omnibus  in  codem  convcntu  quie 
Lodharius  absciuo  quolibct  modcraminc  crga  se 
suosquc  soiviobat,  dolondo  confcrunt  ;  quid  vero 
dcinccpi?  agcndum  opportunius  vidcrctur,  in  crasti- 
num  dolibcraturi.  Aurora  siquidem  dolucesccnte 
convcniunt,  concilium  ineunt,  in  quo  multum  de 

tantacaIamitateeonqueruntur(conquirunt).Gumque 
altcrutcr  qua3,  quantavo  ot  qualia  passi  a  fratre  fue- 
rant,  rofcrre  dcsiisscnt,  universis  visum  unanimiter 
pariquc  conscnsu,  tam  ex  sacrosancto  ordine  cpi»- 
coporum,  quam  ot  laicorum,viros  nobilea,  pruden- 


suUo,  venire  distulit.  Verumtamen  missos  variis  »  tcs,  bcncvolos  dcligant,pcr  quos,  quaj  pater  inter 

•  .•  Pl  i» 1_  '111  i  »  ^^     £11»._i._A 1  _J.  X  »•«  «•  l»H 


querimoniis  rofertos  frequentor  mittebat,  ot  ne 
forte  ex  improviso  Karolus  supra  illum  irruore  pos- 
eet,  cavebat. 

Interea  legatl  a  Lodhuwico  venerairt  nuntiantes, 
quod  si  sciret  quomodo  fieri  posset,  in  illius  adju- 
torium  venire  vellcU  Quo  se  Karolus  et  indigero 
respondit,  gratias  congrua;  voluntati  cgit,  et  ut 
hoc  accclerare  studerent,  protinus  praifatos  missos 
remisit.  Cumquo  quatuor  vel  oo  amplius  dies  inibi 
advcntum  Lodharii  prffistolaretur,  et  illo  venirc 
differret,  concionem  advocat,  concilium  iniit  quid- 
nam  consultius  doinceps  illi  agcndum  vidcrctur, 
deliberaturus.  Quidam  autem  aicbant,  quoniam 
matcr  sua  una  cum  Aquitanis  voniebat,  obviam 
illi  ire  debere.  Sed  maxima  pars  aut  obviam  Lod- 


illos  statuerat,  et  quaj  post  obitum  patris  ab  illo 
passi  sint,  mandent  :  insuper  obsocront,  ut  mcmor 
sit  Doi  omnipotentis,  et  concedat  pacem  fratribus 
suis  univcrsajque  Ecclcsia)  Dci ;  cedcrct  cuique, 
quod  patris  fratrumquc  consensu  justedobcbatur. 
Insuper  ctiam,ut  justis  prccibus  acquicsccrct,offo- 
rant  illi  quidquid  absque  equis  ct  armis  in  univcrso 
cxercitu  habere  vidcbanlur.  Et  si  his  monitis  obs&- 
crationibu8qucacquicsccrcvcIIct,placcre :  sin  aliter, 
aicbantscdivinocxmuncrcsuffragiumabsqucdubio 
spcraro  posso,  si  omne  quod  justum  est,  vcllcnt,  ct 
hoc  fratri  offcrrc  humilitor  studcront.Quai  quoniaiu 
merito  rata  vidcbantur,  protinus  explcta  sunt. 

Scd  hffic  vcluti  pro  nihilo  ductaLodhariussprevit ; 
pcr  suos,  so  nihil  absque  pn-clio  vello  mandavit; 


hario  iter  arripere  suadebant,  aut  certe,  ubicun-  ^  confcstimquc  obvium  Pippino,qui  ab  Aquitania  ad 


quo  vellet,  advontum  illius  prasstolari  dcbere  dice- 
bant :  ob  hoc  quidem  maxime,  quoniam  si  quomodo 
aliorsum  iterflcctere  ca5pissot,cuncti  fugam  illum 
iniisse  jactarcnt,  et  hinc  Lodharium  ct  suos  au- 
dentiores  fieri  debere.  Atque  hi,  qui  adhuc  causa 
timoris  neutri  sese  copulaverant,  ad  illum  aflfluere 
undique  sperabant,  quod  ct  ovenit.  Quanquam  diffl- 
cile,  praevaluit  tamen  sententia  priorum.  Quam- 
obrem  Gadhellonicam  Karolus  adiit  urbem,  ibique 
matre  una  cum  Aquitanis  recepta,  repenta  nuntia- 
lur  quod  Lodhuwicus  cum  Adelbcrto  ducc  Austra- 
siorum  prffilio  commisso  vicissct,  Rhenoquc  traje- 
cto  ob  illius  adjutorium,  quantocius  posset,vcnirct. 
Quod  cum  ocius  universis  castris  omnibus  notum 


illum  veniebat,  iter  arripuit.  Quod  cum  ocius^didi- 
cissent  Lodhuwicus  ct  sui,supra  modum  rcm  gra- 
viter  fercntcs  (crant  enim  undique  gravitcr  tam 
itineris  longitudine,  quam  et  prailiis,  variisque  diffl- 
cultatibus,  et  maximo  oquorum  inopia  attriti)  ve- 
rumtamen  quanquam  sohajc  itahaberent,timcnte8 
ne  fortc  si  ab  auxilio  fratris  fratcr  deficeret,  posteris 
Buis  indignam  memoriam  reliquissent.  Quod  qui- 
dem  ne  facercnt,  elcgerunt  omni  ponuri«,  etiam  si 
oportcrct,morti  potius  subire,quam  nomen  invictum 
amittcre.  Quamobrcm  ox  eadem  magnanimitate  mo- 
stitia  oppressa,  inviccm  se  adhortantes,  gaudcntoe 
velocitcrquc  ut  Lodharium  cito  consoqui  possont, 
ibant.  Gumque  insperate  propter  urbcm  Alciodoren- 


fiorot,  cuncti   alacri   animo  ut  illi  obviam  ircnt,  j)  acm  uterque  exercitus  altcr  ab  altcro  videretur. 


suadcbant.  Lodharius  quoquc  ha*c  ita  sc  habere 
ut  doprehendit,  circumfuss  plebi  Karolum  fugam 
inisse,  persequiquc  illum  quantocius  posset,  volle 
dcnuntiat.  Quo  quidem  nuntio  fidos  sibi  alacriores 
roddidit,  dubiis  autom  quibusque  et  afDuendi  au- 
daciam  injecit,  et  firmiorcs  suiB  parti  reddidit. 
Gumque  Karolus  a  Lodhario  persequi  se  didicisset, 
quoniam  in  difficili  loco  aquis  paludibusque  cir- 
cumfusis  castra  posuerant,utabsquequaIibctdiffi- 
cultate,  si  Lodharius  vellet,  congrcdi  possent,  pro- 
tinus  obviam  illi  pcrrcxit.  Qna)  quidcni  Lodhario 
ut  nuntiata  sunt,  castra  posuit,  ac   veluti   fcssis 


confestim  Lodharius  vorens,  ne  forte  fratrcs  sui 
absque  dilatione  supra  sc  irruere  vellcnt,  armatu» 
castraaliquantulum  exccssit.Quod  quoniam  fratroe 
sui  facero  illum  cognovcrunt,quosdam  socum  arma- 
tos  assumunt,ctabsqucdiIationoobviam  proccduni. 
Missos  inviccm  mittunt,  paccmque  sub  nocte  com- 
ponunt.  Gastra  autcm  ab  invicem  distabant  plas 
minus  leucas  trcs,et  intcrcratpaucula  palus  saltu»- 
quc  :  ac  pcr  hoc  erat  utriquo  ad  alterum  difficilis 
acccssus.  Quaproptcr  aurora  dcluccsccnte,  Lodbu- 
wicus  et  Karolus  ad  Lodharium  mittunt :  mandant 
sibi  valdc  displicorc,  quod  illis  paccm  absque  praelio 


61 


DB  DISSENSIONIBUS  FILIOROM  LUDOVICI  PII.  —  LIB.  III. 


62 


denegavcrat.  Quod  etiam,  quoniam  vellct,et  nbsquo  A.  in  horam  sccundam  diei  tertia»,  quod  cvcnlt  vii  Ka- 


qualibet  fraude,  si  ficri  debcrct,  csset.  Et  primum 
quidem  jejuniis  ac  votis  Deum  invoceut.  Doindc  si 
ille  trangire  ad  iilos  voluisset,  locum  transeundi  sc 
daturos  promittunt;  utoinni  impcdimonto  suasuo- 
rumquc  ex  parte  ablato.absque  qualibct  occulta  dc- 
ceptione  congrodi  possent.  Quai  ct  si  vcllct,  sacra- 
mento  firmaro  prfficoperunt.  At  si  nollel,  nt  eadcm 
illis  conccderet  atque  firmarct,  rogant  et  petuntls 
autem  more  solito  per  suos  se  rcsponsurum  promi- 
sit,  et  ut  legati  regressi  sunt,  protinus  obviam  iter 
arripuit,  ac  locum  quo  castra  poneret,  Fontaneum 
petit.  Eadom  autem  die  fratrcs  sui  post  Lotharium 
itcr  accelerantcs,  antecesserunt  illum, et  propter vi- 
cum,  qui  Tauriacus  dicitur;  castra  posuerunt.Cra- 


lend.  Julii,  parc  utrorumquc  ex  parte  jurejurando 
firmata,  ad  castra  redcunt,  missam  voro  sancti 
Joannis  in  crastinum  celobraturi.  Pippino  quoque 
eadem  die  Lodbarius  in  supplemontum  recepto, 
mandat  fratribus  suis,  quoniam  scircnt  illi  impera- 
toris  nomcn  magna  aucloritate  fuisse  impositum, 
ut  considorent  quatcnus  cjusdem  nominis  magnifi- 
cum  posset  explerc  officium.  Insuper  autem  haud 
sc  libcnter  utrorumquc  qUiTcrere  profectum.  Inter- 
rogati  autem,siquiddam  horum  qua;  mandaverant 
recipere  vellot,  vcl  si  quamlibct  finitivam  sentcn- 
tiam  illis  mandassct,  nihil  sibi  horum  fuissc  injun- 
ctum  rcsponderunt.  Quamobrem  cum  omnis  spes 
justitiffi  ac  pacis  sua  ex  parte  ablata  videretur,man- 


stina  die  exercitus  pra^parati  ad  pra?lium,castra  ali-  n  dant  illi,  si  mclius  non  invcnisset,  aut  reciperet 


quantulum  excosserunt.  PraBmittens  Lodhuwicus 

ac  Karolus  Lodhario  mandaverunt,  ut  memor  esset 

fratcrnac  conditionis,  sinorct  Ecclctiiiam  Dei  ct  uni- 

vcrsum  populum  Christianum  pacem  haberc,concc- 

dcret  illis  regna  a  patre  suo  consensu  concessa, 

haberet  sua  sibi,  non  merito,  scd  sola  misericordia 

a  patrc  illi  relicta.Et  in  munero  offcrobant  illi  quid- 

quid  in  universo  excrcitu  absque  armis  et  equis  ha- 

berc  videbantur.  Atsi  id  noUet,ccdcbant  illi  uterquo 

portioncm  rogni,  alter  usque  Carbonarias,aIter  vero 

asque  Uhenum.  Quod  et  si  renucrct,  universam 

Franciam  a;qua  lancc  dividcrcnt,  ct  quidquid  ho- 

rum  vellet,  suac  ditionis  essct.  Ad  quod  Lodharius, 

moro  solito,  per  suos  sc  quidquid  placorct  notaro 

respondit,  mittensque  per  prapscns  Drogoncm,  Hu- 


unum  horum  qufle  illi  mandaverant,aut  nossct  illoa 
in  crastinum  (quod  contigit,  sicut  praefatum  est  vii 
Kalond.  Julii,  horavidclicctdici  secunda),ad  omni- 
polcntis  Dci  judicium,  quod  illisabsqueillorumvo- 
luntate  mandaverat,  csse  vcnturos.  Quffi  quidem 
Lodharius  solito  more  insolentor  sprcvit,  etvisuros 
sc  quid  agcrc  deboret,  respondit.  Dum  hacc  super 
Lignrim  juxta  sanctum  Fludualdum  consistensscri- 
berom,  cclypsis  solis  hora  prima,  prima  foria,  xv 
Kal.  Novcmbris  Scorpiono  contigit.  His  ita  omissis, 
diluculo  Lodhuwicus  ot  Karolus  conpurgunt,vorti- 
ccin  montis  castris  Lodharii  contigui  cum  tertia,ut 
videtur,excrcitus  parto  occupant,adventumqueejus, 
et  horam  secundam,  ut  sui  juravcrant,ex8pectant. 
Cumque  utrumquo  adessct,  prajlium  super  Riudam 


gonem,  et  Hegibertum,  mandat,  non  illos  aliquod  C  (Rivolum)Burgundiorummagnoccrtaminecommit- 


tale  antoa  illi  mandasse  :  ad  quod  considcrandum, 

epatium  habere  se  velle  aiebat.  Re  autcm  vera  Pip- 

pinus  non  venerat,  illum  hac  dilationc  exspoctare 

Tolebat.  Verumtamen  Ricuinum,  Hirmcnaldum,  et 

Predericum  sacramcnto  firmarc  prajcopit,  quod  pro 

iiulla  re  alia  has  inducias  peterot,  praeter  quam 

quod  commune  profectum  tam  illorum  quam  etuni- 

verss  plebis,  sicut  justitiam  intcr  fratrcs  et  popu- 

lum  Christi  oportebat,  quajrere  volebat.  Quo  qui- 

dem  sacramento  Lodhuwicus  et  Karolus  creduli  ef- 

fe€ti,eadem  die,et  in  crastinum^insupcr  etiam  usque 


tunt.  Et  Lodhuwicus  quidcm  ac  Lodharius  in  loco, 
qui  Brittas  dicitur,  strcnuo  confligunt.Quo  supera- 
tus  Lodharius,  terga  vcrtit.  Pars  autcm  exercitus, 
quam  Karolus  in  loco,  qui  Fagitvulgo  dicitur,exce- 
pit,  protinus  fugit.  Pars  vero,  quaj  in  Solennat  Ad- 
holardum,  cacterosque,  quibus  haud  modicum  sup- 
plcmentum,  Domino  auxiliante,  prajbui,  appetiit, 
strcnuc  conflixit.  Quo  et  utrique  viccrunt.  Sod  no- 
vissime  omncs  a  partc  Lodharii  fugerunt.  Quo  fi- 
ncm  primi  ccrtaniinis  dcdit  Lodharius,  torminetur 
liber  secundus. 


LIBER  TEUTIUS. 


PR;«FATIO. 

Quoniam  sinistrum  quiddam  me  ex  genere  nostro 
Qt  audiam,  pudet,  referre  praDscrtim  quam  maxime 
piget.  Quamobrem  imperio  haud  quaquam  malivole 
coQtempto^  ut  finis  optatus  libri  secundiaffuit,per 
omQia  finire  hoc  opus  animus  decrevit.  Sed  ne  forte 
fuilibet  quocunque  modo  deceptus,  res  nostro  in 
tempore  gestas,  praDter  quam  exactac  sunt,  narrare 
prssumat,  ex  bis  quibus  interfui,  tcrtiuni  Libellum 
ut  adderem,  acquievi. 


J)  Prailio  quidcm,  ut  procfatum  cst,  strcnue  peracto, 
quidde  palantibus  pcragcrcdcbcrctur,  Ludhuwicus 
et  Karolus  in  eodcm  campo  deliberare  coBpcrunt. 
Etquidam  itacorrepti,  perscqui  hostes  suadebant: 
quidam  autem,  et  maximc  rcgcs,  miscrantes  fra- 
tris  plebisquo,  et  ut^judicio  Dci,  ct  hac  plaga  re- 
prcssi,  ab  iniqua  cupiditate  resipisccrent,  et  Deo 
donante,  dcinceps  unanimcsin  vcrajustitiadeveni- 
rent,  piis  visceribus,  solito  more,  optabant.  In  quo 
negolio  Dei  omnipotcntis  miscricordiautprsestola- 
retur,  suadebant.  Quibus  caetcra  multitudo  asscn- 


«a 


NITHARDI  S.  RIGHARII  ABBATIS. 


64 


tienics  a  praelio,  ct  prasda  discosaerunt,  et  forc  me-  A  ilHim  vcnit,  sed  ut  illi  so  commendaret,  miDime 


diantc  dio  ad  castra  rcdcunt :  quid  doinccps  consul 
tius  acturum  viderctur,  dclibcraluri.  Fuit  quidcm 
ingens  numcrus  pra3d(c,  ct  ingcns  caedcs  :  insuper 
admirabilis,  imo  et  merito  notabilis  misericordia, 
tam  regum  quam  ct  univcrsorum.Nam  divorsis  pro 
rebus  dicm  Dominicum  inibi  acturos  sc  dolii)cra- 
runt.  In  quo,  missa  poracta,  amicos  ct  inimicos, 
fidelesetinfidclcsparitcrscpulturaBtradcbant^plaga 
correptos,  ac  scmivivos,  oodcm  modo  viribus  ox 
animo  refovcbant.  Post  hos,  qui  fuga  cvascrant, 
miserunt  offerentos,  si  rcverti  sana  fido  vellent, 
omnia  delicta  remitti.  Post  hasc  regcs,  populique, 
Buper  fratro  populoque  Christiano  dolontes,  pcr- 
contari  episcopos  cu^pcrunt,  quid  agere  supcr  hoc 


acqiiicvit.  Quidam  tamcn  a  Pippino  desciverant,ei 
hoc  tantum  prajfata  expcditio  Karolo  profuit,  quos 
illos  sibi  fu^deratos  reccpit.  Interoa  Adhelardus, 
ca^^tcriquc,  quos  Karolus  ad  Francos  direxerat, 
sciro  cupiens  si  ad  illum  reverti  vellent.  GariBiacum 
veniontcs  quo  illi  ut  missos  dirigeret  mandaverant 
porpaucos  obviam  habuerunt ;  qui  hoc  dicebani,  ai 
idcm  Karolus  ad  prffiscns  csset,  ad  illum  venire 
minimc  diffcrrcnt.  Aliter  autcm  noscire  aiebant 
utrum  viveret  an  non.  Jactayerant  enim  hi,  qui 
parti  Lodharii  assentiebant,  in  prcBlio  Karolnm 
cecidisse,  Lodhuwicum  vulnoratum.et  fuga  lapsum 
abisso.  Quaproptor  inconsultum  aiobant,in  inceriis' 
robus  aliquod  fiBdus  cum  quolibet  inire  debere.  Ai 


negotto  deborcnt.  Quamobrcm  unanimcs  ad  conci-  g  Guntboldus,  ca3terique  coadunati,  supra  pr»fBt08 
Iiumomnescpiscopiconfluunt,invontumquoincon'      "      "       ' — i-.u--x-  _*  _*.._... 

ventu  publico  e8t,quod  pro  solajustitiaetasquitate 
decertaverint,ethocDcijudiciomanifo8tumeffcctum 
sit;  ac  pcr  hoc  immunis  omnis  Dei  ministcr  in  hoc 
negotio  haberi,  tam  suasor  quam  offoctor,  deberot. 
At  quicunquoconscius  sibi  autira,aut  odio,aut  vana 
gIoria,aut  certe  quolibet  vitio  quiddaminhacexpo- 
dHiono  suasit.vel  ges8it,essot  vero  confessus  sccrc- 
te,  secreti  delicti,  et  secundum  modum  culpa;  diju- 
dicareiur.  Vorumtamon  in  vcncratione  ac  laudc 
tantae  declarationis  justitia3,pro  remissiono,  dolictis 
moriuorum  fratrum  suorum  (in  eo  quod  impcrfccti 
peocaiis  intervenientibus  so  novorant,  ut  in  multis 
voIentoB  nolentcsque  deIinquebani)uti8Uoadjuiorio 
abhiBexutiIiberareniur.Insuporautcm,utihacienus 


Karoli  missos  irrucro  se  simulabant;  et  utiquo 
fecisseni,  si  ausi  esseni.  Quapropter  ad  Karolam 
Adhelardus  ei  caeieri  misorunt.  mandante8,ut  quan- 
tocius  possot,  veniro  saiagcrot,  quatenus  et  illis 
adjutorium  pra^berei ;  et  si  Franci,  uti  aiebant,  ad 
illum  venire  vollent,  sciro  possoi.  Ipsi  vero  Pftrisia- 
cam  civitaiom  adeunt,  adventum  Karoli  prassiola- 
turi.Quod  cum  Karolo  nuntiaretur,  protinns  bis  in 
pariibus  iter  direxit.  Ad  Scquanam  autem  ut  per- 
vcnit,  Adhelardum  una  cum  casteris  in  Spedonna 
obviam  habuit.  Ei  quanquam  propter  conventum, 
quod  cum  fratro  in  Lingonicam  urbem  Kal.  Scpt. 
condixcrat,  quoniam  imminebat,  anxius  cssei : 
raium  duxit,  ui  saliom  ciiaio  cursu  per  urbem  Bc- 
luaccnsem,  ac  deinde  per  Gompiendum  ot  Suessio- 


in  justiiia  adjulor  oi  protoctor illis  Deusex8titit,ita  G  ngg^hinc  pcr  Rhemensem  et  Cadelonensem,  Lingo- 


ei  deinceps  ubiquo  cxisierct.  Proquo  his  omnibus 
triduanum  jejunium  injunctum,  imoquo  libcnter  ac 
celebro  celcbratum  esi. 

His  iia  rebus  peraciis,  Ludhuwicus  ut  Rhonum 
poierct.decrovit :  Karolus  auiem  diversis  pro  rebus, 
et  maxime  proptor  Pippinum,  ut  illum  sibi  subdero 
studerot,  in  Aquitaniam  ut  proficiscereiur,  raium 
duxii.  Nam  Bernardus  dux  Scptimania3,  quanquam 
aJoco  prffidicti  prffllii  plus  minus  leuvas  tresdefuorii, 
neuiri  in  hocnegotio  supplementumfuii.Victoriam 
auiom  ut  Karoli  ossc  didicit,  filium  suum  Willelmum 
ad  illum  direxit.  Et  si  honorcs,  quos  idom  in 
Burgundia  habuit,  oidem  donare  vellct,  ui  se  illi 
commcndaret,  prasccpii.  Insuper  jactabai  sc  possc. 


nicam  pcioret  urbem ;  quatenus  eo  tenore  id,quod 
cum  frairesiaiucrat  obscrvare  8iuderot,et  si  quilibot 
0  Francis  ad  illum  veniro  vellet,  posset.  Franci  vero 
oamdem  pauciiatem,quam  et  Aquitani  spreverant, 
spornontes,  variis  fictionibus  illi  se  per  prffisens 
subderc  disiulcrunt,  Quod  ui  Karolus  cognovit,pro- 
fatum  iicr  accclerarc  ccBpii.  Gumquo  Suessonicam 
potcrei  urbem,  monachi  dc  sancto  Medardo  occur> 
rerunt  illi,  dcprocantcs  ut  corpora  sanctorum  Mc- 
dardi,  Sebastiani,  Gregorii,  Tiburcii,  Petri  etMar- 
ccllini,  Mani,  Martha),  Audifax  et  Abacuc,  Hone- 
simi,  Mcresinaj  ct  Lcocadiaj,  Mariani,  Pclagii,  ct 
Mauri,  Floriani  cum  sex  fratribus  suis,  Gildardi, 
Sereni,  ei  domni  Remigii  Rothomagorum  archiepi- 


necnon  et  aiebat,  quod  Pippinum  una  cum  suis  j)  scopi,  in  basilicam,  ubi  nuncquiescunt,eijam  tunc 


Karolo  fosdero  quo  valercl  subdorcvellet.Quamlega- 
tionem  benigne  cxcepit,eisicuiposiuIaveratpor  om- 
nia  concossii  :  moncns  ut  dc  Pippino  ci  suis,  quod 
promiserani^inquantum  po88ci,ui  perficeretur,opo- 
ram  darei.Cumque  advcrsa  undique  propulsa  vido- 
rcniur,ac  apes  prospcriiaiis  cuique  hinc  indc  faverct, 
Lodhuwicus  cum  suis  Rhenum  pciiit,  Karolus  vcro 
una  cum  matro  Ligerim  adiii.  Rcs  autem  publica 
inconsultius  quam  oporterot  omissa,  quo  quemque 
volunias  rapuii,  porfacilc  omissus  absccssit.  Quod 
quidem  Pippinus  audiens,  paulo  antc  desideratum 
cum  illo  fosdus  inirc  disiuIii.Bcrnardus  quidcm  ad 


maxima  cx  parte  SBdificata  crai,  iransfcrrei.Quibus 
acquiesccns,  inibi  romansit,  ct  uti  posiulavcrant, 
beatorumcorpora  propriis  humeris  cum  omni  veno- 
raiionc  transiulii.  Insuper  ei  villam,qua3  Bamacba 
dicitur,rebuseju8demecclcsi(e  per  odictum  a^diditl 
His  Ita  peractis,  Rhomenscm  urbcm  poiiit.Quo  cum 
vonissoi,  nuntium  recepii,  quod  Lodhuwicus  ad 
convontum,  quod  in  Lingonicam  urbcm  condixe- 
rant,  vcniro  non  posset,  eo  quod  Lodhariug  in 
regnum  illius  hosiili  manu  irruere  vcUet.  Mandave- 
rantotiamhucavunculus  ejusnccnon  ei  GislebertoB 
comcs  Mansuariorum  (Mausuariorum),  si  in  illis 


65 


m  DISSENSIONIBUS  FILIORCM  I^UDOyiCI  PIl.  --  LIB.  IIl. 


ee 


parlibufl  iissot,  ad  illum  se  una  cum  castciis  es8C  X 
.Tonturos. 

Ergo  tam  pro  fratris  adjutorio,  quam  et  ut  hos^si 

ad  iHum  veaire  vellent,  recipere  poiset,  ad  Sanctum 

Quintinum  iter  direxit.Quoquidem  nugoncm,8icut 

mandaverat,  obviam  habuit,  ct  inde  in  partes  Tra- 

jecli  itcr  direxit.  Lodharius  autcm  ut  haec  audivit, 

omisso  Lodhuwico^  quem  paulo  anto  persequi  sta- 

tuorat,  a  Warmacia  ad  conventum,  quod  ad  Teotonis 

villam  indixerat,  iter  arripuit,  et  qualiter  super 

Karolum  irrueret,  intendit.  Quod  cum  Karolus  in 

Wasitioum  didicisset,  Hugonem,  et  Adhelardum,et 

(jislebertum,  una  cum  Cffiteris,  ut  eum  foedere  quo 

«alerenteibi  adnecteront,direxit.Rabanonem  etiam 

ad  Lodhuwicum  dirigens,  mandat  qualiter  pro  suo 

«djutorio  illis  in  partibus  esset.  Quod  Lodharius  au-  n 

lUens,  illo  omisso,  suprase  cum  omnibus  copiis  ire 

pararet,  ad  Pipinum  dirigit :  monetque  ac  depreca- 

tur,  ut  quantocius  posset,  solito  more  adjutorium 

iUi  praBbere  studeret.  Insuper  autem  Karolus  Exc- 

aienoinen  venorabilem  episcopum  ad  Lodhariumdi- 

rcxit  :  solito  moro  humilitor  pr(ccepit  ut  roget,  ut 

obsecrct,  meminerit  quod  frater  (iliolusquo  ejus  sit. 

Mcminorit  qu»  pater  inter  illos  statuerat,  ques  tam 

is  quam  et  sui  inter  illos  juraverant.  Meminerit 

quod  novissime  Judicio  Dei  intsr  illos  voluntas  ejus 

declarata  sit.  Et  si  horum  omnium  recordari  nolit, 

oesset  a  persecutiono  sanct»  Dei  EcclesisB  :  mise- 

reatur  pauperum,  viduarum,  orphanorumquo ;  et 

regnum  a  patre  suo  consensu  sibi  datum  ut  ingre- 

diatur,  omittat,  ne  forto  iterato  populum  Christia- 

pum  ad  ceedem  mutuam  confluere  compellat.Et  bis  C 

ita  compositis,  idem  ipse  Parisiacam  urbem  adiit, 

tam  fratris  sui  Lodhuwici  adventum,  quam  et  caDte- 

ros  fideles  suos,  quos  undique  convocaverat,pr6esto- 

laturus.  Quod  cum  Lodharius  didicisset^adeamdem 

orbem  iter  direxit.  Habebat  enim  tam  Saxonum 

quam  et  Austrasiorum,  necnon  et  de  Alamannis 

paricm  haud  modicam  secum ;  horumque  auxilio 

prsmaxime  confisus^ad  Sanctum  Dionysium  venit. 

Bepcrerat  autem  inibi  naves  plus  minus  viginti. 

Insuper  quoque  Sequana,  uti  mense  Septembrio 

8olet,  exigua  erat,  transitumque  perfacilem  praosta- 

bat.  Qucunobrem  jactabant  se  sui  facilo  transire 

posse,  et  hoc  utiquo  simulabant  se  maxime  velle. 

Ergo  Karolus  quosdam  Parisium  et  Milidonom  cus- 

todire  prscepit :  quosdam  vero  ubicunque  vada  vel  n 

aavigia  csse  noverat,  residere  fecit;  ipse  vero  e 

regione  Sancti  Dionysii  juxta  Sanctum  Fludualdum 

castra  in  meditullio  posuit,  ut  et  Lodhario,  si  ita 

oporteret,  transitum  prohibere,  autsi  alicubi  supor 

suos  irruere  vellet,  illis  succurrere  posset.  Et  ut 

perfacilc  digiosceretur,quoinIoco  adjutorium  proe- 

beri  deberet,  more  maritimo  signa  in  locis  congruis 

itque  custodias  deputavit.Insuper  autem  Sequana, 

mirabile  dictu,  dum  nos  nusquam  eo  in  tenipore 

ijifra  duosmenscs  pluviascssc  novimus,repenteaere 

aereno  tumescere  ccQpit,  ac  sponte  his  in  locis  vada 

obiqu^probibuit.  Gumque  h(ec  ita  haberent^cernens 


Lodharius  transitum  inibi  undlque  sibi  prohU:)iium., 
eo  tenore  cum  Karolo  pacem  inire  se  velle  manda- 
vit,ut  foedus,  quod  Karolus  cum  fratre  suo  Lodhu- 
wico  sacramentis  firmaverat,  smisisset.Et  illeocon- 
tra  fcedus,  quod  cum  Pipino  nepote  suo  similiter 
sacramcntis  firmaverat,  omiiteret,  et  haberet  Ka- 
roIusaSequana  partem  Occiduara  absque  Provincia 
et  Septimania,  essentque  quasi  pace  perpetua  fffide- 
rati.Re  autem  vera  sic  se  utrosque  facilius  decipere 
posse  putabat,omncquc  imperium  hac  arte  invadene 
sperabat.  At  Karolus  respondit  se  fo&du6,quodcum 
fratre  suo  necessitate  coactus  inierat,minime  violaro 
veile.  Insuper  ut  a  Mosa  usque  Sequanam  rognum, 
quod  paterilli  dederat,  nequaquam  congruum  vide- 
retur  ut  illi  omitteret;  praBsertim  cum  tanta  nobiii- 
tas  illum  secuta  de  his  regionibus  e8set,quo8  in  sua 
fide  deceptos  esse  minime  oporteret.  Quamobrem 
quoniam  hioms  aderat,  haberet  quique  bonores  quos 
pater  illis  dederat,  si  vellet,  mandavit,  donec  veris 
tempore  vel  cum  paucis,vel  etiam  cum  omni  comi- 
taiu,  omncs  conveniant ;  ct  ni  statutis  aut  statuen- 
disconcordiaconcurrat,quid  cuiquc  deboatur.armis 
decernant.Quee  quidem  Lodharius  more  solito  spre- 
vit  et  a  Sancto  Dionysio  obviam  Pipino,qui  ab  Aqui- 
tania  ad  illum  veniebat,Senones  iter  direxit.Karolus 
autem  econtra,  qualiter  Lodhuwicum  in  adjutorium 
suum  recipere  posset,  intendit. 

Interea  nuntiatum  est  Karolo,  quod  soror  sua 
llildigardis  Adolgarium  quemdam  ex  suis  captum 
habcret,etin  urbe  Laudunonsi  una  sccum  custodiri 
fccisset.  Qua  pro  ro  expeditos  ad  hoc  opus  Karolus 
sibi  delegit,  ac  protinus  dccento  jam  die,  his  ia 
partibusfestinus  perrexit.  Distabat  enim  urbseadem 
plus  minus  Icuvas  triginta.  Per  totam  siquidom  no- 
ctem  itor  faciens,  impediente  gelu  prffivalido,  hora 
fere  diei  tertia,  insperate  subito  sorori  et  civibua 
cum  infinita  multitudine  nuntiatur  Karolus  adesse, 
omnisquo  urbs  militibus  circumdata  fore.  Quo  qui- 
dem  nuntio  cxterriti,  quoniam  ncc  evadcndi,  nec 
adcrat  spes  mainiatuendi,paccm  sub  una  eademque 
nocte  petunt :  Adelgarium  confcstim  reddunt,  et  ut 
se  urbemquo  absque  confiictu  in  crastinum  dedanti 
cum  omui  subjectione  promittunt.Dum  h«c  ageren- 
tur,  milites  moram  hujus  rei  graviter  ferentes,  in« 
supcr  laboris  t^dio  prsBteritie  noctis,  quod  passi 
fuerant,  permoti,  in  excidium  urbis  ruere  undique 
cCeperunt.  Essctque  proculdubio  protinus  flammis 
rapinisque  tradita,  ni  idem  Karolus  misericordia 
insuper  ccclesiarum  Dei  sororisque,  necnon  et  po- 
puli  Christiani  pcrmotus,  minis  atque  blanditiis 
horum  animos  maximolaborecompescere  studuis- 
set.  Qnos  cum  abscedcre  fecisset,  ut  soror  postula- 
verat,concessit,et  Salmonciacum  ab  urbe  discessit. 
Crastina  quoquo  die  llildigardis  ad  fidem  suam.si- 
cut  spopondorat,venit,  urbemqueilleBsametabsque 
conflictu  suo  juri  restituit.Sororcmsuam  siquidem 
Karolus  benigne  excepit,  ct  omnia  qu«  hactenus 
erga  illum  deliqucrat,  iili  donavit.MuItisque  verbis 
blandc  illam  allocutus,  omnem  benignitatem,quam 


61 


NITHARDI  S.  RICHARII  ABBATIS 


68 


fratcr  sorori  debet,  si  deinde  benevola  erga  illum 
esso  vellet,  ei  perhiimane  promisit,  oc  quo  voluit 
illam  abire  conccssit.  Urbi  sua  jura  statuit,  et  ad 
8UOB,quos  circa  Parisium  omiserat^his  ita  peractis 
rcdiit.  Sononcs  autcm  Lodharius  Pipino  rcccpto, 
quid  agcrc  dcbcrct,  anxius  crat.Nam  K.irolus  par- 
tem  excrcitus  Soquanam  trajccit,  ct  in  saltum,  qui 
Pertica  vulgo  dicitur,dircxit.Quo8  quoniam  Lodha- 
rius  vel  se,  vel  suos,  impcdirc  timuit,  primum  in- 
sectari  statuit.  Qua  quidem  se  sperabat  sc  ct  bos 
facile  dedere,et  hoc  terrorc  sibi  rcsiduos  subjugare, 
maximeque  Nomcnoium  Brittanorum  ducem  suo 
Bubdere  dominatui  possc.  Scd  frustra  hajc  omnia 
expleturus  addit,dum  nihil  horum  ad  effectum  pcr- 
duxit.Nam  oxercitus  Karoli  omnis  ab  eo  salvus  eva- 
8it,insuper  ex  suis  ncmincm  rocepit ;  ct  Nomenoius 
omnia  quae  illi  mandavcrat  insolcntcr  sprovit.  His 
ita  se  habentibus,  rcpentc  nuntium  accopit,  quod 
Lodhuwicus  ct  Karolus  una  cum  ingonti  cxcrcilu 
alter  altcri  studerct.  Cumque  so  undiquc  rcbus  ad- 
versis  circumseptum  vidorct,maximo  ambitu  inani- 
tcr  cxplcto,  a   Turonis  redirc  cojpit,  ct   fatigato 
excrcitu  tandcm  fcssus  Franciam  pervenit.  Pipinus 
autcm,  quod  se  illi  sociavorat,   pojnitudinc  corrc- 
ptu8,Aquilaniam  sc  roccpit.Intoroaaudicns  Karolus, 
quod  Otgarius  Magunlia3  scdis  episcopus.una  cum 
caetcris,  Lodhuwico  fratri  suo  transitum  ad  sc  pro- 
hibuissct,   ilor  per  Tullonscm  urbem  acccloran?, 
Elisazam  [Elizalam],  ad  Zabarnam  introiit.  Quod 
cum  Olgarius  didicissct.una  cum  cajtcris  iitlore  ro- 
liclo  abiit,  ct  quo  quisquc  valuit  ocius  sc  abdidit 
Ergo  XVI  Kalcnd.  Martii  Lodhuwicus  ct  Karolus 
in  civitatc,  qna}  olim  Argcntaria  vocabatur,  nunc 
autem   Strazburg  vulgo  dicitur,    convenerunt,  et 
sacramcnta  qux  subtcr  notata  sunt  Lodhuwicus 
Romana,KarolusvoroTeudi8caIinguajuraverunt.Ac 
sic  ante  sacramenta  circumfusam  plebcm  altcr  Tcu- 
disca,alterRomanalinguaallocutisunt.Lodhuwicus 
autcm,  quia  major  natu,  prior  exorsus  sic  cccpit  : 
«Quotios  Lodharius  mc  cthunc  fratrem  mcum  post 
itum  patris  nostri  inscctando  usque  ad  intcrnccioncm 
dclorc  conatussit,  nostis.Cumautom  necfratcrnitas- 
nccChristianitas,necquodlibetingonium,8alvajusti, 
tia,  ufpax  intcr.  nos  C8set,adjuvarc  posset :  tandem 
coacti  rcm  ad  judicium  cmnipotentisDci  dctulimus, 
ut  Buo  nutu,quid  cuique  dcbcrctur,  contenti  csse- 
mus.  In  quo  nos,  sicut  nostis,   per  misericordiam 
Dei  victorcs  cxstitimus.  Is  autem  victus,  una  cum 
suis,  quo  valuit,  sccossit.  Hinc  vcro  fraterno  amorc 
correpti  nocnon  ot  supcr    populum    Christionum 
coitipassi,porscqui  atquc  delero  illos  noluimus:sed 
hactenus,sicutctnnlra,ut8altom  dcindc  cuiqucsua 
Justitia  cedcretur,mandavimu8.At  ille  posthac  non 
contcntus  judicio  divino,sed  hostili  manu  itcrum  ot 
me  ct  hunc  fratrem  meum  persequi  non  cessat. 
Insuper  et  populum  noslrum  inccndii8,rapinis,cae- 
dibusquc  devastat.  Quamobrcm  nunc  necessitatc 
coacti  convenimus.Et  quoniam  vos  de  nostra  stabili 
flde  ao  firma  fraternitate  dubitare  crcdimus,  hoc 


A  sacramcntum  intcr  nos  in  conspectu  vcstro  jurare 
dccrcvimus.  Non  qualibet  iniqua  cupiditate  illecti 
hoc  agimus,  sed  ut  certiorcs,  si  Dcus  nobis  vestro 
adjutorio  quiotom  dcdorit,  de  communi  profectu 
simus.  Si  aulcm,  quod  absit,  sacrnmcntum  quod 
fratri  mco  juravcro  violarc  pra?8umpscro,ab  subdi- 
tionc  moa,nccnon  ct  a  juramcnto.quod  mihi  juras- 
tis,  unumqucmquc  vcstrum  absolvo,  >»  Cumque 
Karolus  ha;c  eadcm  vcrba  Romana  lingua  perorasset, 
Ludhuwicus,  quoniam  major  n&tu  crat,  prior  h«o 
dcinde  se  servaturum  testatus  ost.Pro  Deo  amur^  ei 
pro  Christian  pohlo,  ct  nostro  commun  saluamento 
dist  di  in  atiant,  in  quant  Dcus  sauir  et  podir  me 
dumtf  si  saluareio  cist  meonfradre  Larbo,et  in  adju- 
dha,ct  in  cadhuna  cosa.si  cum  om  per  dreit  son  fradre 

P  saluar  dist.  in  o  quid  il  mi  altre  si  faut.  Et  iU>ludher 
nul  plaid  numquam  prindrai,  qui  tneon  vol  cist  meon 
fradre  Kale,  in  damno  sit.  Quod  cum  Lodhuwicus 
cxplcssct,  Karolus  Tcudiscua  lingua  sic  ha*c  cadcm 
vcrba  tcstatus  est./M  Godes  minus  induithes  (indin^ 
bes)  Christianes  folches  ind  unser  bedhero  gealt  nisi 
{iusi)  son  thesenioda  ge  grammor  desso  fram  so  mir 
Got  gcnuiz  ei  indi  madh  furgibit  so  hald  ihtes  an 
minan  bruodfier  soso  manmit  rehtu  sinan  bruhcr  scal 
iuthi  utha  zertnigsosonmaduOyindimit luhcrcn  innothe 
inuit  higc  ncge  gango  zheminam  vuillon  imo  ces  cad- 
hcn  werhcn.SsicrBimonium  autcm  quod  utrorumque 
populus  quippopropria  linguatcstatuscst,Romana 
lingua  sic  sc  habct  :  Si  Lodhuwigs  scgramcn  queson 
fradrc  Karlo  iurat,  conseruaty  et  Karlus  meos  scndra 
de  suo  par  non  lo  stanity  si  io  rctumar  non  lint  pois, 

C  ne  io  ne  veuls  cui  eo  retumar  intpoU  in  nuUa  aiudha 
contra  Lodhuwig  nun  li  tt^r.Tcudisca  autcm  lingua  : 
Oba  Korl  theu  eid  then  er  sineno  bruodher  Ludhuwige 
gcsuor  gcle  istit^  ind  Ludhuwig  min  herro  then  er  imo 
gcsuor  forbrih  ciiit^  obi  hina  ncs  iou  ven  denne  mag, 
noh  ih,  nohf  thero,  non  hein  thenihes  iruuenden  mag 
vuidhar  Karle  itno  ce  folus  tine  vuirdhit,  Quibus  pe- 
ractis  Lodhuwicus  Rhenotenus  per  Spiram,  et  Ka- 
rolus  j  uxtaWasagum  per  Vuizzumburg,Warmaciam 
itor  dircxit.  yEstas  autem,  in  qua  praifatum  exa- 
ctum  cst  pra3lium,fuit  frigida  nimis,ct  omnos  frages 
persoro  collectaj  sunt.  Autumnus  vero  et  hiems 
naturalem  ordinom  percgcrunt.  Ac  cadom  die,  qua 
prajdicti  fratros,  nccnon  ct  primores  populi,prajfa- 
tum  popigorunt  pactum^subsequcnte  gelu  nix  multa 

jj  cecidiLStclIacomctis  mcnsc  Dccembrio  et  Januario, 
nccnon  ct  Fcbruario,  usquc  prailatum  conventum 
apparuit.  Por  Piscos  ccntrum  asccndit,  et  inter  si- 
gnum,  (juod  a  quibusdam  Lyra,  a  quibusdam  vero 
Andromcda  vocatur,  ct  Arcturum  obscuriorem,hoc 
concilio  cxpleto  defccit.  His  paucis  de  temporum 
sidcrisquc  seric  dclibatis,  ad  historia)  tramitcm  re- 
vcrtamur.  Cumque  Warmatiam  venissent,  missos 
deligunt,  quos  protinus  ad  Lodharium,et,  in  Aqui- 
taniam  (Saxoniam)  mittunt  :  et  horum,  necnon  et 
Karlemanni  advcntum  intcr  Warmatiam  et  Magon- 
ciam  cum  pr«stolaretur,  statuunt. 
Hic  quoque  haud  quaquam  ab  r6,  quoniam  Jo- 


69 


DE  DISSENSIONIBTJS  PILIORtJM  LUDOVICI  PII.  —  LIB.  IV. 


to 


cunda  ac  merito  nolanda  videntur  do  qualitate  ho-  A.  a"t  lojsionis  aut  vituperii  quippiam  inforro  audcbat 


rum  rcgum,ct  unanimitaSte  qujc  interca  deguorint, 
pauca  referre  libet.  Erat  quidem  utrisque  forma 
mediocris,  cum  omni  decore  pulehra,etomni  exer- 
citio  apta.Erat  uterque  audax,largu8,prudcnspari- 
ter  eteloqucns,  omncmque  prajmissam  nobililutem 
excedebat  fratrum  sancta  ac  veneranda  concordia. 
Nam  convivia  erant  illispene  assidua,  et  quodcun- 
quc  prctium  habcbant,  hoc  altcr  alteri  perhumane 
dabat.  Una  domus  erat  illis  convivii,  ct  una  somni. 
Tractabant  tam  pari  consensu  conmunia,  quam  et 
privata.  Non  quidquam  aliud  quilibct  horum  ab 
altero  petebat,  nisi  quod  utile  ac  congruum  iili  esso 
censebat.  Ludos  etiam  hoc  brdine  saBpe  causacxer- 
citii  frequcntabant  Conveniebant  autem  quocunquo 
congnium  spcctaculo  vidcbatur,et  subsistente  hinc 


His  ita  se  habentibus,  Karlemannus  cum  ingcnti 
exercitu  Bajoariorum  et  Alamannorum  ad  patrem 
suum  Mogontiam  venit.  Bardo  vero,qui  in  Saxoniam 
missus  fucrat,  similiter  fecit^nuntians  quodSaxones 
mandata  Lodharii  sprcvisscnt,  et  quidquid  Lodhu- 
wicus  ot  Karolus  illis  prascipcrent,  libenter  id  faccre 
vellcnt.  Lodharius  quoquemissos,qui  ad  se  directi 
fuerant,  inconsulte  audiro  distulit.  Quod  tam 
Lodhuwicus  quam  nt  Karolus,  necnon  etuniversuB 
cxercitus,  ffigro  tulcrunt;  ct  qualiter  iidem  ipsi  ad 
illum  pervonircposscnt,  intendunt.Ergoxvi  Kalend. 
Aprilis  illis  in  partibus  viam  dirigunt,  ot  Karolus 
quidem  per  Wasagum  iter  difficile  ingressus, 
Lodhuwicus  vero  tcrra  Ilhcnoque  per  Bingam, 
Karlomannus  autcm  per  Einrichi  ad  Conflentum  in 


inde  omni  multitudine,primum  pari  numero  Saxo-  "  crastinum  hora  fcre  dieisextavonerunt^protinusque 


Qorum,  Wasconorum,  Austrasiorum,  Britlannorum, 
ex  utraque  parte,veluti  invicom  advcrsari  sibi  vel- 
lent^altor  in  alterum  veloci  cursu  ruebat.Hinc  pars 
terga  vcrsa  protecti  umbonibus,  ac  socios  inscctan- 
tes  evaderc  se  vclle  simulabant.  At  versa  vice,  itc- 
fum  illos,  quos  fugicbant,  perscqui  studebant  : 
donec  novissimc  utriquc  rogcs  cum  omni  juventute 
ingenti  clamorc,  cquis  omissis  hastilia  crispantos 
exsiliunt,  ct  nunc  his^nunc  illis  terga  dantibus  in- 
aistunt.Eratqnc  res  digna  pro  tanta  nobilitatc,  ncc 
ot  moderationc,  spcctaculo.  Non  enim  quispiam  in 
tanta  multitudine  ac  diversitate  generis,  uti  sxpc 
inter  paucissimos  ct  notos  contingere  solct,  alicui 


ad  Sanctum  Custorem  orationis  causa  pergunt. 
Missam  audiunt,  ac  dcindc  iidcm  regcs  armati  na- 
ves  conscendunt,et  Moscllam  ocius  trajiciunt.Quod 
cum  Otgarius  Mogontiffi  sedis  cpiscopus,  Hatto  co- 
mcs,  Heriol(lus,c.'eterique  vidcrunt,quo8  Lodharius 
ob  hoc  inihi  roliquerat,  ut  illis  transitum  prohibuis- 
sent,  timore  pcrtcrrili,  littorc  rclicto,  fugerunt.  Lo- 
dharius  quoquc  ut  fratres  suos  Mosellam  transisse 
in  Sinciaco  didicit,  confcstimct  ipse  abirc  ct  regno 
ct  sodo  non  dcstitit,donec  sc  supcr  ripam  Rhodani 
cum  puncis,  qui  se  scqui  dcliberaverunt,  cajteris 
omissiSjCxcepit.  Qua  fincm  sccuncji  certaminis  dedit 
Lodharius,  terrainetur  libcr  tertius. 


LIBER  QUARTUS. 


PR.f:FATIO.  C 

Non  solum  me,  uti  proBfatum  ost,  ab  hoc  opcro 
narrdtionis  quiescere  delcctat,  vcrum  ctiam  quo  ab 
nniversa  rcpublica  totus  scccdam ,  mcns  variis  queri- 
moniis  relcrta,as3iduis  mcditationibusanxiaversat. 
Sed  quoniam  me  do  rebus  univcrsis  fortuna  hinc 
indo  junxit,  validisque  procellis  moDrentcm  vohit. 
qua  portura  fcrat,  imo  vcro  penitus  ignoro.  Interim 
auieni  si  aliquod  tempus  otiosum  ropercro,  quid  ob- 
crit,si  utijussum  cst,factaprincipum  proccrumque 
oostroium  styli  officio  memoria;  mandare  curabo? 
Krgo  huic  rorum  operi  quarto  insistam  (assistam), 
etsi  in  caiteris  robus  futuris  prodessc  noquivcro, 
laltem  in  his  erroris  nuboculam  proprio  labore 
posteris  detcrgam. 


UsqueLodhuwicusctKaroIus  Lodharium  arcgno 
auoabiissecortisindiciiscognovorOjAquisPalatium, 
quod  tunc  sedes  prima  FranciaB  crat,  pctentos,  se- 
quenti  vcro  die  quid  consultiusdc  populo  aeregnoa 
Iratrc  reliclo  agendum  vidcretur,  doliberaturi.  Et 
primum  quidem  visum  est,  ut  rcm  ad  episcopos  sa- 
cerdotesque,  quorum  adcrat  pars  maxima,  confer- 
rent;  ut  illorum  consultu,veIuti  numinedivino,  ha- 


D 


rum  rorum  cxordium  atquo  auctoritas  prodcrctur. 
Ethoc  ilIis,quoniam  merito  ratum  videbaiur,  com- 
missum  cst.  Quibus  ab  iuitio  gesta  Lodharii  consi- 
derantibus,quomodo  patrcm  suum  regno  pepulerit, 
quotiespopulum  Christianum  perjurum  aua  cupidi- 
tas  ofroccrit :  quoties  idem  ipsc  hoc,  quod  patri  fra- 
tribusquc  juravcrat,  frustraverit ;  quoties  post  patris 
obitum  fratrcs  suos  exhajrcditaro  atque  delere 
temptassot;  quanta  homicidia,  adulteria,  inccndia, 
omnigcna(iuc  facinora  universalis  Ecclesia,  sua  no- 
fandissima  cupiditate  pcrpcssa  sit;  insuper  autem 
noque  scicntiam  gubernandi  rcipublicam  illum 
habore,nocquoddam  vestigium  bona;  voluntatis  in 
suagubernationc  quemlibct  invenirc  po8se,ferebant. 
Quibusexcausis  non  immerito,8cd  justoDciomnipo- 
tentis  judicio,primum  a  prailio,  et  sccundo  a  pro- 
prioregnofugamilluminisse  aiebant.Ergoomnibus 
unanimiter  visum  est,  atque  consentiunt,  quod  ob 
suam  nequitiam  vindicta  Dei  illum  ejecerit,regnum- 
quc  fratribus  suis  mclioribus  se  justoad  rogendum 
tradidorit.  Verunitamcn  haudquaquam  illis  hanc 
licentiam  dedere,doncc  palam  illos  percontati  sunt, 
utrum  illud  per  vestigiafratriscjecti,an  secundum 
Dei  voluntatem  regere  voluisset.  Respondentibu» 


71 


NtTUAaDI  S.  RlCHAnll  ABBATIS. 


7A 


B 


autem,in  quantum  noBso  ac  posao  Deus  Uliscouce-  A 
deret.secundum  suam  voluntatem  se  et  suos  guber- 
nare  et  regere  velle,  aiunt :  «  Et  auctoritate  divina 
ut  illud  suscipiatis,  et  secundum  Dei  voluntatom 
illud  regatis,  monemus,  hortamur  atque  praecipi- 
mus.M  Hinc  autem  uterque  illorum  duodecim  e  suis 
ad  hoc  opus  elcgit,  quorum  unus  exstitit,  ct  sicut 
illis  congruum,  ut  inlcr  illos  hoc  rcgum  dividore- 
tur,  visum  est,  contenti  sunt.  In  qua  divisione  non 
tantum  ferlilitas  aut  flpqua  portio  regni,  quantum 
affinitaa  et  congrucntia  cujusque  aptata  est.Evcnit- 
que  Lodbuwico  omnisFrisiaa 

Karoloverob 

QuibuB  peractis,  quinque  illorum  e  populo,qui  ee 
sccutus  est,  suscepit.ac  8ibi,ut  dcinceps  fidclis  es- 
set,  sacramcnto  firmavit.Et  Karolus  quidcm  Mosara 
regnum  suum  ordinaturus  trajocit :  Lodhuwicus 
vero,  Saxonorum  causa  Coloniam  petiit.  Quorum 
casusquoniam  maxiraoscsse  perspicio,pr«toreun- 
dos  minimc  puto.  Saxones  quidcm,sicut  universis 
per  Europam  degentibus  patet,  Karolus  Magnus  im- 
perator  ab  universis  nationibus  non  immcrito  voca- 
tus,  ab  idolorum  varia  cultura  multo  ac  divcrso 
labore  ad  verara  Dei  Christianaraque  religioncm 
convcrtit.  Qui  ab  initio  tam  nobilcs,  quam  et  ad 
bella  promptiBsimi,  multis  indiciis  persaepe  clarue- 
runt.  Quem  gcns  omnis  in  tribus  ordinibus  divisa  con- 
aislit.Sunt  cnim  inter  illos  qui  Edhilingi.sunt  qui 
Frilingi,  sunt  qui  Lazzi  illorum  lingua  dicuntur. 
Latina  voro  lingua  hoo  sunt  :  nobilcs,  ingenuilcs, 
atquc  serviles.  Sed  pars  illorum,  quo)  nobilis  inter 
illos  habctur,  in  duabus  parlibus  in  dissensiono  C 
Lodharii  ac  fratrum  suorum  divisa,  unaquo  eorum 
Lodharium,altcra  vcro  Lodhuwicum  secutacst.His 
itasehahentibua^cernens  Lodharius  quod  postvic- 
toriam  fratrum,populu8  qui  cum  illo  fuerat  dcficere 
vellet,  variis  nccessatibus  astrictus,  quocunque  et 
quoraodocunque  poterat,sub8idiura  quffirebat.  Hino 
rera  pnblicara  in  propriis  usibus  tribucbat,  hinc 
quibusdara  libcrtatcm  dabat,quibu8damautcm  post 
victoriara  se  daturum  promittcbat.  Hinc  etiam  in 
Saxoniam  raisit,  Frilingis  Lazzibusque,  quorura  in- 
finita  multitudo  e8t,promittens,si  socum  sentirent, 
ut  legem,  quam  antecessores  sui  tompore  quo  idolo- 
nira  cultorc8crant,habuerant,cadera  illis  deincepa 
habendam  concederet.  Qua  supra  modum  cupidi» 
nomcn  novum  sibi,  id  cst  Stcllingua  imposuerunt;  q 
et  in  unura  conglobati^dorainis  eregno  pene  pulsis, 
raore  antiquo.quaquisquevolebat  lege  vivebat.  In- 
super  autera  Lodharius  Nortmannos  causa  subsidii 
inlroduxerat,partemque  Christianorum  illis  8ubdi- 
derat  :  quibusetiam,ut  csetcros  Christianos  depra)- 
darent,licentiam  dabat.  Igitur  mctucnsLodhuwicus, 
neiidemNortmanni,  nccnon  et  Sclavi,propter  afft- 

«  Sic  vet.  ex.,  quod  nuper  admodum  quidam  sio 
supplere  lentavit  :  «  Et  Orientalia  regna  ccsserunt, 
omais  scilicct  Germauia  usqne  ad  Hheni  fiuenta,  et 
aiiqufle  civitates  trans  Rhenum  cum  acyacentibus 
pagis. )) 


nitatcm  !:Nixonibus,qui  se  StelliDga  nominavoraQl^ 
conjungerent,  rcgnumque  sibi  vindicaturi  invad^ 
rent,  et  Christianam  rcligionem  his  in  partibus  an- 
nularent.Quamobrem,utipraBlulimu8,prffimazime... 
(Colonlam)  adiit,  ot  in  quantum  valuit  simul  et  c»- 
tera  regni  sui  scandala,  nc  hoc  nefandissimum  ma- 
lum  sanct/R  Dei  Ecclesia}  dcvcniret,  prfficavit.  QuibuB 
cxpletis,  Viridunensium  civitatcm  Lodhuwicus  pcr 
Tcotonis  villam.  Karolus  autem  pcr  Rhemcnsem 
urbcm  adeunt  :  quid  dcinccps  agcndum  videretur, 
dcliberaturi. 

Pcr  idem  tempus  Nortmanni  Cotuuig  depraBdati 
8unt,  inibique  mari  trajecto,  Hamuuiget  Nodhun- 
nuuigsimiliter  depopulati  sunt.  Lodharius  autem 
ut  se  supra  ripam  Rhodani  reccpit,  navigio  ejusdem 
fiuminisfretus  inibi  rcsedit,quoundique  quos  valuit 
sibi  in  subsidium  attraxit.  Verumtamen  legatum  ad 
fratrcs  suos  dirigens  mandat.si  sciret.qua  fieri  pos- 
set,  primores  suos  ad  illos  dirigere  vellot  de  pace 
dclibcraturos.  Responsum  cst,  mittcrct  quos  vcllet : 
facile  quomlibet  scirc  posBe,qua  illis  dovcniret  esse. 
Ipsi  vcro  uno  eodcmqucitinero  per  Tricasinonsium, 
Cadhcllonensem  adeunturbem.  Cumque  Miliciacum 
venissent,  losippus,  Eberhardus»  Egbertus,una  cum 
caeteris  a  partc  Lodharii,  ad  illos  vcncrunt,  dicentea 
quod  Lodharius  cognovissot  se  in  Dcum  et  illos 
dcliquisse,  nollctque  'amplius  ut  altcrcatio  inter 
illos  et  Christianum  populum  essct.  Si  vellcnt,  ali- 
quid  illi  supra  tcrtiam  partem  regni  proptcr  nomen 
imporatoris^  quod  illi  pater  illorum  conccsscrat,  et 
proptcr  dignitatem  impcrii,  quam  avus  r(^.gno 
Francorum  acyecerat,  augere  faccrcnt.  Sin  alitcr, 
tertiam  tantumraodo  partcra  totius  absquo  Langobaiv 
dia,  Bfl^oaria,  et  Aquitania,  illi  conccderent  :  rege- 
retque  quisque  illorum,  Deo  favonte,  portionem 
regni  sui  prout  melius  posset.  Fruorctur  altcr  alte- 
rius  subsidio  ac  benevolentia,  concedercnt  pacem  et 
leges  invicera  8ibi8ubjectas,e8sctqueintcriIIosDeo 
auctore,  pax  pacta  perpes.  Quod  cum  LodhuwicUB 
et  Karolus  audissent,  et  illis  plebiquo  universffi  pe^- 
placitum  essct,in  unara  unacum  primoribuscoeunt, 
ac  quid  de  talibus  acturi  essent,  gratantl  animo 
conferunt.  Aiebant  so  hoo  in  exordio  dissensloniB 
voluisse,  et  quanquam  peccatis  intervenicntibud 
proficuura  esse  non  pos8et,8®pe  hoc  illi  raandatum 
Aiisse.  In  eo  taraen  omnipotenti  Deo  gratias  refere- 
bant,  CUJU8  tandem  ope  a^juti  hoc  promeraerant,ut 
frater  illorum,  qui  seraper  pacera  atque  concordiani 
spreverat,  Deo  largiehte  tunc  illam  petebat.  Verum- 
tamon  solito  more  ad  episcopos  sacerdotcsque  rem 
referunt,  ut  quocunquo  divina  auctoritasidvcrtere 
vellct,  nutu  ipsius  libcnti  animc  pra^sto  adessent. 
Quibuscum  undiquc  utpax  inter  illos  fieretmelius 
vidcretur,  conscntiunt,  legatos  convocant,  postulata 

b  Sicvct.,quodet  idemnupcrsicsupplercconatus 
est :  «  Karolus  vcro  accepit  Occidentalia  regna  a 
Britannico  Oceano  usque  ad  Mosam  fiuvium,  in  qua 
parte  ex  tunc  et  modo  noraen  Franci»  remansit.  >» 


73 


DB  WSSENSIONIBUS  FILiaWIM  LUDOVI€I  PII.  —  LIB.  IV. 


7A 


concedunt.  Cumquc  ia  divibiouc  i^gui  quiiluor  dics  A  '^'^^  cicclionc  rcgui   paFtitim  sccurus,  Arducnuam 


vel  oo  amplius  morarenlur,  Landcm  visum  est  ut 
mterRhcAum  et  Mosam  usque  ad  uxorlum  Mosu!,ac 
deindc  ad  exortum  Saugonns,  et  sic  pcr  Saugon- 
nam  usque  ad  confluentum  Uhohaniyct  sic  dcindc 
p«r  llbodanum  usquc  in  marc  Tyrrhcnum  omncs 
videiicet  episcopatus,  abbatias»  comitatus,fisca  eis 
Alpibus  consisteutia,  absque...  ilii  in  partc  rcgni 
tcrtia  offerrent,  et  si  hanc  rcciperc  rcnuat,  quid 
cuiquc  debeatur,  armis  decernant.  Quod  qutdcm 
quanquam  ultra  quod  justum  accongruum,  utqui- 
busdam  videbatur,inventumfuerit,per  Conradum, 
Abbonom  (Cobbonem),  Adelhardum,  ct  coatcros 
mandatum  cflt.  Ipsi  vero  interim,doncc  qui  missi 
fuerant  rovcrterentur,ineodcm  locoesso  se  decer- 


venatu  potit,omnc8quc  primorcsBUs  portionig  p(^ 
puli,<|ui  a  sCydum  a  rcgnoabirct,nccc8sitat6Coacti 
dcscivcrantyhonoribus  privavit.  Lodhuwicusetenim 
in  Saxonia  scditiosos^  qui  sc,  uti  prosfatum  est, 
Steilinga  nominuvcranty  nobilitcr,  lcgali  tamen 
ca;dc,compcscuit.  Karolusvcro  in  Aquitaniam  IMp- 
pinum  fugavit.  Quo  latitantCy  nihii  aliud  notabile 
cIYiccre  valuit,  prajtcr  quod  Warinum  quemdam 
duccm,  cxtcrosquc,  qui  sibi  fidi  vidobantury  ob 
custodiam  cjusdcm  patris  inibi  reliquit.  Insuper 
Egfridus  comcs  Tolos®  o  Pippini  sociis,  qui  ad  se 
pordcndum  missi  fucrantyquosdamininsidiiscopit» 
quosdam  stravit.  IdcmqucKarolusadplacitumyquod 
cum  Lodhuwico  fratre  suo  Wormatiam  condixepat^ 


nunt,  rcsponsum  Lodharii  praestolaturi.  Qui  cum  ad  ^  iter  direxit.  Cumque  Metis  pridie  Kal.Octobris  ve- 


Lodharium  venissent,  rcperorunt  illum  puululum 
minus  solito  more  animatum.  Aiebat  enim  se  non 
esse  contentum  in  co  quod  fratros  sui  iili  manda- 
verant,  quia  aiqua  portio  non  cssct :  qucrcbuturquo 
io&upor  suorum,qui  scsccutisunt,cuusuni,quod  in 
pncfata  partc  quo:  illi  offcrubatur  non  habcrot  undo 
illis  ca  qua;  amittcbant  restitucrc  possct.  Quamob- 
rera,ignoro  qua  fraudc  docopti,  hi  qui  missi  fuo- 
rant,  augent  iili  supra  dcfinitam  parlom  usqiio  in 
Carbonarias.Insuper  si  hoc  usquc  ad  tcmpus,quod 
illis  pariter  convonirct,  reciperct,  jurant  illi,  quod 
tanc  fratres  sui  jurcjurando,  prout  a^quius  posscnt, 
rcgnum  omno  absquo  Langobardia,  Bujuaria,  ot 
Aquitania,  in  tribus  partibus  dividcrcnt,cssctque 
supcr  his  sua  elcctio,ut  quum  vcllct  harum  accipo- 


B 


uissct,  Lodhurium  iu  villa  Thcotonis  repcrit  quo 
ante  condictum  placitum  vcnerat,  ac  alitor  quam 
statuerat,  rcsidcbat.  Quamobrem  his,  qui  a  parte 
Lodhuwici,  nccnon  ct  Karoli,  proptcr  divisioneoi 
rcgni  Motis  rcsidcrc  debucrunt,  tutum  minimevide- 
butur^ut  dum  seniorcs  sui  in  Wormatia^et  Lodhii^ 
rius  in  Tlioolouis  villa  osscnt^  illi  Metis  rognum 
dividercnt.  Distat  cnim  Wormatia  a  Motis  leuvas 
plus  minus  scptuuginlu.  Theotonis  autem  villa  plus 
ininus  octu.  Oocurrcbut  otium,  quod  Lodhunus  in 
frulrum  dcct.^ptiunc  sa;pc  pcrfucilis  promptusque 
exstitcrut.  Idcoquo  suum  sulutom  illi  credere  haud- 
quuquuui,ubsquo  (pialibct  sccuritate,audobanUKrgo 
Karolus  horum  suluti  consulcns^  ad  Lodharium 
dirigit :  mundat^quoniam  aliterquam  convenisset^) 


ret,ac  diebus  vitaj  suajcuuidcm  illi  conccdcrcnt,  in  G»vcncrut,  et  crut,  si  vcllot  ut  missi  Iratris  sui,  nec- 


eo  quod  ille  illis  similitcr  faccrot.  Et  ha^c  omniu  si 
aliter  non  crederet^  sacramcnto  sic  so  facturos  pro- 
mitterent.  Jurat  etiam  Lodharius  sic  se  velio,  ac 
sua  ex  parte  sic  perficere^in  eo  quod  fratres  sui, 
utimissi  iilorum  tunc  illijuraverant,adimplcsscnt. 
Igitur  me<liante  Junio,fcria  vidclicctquinla  pro- 
pter  civitatcm  MadasCunis,  in  insula  (pja)  Ansilla  di- 
citur,cum  asquo  numcro  priorum  Lodharius,Lodhu- 
wicttsct  Karolus  convoniunt,  ot  hoc  sacramcntum 
mutuo  sibi  juravcrunt.  Vidolicct  ut  ab  ca  dic  et 
deinceps  inviccm  sibi  pacem  conscrvarc  doborcnt, 
etadpiacitum,quod  fidelosiilorum  inibistatuissont, 
regnum  omne  absquo  Langobardia,  Dajoaria,  ot 
Aquitania,  cum  aacramento,  prout  squius  possent, 


non  et  sui,inibi  una  cum  suis  romanerent, daret illb 
obsides,  ut  do  salutc  illorum  fidus  essot.Sin  aliter 
mitlorctillo  missos  suos  Wormatiam  ad  illos^et-illi' 
quos  vellet  obsides  illi  darcnt :  sin  aliter,reooderent 
a  Motis  pari  spatio.  Sin  etiam  et  hoc  nollot^in  medr- 
tullio  quu  vcilot,  nilsHi  eurum  oonvcnissent.  Nun' 
onim  sc  tut  nobiliuni  virorum  salutem  nogligero  de- 
berc,dicobut.  ICrunt  quidcm  octoginta  electiex  om^ni^ 
multitudine,omni  nubilitate  pra)stantes,quaruiii  in» 
teritus  ni  praicaverctur,maximam  sibi  fratri4|ue  siiO' 
possc  infcrrejacturam  aicbat.Tuni  tandem  procom-' 
'modilatc  omnium  hinc  iudo  visum  cst,  ut  confluen- 
tum  missi  illorum^centum  decem  videlicet,  abeque 
obsidibus   conveniront,   inibiquo    regnum^   prout' 


iatribuspartibu8  8uidividereut,electioqucpartium  n  ffiquius  posscnt  dividcrcnt. 

^•l  .  iT«i  ••  1  •  «11  /~V.^  ;i*..i. f/..  1      XT 


(^jusdem  regni  esset  Lodharii  :  ot  quiquo  illorum 
parlem,  quam  quisqne  acciporot,  cuiquc  doindo 
omuibus  dicbus  vitaj  sucTB  conscrvaro  dcbcrot,in  co, 
si  advcrsus  fratrcmct  suos  fruter  suus  siniilitcr  fa- 
ceret.  Quo  expleto^  adhibitisque  vcrbis  purcificis, 
pacifice  discedunt, ad  castra  rcdcunt,  in  crastinum 
de  ceteris  deliberaturi.  Quan^iuam  et  aegre,  vix 
lamen  eflectum  cst,  usquc  ad  convcntuni,  quod 
io  Kalendis  Octobris  condixerant,  pucince  ({uisque 
in  sua  portione,  quam  vellet,  csset.  Et  Lodhu wicus 
quidem  Saxoniam,Karolus  vcroAquitaniamordina- 
turi^eunt.  Lodharius  autem  jam,ut  sibi  videbatur, 

Pateol.  GXYI. 


Quo  scilicet  xiv  Kal.  Novombns  convenionteB,  nd 
fortc  (]uoddam  scandalum  inter  homines  illorui» 
qualibct  cx  causa  orirotur,  pars  illorttiu,qua}  a  Lod- 
huwico,  nccnon  ct  Kurulu  vcnerat,orientalem  ripam 
Ilhcni  nictantcs,qu(t>  autcni  a  Lodhario,occiduam, 
quotidic(|uc  ob  cuinniune  colloquium  Sanetum 
Custurcm  pctiorunt.  Cuinquo  ad  regni  divisionem, 
hi  qui  a  Lodhuwico  ct  Kurolo  missi  fuerant  variis 
querimoniisaccossisscnt,  quo^situm  cst^siquisillo- 
runi  totius  imporii  notiliam  ad  liquidum  haberet. 
Cuin  nuHus  rcperirctur,qu€X^situm  est^cur  missiillo* 
rum  illud  in  transacto  spatio  non  circumiissenit,  e4 

9 


W         NITHARDI  S.  RICHAUn  ABB.  DE  DISSENS.  FILIOIi.  LUDOVICI  PU.  —  LIB.  IV.         1& 


illorum  industria  imbrcviatum  cssct.  Cum  et  hoc  ut  A 
.fleret,Lodharium  nollc  repcri8scnt,aicbant  impossi- 
bileesseignorantiquiddam  acqualitcr  dividereposso. 
Novissimeautcmqussitumest,quoniamsacramento 
illud,  prout  squius  ao  melius  posscnt,  nossentque, 
dividere  debcrcnt,si  hoc  sinccre  juraro  possent,dum 
scirent  quod  nemo  ignorantcr  id  faccrc  valerct.  Et 
hoc  quoque  ad  confercndum  cpiscopis  commissum. 
Qui  hinc  inde  in  basilicam  Sancti  Castoris  conve- 
nientes,  a  parte  Lodharii  aiebant  si  in  sacramento 
quilibet  deliquissct,  hoc  expiaro  possc,  ac  per  hoc 
meliuB  esset  ut  hoc  facerent,  quam  diutius  tot  rapi- 
nas,incendia,homicidia,adultcria  Ecclcsia  Dei  pate- 
retur.  At  contra  hi  qui  a  parto  Lodhuwici,  necnon 
et  Karoli  erant,  aicbant,  dum  ncutrum  necessc  csset^ 
cur  in  Deum  peccare  debcrent  :  melius  esse  ut  fir-  |^ 
maretur  pax  intcr  illos,  mittcrentquo  paritcr  per 
universum  imperium,etimbreviarctur,actum  tan- 
dem  jurare  quod  certum  est  absque  periculo,a3qua- 
literque  dividere  posse  ccnsebant.  Sic  quoquc  perju- 
ria  cseteraquo  facinora  devitare,  ni  cffica  cupiditas 
impediret^posse  firmabant.  Ac  per  hoc  nec  se  lacdc- 
re  in  saoramcnto  vellc,nec  cuipiam  ut  faccretlicen- 
tiam  dare,  testabantur.  Qua  dissentientcs,  quiquo 
qua  venerat,ad  suos  secesserunt.  Hinc  omnes  in  ca- 
dem  domo  convcnerunt,a  partc  Lodharii  diccntcs, 
quod  parati  sacramentum  et  ad  divisioncm,uti  jura- 
tum  fuerat,  essent.  At  contra  a  partc  Lodhuwici  et 
Karoli  similiter  se  velle,si  possint,  aipbant.  Novissi- 
me  antem,quoniam  neuterquod  altcr  volcbat,abs- 
que  seniorum  suorum  auctoritate,  asscntire  aude- 
batyStatuunt  ut  pax  inter  illos  essct,donec  scire  pos-  C 
sent  quid  seniores  sui  horum  recipero  vcllcnt.Et  hoc 
fieri  posse  in  Non.  Novcmb.  visum  est,  usquequo 
pacis  termino  constituto  discedunt.  Qua  quidem  die 
factus  terrsQ  motus  magnus  per  omncm  pene  hanc 
Galliam  est.Eadcmque  die  Angilbcrtus  vir  mcmora- 
bilis  Gentulo  translatus,  et  anno  post  deccssum  ejus 
xxviii(xxiz),corpore  absquc  aromatibus  indissoluto 
repertus  est.  Fuit  hic  vir  ortus  co  in  tcmpore  haud 
ignotiB  famiiis.  Madhclgaudus  autem,  Richardus,et 
hic,exuna  progenio  fuerc ;  at  apud  Magnum  Karo- 
lam  merito  magni  habebantur.  Qui  ex  ejusdcm  ma- 
gni  regis  filia  nomine  Berchta  Harnidum  fratrem 
meum,et  mc  Nithardum  genuit.CentuIo  opus  miri- 
ficumin  honore  omnipotcntis  Dci  sanctiqucRicharii 
construxit :  familiam  sibi  commissam  mirificercxit.  j) 
flinc  vita  cum  omni  fclicitatc  defuncta  Ccntulo,  in 
pace  quievit.  His  paucis  dc  origine  mca  delibatis, 
ad  historia}  seriem  redirc  libct. 

Cum  autem,ut  prflcfatum  cst,revcrsi  quiquc  rcgi 
suo  quffi  invenerant  nuntiassent,  hinc  inopia,  hinc 
hiemeinstantc,hincetiam  quod  primorcs  populi  de- 
gustato  scmel  periculo  iterumpraBlium  nolebant,ac 
per  hoc  ut  pax  inter  illos  usque  in  vigcsimo  die  post 
missam  sancti  Joannis  firmarctur,  asscntiunt.  Ad 
quamstatuendam  hinc  indc  primatcspopuli  Thcoto- 
nis  villam  confluunt.  Jurant,  utipsi  rcgcs  inter  se 
interimmutuampacemscrvarc  deberent.Et  ut  ne- 


quaquam  quolibet  modo  omitterctur,  ni  in  eodem 
convcntu,  ut  ajquius  possent,omne  regnum  divide- 
rcnt,  cssetque  Lodharii,  uti  juratum  fuerat,  partium 
elcctio  cjusdcm  rogni.  Hinc  quique  qua  libuit  dis- 
ccssit,  ct  Lodharius  Aquis  hicmatum  pctiit,  Lod- 
huwicus  Bajoariam.  Karolus  autem  uxorem  du- 
cturus  Carisiacum  vcnit.  Eodcm  tempore  Mauri  a 
Sipenulfo  fralre  Sigihardi  sibi  causa  subsidii  indu- 
cti  Bcnevcntum  invadunt.  Eodcm  ctiam  tcmpore 
StcUinga  in  Saxonia  contra  dominos  suos  iterum 
rebcllarunt,  scd  prajlio  commisso,  nimia  casdepro- 
strati  sunt.  Ac  sic  auctoritate  interiit,quod  sine  au- 
ctoritatc  surgcrc  praJSumpsiL  Accepit  quidcm  Ka- 
rolus,uti  prflcfatum  estjin  conjugio  Hirmcntrudem 
Vodonis  et  Ingcltrudis  filiam,et  neptemAdelhardi. 
Dilexcrat  aulcm  patcr  ojus  suo  iu  tomporc  hunc 
Adclhardum  adco,ut  quod  idem  vellct  in  universo 
impcrio,  hoc  patcr  faceret.  Qui  utilitati  publicm  mi- 
nus  prospiciens.placerc  cuique  intendit.Hinc  liber- 
tates,  hinc  publica  in  propriis  usibus  distribuera 
suasit :  ac  dum  quod  quiquc  petebat  ut  fierct,one- 
cit,  rempublicam  pcnitus  annullavit.  Quo  quidcm 
modo  effectum  est,  ut  in  hac  tcmpcstatc  populum, 
qua  vcllct  facile  divcrterc  possct.Et  hac  de  rc  Ka- 
rolus  pracfatas  nuptias  maximc  iniit,  quia  cum  eo 
maximam  partcm  plebis  sibi  vindicarcposseputavit. 
Nuptiis  quidem  xvi  Kal.  Januarii  cxpletis,  Natalem 
Domini  ad  Sanctum  Quintinumcelcbrcpcregit.Ta- 
lentianas  quoque,qui  dc  fidclibussuis  intorMosam 
Sequanamquc  causa  custodiaj  rcmanerc  dcbcrent, 
ordinavit.  Idom  vcro  partibus  Aquitaniaj  una  cum 
conjugeauno843IncarnationisDominiin  hiemc  iter 
direxit.  Fuit  autemcadcmhiems  prxfrigida  nimisac 
diuturna.  Languoribus  insupcr  abundans  necnonet 
agriculturo},  pccoriquc,  apibusquc  satis  incongrua. 
Hic  quiquc  colligat,  qua  dementia  utilitatem  pu- 
blicam  negligat,privatisquc  ac  propriisvoluntatibus 
insaniat,duni  ex  utrisqueCreatorem  adco  ofTendat, 
ut  etiam  omnia  elemcnta  cjus  vesaniae  contraria 
reddat :  quodquc  hujusccmodi  exemplis  peneadhuc 
omnibus  notis  pcrfacile  probaturus  acccdam.  Nam 
tcmporibus  bona;  recordationis  Magni  Karoli,  qui 
cvolutojam  pcnc  anno  tricesimo  decessit,quoniam 
hic  populus  unam  camdemque  rcctam,  ac  per  hoc 
viam  Domini  publicam  inccdebat,  pax  illis  atque 
concordia  ubiquc  crat.  At  nunc  e  contra,  quoniam 
quiquc  somiiam,quam  cupit,inccdit,  ubiquedissen- 
sioncs  ct  rixa^  sunt  manifesta».  Tunc  ubique  abun- 
dantia;  atquo  Isctitia,  nunc  ubiquc  pennria  atque 
mojstitia.  ipsa  olcmcnta  tunc  cniquo  rogi  congrua, 
nunc  autom  omnibus  ubiquecontraria,uti  Scriptu- 
ra  divinomunere  prolaia  testalur  :  Etpugnabit  orhis 
terranm  contra  insensatos  (Sap.  ni).  Pcr  idcni  tem- 
pus  oclipsis  luna»  xiii  (/!/.,  xv)  Kal.  Aprilis  contigit. 
Nix  insupcr  mulla  eadem  nocte  cocidit,  moerorem- 
quc  omnibus,  uti  prjcfatum  cst,  justo  Dci  judicio 
incussit.  Id  proptcrca,  inquam,quia  hinc  inde  ubi- 
quc  rapinae  ct  omnigcna  mala  scsc  inserebant,  illinc 
aeris  intemperies  spem  omnium  bonorum  eripiebat. 


ANNO  DOMINI   DCCGLIII. 

AMULO 

EPISCOPUS    LUGDUNENSIS. 


NOTITIA  HISTORICA. 

(Apud.  Galland.,  vctcrum  Pctrum  Biblioth.,  tom.  XIII.) 


Diversimode  vocatur  auctor  noster  in  priscorum 
libris:  Amulo  cnim,  Hamulus,vcl  ctiam  Hamularius 
audit.  Fuit  natione  Gallus,  successit  Agobardo,  tc- 
nuitque  Lugdunensem  sedem  ad  anno  841  ad  852  et 
ultra  :  De  illo  plura  dabunt  curiosis  praetcr  biblio- 
graphos  Cointius  («),  cl  Dominicus  de  Colonia  (b), 
(>iy«us  diligenler  cjus  scripta  recensuit.Nos  cx  Ba- 
lu7iiAgobaraotanquam  potiora  deccrpsimusepisto- 

(a)  Tom.  VIII,  pag.  650. 


A  las  duas,  ad  Thoobaldum  alteram  de  adulterinis qui- 
busdam  sanrtoruin  roliquiis,altcram  ad  Gothcscal- 
cum  pro  confutanda  cjus  doctrina  et  moribus.Prae- 
toroa  opnscula  duo  ad  eumdem  Gothescalcum  de 
Pnvscietitia,  Pra*destinatione,  etLibero  arbitrw,  etc, 
cx  quodam  ms.  codice  Trevironsi  dcprompta.  Ilaec 
prinius  vulgavcrat  Parisiis  an.  1G4D  Sirmondus. 

(b)  nist.  Litter.  Lugdun.  tom.  II,  pag.  127. 


AMULONIS  EPISTOLjE. 


ERISTOLA  PRIMA. 

AD   THEODBOLDUM   EPISCOPUM    LINGONENSKM. 


B 


I.  Reverendissimo  et  puro  dilectionis  affootu  exco- 
lendo  TnEODBOLDO  •  EcclesiflB  Lingonic.TB  opiscopo, 
AifULO  humilis  Ecclesis  Lugdunensis  episcopus  in 
Domino  Jesu  Ghristo  sempiternam  salutem.Manda- 
stis  nobisperdilectum  fratrem  choropiscopum*»ve- 
stnim,  nuper  in  castro  Divionensi,  apud  ccclesiam 
beati  Benigni  martyris,  coDpisse  quaedam  ficri  in  his 
qui  orationis  et  venerationis  causa  ex  quibuscunque 
locis  confluere  videntur,  ct  maxime,  imo,  ut  non- 
nulii  aflirmant,  tantummodo  in  feminis ;  unde  ani- 
mus  vestcr  quadam  ambiguite  turbaretur,  et  nc- 
cessariam  judicaretis  nostrum,  id  est,  fratcrnum, 
expetendum  esse  consilium.  Dixit  enim  quod  anno  p 
transacto  duo  quidam,  qui  sc  monachos  esse  dico- 
rent,  dctulorint  usque  ad  pra^fatain  sancti  martyris 
basilicam  quaedam  velut  cujusdam  sancti  ossa,qua3 
se  vel  ex  urbe  Roma,  vel  ex  nescio  quibus  Italiae 
partibus,  sustulisse  affirmabant :  cujus  tamcnsancti 
nomen  se  oblitos  esse  mira  impudcntia  dixorunt. 
Quasi  Hut  eum  in  tantum  diligore  ct  vonerari  potue- 
rint,  si  vere  sanctum  esse  cognoverant,uttanto  lcr- 
ranim  spatio  tam  studiosc  dcferrc  satagcrcnt,  nisi 
eJQs  nomen  in  locis  illis,  unde  assumptus  dicitur, 
usitatum  esset  atquc  vulgatum,et  istis  ita  insinua- 
tum  el  cognitum,  ut  desiderarent  illum  ct  exposcc-  . 
rent^vel  etiam  furto  auferrent  in  suo;  regionis  (inibus 
collocandum,  ac  venerationi  fidclium  conimendan- 


dum.  Aut  corto  quem  tanta  voncratione  dignum 
agnovissent,  qucm  tanto  amore  transfcrendum  ex- 
optasscnt,  qucm  tam  longo  itinerc  ipsi  assidue  per- 
tulissent,  ejus  nomen  saltim  una  hora  oblivisci  po- 
tucrint,  ut  non  illum,  quem  tantopere  diligebantet 
venerabantur,  continuo  desiderio  atquo  oratione  ad 
praesidium  salutis  suas,  et  ad  propitiandam  divinam 
clcmentiam  pia  et  indesinonti  mcmoria  sibi  adesse 
precarcntur,  aut  omnino  tanta;  ignavia;  ac  stolidi- 
tatis  cxstitcrint,  ut  nomcn  ejus  ad  commonitionem 
sui  nec  littcris  saltcm  signarc  studuissent. 

II.  Unde,  sicut  praedictus  frater  noster  retulit, 
prudcntcrct  rcligioscfecistisutistiusmodi  reliquiasi 
quarum  nulla  exstaret  auctoritas,  ot  ipsum  quoque 
vocabulum  csset  ignotum,  ncc  ullo  modo  recipiendas 
judicaretis,  nec  penitus  contcmnendas ;  si  tamenilli 
qui  dctulcrant  possent,sicut  promittebant,  higus  rei 
ccrtitudincm  cx  eisdcm  partibus  delatam  sub  dili- 
genli  cxaminatione  cvidenter  ostcndcre.Dixit  itaque 
nobis  quod  unus  cx  prasfatis  monachis,qui  apud  Di- 
vioncm  remanseratjam  mortuussit;alter  vero,qui 
ad  pcrquircndum  ct  ronuntiandum  perrexerat,  ne- 
quaquam  ulterius  sit  revorsus.  Attamen  dum  illa 
ossa,  a  tam  vilibus  porsonis  delata,ct  nulla  veritatis 
asscrtione  doclarala,  ct  tam  insulsa  relationcEccIe- 
si(c  illata,  vclut  causahonorisjuxta  sepulcrum  prs- 
fati  gloriosi  martyris  rcvcrcnter  localaconservantur, 
ca^pissc  in  cadem  basilica  vclut  qua;dam  miracula 
fiori,  non  sanitatum  et  curationum,quibu8  uUa  in- 
dicia  diviute  miserationis  et  propitiationis  ostende- 


•  Alias  Teotbaldus  vel  Teutboldus  dicitur,  factus  i\      »»  Ingolrannus  erat  is  in  castro  Divionensi  vices 
opiscopus  anno  844.  episcopi  agens. 


79 


AMULONIS  EPISC.  LUGD. 


80 


rentur,  sed  percussionum  ot  clisionumjquibus  mi- 
ser®  mulierculaB  subito  in  ipsa  orationis  domo  ca- 
dere  ot  collidi,  et  quasi  vexari  vidcrentur;  cum 
tamen  in  nuUa  parte  corporis  Isissi  apparoant,  aut 
ulla  plagcc  alicujus  vestigia  monstrarc  vidcantur. 
Qua  ex  causa  tanta  illuc  vclut  admirantium  turba 
concurrit,  sicut  non  solum  ab  illo  fratrc  nostro,quom 
misistis,  sed  etiam  a  nonnullis  aliis  didicimus,  ut 
jam  trecenta)  sive  quadringcntaB  aut  co  amplius  pcr- 
8on(B  esse  referantur,  quas  jam  dictomodo  corruen- 
tes  atque  elisaB  et  per  paululum  vclut  reccpto  sensu 
sanat»,  nullatenus  a  loco  discedere  posse  firmantur, 
quia  videlicet  si  ad  domos  suas  redirc  tentaverint, 
statim  nova  nescio  qua  plaga  percussac,  ad  eccle- 
siam  de  qua  exierant  rcdire  compcllantur.In  quibus 
esse  dicuntur,  non  solum  puellce,  scd  ctiam  conju- 
gatffi  juveniores,  et  maturiores  oetate,  honestiores 
atque  viliores. 

III.  Ilaec  autcm  non  soium  in  ccclesia  sancti  Be- 
nigni,  sed  etiam  in  altcra  occlcsia  intra  ipsum  ca- 
stcllum,  et  in  aliis  nonnullis  per  parochias  vestras 
similiter  jam  fieri  coDpissc  significastis.  Nam  ct  in 
Augustoduncnsi  territorio  quod  Scdelocus  vocatur, 
apud  ecclesiam  in  qua  sancti  martyres  Andochius, 
Thyrsus  et  Felix,  conditi  sunt,  similia  fieri  vel  po- 
tius  simulari  ccrta  rclationo  compcrimus.Exspccta- 
vimus  autem  aliquot  diebus,  ut  sicut  por  prajfatum 
chorepiscopum  vestrum  rogavimus,  diligcntius  et 
modum  et  ordinem  hujus  rci  vostris  nobis  litteris 
intimaretis,ut  quanto  subtilius  et  cvidcntius  instru- 
cti,  tanto,  aspirante  Dei  gratia,  ad  rospondendum 
inveniremur  parati.  Sed  quia  nihil  postea  rescripsi- 
stis,  melius  nobis  visum  cst  ut  juxta  quod  cx  ejus 
relatione  agnoscere  vel  porpenderc  potuimus,  dile- 
ctioni  vestrae  debitum  responsionis  officium  solvere 
non  difTeramus.  Igitur,  ut  ad  hacc  omnia,  prout  Chri- 
stus  donare  dignatur,  breviter  respondeamus,  et 
causos  ambiguum  cum  vestra  paritor  dilectione  re- 
secemus,  vidctur  nobis  in  primis  ut  ossa  illa,  quas 
nulla  rationc,  nulla  auctoritate,  ncscio  cujus  sancti 
esso  diountur,  unde  primum  prurigo  hujus  curiosi- 
tatis  exorta  esse  videtur,  omnino  do  sacris  adytis  et 
de  loco  celebri  tollantur  et  nequaquam  intra  eccle- 
siam,  sed  foris  in  atrio,  aut  ccrte  sub  pariete,  vel 
circa  ipsam,  vel  quod  utilius  cxistimamus,  circa 
aliam  secreto  in  loco,apto  et  mundo,sub  paucorum 
conscientia  scpeliantur ;  ut  quoniam  ct  sancta  esse 
dicuntur,  aliquid  eis  revcrcntiaB  rcfcratur,  ct  quia 
essepenitusncsciuntur,ncquaquam  rudibus  populis 
occasio  erroris  et  supcrstitionis  cxsistiint.  Nec  me- 
tuere  debemus  ne  forte  cx  hac  diligcntia  aliquam 
offensionem  incurramus.  Vul  t  en  im  omnipotcns  Deus 
nos  in  rebus  suis  cautos  esse  ntqiic  discretos,juxta 
praeceptum  Apostoli  diccntis  :  «  Omnia  autem  pro- 
«  bate,  quod  bonum  est  tcnctc,  ab  omni  spccic  niala 
«  abstinete  vos.  »  Etiterum  :  «  Nam  et  ipscSutanas 
«  transfigurat  se  in  angclum  lucis.  »  Unde  et  Domi- 

•  Sulp.  Severua  in  lib.  dc  Vita  beati  MarHni, 
cap.  8. 


A.  nus  monet  dicens  :  «  Estotc  prudcntcs  sicut  sorpen- 
«  tes,  etsimplices  sicut  columbae.  »  flabemus  in  hac 
re  magnum  ct  reverendum  pietatis  excmplum  in  ge- 
stisbeati  Marlini,utnoquaquam  temereadhibeamus 
inccrtis  fidcm.Qui  bcatis  ct  gloriosus«Christi  con- 
fcssor  ot  pontifex  locum  qucmdam  a  pracccssoribus 
suis  sub  altaris  titulo  consecratum  et  concurrentis 
popul  i  frequcntia  celcbratum  ,quia  ncc  nomen  sopulti 
illic,  ut  fcrebatur,  martyris,  nec  tcmpora  passionis 
ejus  repcrit,  omnino  so  ab  illo  loco  abstinuit,  nec 
auctoritalem  suam  vulgi  opinioni  accommodare  ul- 
latenus  voluit,  donec,  rei  veritate  divinitus  sibi  pa- 
tefacta,  etiam  popufum  superstitionis  illius  absol- 
vit  errore. 

IV-  Invenimus  etiam  in  decretis  beati  papadOcIa- 

j.  sii  ^  graviter  notari  episcopos  et  pcne  alienos  a  Chri- 
stianitatisairectudesignari,qui  in  quocunque  nomi- 
ne  dcfunctorum,  et  fortassis  nec  omnino  fidelium, 
aBdificatas  sacris  processionibus  audactor  instituere 
praesumunt  ccclesias.Sed  et  quorumdam  venerabi- 
lium  valdo  sanctorum  corpora  novimus,  vel  intcr 
a^^rorum  scpulturas,vol  in  angulo  ecclosiaj  annis 
plurimis  jacuisse,  donec  se  dignis  revelationibus 
manifcstarent.Qoapropter  juxta  apostolicam  atquc 
evangelicam  auctoritatem  et  vcncrabijiasanctorum 
Patrum  cxcnipla  atque  instituta,  romoveatur  de  me- 
dio  ct  congruenti  modo  habcatur  undc  tanta  pullu- 
lavit  occasio  supcrstitionis^et  nulUa  probaturcxis- 
tere  utilitas  salutis.Nam  ctsi  unum  aut  multo  duo 
voil  tria  istis  ipsis  tcmporis,  quibus  talia  goruntur, 
sanitatum  vel  curationum  signaineadcm  beati  Be- 

C  nigni  martyris  ccclesia  veraciter  ot  probabiliter 
celebrata  sunt,  haic  profecto  cum  omni  gaudio  et 
veneratione  ac  debita  gratiarum  actiono  ad  Dei  glo- 
riam  et  beatissimi  atque  gloriosissimi  martyris 
mcrita  rcfercnda  sunt.  Ncc  tamen  ob  hoc  CJBteraquae- 
sive  in  ejusdem  martyris  ecclesia,  sivo  inplerisque 
aliis  ficri  dicuntur,  approbanda  sunt ;  quia,quantum 
ipsius  rei  gestac  ordo  ostendit,  potuit  ficri  ut  haw) 
primum  cx  vana  opinione,  tanquam  nupcr  allati 
sancti  corporis  locum  invcniret  occasio,dum  in  die- 
bus  quadragcsimalibus,  conflucntibus  fortasse,  ut 
in  multis  locis  consuetudo  est,  ad  orationcm  popu- 
laribus  turhis  ostenderetur,commendarctur,ct  vene- 
rationi  habcndus  qui  penitus  ignorabatur,  superva- 
cuc  inculcai*ctur;  atquecxhocjam  superveniente  so- 

j)  lemnitatc  Paschali,quandolaliainchoassoperhiben- 
tur,  vilos  et  noquam  homunculi,  accopta  occasione, 
sive  nccessilate  famis  cogonto,  sive  cupidilate  lucri 
instigantc,istiusmodi  vclut  pcrcussioncs,etcollisio- 
nes,ct  dcmentalioncs,ac  rursum  sanationes,  fingere 
atquc(istondaroccDpcrint,sivesintviri,siveinulieres« 
V.  Quod  cum  populus,super\'acua  opinione  dclu- 
sus,  in  admirationc  vol  torrorc  habero  ca^pisset, 
tanla  illuc  conferrc  et  quasi  male  habcntibus  volut 
ex  niiscricordia*  compassionc  adminislrare  ca»pe- 
runt,  utomnfnoqui  talia  pati  videbantur,non  solum 

*»  Decreta  Gelasii,  cap.  25, 


«1 


EPISTOLiE. 


«i  loco  rccedere  nollent,  9C<1  tanquam  nova  plaga  ac  A 

fkbilitate  p€rcussi,nullatonu3  se  reccdcrc  posse  ai- 

mularent.Quando  enim  unquam  in  Ecclesiis  Dci,in 

memoriis  bcutissimorum  martyrum,  talia  signain- 

crebucrunt,quibus  ncquaquam  a>gri  sanarcntur.scd 

8ani  percuterenturctdemontarentur?Quando  istius- 

modi  sanitatcs  sanctorem  oratio  apud  Dominum  ob- 

iinuit,  quibus  simpliccsctinnoccnles  puellaj  in  san- 

ctuario  Dei  incolumes    rcddantur,  sed  si  de  salute 

8ua  paudium  parentibus  faccrc  volucrint,  continuo 

itcrum  pcrcussaj ad  domos eorumdem  parcntum  suo- 

rom  redire  prohibcantur?  Quando  autcm  martj-Vcs 

sancti  ita  conjugatas  quasque  fidclcs  in  suis  sanctua- 

riis  sanitati  restituerunt,  ut  cas  a  maritis  sejungc- 

rent,  et  ne  ad  virorum  suorum  domos  rcverti  pos- 

8eQt,repcntina3  cladis  animadvcrsiono  pcrcuterent?  n 

QuishjTC  non  videat  vel  fallaciis  hominum  ncquissi- 

iDorum,veldeceptionibusetludibriis  da;monum  con- 

einnata,  qui  hebetes  sensu,  et  inanes  fide,et  plenos 

cariositatCy  et  attonitos  vanitate,  facile  opprimunt, 

vcl  etiam  invadunt  ut  in  eis,  Doo  juste  permittente, 

et  propria  ncquitia   sajviente,  talia  ctiam  veracitcr 

excrocre  sinantur?  Atquo  ita  velut  ex  uno  loco  por 

aslutiam  hominum  et  nequitiam  da?monum  pessimo- 

rum,  qui  humanax  saluti  libentcr  illudunt,  pcr  alia 

atquc  alia  loca  sc  pestilcntia  ista  suporstitionis  atqu-», 

illusionis  difTudissc  videtur,  dum  in  sacris  locis  et 

sancturum  martyrum  basilicis  sunt  etiam  quidam 

qui  turpis  lucri  gratia  non  solum  ista  non  prohibcnt, 

nec  crrantcm  populum  ad  sinceram  ct  puram  rcli- 

gionis  observantiam  instituunt,sed  etiam  instigant 

ad  talia  »octanda,cosque  tanquam  religiosos  pra>di-  C 

cant,  ac  suis  adulationibus  suppluntant,tuntum  ut 

exeoruin  votis  atquc  donariis  vel  marsupia  sua  ro- 

pleant,  vel  cpulis  et  potationibus  vaccntDc  quibus 

pecle  pcr  Prophetam  dicitur  :  «  Peccata  populi  mci 

« comcdcnt  et  ad  iniquitatem  eorum  sublcvabunt 

«  animaseorum.iHfficdenctionetalium  illusionum 

etinsana  quorumdam  cupiditatc  ncquaquam  in  hu- 

jus  rcsponsionis  no8tra3  seric  diccremus,  nisi  talia 

lempore  pi  i  patris  et  antcccssoris  nostri  i  ta  ccrtissi  me 

in  qnibusdam  homunculis^tam  viri8,quam  fcminis, 

inlra  paroDciam  nostram  experti  e8semus,ut  de  his 

Dullatenus  dubitare  permittamur. 

Vi.  Vidimus  namquc  aliquotics  coram  illo  qui  so 
dsmoniacos  advexaticios  csse  simularent ;  sed  cum 
plurimis  plagis  atquc  verberibus  distringerentur,  n 
oonfestim  de  miscrrima  simulationo  confessi,et  ne- 
cessitates  atquc  cgestatcs  suas,  quibus  supplcndis 
iaIiaostentaverant,publiccexponcntcs,ab  omni  in- 
vasiooo  dsmoniaca,  sicuti  et  erant,  illassi  apparuc- 
nint.Scimus  etiam  civitatcm  quamdam  haud  longq 
a  nosiris  finibos,  qus  Ucetia  nuncupatur,  sita  in 
provincia  Narbonensi^ubi  cum  ejusdem  pi®  memo- 
riae  pra&decessoris  nostri  tempore  ad  sepulcrum  san- 
cti  Firmini  episcopi  istiusmodi  pei*cus8iones  et  eli- 
siones  fleri  coBpisscntjita  ut  in  membris  cadcntium 
reperirGnturqua3damstigmataultionis,tanquamiIlic 
sulphur  arsis8et,ctcx  hoc  territiatque  obstupcfacti 


vulgare8,cum  votis  ac  donis  plurimis  gregallm  ec- 
clcsiam  frequcntarcnt,  accopto  ab  codem  patre  no- 
stro  consilio  pr/ndicavit  cis  atquo  proBcepit  Narbo- 
nensis  qui  nunc  superest  Bartholomsus  episcopns, 
utomnino  locum  illum,quem  supcrstitiosc  frcquen- 
tare  ca^perant,  ncquaquam  amplius  ita  frequenta- 
rent,  et  qua^cunquc  illuc  conferre  consueverani, 
magis  in  usus  indigcntium  et  misericordiaj  opera 
crogarcnt.  Quod  cuin  factum  fuissct,  statim  et  ibi 
ctin  aliis  locis  in  quibus  jam  similitcr  fieri  incipie- 
bat,  tota  illa  deccpiio  ccssavit,  ct  populus  fidclis 
optala  incolumitatc  ac  tranquillitale,  rcspiravit. 

VII.  Undc  omnino  vidctur  nobis,prout  ratio  ipsa 
dictat,et  bonorum  nos  cxcmpla  informant,  ut  arri- 
piatis  pium  studium  et  sacordotalem  sinooritatem 
acscvcritatcm ;  cL  ne  donius  Domini,  quam  oportet 
essc  domum  orationis,  fiat  domus  ncgotiationis  et 
8pcIuncaIatronum,climinetisex  ea  istiusmodi  com- 
mcnlum  ct  figmentum  diabolicum,  quo  tanta  infe- 
licium  hominum  ct  maxime  mulierum  multitudo 
nimis  dolendc  ac  pudondc,  vclut  captiva  et  mente 
capla,  obligata  tcnctur;  annuutiando  omnibusfido- 
litcr  atquc  obtcsiando,  ut  intermitfso  higusmodi 
vano  ct  pcrnicioso  concursu,  unde  nuUa  animffi  sa- 
lus,  nulla  corporis  incolumiias,  nuUa  vitas  utilitas 
pruvenirccogno8citur,unaqua?quGplebsinparoechii8 
eteccIesiis,quibusaitributacsi,quietaconsi8tat;ubi 
sacrum  hapiisma  accipit,  ubi  corpus  et  sanguinem 
Domini  pcrcipit,ubi  missarum  solemnia  audirecon- 
5uovit,ubi  a  sacerdoic  cuo  pouniieniiam  de  rcatu,vi- 
sitationcm  in  innrniitatc,scpuliuraminmortet5on80- 
quitur,ubi  ciiain  dccimus  ct  primiiius  suas  offorre 
pra'cipiiur,ubililio3£uos  bapiismaiis  gralia  initiari 
gratulaiur,ubi  vcibum  Dei  assidue  audit,ot  agcnda 
acnon  agcnda  cognoscii;  illuc,inquam,vota  etobla- 
tioncssuasaIacritcrporferut,ibi  orationes  et  suppli- 
cationcs  suus  Domino  cirundat,ibisuffragia  omnium 
sanctorum  qua3r;it,qui,uiscriptum  est:  «Sequuntur 
<(  AgnuRi  quocunijuc  vadii, »  oi  idcirco  fidcliter  invo- 
canlibus  ubique  pra?slo  sunt,  et  per  ipsos  atque  in 
ipsis  omnipoicns  Dous,qui  populo  suo  promittitdi- 
ccns:  «In  omni  loco  in  quo  mcmoria  fuerit  nominis 
«  mci,veniam  adteotbenedicamtibi.»  Ibi  itaqueuna- 
quffiquo  plcbs  pupillis  ct  viduis,pauperibu8otpere- 
grinis,  dc  facultatulis  quas  Dcus  tribuit  eleomosy- 
narum  largitioncm  cxhibcat,  hospitalitatis  ofncia 
impendat,etquodcunque  comessationibus  etebrie- 
tatibus  ct  quajsiu  hominum  vanorum  consumereBO- 
lebai,in  istiusmodi  suis  et  proximi  salubribus  uti- 
litatibus  expcndat.  Hffic  cst  enim  legitima  et  eccle- 
siastica  religionis  forma;hffiC  antiqua  fidelium  con- 
8uetudo,per  quamet  novitalum  vanitas  amputatur, 
et  vctusta  ac  recta  evangelicaj  atquo  apostolic»  in- 
stiiutionis  semita  custodiiur.Siautem  etlanguoreB 
aliqui  ac  debilitatcs  accidunt,juxta  evangelicomet 
apostolorum  prajccptum  prajsto  habet  unusquisque 
,ot  « inducai  presbytcros  Ecclcsiaj,  et  orent  super 
«  eum,  ungentes  cum  olco  in  nomine  Domini  ;et  ora- 
«  tio  fidci  salvabit  infirmum  [Jacob,  v,  14).  » 


«3 


AMULONIS  EPISC.  LUGD. 


84 


VIII.  Cum  ha3c  largientc  vobis  Domino  fideliter  A  «  et  immaculatum  sc  custodireabhocsaBCulo.>Qua- 


atqueinstanteannuntiata  fuerint  et  observata,  con- 
fidimus  in  ipsius  pictate,quoniam  cessante  inani  ac 
supervacua  largitione  munorum  ac  votorum,cessa- 
bit  ctiam  multitudo  illa  simulantium  ot  simulatio 
porcussionum  ac  dcmentationum,cum  unusquisquc 
non  vana  et  falsa  ostcntare,  scd  ad  corpusculi  sus- 
tentationom  necessaria  qua^rcre  vcl  etiam  mcndi- 
care  cogetur ;  ita  ut  si  forte  aliqui  obstinatiores  in 
tali  facto  apparere  volucrint,  duris  omnino  vcrbo- 
ribus  coerciti,  ad  confessionom  veritatis  compel- 
lendi  nobis  esse  videantur.  Nam  etsi  illud  vcrum 
esset  ut  discedere  a  locis  illis  tcntantes  confcstim 
novo  morbi  genere  corripcrentur,  quanto  csset  ma- 
nifestius  hoc  ox  diaboli   impugnatione   ficri,  tanto 


tenus  hxc  atque  hujusmodi  apostolica  hortamenta 
attcndontcs  tam  presbytcri  quam  populi,  atque  in 
locis  suis  devote,  instanter  ac  fideliter  Domino  ser- 
vientes,  sinccritati  mentis  et  fructibus  misericordiae 
potius  studcantquam  vanitati  vel  ostentationi.  Nam 
etsi  quidam  illorum  fallacium  atque  falleniium  verc 
encrgumoni  et  arreptitii  essent,  more  ecclesiastico 
vcl  in  locis  suis  a  sacerdotibus  suis,  vel  in  quibus- 
quc  martyrum  sanctuariis  a  propinquis  et  amicis 
tranquillc  dcbucrant  tractari  atque,  opitulante  Dei 
gratia,purgari,non  populorum  turbis  ac  tumultibus 
inaniter  prosequi.llasc,  prout  Dominus  dodit,  juxta 
auctoritatcm  divinam  et  institutionem  paternamad 
interrogationcm  vestram  sedulo  respondere  curavL 


confldentius  Domino  miserante  ac  protcgente  erat  j}  Vosetistalibcnter  accipite;  ct  si  qua  meliora  Deus 


discedendum,  et  contemptis  fidcliter  inimici  terro- 
ribu8,in  locis  legitimis  more  ccclesiastico  illius  mi- 
sericordias  supplicandum.  Nequc  cnim  inter  sanctos 
martyres  ct  spiritus  atque  animasjustorumcumDo- 
mino  jam  regnantium  illic  invidia  suspicanda  cst, 
sed  plena  charitatis  unitas,  et  pietatis  socictas  ;  ct 
ideosimul  sibi  oblatos  ffigros,  si  vitandai  tontationis 
gratia  fidelitcr  ad  aliorum  sanctorum  limina  dedu- 
cantur,  nequaquam  indignari,  scd  potius  favcrcet 
congaudere  atque  congratulari  crcdcndi  sunt.Quo- 
rum  unus  praecipuc.magnus  videlicetapostolus  Pau- 
lu8,  propter  hanc  uniUtem  spiritus  ca;teris  sanctis 
dicit:  «Si  cui  autcm  aliquid  donatis,  ct  ego.  Nam  et 
«  ego  si  quid  donavi,propter  vos  in  persona  Christi.» 
Quod  si  votum  et  dcsidcrium  est  populorum  fide- 
lium,diversorum  martyrum  ct  caitcrorum  sanctorum 
limina  supplicitcr  frcqucntarc,  sunt  dics  corti  et  le- 
gitimi,quibusidjuxtaantiquam  Ecclosia;  observan- 
tiam  devote  exorcere  conveniat,  temporc  vidolirct 
gencralium  rogationum,  etpro  divcrsis  tribula(ioni- 
bus  ac  necessitatibus  indictarum  lilaniarum,  seu 
quadragesimalium  jejuniorum,sive  etiam  in  vigiliis 
et  natalitiis  martyrum. 

IX.  Qua)  omnia  ct  ex  univcrsalis  Ecclesiffi  legc 
desccndunt,  ct  saccrdotum  pra^dicatione  ac  denun- 
iiatione  commcndantur,  et  omnium  fidelium  obe- 
dientia  et  pietatc  attentius  obscrvanda.sunt,  quan- 
quam  et  casieris  dicbus  cum  silentioct  puritate  dc- 
votionis,  non  in  ostentationc  ct  tumultu,  sacra  loca 
probabiliter  visitcntur.Nunc  vcro  quanta  absurditas 


inspiravii,  prompta  intontione  et  vigilanti  cura 
pcragitc ;  quatenus  grex  Dominicus  vestraB  guberna- 
tioni  commissus,  eodom  Domino  auxiliante,  et  er- 
roris  effugiat  ofTendiculum.ei  religionis  ac  sinceri- 
iatis  conscquatur  augmcntum.Misimus  vobiseiiam 
cxemplar  epistoljB  prajfati  pii  patris  et  nutriioris 
nostri  ad  jam  dictum  Narbonensem  episcopum,  ut 
siquisdehujusmodi  causis  subtiliuseipleniusnosse 
volucrit,  illius  lcctione  uberius  ac  profundius  in- 
struatur.Dcusomnipotens  revcrendam  dilectionem 
vestram  ad  ffidificationcm  Ecclesiaj  suac  jugitcr  pro- 
tegcrc  ct  custodirc  dignetur. 

EPISTOLA  11. 

AD   GOTHESGALCUM. 

Amulo  humilis  Ecclesiffi  Lugdunensis  episcopus 
dilectissimo  fratri  Gothescalco  •.  salutem.  Quod  ie 
in  hujus  sermonis  cxordio  fratrem  nomino,  quem 
fratcrna)  unitati  contrarium  non  ignoro,  ea,  in 
quantum  Dcus  largitur,  facio  charitate,  quam  Scri- 
ptura  nobis  pra3ccpit  dicens  :  «  Diciic  his  qui  ode- 
«runtvos:  Fratrcsnostriestis.  •  Quiaetsi  ex  illorum 
partequicjusmodi  suntfraicrnitas  deperii,  non  id- 
circo  ctiam  in  nobis  frigescere  aut  perire  debei  ip- 
sius  fratcrnitatis  afTcctus.  Quod  autem  non  solum 
fratrem,  sed  etiam  dilectissimum  dico,  Dominus 
novit  quia  ie  fidelitcr  diligo,  hoc  tibi  cupiens  quod 
et  mihi.  Unde  et  salutem  iibi  veraciier  opto,  praB- 
scntcm  paritcr  et  futuram,  per  eam  divini  culius 
pictatom,  qua3,  sicut  Apostolus  testaiur : « Ad  onr.nia 
«  utilis  csi,  promissionem    habens  vit®  qua)  nunc 


csi  haic  tam  Iegitima,et  tam  assiduc  annuntiataac  D  *  6st,  ct  futuric.  »  Audiens  sane  et  agnoscens  qus 


justa  a  plerisque  popularibus  aut  ncgligontcromitii, 
aui  vix  ct  coacto  observari,  ct  ad  illa  esse  promptis- 
8imo8quaB,nulIo  pra^dicante  ac  doccnte,  imo  etiam 
obsisiente,tantumanimisui  supervacuitato  sequun- 
iur ;  quibus  sa^pe  bcati  Pauli  apostoli  vocc  inculcan- 
dum  est : «  Fratres,  nolitc  pueri  effici  sensibus ;  scd 
«  malitia  parvuli  estoto,  ui  sensibus  perreclisitis. » 
Et  illud  boati  Jacobi  diceniis :  «  Religio  munda  et 
«  immaculaia  apud  Dominum  et  Patrem  haic  est : 
«  visitare  pupillos  ei  viduas  in  tribulationccorum, 

■Monacho  Orbaccnsi,  docloquidem,  sed  Ecclesiaj 
periurbaiori,  et  in   synodo   Carisiacensi,  damnato 


inscriptis  tuismisisti,etper  quemdam  fratrcm  no- 
strummihiinnoiesconda  vchemontissimo  flagiiasti, 
diuhxsitavi  utrum  tibi  responderedeberem,homini 
de  novis  contra  Ecclcsiam  pra3Sumptionibus,et  non 
parvis  crroribus  jamdudum  accusato,  oi  propter 
contumaciam,ut  audio,episcopalis  concilii  auctori- 
tatc  damnato.Importunum  namque  ei  impudens  vi- 
dcri  posse  existimabam,  si  de  causa,  guai  pruden- 
iium  ct  reverendorum  fratrum  nostrorum  inquisi- 
lionc,  cognitionc  et  senteniia  dcfinita  csi,  aliquid 

jam  Moguntio;,  ob  contumaciam  virgis  ca3so,  anno 
«49. 


8S 


EPISTOLiE. 


86 


uUrodicerc  vel  respondcrc  aggrcdcrcr  :  ct  nirsum  A  num  sitobcdicntiaR,  ctquantummalum  contentionis 


tantam  deprecationem  et  supplicationem  tuam  con- 
temnerc  et  prajterire  silentio  non  videbatur  Chri- 
stians  esse  pietatis  et  charitatis,  per  quam  proccipue 
lex  Christi  adimpletur  in  nobis,  testante  et  com- 
mendate  Apostolo  :  «  Alter  altcrius  oncra  portatc, 

■  etsicadimplebitis  lcgem  Christi.  «Undcctcum  dc 
scipso  dixisset:  «Factus  sum  infirmis  infirmus,  ut 
«infirmos  lucrarer:omnibus  omnia  factus  sum,  ut 
« omnes  facercm  salvos ; »  et  post  aliqua :  ••  Non  quai- 
« rens  quod  mihi  utile  est,  scd  quod  muUis,  ut  salvi 

■  fiant,  •  continuo,  ut  nos  ad  excmplum  sui,  ct  pcr 
hoc  ad  exemplum  Christi,  instruerct  ct  informarct, 
adjunxit  :  «  Imitatores  mci  cstotc,  sicut  ct  cgo 
« Christi.»  Ipsc  est  enim  verus  ct  pius  ille  Samarita- 


et  contumaci.-n,  docctnos  itcrum  sermo  divinus,  ubi 
pcr  Samuclem  prophctam  dicit  :  «  Melior  est  obe- 
«  dientia  quam  victima},et  auscultare  magis  quam 
«  offcrre  adipcm  arietum,quoniam  quasi  peccatum 
«  ariolandi  est  rcpugnare,  quasi  scelus  idololatri® 
«  nollc  acquiesccre.  »  Itaque  et  tu,  si  bonus,  et 
utilis,  ct  pacificus  Ecclcsias  fiUus  esse  dcsideras, 
noli  tc  scnsui  tuo  committcre,  scd  majorum  ju- 
diciis  atquc  scntcnti.^R,  imo  divinis  et  ecclesiasti- 
cis  auotoritatibus  facilc  ccdc,  Hbcntcr  acquiesce  et 
obedicntcrsubdcre,  ut  possit  in  te  Dci  Spiritus  ha- 
bitarc,  diccntc  Domino  pcr  Prophctam  :  «  Super 
«qucmrcquiescctSpiritu8mcus,nisisuperhumiIem 
«ct  quictum,ct  trcmentcm  verba  mea?  i  Vidomus 


nus,qui  descendentem  ab  Jerusalcm  in  Jericho,  ct  g  ccrte   tempora   novissima   ct   periculosissima,  ab 


a  latronibus  in  itincre  spoUatum,  et  vulncratum, 

acaemivivum  dcreUctum,  clementer  miseratus  ost, 

alligans  vulnera  ejus,  et  vini  atque   olci  infusione 

curans :  tantaique  miscricordiffi  et  pietatis  suoj  nos 

imitatores  esse  desiderans,  in  finc  hujus  parabola; 

unicuique  nostrum  dicit: « Vade,et  tu  fac  simiUtcr.t 

Manifeste  ostcndens  illum  vere  cssc  proximum  fra- 

tri,  illum  vere  imitatorem  sui,  qui  fraternis  neccs- 

Bitatibus    atque   infirmitatibus  prompta  pictatc  ct 

compassione  succurrcrct.Istiusmodi  igitur  considc- 

ralione  provocatus,  et  de  venerabiUum  fratrum  at- 

que  consacerdotum  nostrorum  sinccrissima  chari- 

late  confisus  (per  quam  in  Domino  unum  sumus,et 

invicem  commissi  nobis  ministerii  oncra  ct  officia 

communicare  debcmus,  quatcnus  ct  iUorum  bona 


Apostolo  olim  pracdicta,  plcna  ignorantiae  et  infir- 
mitatis  animorum,in  quibus  illud  Domini  terribile 
dictum  scmpcr  est  reminiscendum,  atque  tremen- 
dum  :  •«  Qui  scandalizavcrit  unum  de  pusillis  his 
■  qui  in  mc  crcdunt,  expedit  ei  ut  suspendatur 
«  mola  asinaria  in  coUo  c]us,  ct  dcmergatur  in 
«  profondum  maris.  »  Et  itcrum  :  «  V®  mundo  ab 
«  scandalis  !  Ncccsse  cst  ut  vcniant  scandala  ;  ve- 
«  rumtamen  vae  homini  illi  per  qucm  scandalum 
«  vcnit !  »  Sed  etaureset  linguas  prurientes  cavere 
debcmus,  nc  vel  ad  audiendas  vcl  ad  loquendas  no- 
vitatcs  prompti  et  faciles  simus.  Quiaet  prurientes 
auribus,et  profanas  vocum  novitates  pariter  Aposto- 
lus  condcmnat,et  oppositioncs  falsinominis  sclen- 
tiai  admonens  devitandas,  continuo  de  eadem  falsi 


per  unanimitatis  spiritum  nostra,  ct  nostra,  si  qua  G  nominis  scientia  subjungit,  dicens:  «Quamquidem 


divina  miscricordiacssc  possunt,  illorum  sint),mc- 
liuset  saJubrius  existimavi  aUquid  tuaj  fratcrnitati 
pcscribere,  quam  inutiU  taciturnitate,  ct  dc  iUis  vi- 
derer  difTidere,et  tibi  tam  angustiato,  tam'afflicto, 
tam  anxio  et  conturbato,  nihil  consulcrc.  Quapro- 
ptcr  omnipotentis  Domini  et  Salvatoris  largissimam 
et  indcficientetn  oro  gratiam,  ut  nobis  tribuere  di- 
gnetur  utilem  et  veracem  tuam   consolationcm  ct 
instructionem,sermoncm  ct  animum  tuum  pra^pa- 
ret  ac  tranquiUet,  ut  qua;  dicturi  sumus,  pia  man- 
soetudine  et  humilitate  suscipias,  ac  scposita  ani- 
mositate  et  studio  contentionis,  libcntcr  quaj  vcra 
sunt  audias,  et   non    nostra,  sed  Dci  et  sanctorum 
Patrum  dicta  obcdienter  suscipias,  cisquc  animum 


«proraittcntcs,  circa  fidem  excidcrunt.»  Cum  adhuc 
csses  in  parlibus  rcgni  Gcrmaniaj,  audivimus  in 
primis  supcr  nominc  tuo  famam  dolendam  :  quod 
vidclicct  novitates  sercres,  et  stuUas  ac  sino  disci- 
plina  quffistioncs  vcntilarcs.  Deindc  perlata  est, 
etiam  adnosstudio  ccclcsiasticorum  virorum  quaj- 
dam  scriptura  tua,  in  qua  apertissime,  et  prolixo 
scrmonc,  atquc  ut  tibi  visum  est  ctiam  testimoniis 
Scriplurarum,sivc  sanctorum  Patrum,quid  sentires 
sivc  doccrcs  muUipliciter  cxsecutus  es.  Nunc  quo- 
quc  acccpimus  et  alia  scripta  tua  non  parva,  quaj 
ad  episcopos,  vel  contra  cpiscopos,  qui  in  concilio 
damnationis  tua;  affucrunt,  scripsisse  vel  protuUsse 
videris.In  quibus  quanta  potuisti  intentione,  de  una 


toum  et  sensum  sincera  piclatc  submittas,  quia,  ut  J)  tantum  quajstiono,  id  cst,  pragdestinatione  divina, 


verax  veraciter  Scriptura  dixit,  «  Sunt  viai  qu® 
«  videntur  homini  rcctaj,  et  novissimum  carum 
«  ducit  ad  raortem.  »  Et  :  «  Qui  confidit  cogitatio- 
«nibus  suls  impie  agit.  »  Undc  et  aUbi  cadcm 
Scriptura  admonet,  dicens  :  «  Et  ne  innitaris  pru- 
■  dentis  tuaB.  »  Hoc  namque  malum,  quantum  ca- 
vendum  sit  homini,  etiam  beatus  Ephrcm  admi- 
raods  sanctitatis  et  iUustrissima}  doctrina;  pater 
ostendit,  cum  in  hora  exitus  sui,  astanti  sibi  uni 
exdiscipuUs,  magni  ct  acutictnimis  curiosiingcnii, 
BolHcite  admoncns  dixit:  Cavc,  PauUnc,  nc  unquara 
teaubmittas  cogitationibus  tuis.  Quantum  vcro  bo- 


quidtcneas,  diligcntcr  cxplicare  curasti.Itafactum 
cst,  utexutraquc  scriptura  tua,sivc  quam  per  alios, 
sivc  quam  tc  mittcntc  acccpimus,  plcnissime  nobis 
cognosccrc  videamur,  in  quibus  quaistionum  peri- 
culis  fluctuct,vel,quod  nimis  dolcndum  est,  naufra- 
gctur  scnsus  tuus.  Quapropter  compendiose  nobis 
ct  ulilitcr  iicri  posse  vidctur,  ut  ex  iUa  tota  serie 
scriptorum  tuorum,  ea  quaj  nobis  fidei  catholicn 
maxime  contraria  essc  videntur,brcvibus  et  distin- 
ctis  capituUs  ordincraus,  adjungchtes,sive  subjun- 
gcntcs  pcr  singula,  (juid  c  contrario  Scriptura  san- 
cta  doccat,  ct  Ecclcsia  Dei    firmissimc  teneat,  et 


97 


AMULONIS  IBPISG.  LUGD. 


ubiquc  fidelitor  ac  salubriter  doceat.Cujus  doctrinae  f^  « superducentes  sibi  cclercm  perditionem.  »  £t  ipsi 


etsensibus  tc,  quasi  dcvotum  ct  pium  filium,  irrc- 
fragabiliter  obtempcrarc  oportet,  si  cupis  in  cjus 
corporis  unitatom  vivum  ct  sanum  mcmbrum  invc- 
niri,  ot  non  cum  pulribus  ot  cmortuis  justae  seve- 
ritatis  judicio  abacissioncm  mercri.  flunc  autcm 
sermonis  nostri  tenorem,  scrvato  in  omnibus  logi- 
timo  ordine  ac  ccclcsiastica  auctoritate,  noii  tibi, 
qui  infelici  et  miserabili  lapsu  oxcommunicationcm 
ab  Ecclesia  excepisti,  sod  principalitcr  reverentis- 
simo  et  charissimo  jiostro  motropolitano  antistiti 
direximus  tuo,  conGdentes  in  Domini  pietate,  quia 
cum  hffic  legerit  et  nostrro  erga  to  compassionis 
affectum  cognoverit,  non  indignatione  aliqua  ad' 
versum  te,  sed  boni  patris  et  pii  pastoris  viscoribus 


Domino  dc  eisdem  hajrcticis  per  Prophctam  ;  t  Et 
«ogo  rcderaioos,  otcontramclocutisuntmendacia.» 
Itaquc  juxta  fidom  catholicam  et  apostolicam,  pjx)- 
photicam  ot  evangolicam, omnes  isti,  fideliter  ad  ba- 
ptismum  Christi  accodcntes,non  utique  alio  pretio, 
scdChristi  sanguinc  rcdcmpti  sunt.Sedcumplurimi 
ex  cis  oamdom  gratiam  in  se  irritam  feoerint,  et 
idcirco  in  aBternum  percant,  qua  ratione  verum  est 
ncmincm  perire  posse  sanguinc€hristiredcm|itum? 
Socundo  locodisplicotnobis  valde,  quia  verlsaima 
et  sacratissima  Ecclesi«3  sacramcnta,vidclicci  ex^r- 
cismi,  ct  baptismi,  chrismatis,  et  Eucharistiffi  ajo 
manus  impositionis,perrunctorieetfruBtratoric  xmq- 
nibus,  qui  post  percoptionem  eorum  pereant,  dari 


CDmmovebitur,  uthis  congruentor  perlectis  ettran-  n  confirmas,  dum  eos  sanguine  Christi,  sinequo  ipsa 

•  «1  it*  II*  *i**  t*  *  1        ^^  i.*  -J  1  Ia,  a     *  *ii* 


quille  apud  te  tractatis,  si  divina  gratia  aspiranto 
acquiescere  volueris  veriiati,  ncquaquam  diutius 
aberrcs  acaulis,3ed  boni  et  summi  pastoris  hume- 
ria  rcportatus,  unitati  invontoj  ac  rodemptee  ovis, 
cum  gaudio  coclestium  et  torrcstrium,  fcbcitcr  rc- 
sUtuaris.  Haec  sunt  igitur  quae  in  scripUs  tuis  me- 
rito  reprehendonda,  et  reprehensa,  tanquam  vora3 
fidei  catholicffi  inimica,  notavimus,  et  qualitcr  ad 
regulam  veritatis  sint  corrigenda  perstrinximus. 

In  prinji^  displicet  nobis  valdo,  quod  dicis  ct  as- 
seris  tieminera  periro  possc  Christi  sanguine  rc- 
demptum.  Hoc  enim  dictum  dupliciter  fidci  catho- 
licffi  adversatur.  Si  aut  nemincm  ex  numero  Ghri- 
stianorum,  postquam  semol  in  Christo  baptizatus 
etparticeps  redemptionis  Christi  clTectusest,  pcrire 


mystoria,  sed  quaedam  velut  vacua  ot  inania  ludi- 
bria  sunt  habonda,  redcmptos  negas  :  cum  e  con- 
trario  Apostolus,ot  vcritatem  rodomplionis  Christi^ 
ct  vcrum  divincrum  mysteriorum  efrectum^etiam  iu 
eis  qui  irroparabiliter  porount  <loceat  esse  collatai 
cum  ait:  « Impossibile  enim  e6t  oos  qui  someliJUQi 
«  illuminati,  gustavcrunt  etiam  donum  cccleslio,  et 
«  participes  sunt  facti  Spiritus  sancii,  gustaveruni 
«  nihilominus  bonum  Dei  verbum,  virtutosque  s«- 
t  culi  venturi,  etprolapsi  sunt,  renovari  rursus  ad 
«  pocnilentiam,  rursum  crucifigentcs  sibimct  ipsia 
«  Filium  Dei,  etc.  •  Et  itcrum  :  «  Quanto  magis 
«  putatis  dUoriora  mcrori  supplicia,  qui  Filium  JDci 
«  conculcavcrit,  ot  sanguinom  testamenti  poIlutuQx 
«  duxerit,  in  quo  sanctificatus  est,  ct  Spiritui  gra- 


possc  confirmas,contra  Apostolum  apertissime  pra;-  C  «  tiac  contumcliam  fcccrit?»  Et  alioloco:  t  Et  per- 


(]icantem  etcontestantem: « Quoniaminiqui  rcgnum 
t  Pei  non  possidebunt. »  Et  quoniam  qui  iIla'vol  illa 
crimina  admiserint,regnum  Dei  non  conse([ucntur, 
et  non  habent  hffireditatcm  in  rcgno  Christi  Dci, 
inter  quos  ctiam  illi  sunt  negatores  Christi,  dc  qui- 
bus  ipse  terribiliter  testatur:  «  Quicunquc  ncgavc- 
«  rit  mccoram  hominibus,  negabo  et  ogo  eum  co- 

•  ram  Patre  meo  qui  cst  in  cqjHs.  »  Et  illi  infru- 
ctuosffi  fidei,de  quibus  ait  :  «  Non  omnis  qui  dicit 
t  mihi  :  Dominc,  Dominc,  intrabit  in  rognum  cgd- 

•  lorum.  »  Sed  et  111®  fatuaj  virgines,  quai  non 
sumpserunt  olcum  in  vasis  suis  cum  lampadibus, 
quibua  cJausa  januarcgni  dicturus  est:  «  Amen  dico 
«vobis,  nescijoyos. »  Aut  si  non  credis,  omncs,  qui 


«  ibit,  inquit,  infirmus  in  tua  conscientia  frater, 
t  proptcr  quom  Christus  mortuus  estl » Ite  veritas 
mysteriorum  pcragit  virtutum  suam,  cum  fideliter 
accipitur,  cliam  inillis  qui  non  pcrmaneni  in  veri- 
tatc  corumdcm  raystoriorum.  Sed  et  in  illa  rcgula 
intelligendarura  Scriplurarum  dc  corpore  Chridti 
vero  utquo  simulato,  unde  tu  hunc  errorwn  velut 
oonlirraarc  niteris,  voracitor  nosse  debes,  simu- 
lationom  donotari  vitai  ot  morum,  non,  quod  abeit, 
divinorum  mysteriorum  ct  sacramentorum. 

Tertio  loco  displicct  nobis  valde,  quia  et  divina- 
rum  Scripturarum  tostimoniis  ct  sinccrissimis  san- 
ctorum  Patrum  dictis  tam  perverse  abuteris,  ui 
hffic  omnia  qua)  manifestissime  adversus  divinam 


vera  fide  ct  devoiione  per  baptismi  gratiam  regene-  n  veritatcm  ct  patcrnam  fidem  disputaiifl,exillia  non 

A.  ^ll-.        *       X  *  ■         *  Jl  I  •     _  •  ■  j  •jll  A  *  li*l**l.  Oi^  M  « 


rantnr,  Christi  esso  sanguine  redomptos,  imo  in 
Ghri^ti  morto  et  sanguine  baptizatos,  licot  postoa 
pluriini  cx  eis,  vel  per  hffireses,  vel  por  alia  divorsa 
crimina  percant,  manifestissime  contrarium  est 
bealQ  Paulp  appstolo  dicenti  :  t  Quicunque  bapti- 
t  ^ati  sumus  in  Christo  Jesu,  in  morte  ipsius  bupti- 
t  zati  symus. »  Et  boato  Joanni  similiter  de  codem 
Dominocontestanti:  •  Quidilcxitnos,  inquit,  et  lavit 
«  nosa  pcccatis  nostris  in  sanguinesuo. »  Et  bcato 
Petrootianri  dc  pessimis  hflDrcticis,  qui  post  baptis- 
mum  rcdcmptionis  Christi  deEcclesia  rccesserunt, 
iiadicenti:  «Eteumquicmiteos  Dominum  ncgant. 


rcctc  intellcctis  muitiplicitcr  affirmare  contendas. 
In  tantum  ut  illos  qui  ox  numoro  fidelium  pereuni, 
nec  tunc,  quando  imprimis  ad  percipienda  my^teria 
rogencrationis  ct  Dominicae  oblationis,  vel  in  par- 
vula  a3tate  ab  aliis  oblati  sunt,  vcl  ipsi  in  majori 
fidcliter  accesserunt,  affirmos  Christo  et  Ecclesiffi 
non  incorporatos,  ncc  mcmbra  illius  qu(£aiiic  et 
salvata}  ovis  eifectos,  ac  per  boc  nec  unquam  fuisse 
Christianos.Nam  quomodo  est  Chri6tianus,qui  non 
portinot  ad  corpus  Christi,  qui  non  est  membrum 
Christi  ?  Cum  c  contrario  Apostolus  etiam  illos, 
qui   graviter   poccaro,  et   in  eodem  ,gravi  peccato 


EPISTOLiE. 


96 


periffe  poasuiki,  membraChristi  et  templiflfn  Spiritus  A 
sancii  ease  dicat,  quandiu  fideliier  ct  innoccnter 
aguni.  «  Nc8ciiisjnquit,quia  corpora  vestramem- 
«  bra  Ghristi  sunt?  Tollens  ergo  membra  Christi 
«  faciam  membra  meretricis?  Absit.  »  Et  itcrum  : 
t  Ncscitis  quia  iemplum  Dei  estis.et  Spiritussanc- 
«  tus  habitai  in  vobis?  Si  quis  autem  icmplum  Dci 
«(  violaverit,  disperdet  illum  Deus,  t  etc. 

Quario  loco  displicei  nobis  valdc,  quia  tam  dure 
et  iDdtaciplinaie  ei  immaniter  do  divina  prsdesti- 
naiione  Bentiseiloqueris  in  damnaiione  reproborum , 
ui  omaea  illos  quiad  sinisiram  ponendi  suni  in  die 
jttdiciiyBi  ciun  diabolo  aique  angclis  cjus  promalis 
meritis  suis  eierno  igne  damnandi,  ita  sintdivini- 
ius  ad  interilum  prasdesiinaii,  ui  eorum  prorsua 
Duiius  atliquftfldo  poiuerii,  nullus  possit  salvus  essc.  «i 
Qaod  ae&tireei  dicerequidesiaiiud,quam  inDeum 
graviier  et  horribiliier  blasphemare,  si  illis  ejus 
pr»desiinaiio  hanc  necessitatem  irrevocabiliter  im- 
posuii,  ui  omnino  quod  ad  saluiem  suam  proAce- 
ret  operari  non  possini?  Sed  absii  a  nobis  hoc  re- 
eipere^  ne  meriium  damnaiionis  illorum  Dei  culpa 
sii,  qui  eos  iales  esse  constituii,  non  illorum  qui 
aJlivd  esse  non  poiuerunt.  Huic  errori,  vel  potius 
immaiusBimae  impieiati  resistit  Scriptura  diccns  de 
iUo:«c  Nemini  mandavit  impio  agere,  oi  ncminidcdit 
« spaiium  peccandi.  »  £i  ipsc  judex  vivorum  ei 
Bioriuorumdcstniit  istud  insaiium  mcndacium,qui 
se  in  ilio  die  judicii  iia  iiiis  qui  ad  sinistram  stabuni 
dictunim  esse  praBdixit : «  Discedite  a  me,maledicti, 
« m  ignom  a^craum,qui  paratus  cst  diabolo  ei  an- 
«  gelis  ejuB.  »  Ui  cur  a  se  inseparabiliter  discedere  C 
snt  digni,  cur  malodicii,  cur  diabolo  et  angclis  ejus 
ia  eierna  poBna  sociaii,vidc]icei  non  ex  prsejudicio 
praxlesiinaiionis  8U(b,  sed  ex  mcrito  iniquitatis  oo- 
nim,  siaiim  cLartssimesubjungai  ciosicndaidicens : 
« Quia  eaarivi,  ei  non  dedisiis  mihi  manducare  : 
« ativi  ei  non  dediaiis  mihi  bibero,  m  cic.  Ubi  evi- 
dealer  DBtcndiiur  quod  aon  propterca  damnaniur, 
qaia  opera  aaiutis  suae  facere  non  poiuerunt,  sod 
qaia  iaioere  nnhieruni.  Unde  ei  Psalmista  do  oo- 
dora  jttsio  et  «iemo  judico  dicit  :  «  Quia  tu  red- 
«  des  Qnieaique  sccundum  opera  sua.  »  Non  aii, 
asenadum  prajudicia  sua,  sicut  isia  insana  et  fu- 
nboada  doctrina  asBerere  conaiur,  ad  nihil  aliud 
nifli  ad  rabrorsioaem  audicniium*  Gum  e  contrario 
fides  caiholioa  firmiasime  iencat,  nec  ipsum  diabo-  D 
laffl,et  ao^os  eju8,ad  hoc  unquam  praedesiinatos 
vi  tsiflB  MBeiii:  sed  quia  iades  suo  vitio  esssc  volue- 
mt,  iddroo  eis  aetami  igni  supplieia  prasparata. 
OniBipoiaiis  enim  Deus  non  est  auctor  malorum 
meritomiD»  nec  malorum  hominum,  nec  malorum 
aagsloniai  :  sed  ipsi  sibi  suni  auctores  mali,  quod 
propria  VQinntate  gesserunt;  Deus  autem  justus 
nllor  et  Judex  in  fais  quas  ejus  sequiiaie  passuri  sunt 
IhauciTit  ergo  «eternaiiter  futora  mala  merita  ipso- 
niiD,  sed  praraeientia  ejus  non  eis  intulit  neoossita- 
ttMyUt  adiud  esse  non  posseni,  sed  tanium  prsevidit 
qaod  aliud  eeee  nolleni.  Pra>destinavit  cisdcm  ma- 


lignis  angolis,et  reprobis  homintbnsperpetnaspoa 
nas,  non  qnia  malignos  et  reprobos  ipsc  eos  facii, 
sed  quia  maiignos  etreprobossuovitio  futurosillos 
prajvidit  :  et  quos  tales  proprio  vitio  futuros  praevi- 
dit,  quid  mirum  si  cos  justo  judicio  suoflBternos  poe- 
nis  ct  incendiis  priedcstinavit,  ut  qui  volentes  poc- 
caverunt,  nolcntcs  punianlur?  Non  itaquo  in  iliis 
prffidcstinavit  oranipotens  Dcus  quaj  sibi  erant  fac- 
turi  iniqua  voluntato  sua,  scd  quos  ipsc  do  cis  erat 
ordinaturusojquissimo  judicio  suo.  Nulla  cnim  pr»- 
dcstinavit  injusta,  scd  tantum  Justa;  injusta  vero 
prajscivit  ut  Deus  futura,  pra;destinavit  ut  judex 
justus  damnanda.  Nec  praBScientia  tamcn,  nec  pras- 
destinatione  sua,  cuiquam  malorum  hominum,  vel 
angelorum,neccssitatem  imposuiimale  agendi,sed 
tantummodo  pro  malis  gestis  a^tcrnas  pocnas  lucndi. 
Undc  vcrissimc  ad  cum  Scriptura  dicit  :  «  Dcus 
«  aBtcrno,  qui  occultorum  es  cognitor,  qui  nosii 
«<  omnia  antcquam  (lani. »  Et  itorum  do  illo:  «  Do- 
«  mino  enim  Deo  antcquam  crearcntur  omnia  fuo- 
«  runt  cognita:  similiter  et  post  pcrfoctum  respicii 
«  omnia.  »  Et  alio  loco  :  «  A  saeculo  onim,  inquii, 
«  usquc  in  saeculum  rcspicit,  etnihil  est  novum  in 
i(  conspectu  cjus.  »  Sunt  quidcm  in  malis  ot  dam- 
nandis  aliqui  repulati,  qui  aliud  essc  non  potuo- 
runt,sicut  illi  parvuli  rcccns  nati,  sub  rcatu  origi- 
nalispoccati  dcfuncti,quibus  perbaptismumChrisii 
non  potuit  subvoniri ;  sicut  ctiam  illi  ignorantes 
Deum,  qui  non  poiueruni  invocare  in  quem  non 
credidcrunt,nec  audiresine  prajdicantc,  necpraedi- 
catorcm  habcrc,  quia  nullum  adsc  mitti  merueruni» 
Sodctin  his  non  c8tiniquitasapudDcum,quiaetii- 
los  traxit  ad  mortem  originalc  peccatum,et  isios  et 
originale  pariter  et  actuale.  Ipso  tamcn  ubique  jusio 
judicc,qui  de  tota  humani  gcneris  massa,  ob  primae 
prasvaricationis  meritum  justcdamnatos,alios  facii 
vasa  misericordias  gratuita  gratia,  aiios  permisit 
esse  vaisa  ira;  justo  judicio.  Sin  autcm  hoc  quaeritur, 
ubi  in  Scripturis  praedcstinatio  in  malam  partem 
dicatur,  ipsum  quidcm  proprio  vcrbum  tali  sensu 
posiium  forsiian  non  facile  inveniiur :  sensus  tamen 
verbi  manifcsie  in  pluribus  locis  apparci ;  sicui  in 
primis  de  angelis  refugis  bcatus  Judas  Apostolus 
dicit  :  «  Angclos  vcro,  qui  non  scrvaveruni  suum 
u  principatum,sed  dercliquerunisuumdomicilium, 
«  carceribus  calignisdamnaiosiradidiiin  judicium 
«  cruciandos  reservari.  n  Et  de  Antichristo  Pauius 
apostolus  dicit:  «  Ei  revelaius  fuerii  homopeccaii, 
«  niius  perditionis,  qui  adversatur  et  exioliitur  su- 
«  pra  omno  quod  diciiur  Deus,  aui  quod  coliiur.  » 
Ei  post  pauca :  «  Qucm  Dominus  inierncieispiritu 
«  oris  sui,  ei  desiruei  illustraiione  advenius  sui.  » 
Do  Juda  quoque  prodiiore  ipse  Dominus,  cum  pro 
aposiolis  orarei :  «  Et  nemo  ex  eis  periii,nisi  (ilius 
«  perditionis,  ut  Scriptura  iraplcatur.  »  De  quo 
etiam  apostoli,  orantos  pro  electione  successoris 
Gjus  Mathia3,ad  Dominum  dicunt:  «  Ostende  qucm 
«  ex  his  duobus  elegeris  accipero  locum  minisierii 
«  hujus,  et  apostolatum,  dc  quo  prsvaricaius  est 


Oi 


AMULONIS  EPISC.  LUGD. 


df 


«  Judas,ut  abiretin  locumsuum.»Talecstetillud, 
quod  per  Salomonem  dicitur  :  «  Univcrsa  proptcr 
«  semetipsum  operatus  est  Dominus,  impium  quo- 
«  que  ad  dicm  malum.  »  Et  quod  in  libro  Job  scri- 
ptum  cst  :  «  Quia  in  dicm  pcrditionis  servatur  ma- 
«  lus,  et  ad  dicm  furoris  ducitur.  »  Et  in  lihro  Sa- 
pientia3  dc  ^gyptiis  :  «  Duccbat  cnim  cos  ad  hunc 
«  finem  digna  ncccssitas.  »  Et  apud  Jcrcmiam  de 
quibusdam;  «  Congrega  cos  quasi  grcgcm  advicti- 
mam,  et  sancLifica  cos  in  dicm  occisionis.  »  Tali- 
bus  eliam  Amos  prophcta  dicit  :  «  Qn\  scparati 
«  estis  ad  diem  malum,  ct  appropinquatis  solio 
«  iniquitatis.  »  Item  dc  fiiiis  Hcli  scelcstis  et  sacri- 
legis  dicitur  :  «  Qui  non  audierunt  vocem  patris 
«  8ui,quia  voluit  Dominusoccidcre  eos.»EtadAma- 
siam  praBvaricatorem  ct  impium  rcgemprophctalo- 
quitur:  «Scio,inquit,  quod  cogitavcritDcus  occidcre 
«  te,  quia  fccisti  hoc  malum,  ct  insupcr  quod  non 
<i  acquievisti  consilio  moo.  »  Sed  hiec  omnia  ita  fi- 
deliter  pensanda  sunt,  ut  in  eis  et  malorum,  sivc 
angelorum,  sive  hominum,  iniquitas,  et  Dei  vindi- 
cantis  incontaminabilis  justitia  cognoscatur.  Praeor- 
dinavit  atque  tradidit  angclos  malignos  in  judicium 
cruciandos  rcservari ;  sed,  exigente  eorum  impie- 
tatc,  quia  non  sorvavcrunt  ordincm  ct  honorcm 
8uum,qucm  sub  Deo  ct  cum  Deo  habercpotucrunt. 
Et  Judas  prfficognitus  et  pro^dictus  cst  filius  perdi- 
tionis,scd  mcrito  impio)  proditionis  abiit  in  locum 
8uum,id  est,sibi  in  pcQnis  dcstinatum  et  pra^para- 
tum;  scd  quia  praevaricatus  cst  de  loco  ministerii 
et  apostolatus.  Ita  non  est  mirum  si  Antichristus, 
quia  praescitus  est  homopeccati,  ppcecognitus  ctiam 
et  prasdictus  cst  filius  pcrditionis.  Et  malus  atquo 
impiuspraeparatusad  diem  malum,  servatur  in  diem 
perditionis  et  furoris  ;  sed  quia  ipse  sua  sponte  et 
malus  et  impius  existct.  Ducebat  et  /^gyptios  di- 
vini  judicii  ncccssitas  ad  exitium  ct  interitum  prae- 
paratum ;  sed  digna,  quia  pro  impietatibus  et  con- 
tumacia  eorum  justa.  Sic  et  illi,  qui  velut  pecora 
SBternae  morti  dcvoti  esse  voluerunt,  siquidem  impii 
manibus  et  vcrbis  accersierunt  illam,congrcgantur 
quasi  grex  perditionis,  ct  sanctificantur,  id  cst, 
quodammodo  separantur  ad  diem  malum,  ct  ad  dicm 
occisionis.  Sed  et  impii  filii  Heli,et  impius  rcxille 
Amasias,  indigni  habiti  sunt  judicio  Dei,quiconsi- 
lium  salutis  suaesusciperent,ct  Deus  illos  occisioni 
et  perditioni  prasparavit.Scdjusteutique  obmerita 
impietatum,  quae  deillis  prius  Scriptura  commemo- 
rat,  et  cxcaocari  et  intcrire  meruerunt.  Ait  etiam 
Scriptura :  «  Et  qui  transgreditur  a  justitla  ad  pec- 
«  catum,  Deus  prxparavit  illum  ad  romphaeam.  » 
Paravit  ergo  et  praeordinavit  istiusmodi  transgres- 
sorcm  ad  romphaeam,  id  est,  ad  mortem  et  interi- 
tum  ;  sed  juste,  quia  ipse  ultro  transgrcssus  est  a 
juslitia  ad  peccatum.  Juxta  hunc  igitur  divinse  au- 
ctoritali8sensum,omnipotensDcusjustojudiciosuo 
pr«destinat  pcenas  malis,  praedcstinat  malospccnis, 
nulium  tamcn  prajdcstinat  ut  si  malus,  quia  non 
malorum,  sed  bonorum  auctor  est  bonus,et  malo- 


A  rum  gestoi^um  ultor  eat  justus,  ot  si  malagerentes 
ad  cum  convcrtantur,  indultor  pius.  Scicndum  ta- 
men  quod  praedestinationis  verbum,in  maiam  par- 
tcm,  sicut  in  Scripturis  miuus  est  usitatum,  ita  et 
a  doctoribus  rarius  est  usurpatum,  et  ob  hoc  ne- 
quaquam  magnopcrc  dc  co  ccrtandum. 

Quinto  loco  non  minus  dcteslamur  et  horremus, 
quod  ila  cxarsisti  adversus  eos-qui  actcrno  intcritu 
sunt  digi«i,  ut  dixcris  oos  tam  irrevocabilitcr  etin- 
commutabiliter  perditioni  esse  pracdestinatos,sicut 
Deus  ipsc  incomrautabilis  et  inconvertibilis  est;  et 
episcopos,  ad  quos  scribis,  quasi  misericorditer  ad- 
hortaris,  ut  hoc  praedicent  populis,  ut  quia  jam 
pracfinitam  damnationem  evadcre  non  po8sunt,sal- 
tim  aliquantulum  Deo  supplicentethumilientur,ut 

H  statutum  eis  vel  modicum  mitigetet  levigctpoenas. 
Obsecro,  ubi  haec  unquam  in  Scripturis  sacrislegi- 
tur?ubi  in  sanctisct  catholicis  Ecclcsia;  doctoribus 
invenisti  ?  Cur  non  similiter  diabolum  et  angelos 
ejus  cxhortaris,  ut  quiastatutam  damnationem  cva- 
dere  non  potuerunt,jam  nunc  interim  orent  et  dc- 
pTccentur  Dominum,  ut  eis  mitiores  ct  tolorabiliores 
fiantffiternaB  poenae^aut  quid  ampliusistis  rclinquis, 
quos  similiter  irrcvocabilisententiadamnatosasse- 
ris?  Huic  tam  atroci  impietati  contradicit Ecclcsiae 
fides,  quae  diabolum  cum  angclis  suis  credit  irre- 
mediabilitor  coruissc  :  hominibus  vcro,  etiam  im- 
piis,si  rccognoscant  pcccata  sua,si  defleant,8i  con- 
fiteantur,  si  divinam  misericordiam  implorent,  in- 
dubitanter  januam  indulgentia)  apcriri.  Sic  enim 
propheta  docet  ct  exhortatur  dicens: «  Quaerite  Do- 

C  «  minum,  dum  inveniri  potest;  invocateeum,  dum 
«  propc  est.  Dcrelinquat  impius  viam  suam,  et  vir 
«  iniquus  cogitationes  suas,  et  revertatur  ad  Domi- 
«  num,  et  miserebitur  ejus,  ct  ad  Deum  nostrum, 
«  quoniam  multus  est  ad  ignoscendum. »  Et  iterum : 
«  Quis  ambulabit  in  tenebris,  et  non  est  lumen  ci? 
«  sperct  in  nomine  Domini,et  innitatur  super  Deum 
«  suum. »  Et  ipse  Dominus  per  se :  «  Convcrtimini 
«  ad  mc,et  convertar  ad  vos,dicitDominu8  0xerci- 
«  tuum.»  Et  alio  loco:  «  Revertimini,filii  revcrten- 
«  tes,  et  sanabo  aversiones  vestras :  »  Et  iterum  : 
«  Impictas  impii  non  nocebit  ei,  in  quacunque  die 
«  conversus  fuerit  ab  impietate  sua.»  Ista  cst  fides 
et  pietas  Ecclcsiae  :  quia  diabolum  novit  in  malis 
suis  sine  pocnitentiapermansurum,  nec  uUam  indul- 

jj  gentiam  acccpturum  :  et  hominibus  ad  Deum  con- 
versis  perineffabilem ejus bonitatem,et pGenitentis 
remedium  concedi,  et  salutis  aditum  non  negari 
Oro,  quid  tibi  peccavit  humanum  genus;  quid  tibi 
peccavit  Ecclesia?  quid  in  ipsa  Ecclesia  tot  proxim 
et  fratres  tui,  ut  eis  tam  magnam,  tam  patentem 
januam  pietatis  Dei  obstrucre  et  abserare  coneris. 
Quisunquam  fidelis  eccIesiasticusviritapraBdicavit, 
ut  haec  tam  attcnte  et  obstinate  incultaro  et  confir- 
maro  non  erubescas  ?  Vere  non  est  Christiana,  sed 
pagana,  imo  diabolica  ista  duritia  :  quam  si  bene 
cogitarc  ct  cognoscere  posses,  perfecto  signarescor 
tuum,  et  manum  tuam  ponercs  super  ostuum.  Legi- 


93 


EPISTOLiE. 


94 


mus  quidem  in  Evangelio  beatum  JoannemEvango-  A 

listam  de  JudsBis  dixisse  :  u  Propterea  non  polcraut 

«  credcrey  quia  dixit  Isaias  :  Excscavit  oculos  eo- 

«  rum  et  induravit  cor  eorum.  »  Sed  sicut  bcatus 

Augustinus  in  quinquagesimo  ejusdem  evangelistas 

tractatu  fideliter  et  catholice  exponit* :  « Sic  dictum 

est,*  non  poterant,»  ubi  inielligendum  cstquod  nole- 

bant,qucmadmodum  dictum  est  de  Domino  Deo  no- 

stro,  «  Si  non  credimus,ilie  fidclis  permanet,negare 

«  seipsum  non  potest.  »  De  omnipotente  dictum  est, 

«  non  potest, »  Sicut  ergo  quod  Dominus  ncgare  se- 

ipsumnonpotest^lausestvoluntatisdivinae :  itaquod 

illi  non  poterant  crederc,  culpa  est  voluntatis  huma- 

ns.»  Non  quiamutari  homines  in  melius  non  possunt, 

sed  quandiu  superba  sapiuni,non  possunt  crcdere. 

Hoc  de  Juda}is,qui  exccecati  et  indurati  sunt,  Deus  g 

pnBscivit,atque  in  ejus  spiritu  propheta  dixit.  Non 

ergo  poterant  credere,juxta  sensum  fidelissimi  do- 

ctoris,  quia  hanc  eorum  futuram  impossibiliiatcm, 

id  est,8uperbam  impietatem,  per  quam  Domini  hu- 

militatem  contempserunt,et  Deus  vere  prajvidit,  ct 

per  Dei  Spiritum  propheia  vere  praedixit.  Clauda- 

musitaqneauresadversushancinaudiiamduritiam, 

ct  verba  prajcipitaiionis,  ct  audiamus   prajfatum 

doctorem  dulciter  orantem,et  dulcitcrdispulantcm 

advcrsus  profanae  inaniioquiavaniiatis.  «  Quosdam, 

inquit,  nimia  suffi  voluntatis  fiducia  cxtulit  in  super- 

biam,et  quosdam  nimias  suae  voluntatis  diffidcntia 

dejecitin  negligentiam.Illidicunt :  Utquidrogamus 

Deum  ne  vincamus  tentatione,  quod  in  nostra  est 

potestate?  Isti  dicunt  :  Ut  quid  conamur  benc  vi- 

Tere,  quod  in  Dei  est  potestate?  0  Domine  I  o  Paier  ^ 

qui  es  in  coelis!  ne  nos  inferas  in  quamlibct  ista- 

nim  tentationum,  sed  iibera  nos  a  malo.  Audiamus 

Dominum  dicentem  :  «  Rogavi  pro  te,  Petre,  ut  non 

« defTciat  fides  tua :  ne  sic  existimemus  finem  no- 

stram  esse  in  libero  arbitrio,  ut  divino  non  egcat 

adjutorio.  Audiamus   et  cvangelistam  dicentcm  : 

« Dedit  eis  potestatem  filios  Dei  fieri :  «  ne  omnino 

extistimemus  in  nostra  potestate  non  essc  quod  cre- 

dimus.  Verumtamen  in  utroque  illius  beneficia  co- 

gnoscamus.  Nam  et  agenda;  sunt  gratifle,quiadata 

estpotestas^etorandum  nesuccumbat  infirmitas.  » 

Sexto  loco  similitcr  detcstati  sumus  quod  Deum, 

eisanctos  ejus,in  perditione  eorum,  quos  aitcrnoe 

damnationi  praedestinatos  assiduo  repetis,  dicis  cx- 

BQltaturos  et  gravisuros,  cum  e  contrario  apertissimc  D 

Scriptura  dicat  :  «Deus  mortem  non  fecit,nec,  las- 

«  tatur  in  perditione  vivorum. »  Et  alio  loco  : «  Vivo 

•  ^ydicit  Dominus  Deus  quia  nolo  mortem  impii, 

«  sed  ut  convertatur  et  vivat.  »  Et  iterum  : «  Nun- 

«  quid  voluntatis  mea;  est  mors  impii,  dicit  Domi- 

«  nas  Deus,  et  non  magis  ut  convcrtatur  a  via  sua 

«  mala,  et  vivat?  »  Quomodo  crgo  lo^tatur  in  morte 

ct  in  damnatione  impii,  cum  ipse  jurat  non  essc  vo- 

lantatis  suae  ?  aut  quomodo  gaudet  ad  ruinam  cu- 

jusquam,qui  utnullius  bono,ita  etiam  nulliusmalo 

indiget,  ut  quasi  potentior  vel  beatior  fiat?  Protu- 

•  Tract.  53  in  Joan. 


listi  quidem,  vclut  ad  municndum  sensum  tuum, 
testimonia  do  Scripturis,  scd  incongruenter,  et 
non  eo  sensu  quo  ibi  posita  sunt.  Velut  est  illud  : 
«  Ego  quoqne  in  interiiu  vestro  ridcbo  et  subsan- 
«  nabo.  »  Et  illud,  quod  non  de  gonerali  perditione 
impiorum,  ut  iu  posuisti^sed  proprie  de  miseriaet 
calamitate  infidelium  Judaeorum  in  Deuleronomio 
diciiur  :  «  Et  sicut  laetaius  est  Dominus  super  vos, 
«  benefacicns  vobi8,vo8quc  multiplicans ;  sicl«ptabi- 
«  tur  dispcrdcns  vos  aique  subvcrtens.  »  Sed  grandi 
ct  pia  consideratione  indiget,  utqualitercunqueco- 
gitetur  risus  et  subsannatio  Dei  in  interitu  perdito- 
rum,et  laetitia  sive  exsultatio,  non  solum  in  profe- 
ciu  rectorum,eed  etiam  in  subversione  pravorum, 
qui,  ut  supra  ostensum  est,  in  nullius  morte,  in  nui- 
lius  perdiiione  laetatur,  nec  aliquem  perire  vellc  se 
jurat,quia  nullius  interitum  velut  inimicuscreatu- 
rae  suae  desiderat,  sed  in  eis  qui  pereunt,  iantum- 
modo  finem  malitiae  et  ordinfem  ac  reiributionem  ju- 
stitiae  diligit.  Sic  itaque  in  interitu  impiorum  et  ini- 
quorum  ridebit  ct  subsannabit,  cum  eorum  super- 
biam  et  contemptum  digna  punitione  humilians 
atque  condemnans,  omncm  creaturae  vanitatcm  et 
elationem  adversus  Creatorcm  irrisione  ct  subsan- 
naiione  dignam  csse  monstrabit.  Unde  et  divinaea- 
dem  verba  posita  sunt,  ut  non  diccret,  dc  interitu 
vestro  :  scilicet  non  pro  illo,  sed  in  illo;  id  est,non 
pro  illis  qui  sua  culpa  perierunt,  sed  quiain  eorum 
justa  pcrditionc,in  contemplaiione  rationalis  et 
beatae  crcaturiT,  laus  accrescet  et  gloria  Creatoris, 
cxuliantc  omni  clecta  creatura,  non  in  tormentis 
miserorum,  sed  in  aBquitate  et  vcritate  judiciorum 
divinorum.Quod  etiam  in  praesenti  saeculo  anima- 
bus  sanctorum  conceditur,  dicente  Psalmista: « Ex- 
«  sultavcrunt  filiae  Judae  propter  judicia  tua,  Do- 
«  mino. »  Non  ergo  propter  perdiiionem  cujusquam, 
sed  propicr  divinae  aequitatis  justitiam.  Hoo  sensu 
accipi  potost  et  illud  :  «  Lactabitur  justus  cum  vidc- 
«  rit  vindictam.  »  Et  illud  in  Salomone  :  «  Et  in  per- 
«  diiione  impiorum  erit  laudatio.  »  Laetatur  autem 
omnipotcns  Deus,  vcl  bencfaciens  justis,vel  mala 
retribuens  pravis.Nonquod  ipsediversaalTectaiione 
mutetur  atque  varietur,  cujus  gaudcre,sicut  et  essc, 
aBtcrnum  atquc  incommutabileest,apud  quem  non 
est  iransmutatio,  nec  vicissitudinis  obumbratio. 
Sed  sicut  Spiritus  Patris  dicitur  loqui  in  eis  quos 
loquentes  facit,quos  ad  tcstificationis  veritatis  ins- 
truit  et  informat :  qui  etiam  postulare  pro  sanctis, 
et  gemere  ac  desidcrarc  dicitur,  quia  eis  quos  re- 
plcverit  aCfectum  postulandi  et  gemcndi  et  deside- 
randi  inspirat.  liaet  ipse  laetatur  in  sanctis  in  qui- 
bus  habitare  dignatur,  quia  eos  proculdubio  laetan- 
tes  facit,  sive  in  donis  gratiee  quao  largitur  piis,  sive 
in  judicii  et  (cquitatibus,  quibus  impios  punit.  Pro 
quibus  etsi  humano  alTcctUjSicut  Apostolus  dicitde 
8e,iamquam  homines  contristantur,  tamen  divino 
Spiriiu  rcgcntc  atquc  iliustrantcs,justa  Dei  judicia 
laudarc  ct  giorificarc  non  ccssant.  Gum  igiiur  tum 


05 


AMULONIS  fiPISC.  LUGD. 


«6 


magnaet  tneffabiliter  majori  cautela,ut  aliqnatenus  A 
intclligi  possint,  divina  verba  indigoantynon  facile 
a  quoquam  proferenda  sunt  velut  pro  sc,  no  forsitan 
beno  tractata  invenianlur  contra  sc. 

Septimo  loco,  duo  prorsus  gravia  mala  in  tuis 
nobis  moribusplurimumdisplicuorunt.Unum  quod 
sacerdotes  Doi,  et  rectores  Ecclcsiarum,  tantis  in  ju- 
riis  et  C/Onviciis  ot  maledictis  lacera8,tanto  dcspe- 
ctu  et  conturaacia  conculcas,  utiqucspiritu  orroris 
et  superbiaj  miserabilitcr  deccptus,ut  omnino  nihil 
€hri8tian«p  potiontiaj,  nihil  GhristianaB  rcvcrenti(c 
babere  "videris.  Nam  intor  ca^tera,  omnes  qui  insa- 
niffl  sensnam  tnorum  zelo  fidei  rcsistunt,  ha^rcticos 
sppellaTO  non  metuis,  eosque  a  bono  et  crudito  viro 
atquo  eathoHoo  episcopo  Rhabanicos  nuncupare 
prffisumis.  Ncc  titnes  Dcnm,quod  in  talos  et  tantos  n 
diaboli  laqueos,  per  vanam  instabflilatem  mcntis  ot 
corporis,  ct  vaniorom  curiositatem  atq«e  arrogan- 
iiam  inoidisti.  Nec  orubescis,  quod  in  tot  erroribus 
iet  mendaciis  ab  omnibns  ubiqtio  dcprchcnderis  ct 
oonfntaris.  Noc  doies,quod  ccco  tot  annis  a  corporc 
ficclosiae  jnstffl  severitatis  ^amnatione  pra3cisus,at- 
que  omni  bonorum  contubernio  ac  solatio  defrau- 
datus,  romansisti  velut  stirps  inutilis,  et  palmcs 
«ridus  igni  dostinatus.  Sed  adhuc  insupcrostuum 
maledictionetst  amaritudinc  plenum  est :  ct  convcr- 
Bus  in  arcam  pravum,  non  pro  Domino,  ut  putas, 
sed  ficclosiam  matrem  tuam^  ejusquo  proisulcs  pa- 
tres  tnos,  sacrilega  audacia  contemnens,  advcrsus 
Dominum  jacularis.Alterumvero  malum  est  in  mo- 
ribus  tuis,  quod  in  omnibus  quo;  dicis  et  scntis, 
Bicut  Scripturatuadcclarat,nullum  omnino,  homi-  C 
num  moro  bonorum,  pie  ot  humiliter  doprocaris, 
nnlliod  lc  sensui  et  auctoritati  submittis,  ncc  dicis 
qnod  sa^pe  soiet  et  debet  pietas  dicerc  :  Obsecro, 
boneviraui  ixme  frater,  si  in  his  quas  dico  aliqua- 
tenus  erro,ferto  infirmitatem  mcam,instruito  igno- 
rantiam  meam,et  probabis  obedientiam  mcam,quia 
paratus  oro  libentor  susciperc  quidquid  Veritas  di- 
gnabitur  declarare.  Scd  ita  te  scnsui  tuo  credis,  et 
in  ipsa  veritato  spoculari  et  contemplari  gloriaris, 
ut  in  scriptis  tuis  nec  Dco  ipsi  supplices,ut  tibi  quod 
mclius  est  revelet.  Quaproptcr  multum  fratcrnita- 
tem  tuam  exhortor  et  moneo,  et  patoma  pietate  ac 
fVatema  (^aritatc  persuadeo,  ut  revcrtaris  in  tcmet- 
ipsum,  convcrtaris  ad  cor  tuum,  et  excutias  procul 
a  te  istum  errorom  vanum,  et  laborem  infructuo-  Q 
Bum  ac  perniciosum,  rcstituasque  te  sancto;  matri 


Ecclosi^iJ^restituas  to  obedientiaj  Domini  saccrdcrtam 
et  patrum  tuorum,  restituas  tc  fraterna;  omnium 
charitari.  Ut  qui  modo  jaccs  tanquam  vas  per- 
ditum,  cooporanto  Dei  gratia,  effijiaris  in  domo 
ejus  vas  utile,  ad  omnc  opus  bonum  paratum. 
Noc  terrearis  consideratione,  vel  erroris  quem  in- 
curristi,vel  injuriarum  quas  in  Dei  sacerdotes  in- 
tulisti,  nc  ex  Iioc  volut  implacabilcs  patiaris. 
Omncs  dcprccal)iniur  pro  to,  ct  ipsi  ultro  propter 
amorem  Christi  oblivisccntur  sc,  oruntquo  apud 
omnes  ct  pra;tcrita  crrata  in  oblivioncm,  ct  proBsens 
convcrsionis  iuoa  bonum  in  gaudium  et  exultatio- 
nem.  Tantum  nc  dubites,  noc  rcmorcris,  sod  eruc 
te  quasi  damula  de  manu,  et  quasi  avis  de  insidiis 
aucupis,  ne  in  tali  damnatione  repontina  mortc 
praivcntus,  EcclosiaQ  matri,  cui  nunc  moBrorem  fa- 
cis  assiduum,  luctum,  quod  absit,  derelinquas  per- 
petuum.  Crcde  indubitantcr  quia  hfflc  ex  vora  et 
sincera  erga  te  charitate  et  solo  amore  salutis  tua 
loquor.  Noc  omnino  aBstimos,  quod  quaedam  supc- 
rius,  vclut  duriuset  austcrius  prosecutus  sum,  ad 
confusioncm  vcl  condomnationem  tuam  prolata. 
Sed  scito  certissimc  quia  ad  hoc  tantum  dicta  sunt, 
ut  ea  coram  oculis  ponerera  tanquara  in  speculo  ve- 
racitcr  dijudicanda,  ct  adjuvanto  Dci  gratia,  (]uan- 
tocius  ct  studiosus  cracndanda.  Siquidcm,  ut  beno 
ipsc  nosti,  meliora  sunt  vulnera  amici  quam  frau- 
dulenta  oscula  inimici.  Ad  extremum,  broviter  tuas 
intimo  charitati,'gestum  essc  intra  Gallias,tempori- 
bus  pcne  beati  papo;  Leonis,sivc  Agapiti^concilium 
venerabilo  et  Ecclcsia;  Dci  valdc  utile,  a  pluribns 
cpiscopis,quibus  prxfuit  admirandas  sanctitatis,^t 
virtutura  acrairaculorura,beatusCsBsariusArelateQ- 
sis  cpiscopus  :  ubi  diligentcrdcgratia  Dei  etlibero 
hominis  arbitrio,  de  prJBScientia  et  prsdestinatione 
divina  constat  csse  defmitum,  qualiter  moiferatie- 
sima  ratione  senticndumy  tencndum  et  docendum 
sit.  Unde  hsc  ad  commotionem  prudentim  iiis 
paucissima  verba  subnecto,  quibus  aiunt  i  «  Hoc 
etiam  secundum  fidcm  catholicam  crcdimus,  quod 
post  acceptam  baptismi  gratiam,  omnes  bapttsati, 
Chrislo  auxiliantc  ct  cooperante,  qua;  ad  salutem 
animx  pertinont,  possint  et  dcbeant,  si  (Idelilerla- 
borare  volucrint,  adimplcre.  Aliquos  vero  ad  ma- 
lum  divina  potestato  pro^dcstinatos  non  solum  non 
crediraus,sed  etiara,Bi  sint  qui  tantum  malicredere 
velint,  cum  omni  dctestatione  illis  anathcma  dici- 
mus.  » 


>e6q66a< 


97 


DE  PRvESCIENTIA  DEI  ET  PR.fiDESTINATIONE. 


9» 


Aiicui.oiiris 
OPUSCULA    DUO 

EJUSDEM  ARGUMENTI, 
Amulonis  ad  Gollicscalcum  cpistola3  mljuncta  in  codicc  Trevirensi, 


OPUSCCLUM  PRIMUM 

Responsio  an  interrogationem  cujusdam  dc  Prxscientia  vel  Prvcdestinatione  divina,  et  de  lihro  Arbitrio, 


Omuipotens  Dous,  quiu  vcrissimc  verus  ct  solus 
Deus  est,  omnino  in  sua  setcrna  et  incommulabili 
scientia  praescivit  omnia  antequam  ficrenty  sicut 
Soriptura  testatur,  dicens  :  u  Deus  (eternsc,  qui  abs- 
«  conditorumescognitor^qui  nostiomniuantcquam 
«  fiant.  »  Praescivit  ei^o  sine  dubio,  et  bona  (luac 
booi  crant  facturi,  ct  mala  quns  mali  crant  gcsturi. 
Se^i  in  bonis  ipse  fecit  sua  gratia  ut  boni  esscnt :  in 
malis  vcro,  non  ipsc  fccit  ut  csscnt  mali,  quod  ab- 
sit,  sed  tantum  praDscivit  eos  proprio  vitio  talcs  fu- 
turos.  Neque  enim  prccscicntia  Dci  imposuit  cis  ne- 
cessrtatem,  ut  aliud  essc  non  possent,  scd  tantum 
quod  illi  futuri  erant  ex  propria  voluntate,  illo  ut 
Deus  prsvidit  ex  sua  omnipotenti  majestatc.  Undo 
Scriptura  incontaminabilem  justitiam  ejus  nobis 
iosinuanSy  ait  do  illo  :  <t  Nemini  mandavit  impic 
«  agerOy  et  nemini  dedit  spatium  peccandi.»  Quod 
ergo  impie  agunt  impii  ct  iniqui,  et  spatium  tempo- 
ris  vitiB  hujus,  quod  eis  dedit  Deus  ad  bcnc  agen- 
dum,  ipsi  o  contrario  convcrtunt  ad  malum  cxcr- 
ceadum,  nOn  Dei,  sed  ipsorum  est  culpa,  et  idco 
rccte  damnantur  ipsius  justitia.  Pricscivit  autcm 
idem  oiunipotens  Deus  etiam  SQtcrnam  illorum  dam- 
oaUonemy  sed  ex  mcrito  ipsorum,  quos  in  propria 
malitia  persevcraturos  pro^vidit,  non  cx  sua,  quod 
absit,  iniquitatCy  qui  nihil  injustc  constituit,  ct  qui 
reddit  unicuiquc  sccundum  opcra  ^ua,  id  cst,  ct 
beae  agentibus  bonaojtcrna,  ct  male  agentibus  mala 
perpetua.  Ergo  bonos  pra!scivitomnino,et  per  gra- 
tiam  suam  bonos  futuros,  ct  pcr  eamdcm  gratiam 
ctema  pr^mia  acccpturos,  id  cst,  ct  in   pro^scnti 
saeculo  bcne  victuros,  et  in  futuro  feliciter  remunc- 
rajuios.  Utrumque  tamen  cx  dono  misericordia;  Dci. 
Unde  Apostolus  vasa  miscricordiic  eos  appellat  di- 
cens  :  t<  Ut  ostendcrct  divitias  gratiaj  suae  in  vasa 
"  misericordi^e,  qua;  prajparavit  iii    gloriam.  »  E 
contrario  autcm  malos,  ct  prajscivit  per  propriam 
maliliam  malos  futuros,  ct  prajscivit  pcr  suam  ju- 
stjtiam  aeterna  ultioncdamnandos.Sicut  pracscicbat 
de  Juda  proditore  quod  eum  esset  tradilurus,  sicut 
Evangeiium  dicit :«  Cum  csset  unus  dc  duodccim,» 
praesciebat  etiam  ceternam  ejus  damnationcm,  cum 
diceret :  <♦  V®  homini  illi  per  quem  Filius  hominis 
« tradetur.  Bonum  erat  ei,  si  natus  non   fuisset 


A  «  homo  illc.  »  Sic  ct  dc  impiis  Judasis,  proBScicbat 
sinc  dubio  corum  impietatcm  futuram,  de  qua  prs- 
dixit  in  Psalmo  :  «  Dcderunt  in  escam  meam  fel,  et 
«  in  siti  mca  potavcrunt  me  aceto.  »  Pnescicbat  et 
subscquontcm  ipsorum  damnationcm,dc  qua  in  co- 
dcm  PHiilmo  subjunxit :  «  Deloantur  dc  libro  vivon- 
«  tium,  ct  cum  justis  non  scribantur. »  Scd  in  hia, 
ct  in  oniiiibus  iniquis,  illud  prius  cx  propria  cst 
pravltatc,  istud  scqucns  cx  divina  ajquitatc.  Iloc 
niodo  ct  dc  prajdcslinationc  Dci  omnino  senticndum 
cst  quia  in  bonis  proedcstinavit,  ct  ipsam  eorum 
bonitatom  futuram  cx  dono  gratia)  suae,  et  pro  ea- 
dcin  bonitatc  ajtcrnam  ipsorum  remuncrationcm, 
ut  ipsius  dono  fiercnt  boni,  ipsiusdono  csscnt  rcmu^ 
ncrati.  Uudc  ait  Apostolus  :  «  Qui  pra^destinavit  nos 

n  «  in  adoptioncm  filiorum  per  Jcsus  Ghristum  in. 
u  ipsum.  »  Et  alio  loco :  «  Quos  pra^scivit  ct  pra^de- 
«  stinavit  conformcs  ficri  imaginis  Filii  sui.»  Pr©- 
dcstinavit  utique  clcctos  suos,  ut  et  nunc  asaume- 
rentur  in  adoptioncm  filiorum  Dei  per  gratiam  bar 
ptisnii,  et  in  futuro  erficiantur  conformcs  imaginis 
Filii  Dci,  pcr  eamdcm  Dci  grutiam  sccundum  imagi- 
gcm  cjus  rcnovati  et  glorilicati.  Prasdestinavit  om- 
nino,  ut  ct  hi  cssent  boui,  non  ex  se,  sod  ex  illOy  et 
illi  bcati,  non  pcr  sc,  sed  pcr  illum.  lu  utroque  ergo 
bona  sua  in  eis  et  de  cis  futura  pra^scivit  et  pra)- 
dcstinavit.  In  malis  vero  et  impiis,non  praedestinavit. 
omnipotcns  Dcus  malitiam  ct  impietatem,  id  est^  ui 
mali  ct  impii  csscnt,  ct  aliud  esse  non  posscnt :  sed 
quos  pra;scivit  ct  pro^vidit  malos  atque  impios  futur 
ros  proprio  vitio,  ipse  cos  praidestinavit  ad  octernam 

C  dainnationcm  justo  judicio.  Non  quia  aliud  essc  non 
potucrunt,scd  quiaaliud  cssc  noluerunt.  Ipsi  igitur 
sibiinctipsis  cxstilcrunt  causa  pcrditionis  :  Dcus  au- 
tcm  juslus  judex  et  ordinator  justus  ipsius  damna- 
tionis.  Non  cnim  praHlcstinavit  injusta,  scd  justa. 
Pncclcbtinat  tamcn  ct  coronas  justis,  et  pa;nas  inju- 
sti8,qui  a  utrumque  cst juslum.Quam  justitiam  ejus 
comnicndans  nobis  Apostplus,  ail  :  «  Nunquid  ini- 
«  quus  Dcus,  qui  infcrt  irain?  Absit.»  Etquia  modo 
omnibus  pra^rogat  patientiam,  ut  convcrtantur  ad 
pccnitentiam,  et(|ui  percunt,  suo  contemptu  et  du- 
ritia  pcreunt,.  quia  tantam  Dei  patientiam  contem- 
pserunt,  iterum  alio  loco  dicit  :u  An  divitias  bonita'* 


99 


AMUl-ONIS  EPISC.  LUGD. 


100 


«  tis  ct  paticntiae  et  longanimitatis  ejus  contemnis, 
«  ignorans  quoniam  benignitas  Dei  ad  poenitentiam 
«  te  aSducit.  »  Sccundum  duritiam  autcm  suam  et 
cor  impcBnitens,  thesaurizat  sibi  iram  in  dioira;  et 
rovelationis  justi  judicii  Dei,  qui  reddet  unicuique 
secundum  opera  sua.  Hinc  etiam  alia  Scriptura  testa- 
tur,  dicens  :«  Deus  mortcm  non  fccit,  nec  laetatur  in 
«  perditionevivorum :  impii  autcm  manibus  etvcrbis 
M  accersicrunt  illam,et  aestimantes  amicam  deflcxe- 
«  runt  ct  sponsiones  posucrunt  ad  illam ,quoniam  di- 
«  gni  sunt  qui  sint  cx  parte  illius.»  Non  ergo  omni- 
potens  Deus  ulli  hominum  causa  mortis  vcl  perditio- 
nis  existit;  sed  ipsam  mortem  ct  perditionem  mani- 
bus  etverbisipsiimpii  sibi  accersunt,  dum  ncqui- 
ter  operando,  et  ncquius  aliis  suadendo,  ct  sibi  ct  il- 
lis  damnationcm  adducunt;  dum  viam  iniquitatis  et 
pcrditionis  amantes,  a  recto  itinore  deflectunt,  et 
ad  perpetuam  damnationem,  tanquam  datis  inter  se 
dextris,  pari  consensu  nequitiffi,  quasi  cx  voto  et 
sponsione  festinant,  fccderati  mortis  et  vitaj  (EternaB 
inimici :  ipsi  secundum  duritiam  suam  etcor  impoo- 
nitens,  thesaurizant  sibi  iram  in  die  irae.  In  qua  die 
justi  judicii  Dei,  quia  unusquisque  secundum  opera 
sua  rccipit,  nemo  ex  Dei  prayudicio,  scd  cx  merito 
proprio  iniquitatis,  condemnatur.  Non  enim  ille  ali- 
quem  pra^destinavit  ut  malus  esset,scd  vcre  omnem 
malum  pra^dcstinavit  ut  impunitus  non  essct.  Quia 
et  unaquaique  lex  justa  crimen  non  jubet,  ne  sit  in- 
justa,  et  tamen  criminosum  punit,  ut  verc  sit  justa. 
Qui  ergo  dicit,  quod  hi  qui  percunt  prajdestinati 
Bunt  ad  perditionem,  ct  idco  alitcr  evcnirc  non  po- 
tcst;  similitcr  quo}ue  ct  dc  justis,  tanquam  et  ipsi 
ideo  salvcntur,  quia  prtedestinati  ad  salutem  aliud 
esso  non  potuerunt.  Qui  crgo  haic  tam  confusc  ct  in- 
sulse,et  illis  tollitmeritumdamnationis,etistis  me- 
ritum  salutis  :  ac  pcr  hoc  quid  aliud  agit,  nisi  ut  et 
pereuntibus  secundum  illum  sit  imposita  neccssitas 
perditionis,  et  his  qui  salvantursit  imposita  neccssi- 
tas  salutis?  atque  idco  ncc  illi  justc  damncntur,  qui 
justi  esse  non  potuerunt,  nec  isti  juste  rcmunercn- 
tur,  qui  aliud  quam  justi  esse  nequiverunt,  ut  in 
utraque  parte  ct  perditio  et  salus  non  sit  cx  judicio 
propriae  actionis,  scd  ex  praejudicio  divinas  praeordi- 
nationiB?Et  ubi  crit  illud  :  «  Qui  reddet  unicuique 
«  secundum  opcra  sua?»  Et  itcrum  :  «  Nunquid 
«  iniquus  Deus  qui  infcrt  iram?  Absit.  »  Aperto 
namque  causa  perditionis  illorum  qui  pereunt  in 
Deum  rcfertur,  si  ipse  eos  ita  ad  interitum  praede- 
stinavit,  ut  aliud  esse  non  posscnt.  Quod  scntire  vel 
diccre  horribilis  blasphcniiacsl.Scd  Ecclesi/e  catho- 
Iica3  fides,  cujus  filii  et  scctatores  essc  debemus,  ita 
nobis  lirmissimc  tencndum  insinuat,  ut  supcrius 
juxla  ScripturaD  sancta»  auctorilatem  brcvitcr  desi- 
gnavimns.  Vidolicet  omnipotenlem  Dcum,  in  malis 
ipsorum  malitiam  praescisse,  quiaexipsis  est;  non 
praedestinasse,quiaex  illo  non  cst :  pojnam  vero  illo- 
rum  et  praiscisse,  quia  Deus  est,  ct  prajdestinasse, 
quia  justus  cst :  ut  et  in  illis  sit  meritum  suae  dam- 
nationis,  et  in  illo  potestas  et  judicium  justae  dam- 


A  nationis.  Non  enim  praedestinat  Deus,  nisi  quse  ipBC 
facturus  est :  praescit  vero  multa  quae  ipse  facturus 
non  cst,  sicut  omnia  mala,  quae.utiquc  mali  faciunt, 
non  illc.  Ipsos  quoque  malos  non  ideo  perire,  quia 
boni  esse  non  potucrunt :  sed  quia  boni  esse  nolue- 
runt,  et  suo  vitio  visa  ira3  apta  in  interitum  perse- 
vcraverunt,  ct  in  massa  damnationis,  vel  originali- 
vel  actuali  merito  permanscrunt.  In  bonis  autem, 
omnipotcns  Dcus,  sicut  supra  satis  ostensum  est, 
utrumque  praescivit  et  praedestinavit,  ut  et  in  prae- 
scnti  vita  per  suam  gratiam  cxisterent  boni,  et  in 
futura  etiam  beati.  Utriusquc  enim  boni  eonim,  id 
cst,  praesentis  et  futuri,  ipse  est  auctor,  et  idcirco 
sinc  dubio  utriusque  praecognitor  ct  pra;destinator. 
Quarc  et  ipsi  ex  seipsis  non  solum  aliud  esse  potue- 

l^  runt,sed  etiam  aliud  fueruntant£quam.per  eum  qui 
justificat  impium,  cx  impiis  justi  efficerentur.  Sive 
autcm  in  illis  qui  salvantur,  sive  in  illis  qui  pe- 
reunt,  voluntas  propria  remuneratur,  voluntas  pro- 
pria  damnatur.  Sed  in  illis,  quia  per  gratiam  Do- 
mini  Salvatorls  cst  sanata,  ut  ex  mala  et  prava  fie- 
ret  bona  et  recta,  est  procul  dubio  dignissime  coro- 
nata  :  in  istis  autem,  quia  non  acquiescit  per  Salva- 
torem  rccipore  sanitatem,  justissime  pcr  eumdem 
judiccm  sentiet  pcrpetuam  damnationem.Et  hocest 
brcvitcr  totum,  quod  do  libero  arbitrio  juxta  veri- 
tatem  catholicae  fidci  cst  tenendum.  Quod  scilicet 
omnem  homincm  libcri  arbitrii  condidcrit  DeuB. 
Sed  quia  pcr  unum  homincm  peccatum  intravit  in 
mundum,  et  pcr  peccatum  mors,  et  ita  in  omnes 
homines  pertransiit,  in  quo  omnes  peccaverunt :  ita 

C  istud  liberum  arbitrium,  in  universo  gcnere  hu- 
mano,  illus  praevaricationis  merito,vitiatumetcor- 
ruptum,ita  obcaecatum  est  et  infirmalum,  ut  sufll- 
ciat  homini  ad  male  agcndum,  id  est,  ad  ruinam  ini- 
quitatis,  et  ad  hoc  solum  possit  esse  liberum  :  ad 
bene  agcndum,  id  est,  ad  exercitium  virtutis  et  fru  • 
ctum  boni  operis,  nullo  modo  assurgat  et  conva- 
lcscat,  nisi  per  fidem  unius  mcdiatoris  Dei  et  homi- 
num  hominis  Christi  Jesu,  et  donum  Spiritus  sancti 
instauretur,  illuminetur  atque  sanetur  :  sicut  ipse 
Salvator  in  Evangelio  promittit,  dicens  :  «Si  vos 
«  Filius  libcraverit,  tunc  vcre  liberi  eritis.  »>  Et  Apo- 
stolus  ait  :  «  Ubi  Spiritus  Domini,  ili  libertaB.  »  Ut 
pcr  hanc  gratiam  Christi  et  spiritus  Christi,  huma- 
num  liberum  arl)itrium  illuminatum  atque  sana- 

j)  tum,  dicat  gratulans  illud  Psalmistae :  «  Dominus  il- 
«  luminatio  mca  et  salus  mea,  quem  timebo?  «  Qui 
igitur  hancgratiam  libertatis  accipcre  desiderat,  ut 
ad  bene  et  pievivcndum  veraciterliber  fiat,  non  de 
suis  viribus  prc-csumat,  scd  illi  sc  fideliter  sanandum 
corroborandumque  commitlat,  de  quo  idem  Psal- 
mista  dicit : «  Apud  Dominum  gressus  hominis  di- 
«  rigcntur  et  viam  ejus  volct :  »  illumque  oret  atque 
supplicet  dicens  :  «  Gressus  meos  dirige  secundum 
«  eloquium  tuum,  et  non  dominetur  mei  omnis 
«  injustitia.  »  Et  iterum  :  «  Deduc  me,  Domine,  in 
«  via  tua,  et  ingrediar  in  veritate  tua, »  et  caetera 
similia. 


101 


DE  PRyESCIENTIA  DKl  ET  PRyEDESTINATlONE. 


lO^ 


OPUSCULUM  II. 

De  gratia  ct  prasscicnlia  Dciy  dcque  jirxdcstinalione  et  libcro  arhitrio,  de  spe  item  ac  fiducia  salutiSy  et  de 

sententia  sancti  Awjustini. 

(Opusculum  hoc  in  vctori  codicc  Amulonis  Epistolam  subsequitur,  sino  titulo,  et,  ut  apparct,  sine  principio.) 


Gratiam  itaque  Dei  crodere  flcbcmus,  qua  huma-  A 
num  genus,  nullis  suis  bonis  mcritis  prajcedentibus, 
sola  Dei  gratuita  bonitatc  ct  misericordia  salvatur 
per  unum  mcdiatorem  Dei  ct  hominum  Jesum  Chri- 
stum.  Quam  gratiam  commcndat  ipsb  Dominus  in 
Evangclio  dicens  :  «  Vcnit  enim  Filius  hominisquac- 
«  rerc  et  salvum  facere  quod  pcricrat.  >»  Hanc  ct 
Apostolus  praedicat  diccns  :  «  Utgratia  Dei  proom- 
«  nibus  gustai^et  mortcm.  >>  Et  alibi :  «  Dcus  autom, 
«  qui  dives  est  in  miscricordia,proptcr  nimiam  cha- 
«  ritatem  suam,  qua  dilexit  nos,  et  cum  cssemus 
«  raortui  peccatis,  convivificavit  nos  Christo. »  Hanc 
significat  gratiam,ubi  dicit  fidclibus  :  w  Gratia  salvi 
«  facti  cstis  pcr  fidcm,  et  hoc  non  cx  vobis.  Dci 
«  enim  donum  est.  »  id  cst,utrumquc,et  quod  salvi 
facti  estis,  ct  quod  per  fidcm  salvati :  ct  salus  vestra,  ^ 
et  fidos  vcstra.Per  hanc  gratiam,  id  ost,  gratuitum 
donum  suum,  trahit  Deus  Pater  quos  vult  ad  Filium 
suum.  Trahit  autem,non  necessilate,scd  dcloctabiii 
voluntatc  et  amorc  :  sicut  ipso  Filius  dixit :  «  Nemo 
«potpst  venire  ad  mc,  nisi  Pater,qui  misitme,tra- 

•  xerit  eum.  »  Trahit  eosdem  et  ipse  Filius  ad  se, 
sicut  ipse  dicit :  «  Et  ego  si  exaltatus  fuero  a  terra, 
■  omnia  traham  ad  meipsum.  »  llanc  accipiunt  in 
baptismo  regcnerati  parvuli  ct  majorcs,et  quotidie 
fideles  in  oiuni  cogitatu,  ct  opere,  et  sermonc  bono. 
Exhortatur  videlicct,  quod  bonum  cst  inspirando  : 
confirmat  vero,  quod  inspiraverit  conservando.Nul- 
lum  est  cnim  hominis  bonum,  quod  non  sit  Dei 
donum.  Per  hanc  gratiam  nobis,  etiam  quotidiana 
peccata  humiliter  confitcntibus  et  supplicantibus 
rcmittuntur,  testante  beato  Joanne  apostolo,  ct  di-  C 
cenle  :«  Si  confiteamur  pcccata  nostra,  fideliscstet 

•  justus,  ut  remittat  nobis  poccata,et  emundct  nos 
«  ab  omni  iniqnitatc.  » 

Praescientiam  quoquc  Dei  credcrc  dcbemus,  qua 
omni  in  aBtemascicntiasua  pra;scivit,et  prfccognita 
eisuntqu£CUnqucfuturasunt:non  solum  bonaqua; 
ipse  facit  et  remunerat  in  suis,sed  ctiam  mala  quae 
ipse  non  facit,  sed  tantum  judicat  et  damnat  in 
ahenis.  Unde  ct  Scriptura  dicit :  «  Qui  nosti  omnia 
« antequam  fiant.  »  Ita  namquo  in  illaoctcrna  prrc- 
scientia,  ei  aeternaliler  et  incommutabilitor  omnia 
praecognita  sunt,  sicut  omnino  futura  sunt.  Et  quia 
verissime  et  ccrtissime  prflDScivit,omnino  ita  crunt, 
sicutcaprsescivit.Dcqua  prajscu^ntia  ejus  Apostolus 
dicit:  «<  Nam  quos  pra;seivit  et  prajdestinavit  con-  n 
«formesfieriimaginisFiliisui.»Pra}3civitcrodituros 
et  non  credituros;  praescivit  in  fidc  perseveraturos, 
et  non  perseveraturos ;  praiscivit  in  vita  icterna  futu- 
ro8,  et  in  igne  «terno  arsuros.  Praescivit  ergo  et 


ccrtum  numcrum  sanctorum  suorum.Undcmystice 
in  Psalmo  canitur  :  «  Qui  numerat  multitudinom 
«  stcllarum,  ct  omnibus  eis  nomina  vocat.  »  Et 
Aposlolus  :  «  Novit  Dominus  qui  sunt  cjus.  » 

Debomus  ctiam  crcdorc  prajdestinationcm  et  ele- 
ctioncm  sanctorum  :  quia  eos,  quos  projscivit  sua 
gralia  salvandoset  libcrandos,prajdostinavit,id  ost, 
prajordinavit,  ct  clegit,  id  ost,  a  massa  perditionis  et 
sociotatc  reproborum  discrcvit,  ut  cjus  gratia  fieront 
vasa  miscricordia3,  qua?  prajparavit  in  gloriam.Non 
itaquc  idcirco  cos  praidcstinavit  ct  elcgit,quia  prae- 
scivit  cos  cx  scmctipsis  justos  futuros :  sed  potius 
ad  hoc  cos  pr.nescivit  ct  praidostinavit,  uteosgratis 
sua  gratia  jnstificarct.  Quod  totum  ita  Apostolus 
testatur  diccns  :  «  Nam  qnos  prajscivit  ot  praidcsti- 
«  navit,  »  otc.  IIoc  itaque  cis  pracstitit  pra3scientia  et 
prajdcstinatio  Dci,  ut  ficront  quod  non  erant,  id  e8t,ut 
fiercntconformesimaginisFiliisui,etvocarenturvo- 
catione  non  solius  vociscxtcrius,sedetgratiaBinspi- 
rantis  ot  adjuvantis  interius.llajc  prasdestinatio  Dei 
appcllatur  nonnunquam  propositura  Dei,  sicut  ait 
Aposlolus:«Scimuscnim,quonamdiligentibusDeum 
«  omnia  coopcrantur  in  bonum  his,  qui  sccundum 
«  propositum  vocati  sunt  sancti.  »  De  hoc  proposito 
et  gratia,  ante  mundi  constitutionem,ante  tempora 
ffiterna  sanctis  proraissa  et  donata,  iterum  dicit  : 
M  In  spcm  vit<BaBtcrnaj,quamproraisitqui  non  men- 
«  titur  Dous  antc  terapors^  saecularia,  manifestavit 
«  autcm  tcmporibus  suis  verbum  suum.»Etalibi : 
«  Secundura  virtutcra  Dei,qui  nos  libcravit,  et  voca- 
«  vit  vocationc  sua  sancta,  non  sccundum  opora 
0  nostra,sed secundum propositura suum etgratiam, 
c  quaj  data  est  nobis  in  Christo  Jesu,an\e  tempora 
«  saecularia,  manifestata  cst  autem  nunc,  per  illu- 
«  minationera  Salvatoris  nostri  Jesu  Christi.  »  De 
qua  vocationc  dictura  cst :  «  Sine  pccnitcntia  enira 
«  sunt,  »  id  cst,  sine  mutationc,  «  dona  et  vocatio 
«  Dei.  »  Oportct  ilaquc  utcredamus,ipsura  bonum 
pcrscverantia?  sanclorura,  non  solura  donura,  sed 
ctiam  magnumctprajcipucnccossariamDcidonura. 
Quid  cnira  prodcst  in  his  bonis  esse  ccepissc,  et  ea 
ante  fincm  vitai  vel  in  finera  pcrdidissc? 

Oportot  ctiam  ut  crcdamus,  libcrus  et  rectum 
voluntatis  arbitrium,ab  initio  horaini  a  Deo  natura- 
litcr  insitum,  itapriraae  prajvaricationis  raerito  esse 
vitiatum,  infirraatura  et  dopravatora,  utad  amorem 
veritatis  et  juslitiac  assurgcro  non  possit,  nisi  per 
donum  Christi  fucrit  excitatum,  sanatura,  acvege- 
tatura,et  h  suae  pravitatis  vitio  liberatura.llinc  enim 
Scriptura  dicit :  «  Creavit  Deus  hominera  rectum 
u  et  ipse  se  infinitis  miscuit  qusestionibus.  »  EtpoBt 


103 


AMULONIS  EPISC.  LUGD. 


iM 


bunohumaniB  depravatioais  lapsum  quid  subjoctum 
sit)  cadcm  Scriptura  sic  dicit  :  «  Scnsus  enim  et 
«  cogitatio  humani  cordis  prona  est  ad  maluni.  » 
Uunc  itaque  liberi  arbitrii  languorem,  quo  sensus 
hominiset-cogitalio^cxvitiodamnatajoriginisjprona 
et  intenta  cstad  malum,etipsum  iibcrum  arbitrium 
tcnetur  captivum,solus  illc  sanat  medicus,solus  ille 
liberat,et  reddit  liberum  liberator,qui  de  seipso  ait : 
«  Nonestopussanismedicu8,sedmale  habentibus.» 
Et  iterum  :  «  Si  vos  Filius  liberaverit,  tunc  vere 
«  liberi  eritis.  »  Ipse  libcrum  arbitrium  rcddit  sua 
gratialiberatum :  utsicut  erat  pronum  et  promptum 
ad  malum,multo  attentiusetdclectabilius  efnciatur 
pronum  et  promptum  ad  bonum.  De  qua  libcrtate 
Apostolus  ait  :  «  Ubi  autem  spiritus  Domini,  ibi 
«  libertas.  » 

Haec  igitur  gratia,et  prajscicntia,etpnedestinatio, 
et  electio,  et  vocatio,  sed  ct  liberi  arbitrii  dojcctio 
ct  instauratio,  tam  clare  annuntiata  in  Scripturis, 
fidelissime  et  firmissime  debcnttcneri  anobis.Qurc 
non  ad  hoc  annuntiantur,  ut  hominom  nd»ilom  ah 
spe  ct  fiducia  salutis  dejiciant,aut  frangant :  scd  ut 
humiliata  omni  humana  supcrbia,  ct  omni  do  suis 
viribus  pracsumptionc  dcposita,  subjiciat  se  unus- 
quisque  et  commcndct  lidclitor  Deo  rcp;cndum,  et 
cjus  virtutc  protogcndam,cjus  bonitatc  juvandum, 
ojusgratiaconscrvandumctpcrficiondum,qua3nulla 
estalia,nisi  miscricordiaet  bcnignitas  Rcdcmploris, 
cujusmortcvivificamur,cujus8anguinellcdimimur, 
cujus  justitiaabsolvimur,  cujus  cruco  salvamur,ut 
fiat  in  nobis,nonad  dcspcrationcni^scd  ad  salutcm, 
quod  Apostolus  ait  diccns  :  «  Scd  ipsi  in  nobisipsis 
t  responsummortishabuimu8,utnon  simusfidentcs 
«  in  nobis,  scd  in  Deo,  qui  vivificat  mortuos.  »  Et 
alio  loco :  «  Ex  ipso  autcm  vos  cstis  in  Ghristo  Jcsu, 
«  qui  factus  est  sapicntia  nobis  a  Deo,  ct  justitia, 
«  et  sanctificatio,  ct  rcdcmptio.  »  Quatcnus  totum 
ipse  nobis  sit,  ot  nos  toti  ejus  simus,  non  cx  partc 
dc  nohi8,ct  ex  partc  de  ifio  fidcntcs,etunusquisquc 
nostrum  dicat  ci  fidclitcr  cum  P3almi.sta  :  «  Tuus 
«  sum  ego,8alvum  me  fac. »  Quid  cst  enim,quod  ila 
se  quodacftmodo  familiarius  Deo  commondandum 
putavit,  ut  diccret, «  Tuus  sum  ego  ? »  nisi  intclligi 
volcns,  quod  malo  suo  suus  esse  voluerit,quod  cst 
inobcdientiffl  primum  et  maximum  malum.Ideo  tan- 
quam  dicens,Meus  esse  voiui,et  pcrditum  me  fcci, 
«  Tuus  sum,  »  mquit, «  salvum  me  fac. »  Constantcr 
utiquefidclis  quisquc  Christo  crede,eiquc  te  totum 
commite,quantum  potes.Noli  vcllc  csse  quasi  pro- 
prius,  et  in  tua  potestatc,  scd  cjus  clcmcntissimi  et 
utilissimi  Domini  to  servum  cssc  profiterc.Ilacnim 
te  ad  sc  sublcvaro  non  dcsinet,nihilquo  tibi  ovcnire 
pcrmittet,nisi  ({uod  tibi  prosit,ctiamsi  ncscias.Ipsa 
est  namquc  Dci  sapicntia,  quac  loquitur  ctadmonet 
diccns  {Eccli.  xxiv,  24  et  scqq,) :  «  Ego  matcr  pulchrtB 
«  diloctionis  et  limori.s,ct  agnitionis  et  sanctae  spei : 
«  in  me  gratia  omnis  viae  et  veritatis,  in  me  omnis 
«  spes  vita?  et  virtutis.  Transite  ad  me,  omnes  qui 
*  Tract.  XL  in  Joan,  ia  fine. 


A  ^  concupiscitis  me,  eta  gener-ationibus^ra^idijnpla- 
«  mini.Spiritus  enim  meus  super  mel  dulci8,et  haB- 
«  reditas  mea  super  mel  et  favum,  Qui  audit  me 
«  non  confundetur,ot  qui  operantur  in  me  non  pec- 
«  cabunt.  »  Pro  hac  vir  sapicns  orat  dicens  (Sap. 
IX,  10) :  «  Mitte  illam  dc  sanctis  ccclis  tuis,ctasede 
«  magnitutidini8tua3,utmecumsit,etmecumlaboret 
«  ct  sciam  quid  acceptum  sit  apud  tc.  » 

Neque  contrarium  putari  dcbet,  quod  in  dictis 
sancti  Angustini,  forsitan  et  aliorum  catholicorum 
doctorum,aliquoties  inveniri  solot,  impios  quoque 
ad  o^ternam  damnationem,  sivc  ad  o^ternum  inter- 
itum  prxdestinatos.  Quia  omnipotensDeus,  quoia 
peccato  suo,  sivc  originali,  sive  etiam  actuali,atqu8 
in  impictate  prajvidit  csse  pcrituros,non  eos  sua  di- 

1«  vina  potcstate,quasi  praejudicando,pra)destinavitad 
malum,  ut  eos  vclut  ipsa  prffidestinatione  cogeret 
malos  esse,atque  ad  ajterna  mala  toleranda  perve- 
nirc:  scd  quos  velcxjuste  in  Adam  damnata  originc, 
vel  etiam  propria  impietatc,  pcrpotua^  damnationis 
roos  futuros  os.so  pra3scivitjustocosjudicio,tanquam 
omnium  prtcscius,  ad  ajtornum  interitum  prajordi- 
navit,  et  prajordinando  uticiue  prajdestinavit.  Sed 
jamaudiamusbeatumAugustinum.quomodoctipse, 
postApostolumprajcipuuspraidcstinationisetgraliae 
prxdicator,  horlotur  fidclcs  ad  studia  pictatis,  et  in- 
stantiamorationis,  ut  mcrcantur  accipcre  pra?mium 
vocationis.  «»0  si  cor  csset, inquit,qualitercunque 
suspirans  in  illam  incffabilcm  gloriam!  osi  pcregri- 
nationcm  nostramin  gcmitu  scntircmus.ctsaiculum 
non  amarcmus,ct  ad  eum  qui  nos  vocavit  pia  monte 

C  pcrpctuo  pulsaremus!  Dcsidcrium  sinus  cord^s  est : 
capiemuSjSi  desidcrium  quantum  possumus  exten- 
damus.  Hoc  nobiscum  ait  et  Scriptura  divina,  hoc 
congrogatio  populorum,hoc  cclebratiosacramento- 
rum,hoc  baptismus  sanctus,hoc  cantica  laudis  Dei, 
hoc  ista  nostra  disputatio,  ut  hoc  desidcrium  non- 
solum  sominctur  et  gcrminet,vcrum  etiam  in  modura 
tanta;  capacitatis  augcatur,ut  idoncum  sitsumerc, 
quod  oculus  non  vidit,ncc  auris  audivit,nec  in  cor 
hominis  ascendit.  Sed  amate  mecum.Non  multum 
amat  nummum  qui  amat  Deum.Etego  palpavl  inflr- 
mitatcm.Non  sum  ausus  dicere,non  amat  mimmiim, 
scd  non  multum  amat  nummum  :  quasi  amaadua  sit 
nummus,  sed  non  multum.  »  0  si  Deum  digno  ame- 
mus!  nummos  omnino  non  amabimus.  «  Erit  tibi 

j)  nummus  instrumentum  percgrinationis,  non  irrila- 
mcntum  cupiditatis :  quo  u  taris  ad  necessitatem :  noa  • 
quo  fruaris  ad  delectationem.Deum  ama,si  aliquid 
in  tc  ogit  quod  audis  ot  laudas.  Uterc  mundo,  non 
te  capiat  mundus.Quod  intrasli,  iter  agis.  Exiturus 
venisti,  non  remansurus.Itcr  agi8,stabulum  cst  hajc 
vita.Uloro  uummo,quomodoviator  instabulo  utitur 
mcnsa,  calicc,  urcco,  lectulo,  dimissurus  non  per- 
mansurus.  Si  talcs  fucritis,  erigite  cor  qui  potestis, 
ct  auditc  nic.Si  talcs  fueritis,  ad  cjus  promissa  ve- 
nictis.  Non  cnim  multum  est  ad  vos,quia  magna  est 
manus  ejus  qui  vos  vocavit.  Vocavit,  invocetur.  Di- 


f05  DE  PHSDESTINATIONE,  ETC,  EX  ADGUSTINO.  106 

oaturiUi:Voca8tinos,invocamu9lc.£cccaudivimus  A  ^^>rn}um.  Abundant  tentationes  in  mundo,  8cd 
voeantem  :  audi  invocantes.  Pcrduc  quo  promisisti,  major  cst  qui  fccit  mundum.  Abundant  tentationes, 
perfice  quod  inchoasti.  Noli  doserero  muncra  lua,  sed  non  deficit,  qui  illo  spcm  ponit  in  quo  defectus 
noli  deaercre  agrum  tuum.Gcrmina  tua  intrent  in      nullus  est.  » 

B.  ALGUSTIINI  SENTENTI^ 

DE  PRiFDESTlNATIONE   ET  GRATIA    DEI   ET  DE  LIBERO 

HOMINIS  ARBITRIO. 

COLLIGENTE  AMULONB  EPISCOPO  LUGDUNENSI. 

(Biblioth.  vet.  Patrum.) 


JAGOBl  SIRMONDI  PRiEFATrO. 


Edogem  hanc  sententiarum  idem  nobis  vetus  co-  B  licior  esse  potuit  quam  prophetffi,  quam  apostoli 

dex  protulit,  qui  Amulonis  nupcr  epistolam  ad  Go-  ot  evangelistac,  quorum  vcrbis  hasrotici  aliquando 

thcscalcum  :  ac  nisi  nos  conjectura  rullit,  idcm  ipso  ad  dcfcudcndos  crrorcs  suos  abusi  sunt.  Ga»tornm 

Amalo,qui  epistols  est  auctor,  hujus  quoque  auctor  liccat  quibus  hos  scaui  libet,  vel  Augustinum  cura 

est  CoUectionis.  Gujus  tu  operis  duplicem,  lcctor,  Adrumetinis   monacnis   non  intclligere,  vel  fisilsa 

pro  solertia  tua  statim  agnosces  gratiam.  Unam,  illi   afnngere   cum    praedestinatis.  Nos,  Amulone 

quod  plurimis  et  maximis  de  robus  quae  in  contro-  ducc,  Augustini  sontentias  in  cam  partem  accipio- 

versia  nunc  versantur,  quid  senserit  et  docuerit  mus,  qua)  Ecclesis  placitis  maxime  congruat,  qus 

Aogustinus,  ipsius  Augustini  verbis,  quod  crat  op-  (idem  fiduciamquc  noslram  aBdificct,  quas  nos  Deo 

tandurn,  patefaciet :  alteram,  quod  verborum  Au-  divinsque   providcntiaj   totos  dedat,   cxplosis  iis 

gustini,  ne  malos  interpretes  audiamus,  veram  uti-  qui  cum  ab  Augustino  procul  absint,  Augustini 

lemque  intclligentiam  depromet.  Sunt  enimvero,  tamen  nomine  gloriari  suumquo  illum  dicore  cum 

sicut  olim  fuerunt,  mii  suo  Augustini  titulo  incau-  Gothcscalco  non  erubcscunt. 
to9  circumveniant.  Neque  enim  cautior  ille  aut  fe- 


EJUSDEM  SIRMONDI  PRiEFATIO  ALTERA. 

De  SententiU  S.  Augustini  quanti  merito  faciendas  sint. 


Etsi  de  sancti  Augustini  scntentiis  nulli  dubium  C  remus;  proxima,  ut  do  anctoritato  cum  agitur,  Au- 

esse  potestquin  ma^noin  pretioethonorehabend»  ffustinum  sic  amemus,  ut  cos  non  audiamus,  qiii 

sint,  tanquam  admirabilis  doctrina,  sapientissimi-  ulum  supra  quam  par  cst  extollerc  student.  Quod 

qne,  ut  racundus  ait,  atque  clarissimi  Lcclosiarum  dum  faciunt,  non  animadvcrtunt  se  illum  ipsum, 

uhristi  magistri,  cautio  m  his  tamen,  ne  fi*au8  in-  cujus  laudibus  indulgcnt,  minime  faven^m,  sed 

carrat,  duplex  adhibenda  est :  una,  no  malo  forsan  advorsarium  habituros.  Quippe  qui  ad  S.  Hierony- 

exposits  nobis  illudant :  altera,  ut   in  laudando  mum  scribons  epistola  28  solis  canonicorum  libro- 

aarum  auctore  modum  teneamus.  Male  olim  Au-  rum  scriptoribus  honorem  hunc  deferrc  norit,  ut 

Sislini  epistolam  ad  Xystum  intellexerant  monachi  nusquam  errasse  illos  crcdut.  Do  se  autem  tantum 

dnimetiiii,  eoque  ferebantur  ut  liberum  hominis  abest  ut  idem  sibi  arroget,  ut  horum  similes  quos- 

arbitnum  ab  eo  negari  credercnt,  nisi  erroris  illos  dam  amatores  suos,  qui  de  ipso  aliter  sentiebant. 

admonttisaet,  suamque  illis  mentem  aperuisset  in  cravitcr  hoc  nominc  raprohendat  in  ci)istoIa  143  ad 

libro  de  Gratia  et  libero   Arbitrio.  Prasdcstinatos  Marcellinum.  «  Vos  autem,  inquit,  qui  me  multum 

rarsus  ad  intcritum  quosdam  cum  scripsisset  Au-  diligitis,  si  talcm  mo  asscritis  adversus  eos  quorum 

gustinus,  atque  hoc  nonnulli,  quasi  praidestinatos  maiitia,  vcl  ignorantia,  vel  intclligentia  reprehen- 

ad  peecatum  diceret,  interpretarcntur,  Ful^^entius  dor,  ut  mc  nusquam  scriptorum  mcorum  errasse 

eontra,  libro  primo  ad  Monimum,  pra;dcstinatio-  dicatis,  frustra  laboratis;  non  bonam  causam  sus- 

nem  non  ad  iniquitatem,  scd  ad  supplicium  intcl-  ccpistis,  facile  in  ea  mc  judice  superamini  :  quo- 

ligendam  docuit.  Prima  itaquc  in  vcrbis  Augustini  niam  non  mihi   placet,  cum  a   charissimis  meis 

cura  ^t  oportet  ut  quo  scnsu  accipi  deboantcxplo-  talis  esse  cxistimor  qualis  non  sum.  » 

AMULONIS  PRiEFATIO. 


In  nomine  Domini  nostri  Jesu  Christi.  Legat  fide-  D  eodem  Domino  adjuvante  salubriter  erdinatas,  in 
iia  quisque  fideliter  subnexas  beati  Augustini  sen-  hoc  libello  avide  carpendas  ac  dulciter  proponimus 
Watiis,  quas  ex  libris  ejus  studiose  collectas^  et     ruminandas^utdevotusetsimplexlector,nemagnid 

Patiol.  GXYI.  \ 


107 


AMULONIS  EPISC.  LUGD. 


108 


et  multiplicibus  praDdicti  Patris  disputationibus  fa- A  «  {Psal.  lxxii).  >»  Audiamue  itaque  fidolitcr,  et  dili- 


getur,vol  etiam  profunditato  ac  perplexitatc  tanta- 
rum  quaestionum  deterreatur  aut  porturbetur,  brevi 
compendio  discat  undc  fidem  suam  fidelitor  acdificct, 
et  actionem  salubriter  informet.  Sumat  itaquc  haec 
velut  alimenta  salutis,  et  utatur  velut  unguontis 
Buavitatis;  quatcnus  ipso  usu  pictatis  ct  devota?  sup- 
plicationis  magis  magisque  quotidie  oxperiatur 
quam  veraciter  omnibus  Doum  fidcliter  qu8Drentii)us 
et  invooantibus  Scriptura  dicat :  «  Quajrite  Dcum,  ct 
«  vivot  anima  vestra  (PsaL  lxviii).)  »  Et  iterum  : 
t  QuaBrite  bonum,  ot  non  malum,  ut  vivatis;  et 
M  erit  Dominus  excrcituum  vobiscum,  sicut  dixi- 
«  stis  {Amov),  »  Et  alio  loco  :  «  La^tetur  cor  quae- 
«  rentium  Dominum  (/  Par.  xvi).  »  «  Quocrile  Do- 


gentissime  discemus  in  his  brevissimis  et  suavissi- 
mis  beatissimi  Patrisdictis,  videlicet  quid  sention- 
dum  ct  tcnendum  sit,  juxta  certissimam  fidei  ca- 
thoiic.-D  rogulam,  de  originali  dclicto  ex  Adam  in 
omno  humanum  gcnup  transfuso,  de  libero  arbitrio 
in  Adamvitiato  et  perChristum  8anando,do  gratia 
Dei  qua  genus  salvatur  humanum,  do  modo  justi- 
tia»  fidclium  in  hac  vita,  do  utilitate  correptionis 
et  exhortationis,  de  pra)dcstinationo,  electione  et 
vocationc  sanctorum,do  dono  persoveraiitiai  usque 
in  finora,  quo  pervenitur  ad  bonum  quod  non 
habet  fincm.  Qaantum  ctiam  intcr  h«c  acyuvetur 
apud  Dcum,  ct  proficiat  atquc  flrmetur  vita  fido- 
liurn  orationibus,  elecmosynis,  ct  ca^teris  studiis 


«  minum,  et  confirmamini  :  quffirite  faciem  cjus  g  pietatis,  ut  allevcntur   prostrati,  curcntur  saucii 

(c  sempor(P«o/.  civ).»  Itcmquc  alibi  ipse  Dominus  : 

«  Et  ibitis,  inquit,  et  orabitis  mc,  et  cxaudiam  vos. 

«  Quajretis  me,  ct  invcnietis,  cum  qu.Tsieritis  mc  in 

«  toto  cordc  vcstro,  et  invcniar  a  vobis,  dicit  Do- 

•c  minus  {Jer,  xxix). »  Quoniam,  ut  Psalmista  ait  : 

«  prope  ost  Dominus  omnibus  invooantibus  eum  in 

«  voritate  (Ps.  cxliv).  »  Absit  cnim  ut  doctor  pieta- 

tis  ideo  aliquem  ad  hajsitationcm  vel  diffidentiam 

impellere  vidcatur,  quia  juNta  Scriptur©  sanctas 

fidom  omnes  docet,  omnes  hortatur,  non  in  seipsis, 

sed  in  Dco  spem  ponere ;  cum  scriptum  eit ; «  Male- 

«  dictus  homo  qui  spcm  suamponit  in  homine  (Jer, 

u  xvii);  »  et  post  pauca  :  «  Erit  quasi  myrica;  in  de- 

«  sorto,  et  non.vidcbit  cum  vencrit  bonum  (Ibid.).  » 

E  contrario  autom  :  «  Bcncdictus  vir  qui  confidit  in 


erigantur  elisi;  ut  petcndo  accipiatur,  quxrendo 
invcniatur,  pulifando  intretur,  atque  ita  cooperante 
Dci  gratia  bonum  certamon  cortetur,  cursus  con- 
summclur,  fidcs  servetur,  advcntus  Domini  dili- 
gatur,  ot  qui  legitimc  certaverit  coronotur.  Sic  ita- 
que  in  his,  et  ex  his,  quiB  tantus  Pater  de  tantis 
rebus  necessario  ct  fideliter  docct,  proficiat  aedifi- 
catio  fidei  nostra*^  ut  concalcscat  ct  accendatur 
fiducia  spci  nostr©,  excitctur  dcvotio  orationis  nos- 
troo,  informotnr  studium  actionis  nostrae  :  quia 
apud  omnipotcntom  Dominum,  veritatis  et  pietatis 
auctorcm,  nequaquam  fides  impedit  devotionem, 
scd  dcvotio  dirigitur  et  ffidificatur  ex  fide,  ut  quanto 
quis  Qdclius  de  illo  sontit,  et  scnticndo  veneratur, 
tanto  promptius  et  officacius  ejus  gratiam  asse- 


«  Domino,etcritDominus  fiducia  ejus.  Et  erit  quasi  ^  quatur,  Scriptura  sancta  diccnte  :  <«  Soiftite  de  Do- 
«  lignum  quod  transplantatur  super  aquas^  quod  ad  «  mino  in  bonitato,  et  in  simplioitato  cordis  quffirite 
«  humorem  mittit  radices  suas  (Ibid.)y  »  otc.  Unde  «  illum  :  quoniam  invenitur  ab  his  qui  non  ten- 
et  in  psalmo  canitur  :  «  Mihi  autcm  adhffirerc  Deo  «  tant  illum,  apparet  eis  qui  flduciam  habent  in 
f  bonum  ost,  poncrc  in  Domino  Deo  spem  moam.»      «  illum  (Sap.  i).  » 


INCIPIT  LIBER. 


CAPUT  PRIMUM. 

Ex  lihro  de  Perfecteone  justitue  hominis^  ad  Eutro- 
pium  et  Paulum  episcopos, 

Sententia  I.  (Cap.  3.)  Spe  salvi  facti  sumus. 
Spes  autem  quaj  videtur  non  csl  spes.  Quod  cnim 
videt  qui8,quid  speral?  Si  autcm  quod  non  videraus 
speramus,  per  patientiam  cxspectamus  (Rorn,  viii). 
Tunc  ergo  erit  plena  justitia,  quando  plena  sanitas ; 
tunc  plena  sanitas,  quando  plcna  charitas;  plcni- 
tudo  enim  legis  cst  charitas.  Tunc  auteni  plcna  cha- 
ritas,quando  videbimus  eum  sicuti  cst.  Neque  cnim 
erit  quod  addatur  ad  dilectionem,  cum  fidcs  per- 
vencrit  ad  visionem. 

II.  (Cap.  4.)  Per  arbitrii  libertatem  factum  est  ut 
esset  homo  cum  peccato;  scd  jam  pcrnalis  viliosi- 
tas  subsecuta,  ex  libertate  fecit  nccessitatcm.  Unde 
dd  Deum  fidelis  cl«wnat ;  «  De  necessitatibus  m^is 


«  educ  me(Psal.  xxiv).  »  Sub  quibus  positi,vel  non 

possumus  quod  volumus  intclligcre ;  vel  quod  intel- 

Tj  lexerimus,  noluinus  nec  valemus  implero.  Nam  et 

ipsa  libertas  credentibus  a  liberatorc  promittitur : 

«  Si  vos,  inquit,  Filius  libcraverit,  tunc  vero  liberi 

«  critis  {Joan.\ui).)i  Victacnim  vitio  in  quod  cccidit 

voluntate,  caruit  libcrlato  natura.  Hinc  alia  Scrl- 

ptura  dicit :  «  A  (luo  cnim  quis  dcvictus  cst,  huic  et 

«  servus  addictus  cst  (//  Petr.  ii).  »  Sicut  crgo  non 

est  opuB  sanis  medicus,  scd  male  habcntibus,  ita 

non  est  opus  libcris  libcrator,  sed  scrvis,  ut  ffi  dicat 

gratulatio  libcrtatis :  Salvam  fccisti  de  necessitati- 

bus  animam  movam.  Ipsa  enim  sanitas  cst  vera  liber- 

tas,  qua?  non  perisset,  si  bona  pcrmanissct  volun- 

tas.  Quia  vero  pcccavit  voluntas,  secuta  est  peccan- 

tem  pcccatum  habcndi  dura  necessitas,  donec  tota 

sanctur  infirmitas,  et  aecipiatur  tota  libertas;  in 

qua  sicut  necessu  cst  permaneat  beate  vivendi  vo* 


109 


DE  PR/EDESTINATIONE,  ETC,  EX  AUGUSTINO. 


110 


luntas,  ila  sit  ctiam  bcnevivcndi  ct  nunquam  prc-  A  sanctum,  qui  datus  cst  nobis.Ncc  aliamobcausam 


candi  voluntaria  felixque  necessitas. 

III.  (Cap,  5.)  Dominus,  qui  verbura  cousumiuaus 
et  brovians  fccit  supcr  tcrram,in  duobus  prfficeptis 
dixitlng«"im  prophetasquo  pcndcro^utinteUigorpmus 
quidquid  aliud  divinitus  pnieccptum  est,in  his  duo- 
bus  habere  finem,et  ad  hajc  duo  osse  refercndum ; 
«  Diligcs  Dominum  Deum  tuumcx  toto  cordo  tuo,et 
V  cx  tota  anima  tua,  et  ex  tota  virtutc  tua: »  ct «  Di- 
«  hgcsproxiraum  tuura  sicut  toipsum.  In  his,  inquit, 
«  duobus  prfficcptis  tota  lex  pendct  et  propheta?.  » 
{MaUh.  xxii).  Quidquid  crgo  Dci  loge  prohibemur, 
et  quidquid  jubemur  facere^ad  hoc  prohibemur  ct 
jubemur  ut  duoistacomplcamus.Et  forto  gcneralis 
prohibitio  est :  «  Non  concupisces ;  »  ot  genoralis 


Scriptura  commemorat  non  csse  gravia  prflecepta 
divina,nisi  ut  anima,qua[)  illa  gravia  sentit,  intelli- 
gatnondum  soacccpi8sovires,quibustalia8intprffi- 
cepta  Domini,  qualia  commcndantur;  lcvia  scilicct 
atquc  suavia,  et  orct  gcmitu  voluntati8,ut  impctrct 
donum  facilitatis.Qui  cnim  dicit:  «  Fiatcormeum 
«  immaculatura, »  et,  « Itineru  mea  dirigo  socundum 
«  vcrbumtuura,ncdoraineturmihiomni8iniquita8» 
(PsaL  cxviii) ;  et :  M  Fiat  voluntas  tua  sicut  in  ccdIo, 
«  ita  ot  in  tcrra  :  »  et, «  Ne  nos  inferas  in  tentatio- 
«  ncra  (Matth,  vi),  •»  ot  oajtera  hujusmodi,qua9Com- 
mcraorare  longum  ost,  hoc  utique  orat,ut  prdQcepta 
Dei  faciat.Quas  ut  fioront  ncc  juberetur,  si  nihil  ibi 
nostra  voluntas  ageret,  ncc  orarotur,  si  sola  suffi- 


jussio  :  M  Diliges. »  Undc  breviter  et  apostolus  Pau- 1>  ccrct.  Comraendantur  ergo  non  esse  gravia,  ut  cui 


lus  quodam  loco  utrumquc  comploxus  est.Prohibi- 
tio  est  enim  :  «  Nolite  conformari  huic  sabcuIo  ;  » 
jussio  autem,  «  scd  roformamini  in  nOvitate  mcntis 
«  vestra»  {Rom.  i),  »  111  ud  pertinet  ad  non  concupi- 
scere,  hoc  ad  diligcrc;  illud  ad  contincntiam,  hoc 
ad  justitiam  ;  illud  ad  dcclinandum  a  malo,  hoc  ad 
faciondum  bonum.  Non  concupiscendo  enim  vctu- 
state  cxspoliamur,  ct  novitate  induiraur  diligondo. 
Sed  nec  quisquam  potest  csse  contincns,  nisi  Dous 
det:ot  charitas  Dei  dilTunditur  in  cordibus  nostris, 
non  per  nos  ipsos,  sed  por  Spiritum  sanctum,  qui 
daUun  est  nobis.  Hoc  autem  fit  de  die  in  diem  in 
his  qoi  volendo,  et  credendo,  et  invocando  profi- 
ciunt,et  prajterita  oblivisccntes  in  ca  quoc  antc  sunt 
eitenduQli^r.  Ad  hoc  cnim  lcx  ista  pra;cipit,  ut 


gravia  sunt,  intclligat  nondum  se  accepisse  do- 
num,  quo  gravia  non  sint;  nec  arbitretur  ea  se 
perficcre,  quoniara  ita  facit  ut  gravia  sint.Hilarem 
onim  datorcm  diligit  Deus.  Nec  tamcn  cum  ea 
gravia  Rontit,  dosporando  frangatur,  sed  ad  quae- 
rcndum,  petcndura,  pulsandumquc  cogatur. 

VI.  {Cap.  11.)  Aliud  cst  essc  sinc  peccato,  quod 
dc  solo  in  hac  vita  Unigonito  dictum  ost;  aliud  esse 
sinc  querela,  quod  de  multis  justis  etiam  in  hao 
vita  dici  potuit.  Quoniam  est  quidam  modus  bonae 
vitffi,  do  quo  otiam  in  ista  humana  conversatione 
justa  querela  esso  non  possit,  Quis  enim  juste 
qucritur  dc  homine  qui  nemini  male  vult,  et  qui- 
bus  potcst  fidclitor  consulit,  ncc  contra  cujusquam 
injurias  tenot  libidincm  vindicandi,  ut  vcraciter 


cura  in  his  implendis  homo  dcfocorit,  non  sc  cx-  C  dicat  :  «  Sicut  ct  nos  dimittinius  debitoribus  nos- 


tollat  superbia  tumidus,  scd  ad  gratiam  confugiat 
fatigatus ;  ac  sio  eum  lex  torrendo  ad  Christum 
diligendum  psdagogi  perducat  officio. 

IV.  (Cap,  8.)  Sic  curramus  ut  comprohondaraus. 
Omncs  enim  qui  recte  currunt  coraprehendcnt :  non 
sicul  in  agonetheatrico,omnes  quidem  currunt,  sod 
unusaccipitpalmam.Curramu8crcdondo,sporando, 
dcsiderando.  Curramus  corpus  castigando,  et  elce- 
mosynas  in  bonis  dandis,  malisque  ignoscendis, 
hilariter  et  ex  corde  faciendo,  et  currentium  vircs 
ut  adjuventur  orando.  Et  sic  audiaraus  praecepta 
perfectionis,  ne  currere  negligamus  ad  plcnitudi- 
nem  charitatis. 

V.  (Cap.  10.)  Quis  ncsciat,  cum  projceptum  gene- 


«  tris?  »  (Matth.  vi.)  Et  tamcn  co  ipso  quod  verum 
dicit  :  «  Dimitte  sicut  ot  nos  dimittimus,  »  sine 
peccato  so  non  osso  declarat. 

VII.  (Ibid.)  Custodivit  vias  Doi,  qui  non  sio  exor- 
bitat,  ut  cas  relinquat ;  sod  in  ois  currendo  profi- 
cit,  etsi  aliquando  ut  infirmus  ofTcndit,  aut  titubat. 
Proficit  autera  rainuendo  pcccata,  donec  perveniat 
ubi  sinc  peccato  sit.  Non  enira  aliter  potest  eo  modo 
proficcre,  nisi  custodicndo  vias  ejus.  Declinat  autem 
a  raandatis  Doraini  atquc  discedit  apo8tata,non  ille 
qui, ctiarasi  habet  peccatura,confligendi tamen  cum 
eo  perseverantiam  non  relinquit,  donec  eo  perve- 
niat  ubi  nulla  cum  morte  oontontio  romanebit. 

VIII.  (Cap.  12.)  Abstinot  se  ab  omni  remala,qui 


rale  sit  charitas,  quia  flnis  prasocpti  cst  charitas,  ct  n  pcccato,  sine  quo  non  ost,  vel  nunquam  omnino 


plenitudo  legis  est  charitas,  gravc  non  cssc  quod  di- 
ligendo  flt,  non  timcndo?  Laborant  autem  in  Dci 
praecoptis,  qui  ea  timendo  conatur  iraplere ;  scd 
perfecta  charitas  foras  mittit  tiraorem,ct  facit  praj- 
cepti  sarcinam  lcvcm ;  non  solum  non  prcmcntcm 
onere  ponderum,  verum  etiani  sublcvantcra  vice 
pennarum.  Qua;  tamen  charitas  ut  haboatur,  ctiam 
tanta  quanta  in  corporemortishujushabcripotest, 
parum  est  nostraj  voluntatis  arbitriuin,nisiadjuvet 
gralia  Dei  per  Jesum  Christura  Dorainum  nostrum. 
DifTunditur  quibus  in  cordibus  nostris,  quod  saepe 
dicendum  est,  non  per  nos  ipsosi  sed  per  Spiritum 


consentit,  vel  si  aliquando  promitur,  non  opprimi- 
tur,  sicut  luctator  fortior,  ctsi  aliquando  tenetur, 
non  idco  perdit  quo  suporior  invcnitur.  Legitur 
sanc  horao  sinc  crirainc  logitur  sine  querela,  et 
non  lcgitur  sinc  peccalo,  nisi  (ilius  hominis,  unus 
idemquc  Dci  Filius  unicus. 

IX.  (Cap.  13.)  Verissime  tunc  erunt  horaini  multa 
bona,  cum  rccesserit  ab  omni  peccato.  Tunc  enim 
nuUa  crunt  mala,  ut  non  opus  habeat  dicere :  «  Li- 
«  bera  nos  a  malo.  »  Quamvis  et  tunc  omnis  qui 
proficit  recta  intontione  proficiens,roccditab  omni 
peccato,  et  tanto  inde  longinquiori  quante  plenitu- 


lil 


AMULONIS  EPISC.  LUGD. 


143 


dini  justiliffl  perfectonique  fit  propinquior,  quia  et  A  remittatur,  ut  Deo  vivendo  totum  sanum  mundum- 


ipsa  concupiscentia,  quod  est  pcccatum  habitans 
in  carno  nostra,  etsi  manet  adhuc  in  membris 
mortalibus,  minui  tamen  non  desinit  in  proficien- 
tlbus.  Aliud  est  ergo  recedere  ab  omni  peccato, 
quod  nuno  in  opere  est,  aliud  recessisse  ab  omni 
peccato,  quod  in  illa  perfectione  tunc  crit. 

X.  (Cap,  13.)  Quomodo  dictum  est:  «  Non  cstqui 
«  faciat  bonum,  non  est  usque  ad  unum  (PsaL  xiii), » 
nisi  quia  populum  quemdam  psalmus  ille  culpat, 
in  quo  nec  unus  erat  qui  faccret  bonum,  dum  vo- 
lunt  remanero  filii  hominis,  et  non  esse  filii  Dci, 
c^jus  gratia  homo  fit  bonus  ut  faciat  bonum  ?  De 
illo  enim  bonum  dictum  hic  debemus  accipcre, 
quod  ibi  ait  :  «  Deus  de  co^lo  respexit  super  filios 


que  reddatur.  Judicium  cnim  sine  misericordia,  sed 
illi  qui  non  fecit  misericordiam.Suporaxaltat  autem 
misericordia  judicio.  Quod  si  non  esset,  qu®  spcs 
esset?  Quandoquidem  cum  Rex  justus  scderit  in 
throno,quis  gloriabitur  sc  castum  habere  cor?  aut 
quis  gloriabitur  mundum  se  csse  a  peccato?  Tuno 
orgo  per  ejus  misericordiam  justi,  plene  perfecte- 
quo  mundati,  fulgebunt  in  rogno  Patris  sui  sicut  sol. 
XII.  (Ibid,)  Mundat  Ghristus  Ecclesiam  nunc  la- 
vacro  aquae  in  verbo,  ablucns  peccata  proQterita,  et 
pellens  ab  ea  dominationcm  malorum  angclQrum. 
Deinde,perflciens  ejus  sanitates,feciteamoceurrer8 
in  illam  gloriosam,non  habentem  maculam,  neque 
rugam.  Quos  enim  pra^destinavit,  illos  et  vocavit; 


«  hominumy  ut  videat  si  est  intelligens  aut  requi-  n  ct  quos  vocavit,  ipsos  et  justificavit ;  quos  autem 


«  rens  Deum.  »  Hoc  ergo  bonum,  quod  est  requi- 
rere  Deum,  non  erat  qui  faceret,  non  erat  usque 
ad  unum,  sed  in  eo  genere  hominum,  quod  pras- 
destinatum  est  ad  interitum.  Supcr  hos  enim  res- 
pexit  Dei  prsscientia  protulitque  sententiam. 

XI.  {Cap.  14.)  «  Nemo  bonus,  nisi  unus  Deus.  » 
Sive  quia  omnia  quaB  creata  sunt,  quamvis  ea  Dcus 
fecerit  bona  valde,  Greatori  tamen  comparata,  nec 
bona  sunt,  cuicomparatanccsunt.  Altissimo  quippe 
et  proprio  modo  quodam  dc  so  ipso  dixit  :  «  Ego 
«  Bum  qui  sum, »  Sic  dictum  est, «  Nomo  bonus  nisi 
«  unus  Deus  (Marc.  x),»  quemadmodum  de  Joanne 
dictum  est :  «  Non  orat  ille  lumen  (Joan.  i), »  cum 
DominuB  eum  dicat  esse  lucernam,  sicut  discipulos 
quibua  dixit:  «  Vos  estis  lumen  mundi  (MaUh.v),)* 


justificavit,  illos  ct  glorificavit.  In  hoc  mysterio 
dictum  arbitror  :  «  Ecce  ejicio  d8Bmonia,et  sanita- 
« tes  perficio  hodie  et  cras,  et  tertia  die  consum- 
«  mor  (Ltu;.  xiii),  »  id  est,  perficior.  Dixit  enim 
hoc  ox  persona  corporis  sui,  quod  est  Ecclesia : 
disponens  pro  distinctis  ordinatisque  temporibus, 
quod  in  sua  resurrectione  significavit  in  triduo. 

XlV.(/ft*<i.)Avertat  se  homo  a  delicto,cum  profi- 
cicndo  indc  discedit,  et  renovatur  de  die  in  dicm, 
et  dirigat  in  opus  misericordis^et  abomni  delicto 
mundet  cor  suum  :  misoreatur,  ut  qued  restat,per 
voniam  dimittatur.  Hoc  enim  salubriter  et  sine  vana 
inaniquc  jactantid,bene  intelligitur  in  eoquod  dixit 
S.  Joannes  :  «  Si  cor  nostrum  nos  non  reprehendat, 
«  fiduciamhabemusad  Dominum,etqu830unquepe- 


Sed  in  comparatione  luminis  illius,  quod  est  lu-  G  «  ticrimus  accipiemus  ab  eo.(//oan,  ii).»  Hocenim 


men  verumilluminansomnomhominem  venientem 
in  hunc  mundum,  non  orat  ille  lumen.  Sive  quia 
etiam  ipsi  filii  Dei,  comparati  sibiipsis,  quales  in 
illa  peifectione  sterna  futuri  sunt,  ita  boni  sunt,  ut 
adhucet  mali  sint,  quod  de  illis  dicere  non  auderem. 
Quis  enim  audeat  dicere  malos  esse  quorum  pater 
eBtDeus,  nisi  ipse  Dominus  diceret:  «  Si  ergo  vos, 
«  oum  sitiB  maIi,nostis  bonadatadarefiliisvestris, 
ic  quanto  magis  (Matlh.  vii),  et  reliqua.  Gum  ait 
ntique  «  pater  vester,»  filios  Deijam  esse  monstra- 
vity  quoB  tamen  adhuc  malos  esse  non  tacuit.  Unde 
est  ille  admonitus,  qui  interrogaverat  quid  boni  fa- 
ceret,  ut  illum  qusereret,  cujus  gratia  bonus  esset, 
cui  bonum  esse,  hoc  est  ipsum  esse,  qui  incom- 


videtur  isto  loco  admonuisse,  ne  cor  nostrum  nos 
in  ipsa  oratione  et  petitione  reprehendat,  hoc  est, 
nc  forte  cum  coDperimus  dicore  :  «  Dimitte  nobis 
«  sicut  et  nos  dimittimus^»  compungamur  non  fa- 
cerc  quod  dicimus^aut  etiam  non  audeamus  dicere 
quod  non  facimus,ct  fiduciam  petendi  amitlamus. 
XV.  (Cap.  18.)  Quomodo  verum  est :  «  Omnis 
«  qui  peccat  non  vidit  eum,  neque  cognovit  eum 
«  (/  Joan,  iii),  »  cum  secundum  visionem  et  cogni- 
tioncm  q\im  erit  in  specie,  nemo  eum  in  hac  vita 
videat  atquc  cognoscat;  secundum  visionom  autem 
et  cognitionem  quae  est  in  fide,  multi  sunt  qui  peo- 
cont,  ccrte  ipsi  apostato;,  qui  tamen  in  eum  ali- 
quando  crediderunt,  ut  de  nullo  eorum  dici  pos* 


mutabiliter  bonus,  non  potcst  omnino  malusesse.  D  8it,secundum  visionem  ot  cognitionem  qu®  adhuc 


XIL  {Cap.  15).  Si  cer  nostrum  nos  non  reprehen- 
dat,  fiduciam  habemus  ad  Deum,  ct  quascunque 
petierimus  accipiemus  ab  co  (/  Joan.  iii).  Hoc  onim 
agitur  voluntate,  credendo,  sperando,  diligendo, 
corpus  castigando,  cleemosynas  facicndo,  injurias 
ignoscendo^  instanter  orando  et  proficicndi  vires 
precandoveracitei^quedicendo:  «Dimittenobis,  sic- 
MUtetnos  dimittimus, »  et :  «  Ne  nos  inferas  in  tcnla- 
«tionem,  sed  libera  nos  a  malo. »  Hoc  prorsus  agitur, 
ut  cor  mundetur,  et  peccatum  omne  tollatur,  et 
quod  judex  Ju8tus,cumin  throno  sederit,  occultum 
iQvenerit,  minusque  mundatum,  ejus  misericordia 


in  fide  est, «  non  vidit  eum,  neque  cognoviteum?» 
Sed  intelligcndum  arbitror,  quia  renovatio  perfi- 
cicnda  vidct  et  cognoscit  ;  infirmitas  vero  absu- 
mcnda,  ncc  vidct,  nec  cognoscit  eum.  In  cujus 
quanliscunque  roliquiis  intcrius  constitutis  si  di- 
xerimus  quia  peccatum  non  habemus,  nos  ipsos 
scducimus  et  veritas  in  nobis  non  est. 

XVI.  (Ibid.)  Cum  pcr  gratiam  renovationis  filii 
Dci  sumus,  tamen  propter  rcliquias  infirmitatis 
nondum  apparuit  quod  erimus.  Scimus  quoniam 
cum  apparuerit,  similes  ei  erimus,  quoniam  vide- 
bimu9  eum  sicuti  est.  Tunc  peccatum  nullumerit, 


m 


DB  PILEDESTINATIONE,  ETC,  EX  ADGUSTINO. 


114 


quia  iQfirmitas  neo  interior  noc  exterior  ullarema-  A  tor  Dei  et  hominum  homo  Christus  Jesus,  Bine  ou- 


nebit,et  omnis  qui  habet^hanc  spem  in  cum,sancti- 
ficat  86  sicut  et  ipse  sanctus  est.  Sanctificat  enim 
86»  non  per  seipstim,  sed  credondo  in  illum^et  in- 
Tocando  illum,  qui  sanctificat  sanctos  suos.  Cujus 
sanctificationis  perfectio,  qus  nunc  proficityCt  cro- 
scit  de  die  in  diem^  omnos  infirmitatis  reliquias 
ablatura  est. 

XVII.  (Cap.  19.)  Dei  gratiam  vel  misericordiam 
volumus  impetrare,  cum  dicimus  :  «  Fiat  voluntas 
« tua  sicut  in  CQDlo,ita  ct  in  terra,»  vel :  <'Ne  nosinfo- 
« ras  in  tentationem,sod  libera  nos  a  malo.»  Utquid 
enim  ista  orando  tanto  gemitu  pctimus.  si  volentis 
hominis  et  currentis,  non  misorentis  est  Dei?  Non 
quia  hoc  sine  voluntate  nostra  agitur,  sed  quia  vo- 


jus  gratia  ncmo  a  condemnatione  liberatur,  sive 
quam  traxit  ex  illo  in  quo  omnes  peccaverunt,  eive 
quam  postea  suis  iniquitatibus  addidit. 

XX.  Dicitur :  Adjutor  meus  esto,ne  derelinquas 
mc  :  »  non  utiquc  ad  corporalia  bona  capessenda  et 
mala  cavcnda  ;  sed  ad  gerendam  perficiendamque 
justitiam.  Proptor  quod  dicimus :  «Ne  nosinferas 
"  in  tentationem,  scd  libcra  nos  a  malo.»  Nec  adlju- 
vatur,  nisi  qui  et  ipse  aliquid  agit :  adjuvatur  autem, 
si  invocat,  si  credit,si  secundum  propositum  voca- 
tus  est.  Quomodo  quos  ante  prcBscivit  et  prsdesti- 
navit  conformos  imaginis  fllii  sui,ut  sit  ipse  primo- 
genitus  in  multis  fratribus.  Quosautem  prasdostina- 
vit,  illos  et  vocavit ;  quos  vocavit,  illos  etjustiflcavit; 


luntas  non  implet  quodagit,  nisi  divinitus  adjuve-  g  quos  autem  justificavit,  illos  et  glorificavit  Cur- 


tur.  Hcc  est  fidci  sanitas ;  qua3  nos  facit  orare, 
qusrere  ut  inveniamus,  petcre  ut  accipiamus,  pul- 
sare  at  aperiatur  nobis.  Contra  istam  qui  disputat, 
contra  seipsum  claudit  ostium  misoricordia3  Dei. 
Nolo  plura  dicere  de  re  tanta,  quia  mclius  eam 
committo  fidelium  gemitibus  quam  meis  sermo- 
nibu8. 

XVIII.  {}hid.  Voluntarium  nostrum  bonum  est, 
cum  Deus  operatur  in  nobis  et  velle  ot  operari  pro 
bona  voluntate.  In  Deuteronomio  scriptum  est : 
«  Vitam  et  mortem  dedit  ante  faciem  hominis,  bo- 
«  num  et  malum,  et  admonuit  ut  eligeret  vitam 
«  (D^.zxx).»  Sed  et  ipsa  admonitio  do  misericordia 
Tenit,nec  aliquid  prudesset  eligcro  vitam,  nisi  Deus 
cligendi  charitatem  inspiraret.  ct  elcctam  habero 


rimus  ergo  cum  proficimus,  dum  sanitas  nostra  in 
proficiontibus  currit  :  sicut  etiam  cicatrix  currero 
dicitur,quando  benc  vulnus  diligentesque  curatur, 
ut  omni  ex  parte  pcrfecti,  sine  ulla  simus  omnino 
infirmitate  pcccati,  quod  non  solum  vult  Deus,  ve- 
rum  etiam  ut  impleatur  facitatque  adjuvat.Et  hoo 
nobiscum  agit  gratia  Dei  por  Christum  Jesum  Domi- 
num  nostrum,  non  solum  prasceptis,  saoramentiv, 
excmplis,  sed  etiam  Spiritu  sancto  per  quem  laten- 
ter  diffunditur  charitas  in  cordibus  nostris,  qui  in- 
terpellat  gemitibus  incnarrabilibus,donec  in  nobis 
sanitas  pcrficiatur,  et  Dcus,  sicuti  est  videndus  in 
ffiternaveritate,  monstretur. 

XXI.  Quisquis  fuisse  vel  esso  in  hac  vita  aliquem 
hominem,  vol  aliquos  homines  putat,  excepto  uno 


praestaret.  De  eo  dictum  eet  :  «Qnoniam  ira  in  in-  C  mediatore  Dei  et  hominum,  quibus  nocessaria  non 


«  dignatione  ejus,  et  vita  in  voluntate  ejus.  {PmL 
«  xxix).»  Item  dictum  est :  «Si  velis  prdecepta,serva- 
t  bunt  te.(JScdi.  xv).»  Sed  debetDeo  agere  gratias, 
quia  praecepta  voluit,quidesertusomni  lumineve- 
ritatis  bsc  velic  non  posset.  Positis  ante  hominem 
igne  ct  aqua^quo  vult  quidem  porrigit  manum ;  sed 
altior  est  qui  vocat  altius  quam  omnis  humana  co- 
gitatio. 

XIX.  (/Wd.)  Lex  prajvaricationis  gratia  posita  est, 
donec  veniret  semen  cui  promissum  est.Uude  subin- 
travit  ut  abundaret  delictum,  et  ubi  abundavit  de- 
Lictum,  superabundavit  gratia.  Id  est,  ut  acciperet 
homo  prscepta,  superbe  de  suis  viribus  fidens  :  in 
quibus  deficiens,  et  factus  etiam  praevaricator,  libe- 


fuerit  remissio  peccatorum,  contrarius  est  divins 
ScriptursR,  ubi  Apostolus  dicit  :  «  Per  unum  homi- 
«  nem  peccatum  intravit  in  mundum,etper  pecca- 
«  tum  mors,ct  ita  in  omnes  homines  pertransiit, 
«  in  quo  omncs  pcccaverunt  (/?om.  v).  »  Etnecesse 
est  ut  impia  contentiono  asserat  esse  posso  homines 
qui  sinc  mediatore  Christo  Jiberante  atquo  salvante, 
sint  liberi  salvique  a  peccato;  cum  ille  dixerit : 
«  Non  est  opus  sanis  medicus,  sed  male  habentibus. 
«  Non  veni  vocarc  justos,  sed  peccatores  (MaUh, 
•  IX ;  Ltic,  xii).  » 

XXII.  (Ibid.)  Quisquis  autem  dicit,  post  acceptam 
remissionem  peccatorum,  ita  quemquam  hominem 
juste  vixisse  in  hac  carne,vel  vivere,utnullum  ha- 


ratorem  salvatoremque  requireret;  atque  ita  eum  D  boatomnino  peccatum,  contradicit  apostolo  Joanni, 


timor  legishumilem  factum^tanquampoidagogusad 
fidem  gratiamque  perduccret.  Ita  multiplicatis  in- 
firmitatibus  postea  acceleraverunt,  quibus  sanandis 
opportune  Christus  advenit.  In  cujusgratiam  ctiam 
justi  antiqui  crediderunt,  eadem  ipsa  gratia  ejus 
adjuti,  ut  gaudentes  eum  prflenoscerent,  et  quidam 
etiam  prffinuntiarent  esse  venturum,  vel  in  illo  po- 
pulo  Israel,  sicut  Moyses,  et  Jesu  Nave,  et  Samuel, 
et  caeterl  tales,velextra  ipsumpopulum,sicut  Job, 
vel  antc  ipsum  populum,  sicut  Abraham,  sicut  Noe, 
et  quicunque  alii  sunt,  quos  commemorat  vcl  tacet 
divina  Scriptura.  Unus  cnim  Deus,  et  unus  media- 


qui  ait :  «  Si  dixerimusquia  peccatum  non habemus, 
«  nos  ipsos  seducimus,  et  veritas  in  nobis  non  est 
«  (/  Joan,  i).  »  Non  enim  ait  «  habuimus,»  sed  «habe- 
«  mus^»  Quodsi  quisquam  asseritdo  illopoccatodio- 
tum,  quod  habitat  in  carne  nostra  mortali,  secundum 
vitium  quod  poccantis  primi  hominisvoluntatecon- 
tractume8t,cujus  poccati  desideriis  neobediamus 
Paulus  apostolus  praecipit  :  non  autem  peccare,  qui 
eidem  peccato,quamvi8  in  carne  habitanti,  ad  nul- 
lum  opus  malum  omnino  consentit,  vel  facti,  vel 
dicti,voI  cogitati,quamvisipsaconcupi8centia  mo- 
veatur,  quo)  alio  modo  peccati  nomen  accepit,  quod 


ilS 


AMULONIS  EPISC-  LUGD. 


116 


ei  consentirc  pcccarc  sit,nobi8qiio  movcaturinvitis; 

Bubtiliter  quidem  ista  disccrnit,  scd  videat  quid  aga- 

tur  de  Dominica  oratione,  ubi  dicimus  :  «  Dimitto 

«  nobis  debita  nostra.  »  Quod,  nisifallor,  non  opus 

essct  dicere,  si  nunquam,  vel  in  lapsu  lingua^.vol 

in  oblectandacogitatione,ejusdem  peccati  dcsideriis 

aliquantulum  consentircmus.  Scd  tantummodo  di- 

condum  essct :  «  Ne  nos  infcras  in  tentationem,  scd 

<c  libera  nos  a  malo.  »  Ncc  Jacobus  apostolus  dicc- 

ret :  «  In  multis  offendimus  omnes  {Jacob.  iii).  >» 

Non  enim  offendit,  nisi  cui  mala  concupiscentia 

contra  justitia)  rationem,  appetendo  seu  vitando, 

faciendum,  vol  dicendum,  vel  cogitandum  aliquid, 

quod  non  debuit,  sive  fallcns,  sive  prffivalens  pcr- 

suadet.Sed  plane  quisquis  ncgat  nos  orarc  dcbcro, 

ne  intremus  In  tentationem  (negat  autem  hoc  qui 

contendit  ad  non  pcccandum  gratiffi  Doi  adjutorium 

non  esse  honjini  necessarium,  sed  sola  lege  accepta 

humanam  sufficere  voluntatem),ab  auribus  omnium 

removendum   et  ore  omnium  anathematizandum 

esse  non  dubito. 

CAPUT  II. 

Ex  tihro  de  Natura  et  Gratidf  ad  Timasium  et 

Jacobum, 

Sentbntia  I.  (Cap.  1.)  Justitiam  Dei  non  in  prffi- 

cepto  legis,  qua  timor  incutitur,sed   in  adjutorio 

gratiffi  Christi,  ad  quam  solam  utiliter  logis,  vclut 

pffidagogi,  timor  ducit,  constitutam  csse  qui  intel- 

ligit,  ipse  intelligit  quare  sit  Christianus.  Nam  si 

per  legemjustitia.ergoChristusgratis  mortuusest. 

Si  autem  non  gratis  mortuus  cst,in  illo  solojustifi- 

catur  impius,  cui  credendi  in  eum  qui  justificat  im- 

pium,deputatur  fidesad justitiam.  OmnQs,onim  pec- 

caverunt,  et  egent  gloria  Dei,  justificati  gratis  per 

sanguinem  ipsius. 

II.  (Cap.  III.)  Natura  hominis  primitus  inculpata 
et  sino  ullo  vitio  creata  est.  Natura  vero  ista  hoini- 
nis,  qua  unusquisque  ex  Adam  nascitur,  jam  medi- 
co  indiget,  quia  sana  non  est.Omnia  quidem  bona, 
quffi  habet  in  formatione,  vita,  sensibus,  mente,  a 
summo  Deo  habct  creatore  et  artifice  suo.  Vitium 
vero,quod  ista  naturalia  bona  contenebrat  et  infir- 
mat,ut  illuminatione  et  curatione  opus.haheat,  non 
ab  inoulpabili  artifice  contractum  est,  sed  ex  ori- 
ginali  peccato,  quod  commissum  ost  libero  arbitrio; 
ac  per  hoc  natura  poonalis  ad  vindictam  justissi- 
mam  pertinet. 

III.  {Ibid.)  Si  cnim  jam  sumus  in  Christo  nova 
croatura,tameneramusnaturafilii  irffi,8icut  et  cffi- 
teri.Deusaatem,quidivesest  in  miscricordia^pro- 
pter  multam  dilectioncm,  qua  nos  dilexit,  et  cum 
essemus  mortui  delictis,convivificavit  nos  Christo, 
cujus  gratia  sumus  salvi  facti.  {Cap.  4.)  llacc  igitur 
Christi  gratia,  sine  quu  nec  infantes,  noc  ffitate  gran- 
des,  salvi  fieri  possunt,  non  meritis  redditur,  sed 
gratis  datur,  propter  quod  gratia  nominatur.  «  Ju- 
«  stificati,  inquit,  gratis  per  sanguincm  ipsius 
«  {Hom.  iii). »  Unde  hi  qui  per  illum  non  liberantur, 
sivequiaaudirenondumpotuerunt,  sivequia  obedire 


A  noluerunt,  sivc  etiam,  cum  pcr  ffitatem  audire  non 
possont,  lavacrum  rcgcnerationis,  quod  accipcre 
possent,por  quod  salvi  fierent,  non  acceperunt,ju- 
ste  utiquc  damnantur,  quia  sino  peccato  non  sunt, 
vel  quod  originalitor  traxcrunt,vel  quod  malis  mo- 
ribus  addiderunt.  Omnes  enim  peccaverunt,  sive  in 
Adain,sivc  in  scipais,  et  egent  gloria  Dei.  {Cap.  5.) 
Univorsa  igitur  rnassa  pcenas  dcbot;  ot  si  omnibua 
dcbitum  damnationis  supplicium  rodderotur,  non 
injusto  procul  dubio  reddcretur.  Qui  ergo  inde  pcr 
gratiam  liberantur,non  vasamcritorum  suorum,8ed 
vasa  miscricordiffi  nominantur.  Cujus  miscricordiffi, 
nisi  illius  qui  Christum  Jcsum  misit  in  bunc  mun« 
dum,  peccatoros  salvos  facero,  quos  prffiscivit,etprffi- 
destinavit,et  vocavit,  et  justificavit.ct  glorificavit? 

p  Quis  igitur  usquo  adco  demcntissime  insaniat,  ut 
non  agat  incfTabiles  gratias  miscricordiffi  quos  voluit 
lihorantis,  qui  rocto  nullo  modo  possot  culparejus- 
titiam  univorsos  omnino  damnantis? 

« 

IV.  {Cap.  6.)  Si  secundum  Scripturas  sapiamus, 
non  cogimur  contra  Christianam  gratiam  disputare, 
et  ea  dicere  quibus  demonstrare  conemur  naturam 
humanam,neque  in  parvulis  medico  indigere,  quia 
sana  est,  et  in  majoribus  sibi  ipsam  ad  justitiam, 
si  velit,posse  sufficere.  Acute  quippe  vidcntur  hffic 
dici,sod  in  sapiontia  vcrbi,qua  cvacuaturcrux  Chri- 
sti»  occ  ost  iyta  sapicntia  desursum  descendens. 

V.  {Cap.  12.)  In  scripturis  Novi  Testamcnti  di- 
scimus  lianc  essc  intcntionem  legis  arguentis,  ut 
propler  illa  quffi  porperam  fiunt,  confugiatur  ad 
gratiam  Domini  miserantis,  vclut  pffidagogo   con- 

C  cludcnte  in  eadera  fidOjqu.-c  postca  revolata  est,ubi 
et  remittunt  quffi  malc  fiunt,  otcadem  gratiajuvante 
non  fiunt. 

VI.  {C  ap.  15.)  Quantum  est  in  homine  linguffi  ma- 
lum,uta  nullo  homine  domari  possit,  cum  ab  ho- 
minibua  domentur  et  bcstiffi?  Ncque  hoc  idco  dixit 
Apostolus,  ut  hujus  in  nos  mali  dominationem  per 
nogligcntiam  permanere  patiamur;  scd  ut  ad  do- 
mandam  linguamdivinffi  gratiffi  poscamusauxilium. 
Non  enim  ait  :  «  Linguam  nullusdomare  potest,8ed 
«  nullus  hominum  {Jicoh.  iii) ;  »  ut  cum  domatur 
Dei  misericordia,  Dei  adjutorio,  Dei  gratia,  fieri 
fatcamur.  Conetur  ergo  anima  domare  linguam,  et 
dum  conatur  petat  auxilium,  et  oret  lingua,  ut  do- 
motur  lingua,  donante  illo  qui  dixit  ad  suos  :  «  Non 

j)  «  cnim  vos  estis  qui  loquimini,  sed  Spiritus  Patris 
«  vostri  qui  loquitur  in  vobis  {Matth.  x).  >»  Itaque 
prfficepto  faccro  commonomur  quod  conantcs  et 
nostris  viribus  non  valcntca,  adjutorium  divinum 
preccmur. 

VII.  [Cap.  16.)  «  Si  quis  autem  vestrum  indigct 
«  sapiontia,  postulct  a  Dco,  qui  dat  omnibus  afnuen- 
«  tcr,  et  non  impropcrat,  ot  dabiLur  ei.  Postulct  in 
«  fide  nihil  hffisitans  {Jac.  i).  »  Hffic  est  fides,  ad 
quam  prfficepta  compellunt,  ut  lex  imperet,  fidcs 
impctrot. 

VIII.  Cap.  18.)  Oratio  Dominica  utrumquc  pe- 
tendum  essc  commemorat,  et  ut  dimittantur  nobis 


Ht 


DB  PRiEDESTINATIONE,  ETC,  EX  AUGDSTINO. 


118 


debitancstra,et  ut  non  indiicamur  in  tentationem.  A 
niudjUtpr.-cterita  expicntur  ;  hoc,  ut  futnra  viten- 
tur.  Quod  licct  non  fiat.nisi  voluntas  adsit.  tamcn 
ut  fiat,  voluntas  sola  non  sufficit.  Ideo  pro  hac  ro 
nec  superflua  neo  impudcns  Domino  immolatur 
oratio.  Nam  quid  stultius  quam  orare  ne  facias 
quod  in  potestate  habcas? 

IX.  (Cap.  22.)  PraBvaricatorcm  legis  dignc  lux 
dcserit  vcritatis,  qua  desertus  utique  caecus,ct  plus 
neccssc  est  offondat^ut  cadendo  vexetur,  vcxatusque 
non  surgat.  Ut  idco  tantum  audiat  voccm  logis, 
quo  admoneatur  imploraro  gratiam  Salvatoris. 

X.  (Cap.  23,)  Molestiis  exercitata  vita  justorum 
splendidiusenituit;eteasperpationtiamsuperando, 
miyorcm  gloriam  comparavit,  sed  adjuta  gratia  Dci, 
adjuta  Spiritu  Dei,adjuta  misoricordia  Dei,  non  su-  ^ 
perba  voluntate  se  extollens,8ed  humili  confessione 
fortitudinem  promercns.  Noverat  onim  Deo  diocre  : 

«« O"o^j*ni  tu  es  patientia  mea  (Psal.  lxx).  » 

XI.  (Cap.  25.)  Utinam  non  fuissct  miscria,  ne 
ista  csset  misericordia  neeessarial  Sed  iuiquitatem 
peccati,  tanto  graviorem,  quanto  facilius  homo  non 
peccarct,quemnulla  adhuc  tenebat  infirmitas,poDna 
justissima  subsecuta  est,ut  mercedem  mutuam  pcc- 
cati  8ui  iu  semetipso  recipcrot,amittens  sub  se  po- 
Bitamsui  corporis  quodammodo  obodientiam,quam 
prepripuam  sub  domino  suo  ipse  contcmpscrat.  Et 
quod  nunc  cum  eadem  lcge  peccati  nascimur,  qua; 
in  membris  nostris  repugnat  lcgi  mcntis.noquc  ad- 
vcrsus  Deum  murmurare,ncquc  contra  rcm  mani- 
fcstissimam  disputare,  sed  pro  pccna  illius  miseri- 
cordiam  quaercrc  et  orare  dcbemus,  ^ 

XII.  {Cap  26.)  Sicut  vulncrc,  verbi  gratia,  clau- 
dicans  ideo  curatur,  ut,  sanato  malo  prajtcrito,  fu- 
turus  dirigatur  incessus ;  sic  mala  nostra  non  solum 
ad  hoc  supernus  medicus  sanat,  ut  illa  jam  non 
sint,  sed  ut  dc  caetero  rocte  ambularc  possimus. 
Quod  quidcm  etiam  sani  non  nisi  illo  adjuvante 
poterimus. 

XIII.  (Ibid.)  Medicus  homo,  cum  sanaverit  ho- 
mincm,  jam  de  cactcro  sustcntandum  clcmcntis  ct 
alimcntis  corporalibus,  ut  eadem  sanitas  apto  sub- 
sidio  eonvalescat  atquo  persistat,  Deo  dimittit,  qui 
pr»bct  ista  in  carnc  viventibus,  cujus  crant  etiam 
illa  quffi  dum  curaret  adhibebat.  Non  cnim  quem- 
quam  medicuscx  his  robusquasipsccrcavcritsanat, 
8cd  ex  illius  opibus  qui  creat  omnia  necessaria  sanis  D 
atquo  vitiosis.  Ipsc  autom  Dcus,  cum  pcr  mcdia- 
torem  Dei  et  hominum  hominem  Jesum  Christum 
spiritadem  sanat  aigrum,  vel  vivificat  mortuum,  id 
est  justificat  impium,  et  cum  ad  pcrfcctam  sanita- 
tcm,  hoc  est  ad  porfcctam  vitam  justitiamque  per- 
duxerit,  non  deserit,si  non  deseratur,  ut  pie  scmper 
justeque  vivatur.Sicut  enim  oculus  corporis,  etiam 
pleuissimc  sanus,  nisi  candore  lucis  adjutus,  non 
potest  cernere,  sic  homo  etiam  perfcctissimc  justi- 
ficatus,  nisi  ©terna  luce  divinitus  adjuvetur,  recte 
non  potcst  viverc. 

XIV.  (Cap.   27.)    Propter    voluntatem    nostram, 


sino  qua  benc  non  possumus  operari,  cito  potest 
subrepero  animo  humano,  ut  quod  beno  opcratup, 
suum  tantummodooxistimetetdicatin  abundantia 
sua  :  «  Non  movcbor  in  ajternum  (Psal.  xxiv).  » 
Idco  qui  in  voluntate  sua  prtDstiterat  decori  ejus 
virtutum,avertit  facicm  suam  paululum,ut  quihoc 
dixcrat  fieret  conturbatus,  quoniam  ipso  est  ille 
tumor  sanandus  doloribus  {Cap.  28).  Non  itaque 
dicitur  homini  :  Neccssc  cst  pcccarc, ne  peccessed 
dicitur  homini :  Descritaliquantum  Deus,  unde  su- 
perbis,  ut  scias  non  tuum,  sed  ejus  esse,  et  discas 
supcrbus  non  esse. 

XV.  {Cap.  30.)  Vitium  quo  peccatum  commit- 
titur,  nondum  omni  cx  parte  sanatum  est.  Quod 
quidem  ut  inolesccret,de  non  rocte  usa  sanitato  de- 
scendit.  Ex  quo  vitio  jam  male  valens,  vcl  infirmi- 
tatc,  vcl  ca^citate  plura  committit.  Pro  quo  suppli- 
candum  est  ut  sanctur,ut  dcinccps  in  pcrpctuasani- 
tatc  vivatur ;  non  supcrbicndum,  quasi  homo  eadcm 
potcstatc  sanctur,  qua  potestatc  vitiatus  cst. 

XVI.  (Cap.  31.)  Ipsam  superbiam,  qua)  in  recte 
factis  animo  insidiatur  humano,noncitoDous8anat. 
Pro  qua  sananda  illi  pia;  animoj  cum  lacrymis  ot 
magnis  gemitibus  supplicant,  ut  ad  eam  superan- 
dam  et  quodammodo  calcandam,  ct  obtorendam, 
dexteram  conantibus  porrigat,  cum  extrema  ejus 
umbraillo  mcridie  quantum  arbitror  absorbebitur. 
Qui  meridios,  Scriptura  diccntc,  promittitur  :  «Et 
«  educot  quaei  lumen  juslitiam  tuam,  et  judicium 
«  tuum  sicut  meridiem,  »  si  fit  quod  supra  scri- 
ptum  cst  :  «  Rcvcia  Domino  viam  tuam,etspcra  in 
«  cum,  et  ipse  faciet  [Psal.  xxxvi).  » 

XVII.  {Ibid.)  Operamur  ct  no8,sed  Doo  operante 
cooperamur,  quia  misericordia  cjus  prfflvenit  nos. 
Prnpvenit  autom  ut  sanemur,  qui?i  ct  subscquetur  ut 
ctiam  sanati  vegetemur.  Projvcnit  ut  vocemur,  sub- 
^equetur  utglorilicemur.  Pra^venit  ut  pie  vivamus, 
subscquctur  ut  oum  illo  scmper  vivamus;  quiasino 
illo  nihil  facercpossumus.  Utrumquecnim  scriptum 
est,  et,  «  Dcus  mcus,  miscricordia  ejus  praBVcniet 
«  mc  {Psal.  Lvui) ;  »  ct  :  «  Miscricordia  tua  sub- 
«  scquetur  mc  per  omnes  dios  vitaj  meaB  {Psal. 
«  XXI  i).  » 

XVIII.  {Ihid.)  Revelemus  ad  Dominum  viam  no- 
stram  confessione,  non  dofensiono  laudemus.  Si 
cnim  non  est  ipsius  via,  scd  nostra,  procul  dubio 
non  est  recta.  Revclcmus  eam  confitendo,  quia  non 
eum  latef,  etiamsi  opcriro  conemur  (Cap.  xxxii). 
Bonum  cst  autem  confiteri  Domino.  Ita  enim  quod 
ei  placct  dabit  nobis,  si  quod  ci  displicct  in  nobis, 
displiccat  ct  nobis.  «  Avertet, »  sicut  scriptum  est, 
«  semitas  nostras  a  via  sua, »  et  nostram  facietesse 
qua,'  sua  cst,  quoniam  ab  ipso  pra^beturcrodentibus 
in  eum  et  sperantibus  in  eum,  ut  ipse  faciat. 

XIX.  iCap.  34.)Non  debemus  sic  laudare  Creato- 
rem.ut  cogamur  diccre,  imo  vere  convincamur  dicere 
supcrfluumSalvatorem.  Naturam  itaquc  hominisdi- 
gnislaudibushonorcmus,ea8que  laudcs  adCreatoris 
glorium  rcfcramus.  Sed  quia  nos  crcavit,  ita  simus 


U9 


AMULONIS  EPISC.  LUGD. 


m 


gratiy  ut  non  simue,  quia  eanat,  ingrati.Vitia  sanc  A  .)it  fuisse,  prjBsontibus  urgetur,non  prffitcrita remU 


nostra  quae  8anat,non  divino  operi,sod  humanaj  vo- 
luntati,justfflqu6  illius  vindictae  tribuamus.Sed  ut 
in  nostra  potestatc  fuisse  ne  acccderent  confitcraur, 
ita  ut  sanentur  in  illius  magis  essc  misericordia, 
quam  in  nostra  potostate  fateamur. 

XX.  {Cap.  35.)  Quorumdam  exempla,  quos  pec- 
casse  legimus,  non  idco  scripta  dicit  qui  sanum 
ss^pit  ut  ad  dosperationem  non  peccandi  valeant,  ct 
securitatem  peccandi  nobis  quodammodo  pr«)bcre 
videantur;  scd  ut  disccremus,  vel  pcenitendi  humi- 
litatem,  vel  etiam  in  talibus  lapsibus  non  despe- 
randam  salutem.  Quidam  enim  in  peccata  prolapsi 
desperatione  plus  pereunt^  nec  solum  pGenitendi  ne- 
gligunt  medicinam,  sed  ad  cxplenda  inhoneeta  et 
nefaria  desideria  scrvi  libidinum  et  sceleratarum 
cupiditatum  flunt,  quasi  pcrdant^  si  non  fecerint 
quod  instigat  libidOjCum  eos  jam  maneat  certa  dam- 
natio.  Adversus  hunc  morbum,  nimium  pcriculosum 
Gt  exitiabilem,  valet  commemoratio  pcccatorum, 
etiam  in  qus  justi  sanctiquo  prolapsi  sunt. 

XXI.  (Ibid.)  Non  frustra  etiam  justos  in  orationo 
dicere,  «  Dimitte  nobis  debita  nostra^  sicut  et  nos 
«  dimittibus  debitoribus  nostris  (Matth.  vi).  »  Do- 
minumque  Ghristum,  cum  eamdcm  orationem  do- 
cendo  explicuisset,  veracissime  subdidisse  :  «  Si 
«  enim  dimiseritis  hominibus  peccata,dimittetvobis 
«  Pater  vester  peccala  vostra  {Matth.  vi).  »  Per  hoc 
onim  quotidianum  spiritaloquodammodo  incensum, 
quod  anto  Deum  in  altarc  cordis,  quod  sursum  ha- 
bero  admonemur,  infertur,etiamsi  non  hie  vivatur 


B 


niscitur.  Nec  tantum  repugnantem  videt,  verum 
ctiam  captivantem  sc  in  lege  peccati,  quaa  est  in 
membris  ejus,  non  qus  fuit.  Hinc  est  quod  ciamat : 
«  Infelix  homo,  quis  me  liberabit  de  eorpore  mortis 
«  hujus?  »  {Rom.  VII.)  Sinatur  orare,  sinatur  ad|ju- 
torium  medici  potcntissi  flagitare,  quid  coutradi- 
citur?  quid  obstrepitur;  quid  miser  misericordiom 
Christi  petere  prohibetur? 

XXV.  {Cap.  67.)  Adjutorium  postulamus  diccntes: 
«  Nc  nos  inferas  in  tentationem.  Quod  adjutorium 
non  posceremus,  si  resisti  nullo  modo  possecrede- 
remus.  Potest  peccatum  cavcriy  sed  opitulante  illo 
qui  non  potest  falli.Nam  et  hoc  ipsum  ad  cavondum 
peccatum  pertinet,  si  veraciter  dicimus  :  «  Dimitte 
«  nobis  debita  no8tra,8icut  et  nos  dimittimus  debi'!' 
«  toribus  nostris.  »  Duobus  enim  modis  etiam  in 
corporo  cavetur  morbi  maium,  ut  non  accidat  et  ut^ 
si  acciderit,  cito  sanetur.  Ut  non  accidat  caveamus 
diccndo :  «  Ne  nos  inferas  in  tentationem :  »  ut  cito 
sanetur,  cavcamus  dicendo,  «  Dimitte  nobisdebita 
«  nostra.  » 

XXVI.  {Ibid.)  Reeto  enim  fortasse  quererenturho- 
mines  si  erroris  et  libidinis  nullus  hominum  victor 
cxisteret.  Gum  vcro  ubique  sit  prassens  qui  multia 
modis  per  creaturam  sibi  Domino  servientem  adver- 
8um  vocct,  doceat  crcdentem,  consoletur  sperantem, 
diligentem  adhortetur,  conantcm  adjuvet,  exaudiot 
deprecantem,  non  tibi  deputatur  ad  culpam  quod  in- 
vitus  ignoras,8ed  quod  negligis  quoirere  quod  igno^* 
ras ;  ncque  illud  quod  vulnerata  membra  non  coUt- 


sine  peccato,  licet  mori  sino  peccato,  dum  subindc  ^  gis,  sed  quod  volentem  sanare  contemnis. 


venia  deletur,  quod  subinde  ignorantia  vel  inflrmi- 
tate  committitur. 

XXIL  {Cap.  43.)  Deus  tam  bonus  quam  justus, 
talem  hominem  fecit,qui  peccato  carere  sufTicerct, 
sed  si  voluissct.  Quis  onim  eum  ncscitsanum  etin- 
culpaJbilem  factum,et  liboro  arbitno  atquoad  juste 
vivendum  potestate  libera  constitutum?  Sed  nunc 
de  lUo  agitur,  quem  semivivum  latrones  in  via  reli- 
quorunt.  Qui  gravibus  saucius  confossusque  vulnc- 
rihus,  non  ita  potcst  ad  justitia3  culmen  asccndere, 
siout  potuit  inde  descondere,  qui  etiamsi  Jam  in 
stabulo  eBt,adhuc  curatur.Non  igitur  Deus  impos- 
sihiliajubet;  sed  Jubendo  admonet  et  facere  quod 
possis,  et  petere  quod  non  possis. 

XXl\l..{Cap.  44.)  £a  fldcs  Justos  sanavit  antiquos  J) 
quffi  sanat  et  nos,  id  est,  mediatoris  Doi  et  hominum 
hominis  Christi  Jesu.  Fides  sanguinis  ejus,  fldcs 
mortis  ejus,  et  resurrectionis  cjus. «  Habcntes  crgo 
«  eumdem  spiritum  fldei  et  nos  credimus,  proptor 
«  quod  et  loquimur  (/  Cor.  iv).  » 

XXIV.  {Cap.  55.)  Dimitte  homincm,  clamet  quod 
clamabat.  Non  enim  tantum  desiderat,  ut  per  indul- 
gentiam  eit  de  prseteritis  impunitu8,8ed  etiam  ut  sit 
de  ccetero  ad  non  peccandum  fortis  et  validus.  Gon- 
delectatur  enim  legi  Dei  secundum  intcriorem  ho- 
minem.  Videt  autem  aliam  legem  in  mcmbris  suis 
repugnantcm  legi  mentis  suae.  Videt  esse,  non  reco- 


XXVII.  {Cap.  67.)  Valde  bona  sunt  prascepta,  s\ 
legitimo  his  utamur.  Eo  quippe  ipso,  quo  firmis- 
simo  crcditur  Deum  justum  et  bonum  impossibilia 
non  potuisse  prascipere,  hinc  admonemur,  otin  faci- 
libus  quid  agamus,  et  in  difficilibus  quid  petamus. 
Omniaquippe  flunt  facilia  charitati,cuiuni  Chrisii 
sarcina  levis  est,  aut  ea  una  est  sarcina  ipsa  qu® 
lcvis  cst.  Secundum  hoc  dictum  est,  «  et  prascepta 
«  ojus  gravia  non  eunt  {lJoan.s\\ »  utquigraviasunt 
consideret  non  potuisso  divinitus  dici,  «  gravianou 
«  sunt,  »  nisi  quia  potest  essc  cordis  affectus  eui 
gravia  non  sint,  ct  petat  quo  destituitur,  ut  impleai 
quod  jubetur. 

XXVIII.  {Ibid.)  Quomodo  dicitur.  «  Propter  verba 
«  labiorum  tuorum,  ogo  custodivi  vias  duras  {P&al, 
«  xvi),»  nisi  quiautrumqucvcrumest;  (Cap.70.)Du-> 
ra;  timori  sunt,  leves  amori.Charitas  ergo  inchoata, 
Inchoata  justitia  est ;  charitas  provecta,  proveota 
Justitia  est;  chsu^itas  magna,  magna  justitia  est; 
charitas  perfecta,  perfecta  Justitia  est.Sed  charitas 
de  cordo  puro,etconscientiabona,ot  fldc  non  ficta, 
qu£e  tunc  maxima  cst  in  hac  vita,  quando  pro  illa 
ipsa  contcmnitur  vita. 

CAPUT  III. 

Ex  epistolis  et  libro  de  Gratia  et  libero  Arbitrio  ad 

VakTitinum  monachum. 

Sententia I. {Epist.i.) Primo  Dominus  Jesus, sio- 


ut 


DB  PRiEDESTINATIONE,  ETC,  EX  AUGUSTINO. 


122 


at«cripium  rsi  in  Evangeiio  Joannis  apostoli,  non  A 
▼enit  ttt  Judicaret,mun(lum,  sed  ut  salvaretur  mun- 
das  per  ipsum  (Joan.  iii).  Postea  vero,  sicut  scribit 
Paulus  apofltolus,  judicabit  Deus  mundum^quando 
venturus  est,Bicut  tota  Ecclesia  in  symbolo  confite- 
tur,  judicare  vivos  et  mortuos  (//  Tim,  iv.)  Si  ergo 
Dei  gratia  non  est,  quomodo  salvat  mundum  ?  et 
si  non  est  libcrum  arbitrium,  quomodo  judicat 
mundnm? 

II.  (Epist.  II.)  Soli  parvuli,  qui  nondum  habcnt 
opera  propria,  vel  bona,vcl  mala,  secundum  solum 
origidale  peccatum  damnabuntur,quibus  per  lava- 
cnim  regenerationis  non  subvcnit  gratia  Salvatoris. 
Ca^ieri  autem  omnes,  qui  jam  utontos  libero  arbi- 
trio,  aua  propria  peccata  originali  peccato  insuper 
addiderunt,si  de  potestate  tenebrarum  per  gratiam  n 
Dei  non  eruuntur,  nec  transferuntur  ad  regnum 
Christi,non  solum  secundum  originis,  verum  etiam 
secundum  propricB  voluntatis  merita,  judicium  re- 
portabunt.  Boni  vero  etiam  ipsi  quidem  secundum 
bone  volantatissuffi  merita  prsmium  consequentur, 
sed  etiam  ipsam  bonam  voluntatem  per  Dei  gratiam 
CQnseeuti  suntAc  sic  implebitur  quod  scriptum  est : 

«  Tra  et  indignatio,tribulatio  et  angustiajn  omncm 
«  animam  hominis  operantia  malum,  Juda)i  pri- 
M  mum  ot  Grsci  (Rom,  ii).  » 

III.  {Ibid,)  Fides  sane  catbolica  neque  liberum 
arbiirium  negat,  sive  in  vitam  malam,  sive  in  bo- 
nam ;  nequo  tantum  ei  tribuit,ut  sine  Dei  gratia  va- 
leat  aliquid,sive  ut  cx  malo  convcrtatur  in  bonum, 
sive  ut  in  bono  perseveranter  proAciat,  sivo  ut  ad 
bonum  sempitemum  perveniat,  ubi  jam  non  timeat  ^ 
ne  de^ciat. 

IV.  (Ibid.)  Sic  Intellige  quod  tibi  prsceptum  cst, 
«  llectoa  cursus  fac  pedibus  tuis,  et  vias  tuas  di- 
«  rige  {Hebr.  xii).  »  Ut  novcris,  cum  hoc  facis,  a 
Domino  Deo  tibi  prJBstari  ut  hoc  facias,  et  non  de- 
clinabis  ad  dexteram^quamvis  ambules  in  viis  dox- 
tris,non  confldens  in  virtutc  tua,  ct  ipse  erit  virtus 
taa^qui  rectos  faciet  cursus  tuos,  ct  itinera  tua  in 
pace  producet.Quapropter  quicumque  dicit :  Volun- 
tas  mea  mihi  sufllcitad  facicnda  opera  bona,decli- 
nat  in  dexteram.  Sed  rursus  illi  qui  putant  bonam 
vitam  ease  deserendam,quando  audiuntsic  Dci  gra- 
tiam  praidicariyUtcredaturet  intelligatur  voluntatos 
hominum  ipsa  cx  malis  bonas  facere,  ipsa  etiam 
qiias  feceris  custodire,  in  sinistram  declinant.  J) 

Ex  libro  de  Gratia  et  libero  Arbitrio. 

V.  {Cap.,  2.)  Solet  diccro  humana  superbia  :  «  Si 
sci^sem»  fecissem,  ideo  non  fcci,  quia  nescivi ;  » 
aut,  «  Si  scirem,  facorcmy  ideo  non  facio,  quia  ne- 
scio.nHlec  eis  excusatio  tollitur,quando  prfflceptum 
datur,  vel  scientia  non  pcccandi  manifestatur.  Sed 
8unt  homines  qui  etiam  de  ipso  Deo  se  excusare  co- 
nantur.  Quibus  dicii  apostolus  Jacobus  :  «  Nemo 
tf  cum  ientatur,  dicat  quoniam  a  Dco  tentor.  Deus 
«  enim  intentaior  malorum  est.Ipseautem  neminem 
«  teQtatjUnusquisquc  vero  tcntatur  a  concupiscen- 


«  tia  sua  abstractus  etillectus.Dein  concupisceniia, 
«  cum  conceperit,  parit  pcccatum;  peccatum  vero 
«  cum  consuramatum  fucrit,  generat  mortem  {Jac. 
•  I.)  >»  Item  dc  ipso  Deo  se  cxcusare  volentibus 
respondit  liber  Provcrbiorum  Salomonis  :  «  Insi- 
u  pientia  viri  violat  vias  ejus.  Dcum  autem  causa- 
tf  tur  in  corde  suo  {Prov.  xix).  Et  liber  Ecclesia- 
sticus  dicit :  «Ne  dixeris  quia  propter  Dominum  re- 
V  cessi,  quffi  cnim  odit  ne  facias.  Ne  dixeris  quia 
«  ipse  rae  induxit.  Non  cnim  opus  habot  viro  pec- 
«  catorc  Omno  cxsecramcntura  odit  Dominus,  et 
«  non  ost  araabile  tiracntibuR  illura.  Ipse  ab  initio 
«  fecit  illura,  et  relinquit  illura  in  manu  consili 
«  sui.Si  volueris,8crvabis  mandata  ct  fidcm  bonam 
«  placiti  (Eccli.  xv.)  » 

VI.  {Ibid.)  Nemo  peum  causetur  in  cordo  suo, 
sed  sibi  imputet  quisque  cum  peccat,  nequc  cum 
aliquid  secundum  Dcum  operatur,  alienet  hoc  a 
propria  voluntate.  Quando  enim  volcns  facit,  tuno 
dicendura  est  opus  bonum,  tunc  speranda  est  boni 
opcris  merces  ab  oo  de  quo  dictura  est  :«  Qui  red- 
«  det  unicuiquo  juxta  opera  sua  {Rom.  ii).  n 

\U.{Cap.3.)  Gravius  pcccare  hominem  scientemit 
quara  nescientcra.Nec  taraen  ideo  confugiendura  est 
ad  ignorantiffi  tenebras  ut  in  eis  quisque  requirat 
excusationera.Aliud  est  enira  nescivisse,aliud  scire 
noluisse.Voluntas  quippe  arguitur  in  eo  do  quo  di- 
citur  :  «  Noluit  intelligere  ut  bene  ageret  {Psal, 
«  xxxv).»Sed  et  illa  ignorantia,  qusQ  non  csteorum 
qui  scire  nolunt,Bed  eorura  qui  tanquam  simpliciter 
^icsciunt,  neminera  sic  excusat,  ut  scmpiterno  igne 
tion  ardeat,  si  propterea  non  credidit,  quia  non 
audivit  omnino  quid  credcrei,scd  foriasse  ui  mitius 
ardeat.  Non  enim  sine  causa  dictum  est :  «  EfTunde 
«  iram  tuam  in  gentes  qu®  te  non  noverunt,  {PsaL 
Lxxviii),  »  et-illud  quod  ait  Apostolus  :  «  Gum  ve- 
«  nerit  in  flararaa  ignis  dare  vindictara  in  eos  qui 
«  ignorant  Deura  (//  Thess.  ii).  » 

VIII.  {Cap.  4.)  Mctucndura  est  nc  divina  testi- 
monia  in  defensionc  liberi  arbitrii  sic  intelligantur 
ut  ad  vitam  piara  ct  bonam  conversaiionem,  cui 
merces  ajterna  dcbotur,adjutorio  et  graiise  Dei  lo- 
cus  non  relinquaiur,ui  audeai  miser  homo,quando 
bene  vivii  ct  bene  operaiur,  vel  potius  benc  vivere 
ei  bene  operari  sibi  videiur,  in  seipso,  non  in  Do- 
mino  gloriari,  ei  spem  recte  vivendi  in  seipso  po- 
nero,ui  sequaiur  eumroaledicium  Joremio)  prophe- 
tffi  diceniis  :  «  Maledicius  homo  qui  spcm  habei  in 
«  hominc,ct  flrmai  carncm  brachii  sui,et  a  Domino 
«  discedii  cor  ejus  {Jer,  xvn.)  »  Quia  enim  non 
dixit  propheta  : « Maledictus  homo  qui  spcm  habet 
«  in  seipso, »  possei  alicui  vidcri,ideo  dictum  csse, 
«  Malcdictus  homo  qui  spem  habet  in  homine, »  ut 
nomo  habeat  spem  in  aliero  hominc,  scd  in  se.  Ut 
crgo  osienderet  sic  se  admonuisse  horainem,ut  nec 
in  seipso  haboret  spem,  propterca  cum  dixisset, 
«  Maledictus  homo  quf  spom  habei  in  hominc,»  mox 
addidit,  «  ei  flrmai  carnem  brachii  sui.»Brachium 
pro  poteniia  posuit  operandi,in  nomine  autem  car- 


123 


AMULONIS  EPISC.  LUGD. 


124 


nls  intelligcnda  est  humana  fragilitas.  Ac  per  hoc  A 
firmat  carnem  brachii  sui,  qui  potentiam  fragilera 
atque  invalidam,  id  cst,  humanam,8ufficerc  sibi  ad 
bene  operandum  pulat,  ncc  adjutorium  sperat  a 
Domino.  Proptor  hoc  enira  subjocit,  «  et  a  Domino 
«  discedit  cor  ejus.  »Nos  ergo  ad  benc  opcrandum 
spem  non  habcamus  in  hominc,  firmantos  carncm 
brachii  nostri ;  ncc  a  Domino  disccdat  cor  nostrum, 
scd  ei  dicat :  «  Adjutor  mcus  csto,  nc  derclinquas 
«  me  ncquo  dcspicias  me,  Dous  salutaris  mcus 
«  (Psal.  xxvi). 

lX,{CapA.)  «  Gratias  autem  Dco  qui  datnobisvi- 
«  ctoriam  porDominum  nostrum  Jesum  Christum. 
«  (/  Cor.  XV  )  Ergo  et  victoria,  qua  peccatura  vinci- 
tur,  nihil  est  aliud  quam  Dei  donum,  in  ieto  ccrta- 
mino  adjuvantis  liberum  arbitrium.  -n 

X.  {Ibid.)  Dicat  coelestis  magister  :  «  Vigilate  ct 
«  orate  no  intretis  in  tcntationem  (Matth.  xxiv).  » 
Ergo  unusquisquo  contra  suamconcupiscentiamdi- 
micans,  oret  no  intret  in  tentationem,  id  08t,ne  sit 
ab  illa  abstractus  et  illectus.  Non  autera  intrat  in 
tentationera,  si  voluntatc  bona  vincat  concupiscon- 
tiam  malam.Nectaraensufficit  arbitriura  voluntatis 
huraanec,  nisi  a  Doraino  victoria  concedatur  oranti 
neintret  in  tontationera.Quid  vcro  ovidcntius  quara 
Dei  ostenditur  gratia,  ubi  quod  oratur  accipitur?  Si 
enim  dixissot  Salvator  noster  :  «  Vigilatc  no  intre- 
«  tis  in  tentationem,  »  adraonuissc  tantumraodo 
videretur.  Cura  vero  addidit,  «  ct  orate,  »  ostendi- 
tur  Deum  adjuvare  ne  intretur  in  tentationcra. 

XI.  (Cap.  5.)  Nisi  Dei  donura  esset  ctiam  ipsa  ad 
Deum  nostra  convcrsio,  non  ei  diccretur  :  «  Dous  C 
«  virtutum,converte  nos  (Psal.  lxxix);  »ct  :«  Deus, 

«  tu  convertens  vivificabi^  nos  (Psal.  lxxxiv),  »  et : 
«  Converte  nos,  Deus  sanitatum  nostrarum  (Psal. 
«  Lxxxiv),  et  hujusmodi  alia,  qu®  coramemorare 
longura  est  Nara  et  venire  ad  Christura  quid  est 
aliud,  nisi  ad  eura  credendo  converti  ?  et  taraen 
ait : «  Nerao  potest  venire  ad  rae,  nisi  datum  fuerit 
«  a  Patre  meo  (Joan.  vi). 

XII.(Cap.6.)ProbaturgratiaDcinon  secundura  rac- 
rita  nostra  dari,  quandoquidera  non  solura  nullis 
bonis,verura  otiara  raultis  racritismalispraBccdcnti- 
bus  videraus  datara,  et  quotidic  vidcraus  dari.  Sed 
plane  cura  data  fucrit,  incipiunt  cssc  etiam  merita 
nostra  bona,  per  illara  taraen.  Nam  si  sc  illa  sub- 
traxerit,  cadit  homo,  non  ercctus,  scd  pro^cipitatus  {) 
libcro  arbitrio.Quapropter  nec  quando  coBpcrit  ho- 
mo  habere  merita  bona  sibi  dobet  tribucrc  illa,  scd 
Deo,  qui  dicitur  :  «  Adjutor  meus  esto,  nc  derelin- 
•  quas  rae  (Psal,  xxvi).  » 

XIII.(/6i(i.)Ncce88ariumestbomini  ut  gratias  Dei 
non  solum  justificetur  impius,  id  est,  ex  impio  fiat 
justus^cura  rcdduntur  ei  bona  pro  malis,sod  ctiam, 
cura  fucrit  jara  justificatus  ex  fide,ambulet  cum  illo 
gratia,  ct  incumbat  super  ipsam  ne  cadat.  Propter 
hoc  scriptura  est  in  Cantico  canticorura  dc  ipsa  Ec- 
clcsia  :«Quaj  est  ista  quac  ascendit  dealbata,incura- 
«  bens  super  fratruelom  suum?  »  (Cant.  viii.)Deal- 


bata  est  cnira  qufe  por  scipsam  alba  esse  non  posset. 
Eta  quo  dealbata  cst.nisi  ab  illo  qui  por  prophctam 
dicit  :  <*  Si  fuerint  pcccala  vestra  ut  Phocnicium, 
«  sicut  nivcm  dealbabo  (Jsa.  i.)  »  Quando  crgo  dc- 
albata  cst,  nihil  boni  mercbatur.  Jam  vero  alba 
faota,  bene  ambulat,  sed  si  super  oum,a  quo  dcal- 
bata,  pcrsevcr.mtor  incumbat.  Propter  quod  et 
ipsc  Josus,  supcr  (juoni  incumbit  dealbata,  dixit 
discipulis  suis  :  «  Sine  mc  niliil  potcstis  faccrc 
«  (Joan.  xv).  » 

XIV.  (Ibid.)  Dona  sua  coronat  Deus,  non  moriia 
tua,  si  tibi  a  teipso,  non  ab  illo,  sunt  merita  tua, 
Ha;c  enim  si  talia  sunt,  mala  sunt,  quaj  non  coro- 
nat  Deus;  si  autcm  bona  sunt,  Dei  dona  sunt,quia 
sicut  dicit  apostolus  Jacobus  :  «  Omno  datum  opti- 
«  mura  ct  omne  donum  perfectum  desursum  est  de- 
«  sccndens  a  Patrc  luminura  {Jac.  i).  »  Unde  di- 
cit  Joanncs  prajcursor  Domini  nostri  :«  Non  potest 
«  homo  accipcre  quidquam,nisi  fuerit  ci  datumde 
«  ccclo  (Joan.  iii).  »  Utiquo  de  coelo,  unde  ctiamve- 
nit  Spiritus,  quando  Jesus  ascendit  in  altum,  cap- 
tivavit  captivitatcra,  dedit  dona  horainibus. 

XV.  (Cap.  8.)  Vita  bona  nostra  nihil  est  aliud 
quam  Dei  gratia.  Sine  dubio  et  vita  a)terna,  qu« 
bonaj  vitffi  rodditur,  Doi  gratia  cst.  Et  ipsa  enim 
gratis  datur,quia  gratis  data  cst  illa  cui  datur.Sed 
illa  cui  datur,  tantumraodo  gratia  est.  Ha^c  autom 
qua?  illi  datur,  quoniam  prajmium  ejus  est,  gratia 
cst  pro  gratia,  tanquam  merces  pro  justitia. 

XVI.  (Capl  11.)  Quando  spiritu  actioncs  carnis 
mortificatis  ut  vivati»^,  illum  glorificato,  illum  lau- 
date,  illi  gratias  agite,cuju8  spiritu  agimini,ut  ista 
valcatis,  et  vos  filios  Dci  osse  monstretis.  (Cap.i2.) 
Quotquot  onim  spiritu  Dei  aguntur,hi  lilii  sunt  Dei; 
quotquot  ergo  adjuncto  solo  adjutorio  lcgis,  sine 
adjutorio  gratia),  confidentes  in  virtutc  sua,  suo 
spiritu  aguntur,  non  sunt  filii  Dei. 

XVH.  (6'a/;.  14.)  Ncquc  scicntia  divino)  logis,  ne- 
que  natura,ncque  sola  rcmissio  pcccatorum  est  illa 
gratia  qua3  per  Jesum  Ghristum  Dominum  nostrum 
datur;  scd  ipsa  facit  ut  lcx  impleatur,ct  natura  li- 
bcrotur,  nc  pcccatura  dominotur. 

XVni.(/^<<i.)  Quod  lox  jubot  faccre  non  valemus, 
nisi  per  fidem  rogando  impetromus  ut  facere  valea- 
mus.Nam  si  fidcs  liberi  est  tantummodo  arbitrii, 
ncc  datur  a  Dco,  proptcr  quid  pro  cis  qui  nolunt 
credorc,  oraraus  ut  crcdant?  Quod  prorsus  facere- 
mus  inaniter  nisi  rectissime  credercmus  etiam 
pcrvorsas  et  fidei  contrarias  voluntatcs  omnipoten- 
tem  Deum  ad  credendum  posse  converterc. 

XIX.  (Cap.  15.)  Mominerimus  Dcum  dicere  : 
«  Convertimini  ct  vivetis,  »  cui  dicitur  : «  Gonverto 
«  nos,  Deus.  »  Memineriraus  Deum  diccre  :«  Proji- 
«  cite  a  vobis  omnes  impiotates  vestras ;  »cum  ipsc 
justificet  impium.Meminerimusipsumdicerc  :«Fa^ 
«  citc  vobis  cor  novum  et  spiritum  novura,  »  qui 
dicit  :  «  Dabo  vobis  cor  novura  ot  spiritum  novum 
«  dabo  vobis  (Psal.  lxxxiw  \  Ex^ech,  xviii,  xxxvi).  ■ 
Quomodo  ergo  quod  dicit  :  «  Facite  vobis,  »hoc  di. 


1S8 


DE  PRiEDESTINATIONE,  ETC,  EX  AUGDSTINO. 


116 


cit  :  «  Dabo  vobis?»  Quaro  jubct,  si  ipsc  daturus  A     XXIV.  (Cap.   18).  Cur  dictum  cst  :«  Diligamua 


est?  Quarc  dat,  si  bomo  factunis  cst?  nisi  quia  dat 
quod  jubct,  cum  adjuvat  ut  faciat  cui  Jubct. 

XX.  {Cap.  15.)  Seraper  est  in  nobis  voluntaslibera, 
sed  non  semper  est  bona.  Aut  onim  a  justilia  libcra 
est  qnando  scr^it  pcccato,  ot  tunc  cst  mala  :  aut  a 
peccato  libera  est  quando  scrvit  justiti.no,  ct  tunc  ost 
bona.Gratia  vcro  Dci  scmpcr  est  l)ona,  ct  pcrhanc 
fit  ut  sit  homo  voluntatis  bona»,  qui  prius  fuit  vo- 
luntatis  mals.  Per  hanc  ctiam  fit,  ut  ipsa  bona  vo- 
luntas,  qus  jam  esse  cocpit,  augeatur,  ct  tam  magna 
fiat,  ut  possit  implere  divina  mandata  quaj  volucrit, 
cum  valde  perfecteque  voluerit.  Ad  hoc  enim  valet 
quod  scriptum  est :  «  Si  volueris,  consorvabis  man* 
«  data  {Eccli.  xv),»  ut  homo  qui  volucritet  non  po' 


«  invicem,  quiu  dilcctio  ex  Deo  cst.  »  {I  Joan.  rv), 
nisi  quia  prroccpto  admonitum  cst  liborum  arbitrium 
ut  quiurorct  Dci  donum?  Quod  quidom  sine  suo  fru- 
clu  prorsus  admoncrotur,  nisi  prius  acciperet  ali- 
quid  dilcctionis,  ut  addi  sibi  quacrcrct  undo  quod 
jubcbatur  iniplrrct,  cum  dicitur  :  «  Diligamus  invi- 
«  com,  »  lex  cst :  cum  dicitur,  «  quia  dilectio  ox  Deo 
«  ost,  »  gratia  cst.  Sapicntia  quippe  Dei  lcgcm  et 
misericordiam  in  liugua  portat.  Unde  scriptum  cst 
in  psalmo  :  «  Et  cnim  bcncdictionem  dabit  qui  lc- 
«  gem  dcdit  {Psal.  lxxxiii).  » 

XXV.  (Cap.  21).  Quid  ost  amcntius,  et  ab  ipsa 
sanctitatc  charitas  alienius  quam  confiteri  ex  Deo 
csse  soicntiam,  quffi  sino  cbaritate  inflat,  et  cx  nobis 


tuorit,  nondum  se  plane  velle  cognoscat  ot^oret  ut  r%  essecharitatcm,qua3  facitutscientiainflarenon  pos- 

1  1  _  A     X  _         A.        l  1        A  1  #W»        "1  l      .  ^^  *  t    t%    W  l  l»*»»  l1  .  O 1  -    — 


babcat  tantam  voluntatem,  quanta  sufTicit  ad  im- 
plenda  mandata.  Sio  quippe  adjuvatur  ut  faciat 
quod  jubetur. 

XXI.  {Cap.  16.)  Non  jubcret  Dous  quod  scirot  non 
posse  ab  homine  fieri,  quis  hoc  nosciat?  Scd  ideo 
jubet  aliqua  qu»  non  possumus,  ut  noverimus  quid 
ab  illo  peterc  dobeamus.  Ipsa  ost  enim  (ides,  quaj 
orando  impetrat  quod  lex  impcrat. 

XXII.  (Ibid.)  Ccrtum  est  nos  mandata  servare,  si 
volumus.  Sed  quia  pra?paratur  voluntas  a  Domino, 
ab  illo  petondum  ost  ut  tantum  vclimus,  quantum 
sunicit  ut  volendo  faciamus.  Certum  cst  nos  vellc 
cum  volumus.  Scd  illo  facit  ut  velimus  bonum,  de 
quo  dictum  est  quod  paulo  anto  posui,  quod  pras- 
paratur  voluntas  aDomino,dc  quo  dictum  cst :  «  A 


sit?  Itom  cum  dicit  Apostolus  :  «  Supcr  cminentem 
«  scientiae  charitatem  Christi  (Ephes.  iii),  »  quid  ost 
insanius  quam  putarc  ex  Doo  esse  scicntiam,  quiB 
subdonda  ost  charitati,  ot  ox  hominibus  charitatem, 
quffi  supereminot  scicntio)  ?  Fides  autcm  vera  ct  do- 
ctrina  sana  ainbas  esse  dicit  ox  Deo,  quia  scriptum 
est :  «  A  facie  ojus  scientia  et  intellectus  procedit,» 
et  scriptum  est  :  «  Charitas  aulcm  ex  Deo  est,  »  ct 
lcgimus  spiritum  scicntiaj  ct  pictatis,  logimus  spiri- 
tum  virtutis  et  charitatis,  ct  contincntiaj.  Sed  majus 
cst  donum  charitatis,  quamscientiap.Nam  scicntia, 
quando  est  in  hoinino,  charitas  est  ncccssaria,  ne 
inflctur.  Charitas  autcm  non  aumulatur,  non  agit 
porperam,  non  inflatur. 
X.XVl.  {Cup.  20.)  Gratia  Dei  voluntas  humana  non 


«  Domino  gressus  hominis  dirigentur,  etviamejus  C  tollitur,  .sed  cx  mala  mutatur  in   bonam;  ct  cum 
«  volet  {Psal.  xxxvi),  »  de  quo  dictum  ost :  «  Dous      bona  fuerit,  adjuvatur. 


«  qui  opcratur  in  vobis  ct  velle  (Psal.  ii).  »  Ccrtum 
est  nos  facorc  cum  facimus.  Sed  illo  facit  ut  facia- 
mus,  prcebcndo  vires  efflcacissimas  voluntati,  qui 
dixit  :  «  Paciam  ut  in  justificationibus  mcis  ambu- 
«  lctis,  et  judioia  mca  obscrvctis  et  faciatis  (Ezech. 
m  xxxvi).  »  Cum  dicit :  «  Faciam  ut  faciatis, »  quid 
aliud  dicit  nisi,  Auferam  a  vobis  cor  lapidcum  undc 
non  faciebatis,  et  dabo  cor  carneum  unde  faciatis  ? 
Et  hoc  quid  est  nisi,  Aufcram  cor  durum  unde  non 
faciebatis,  et  dabo  cor  obedicns  unde  faciatis  ?  Illc 
facit  ut  faciamus,  cui  dicit  homo :  •  Pone,  Domine, 
«  custodiam  ori  meo  (Psal.  cxl).  »  Hoc  ost  enim  di- 
cero  :  Fac  ut  ponam  custodiam  ori  mco.  Quod  be- 


XXVII.  (Cap.  21.)  Fixum  dcbct  cssc  et  immobiio 
in  corde  vestro,  quia  non  cst  iniquitas  apud  Doum. 
Ac  per  hoc,  quod  legitis  in  littcris  veritatis,  a  Deo 
scduci  hominos,  aut  obtundi,  vcl  obdurari  corda 
eorum,  nolite  dubitarc  pra^ccssisse  mala  merita 
eorum,  ut  justc  ista  paterentur,  ne  incurramus  in 
illud  provorbium  Salomonis  :  «  Insipientia  viri  vio- 
t  lat  vias  ejus,  Dcum  autcm  causatur  in  cordo  suo 
«  (Prov.  xix).  » 

XXVIII.  (Ibid.)  Cratia  non  secundum  merita  ho- 
minum  datur,  alioquin  gratia  jam  non  est  gratia  : 
quia  ideo  gratia  vocatur,  quia  gratis  datur. 

XXIX.  {Cap.  22.)  Lex  autcm  subintravit,  ut  abun- 


neficium  Dei  jamfuerat  consecutusquidixit.;«  Po- D  darct  delictum;   ubi   autom   abundavit  delictum, 

'  superabundavit  gratia.  Sed  utique  gratia  id  agitur, 

ut  jam  fiant  bona  ab  cis  qui  fccerant  maia,  non  ut 
porsevcront  in  malis,  et  rcddi  sibi  existiment  bona. 
Non  itaquc  dc))ent  diccrc  :  «  Faciamus  mala  ut  vo- 
«  niant  bona;»  scd :  Fccimus  mala  ot  vencrunt  bona : 
jam  faciamus  bona,  ut  in  futuro  sacculo  rccipiamus 
pro  bonis  bona,  (jui  in  hoc  sajculo  rccopimus  pro 

malis  bona. 

XXX.  {Cap.  23.)  Quando  auditis  dicentem  Domi- 
num  :  «  Ego  Dominus  seduxi  prophetam  illum 
«  {Ezech.  xiv);  »  ot  quod  ait  Apostolus  :  «  Cujus  vult 
«  miseretur,  ct  qucm  vult  obdurat  (Hom.  ix),  »  in 


«  sui  on  meo  custodiam  (Psal.  xxxviii).  » 

XXIII.  (Cap.  17.)  Omnipotens  Deus  cooporando 
pcrficit  quod  operando  incipit,quoniam  ipse  ut  veli- 
mus  operalur  incipiens,  quo  volontibus  coopcratur 
pcrficiens.  Propter  quod  ait  Apostolus  :  «  Certua 
«  sum  quoniam  qui  operatur  in  vobis  opus  bonum, 
«  perficiet  uscjue  in  diem  Christi  Jesu.  »  Ut  ergo 
velimus,  sine  nobis  opcratur;  cum  autem  volumus, 
ct  sic  volumus  ut  faciamus,  nobiscum  cooperatur. 
Tamen  sine  illo,  vcl  opcrante  ut  velimus,  vcl  coopc- 
rantc  cum  volumus,  ad  boua  pietatis  opera  nihil 
valcmus. 


127 


AMULONIS  EPISC.  LUGD. 


128 


eo  quem  seducl  permittit  vcl  obdurari,  mala  ejus  A 
merita  creditc;  in  oo  vero  cujus  miseretur,  gratiam 
Del  non  rcddentis  mala  pro  maiis,  sed  bona  pro 
malis,  fidcliter  et  indubitanter  agnoscite.  Nec  ideo 
auferatis  a  Pharaone  liberum  arbitrium,  quia  mul- 
tis  locis  dicit  Deus : « Ego  induravi  Phraraonem,»  vel 
«  Induravi, »  aut  «  Indurabo  cor  Pharaonis.»  Non 
enim  propterca  ipse Pharao  non  induravit  cor  suum. 
Nam  et  hoc  dc  illo  legitur,  quando  ablata  est  de 
iEgypto  cynomyia,dicenteScripfura:«  Etingragavit 
«  Pharao  cor  suum  in  isto  tempore,  et  noluit  dimit- 
t  tere  populum  (Exod.  vni).  ■  Ac  per  hoc  et  Deus 
induravit  per  justum  judicium,  et  ipse  Pharao  per 
liberum  arbitrium. 

XXXI.  {Cap,  23).  Gerti  estote  qula  non  erit  inanis 
laborvester,  si  in  bono  proposito  proficientes  perse-  g 
veretis  usque  in  finem.  Deus  enim,  qui  modo  illis 
quos  liberat  nou  reddit  secundum  opera  eorum,  tuno 
reddet  unicuique  secundum  opera  ejus.  Reddet  om- 
nino  Deus  et  mala  pro  malis,  quoniam  justus  est,  ct 
bona  pro  malis,  quoniam  bonus  est,  et  bona  pro 
bonis,  quoniam  bonus  et  justus  est.  Tantummodo 
mala  pro  bonis  non  reddet,  quoniam  injustus  non 
esi.  Reddet  ergo  mala  pro  malis,  poenam  pro 
injustitia,  et  rcddit  bona  pro  malis,  gratiam  pro 
iijustitia,  et  reddet  bona  pro  bonis,  gratiam  pro 
gratia. 

GAPUT  IV. 

Ex  libro  de  Correptwne  et  Gratia,  ad  prxfatum 

Valentinum. 

Sentbntia  I.  (fiap.i,) Dominus  non  solum  ostcndit  ^ 
nobis  a  quo  malo  declinemus,  et  quod  bonum  facia- 
mus,  quod  solum  potest  legis  littera,  verum  etiam 
adjuvat  nos,  ut  declinomus  a  malo,  ct  faciamus  bo- 
num,  quod  nuUus  potest  sino  spiritu  gratiae.  Quaj  si 
desit,  ad  hoc  lex  adest,  ut  reos  faciat  et  occidat. 
Propter  quod  dicit  Apostolus :  •   Littcra  occidit, 

•  spiritus  autem  vivificat. »  Qui  ergo  legitime  lege 
utiiur,  dicit  in  ca  bonum  et  malum ;  ei  non  confi- 
dens  in  virtute  sua,  confugit  ad  Dei  gratiam,  qua 
proDstante  declinct  a  malo,  et  faciat  bonu:n.  Quis 
autem  cpnfugit  ad  gratiam,  nisi  cum  a  Domino  gres- 
8U8  hominis  diriguntur,  et  viam  ejus  volet?  ac  per 
hoc  et  desidorare  auxilium  gratioB,  initium  gratias 
cst,  de  quo  ait  ilie  :  «  Et  dixi,  nunc  cocpi,  ha^c  est 

t  mutatio  dexter»  Excelsi  [Psal.  lxxvi).  »  D 

II.  (/^i<i.)Liberum  arbiirium  et  ad  malum  et  ad 
bonum  faciendum  confitendum  est  nos  habere.  Sod 
in  malo  faciondo  liber  est  quisque  justiiia),  servus- 
que  peccati;  in  bono  autein  liber  esse  nullus  poiesi, 
nisi  fiierii  liberaius  ab  eo  qui  dixit  :  «  Si  vos  filius 
«  liberaverit,  iunc  vere  liberi  eritis  (Joan,  vii). » 
Nec  ita  ut  cum  quisque  fueni  a  peccati  domination^ 
libcratus,  jam  non  indigeat  sui  liberatoris  auxilio ; 
sed  ita  potius,  ui  ab  illo  audiens  : «  Sine  me  nihil 
«  potcsiis  faccre  (Joan.  xv),»  dicat  ci  et  ipse :  Adjutor 

•  meus  esto,  ne  dereiinquas  me  {Psal.  xxvi),  •  ci 
C89iera. 


III.  [Cap.  2.)  Non  so  fallant  qui  dicunt :  Ut  quld 
nobis  prfledicatur  atque  praecipitur  ut  dcclinemus  a 
malo  et  faciamus  bonum,si  hoc  nos  non  agimus,8ed 
id  velle  et  operari  Deus  operatur  in  nobis?  Sed  potins 
intelligant,  si  filii  Dei  sunt,  spiritu  Dei  se  agi,  ut 
quod  agendum  est  agant;  ct  cum  egcrint,  illi  a  quo 
aguntur  gratias  agant.  Aguntur  enim  ut  agant,  non 
ui  ipsi  nihil  agant,  et  ad  hoc  eis  ostenditur  quid 
agere  debcant,  ut  quando  id  agunt  sicui  agendum 
est,  id  ost,  cum  dilectione  et  delectatione  justiiiae, 
suavitatem  quam  dedit  Dominus,  ut  terra  ejus  darei 
fructum  suum,  accepisse  se  gaudeant;  quando  au- 
tem  non  agunt,  sive  omnino  non  facicndo,  sive  non 
ex  charitate  facicndo,  orcni  ut  quod  nondum  habent 
accipiant.  Quid  enim  habcbuut  quod  non  accepturi 
8unt,  aui  quid  habent,  quod  non  acceperunt  ? 

IV.  {Cap.  3.)  Doctorcs  Ecclesiarum  apostoli  om- 
nia  faciebant  et  prflBcipiebant  quae  fierent,  ei  corri- 
piebant  si  non  fierent,  et  orabant  ui  fierent.  Praece- 
pit  Apostolus  dicens  :  «  Omnia  yesira  in  charitaie 
«  fiant  (/  Cor.  xvi).  •  Gorripit  dicens  :  t  Jam  qui- 
«  dem  omnino  delicium  esi  in  vobis,  quia  judicia 
t  habetis  vobiscum.  Quaro  enim  non  magis  iniqui- 
t  tatem  patimini?  quaro  non  potius  fraudamini? 
•  Sed  vos  iniquitatem  facitis,  ct  fraudatis,  ei  hoc 
c  fraires.  An  ncscitis  quia  injusti  regnum  Dei  non 
«  possidebunt?  ■  [lCor.  vi.)  Audiamus  oi  orantem  : 
«  Vo8  autem,  inquii,  Dominus  multiplicei,  ui  abun- 
«  dare  faciai  in  charitato  in  invicem  et  in  omnes 
«  (/  Thess.  3).»  Praecipit  ut  habeatur  chariias,  corri- 
pit  quia  non  habotur  charitas,orat  ut  abundei  chari- 
ias.  O  homo,  in  praeceptione  cognosce  quid  debeaa 
habere;  in  correptionc  cognosce  tuo  ie  viiio  non 
habore;  in  oratione  cognoscc  unde  accipias  quod 
vis  habere. 

V.  [Cap.  5.)  Quod  vult  pro  sc  fieri  qui  corripi  non 
vuli,  etdicit :  Ora  potius  pro  mo,  ideo  corripiendus 
est,  ut  faciat  eliam  ipse  pro  sc.  Dolor  quippe  ille, 
quo  sibi  displicet  quando  sentit  correptionis  acu- 
leum,cxcitat  eum  in  mojoris  orationis  afTectum,  ut, 
Dco  miserante,  incremcnto  charitatis  adjuius,  de- 
sinat  agerc  pudenda  oi  dolenda,  et  agat  laudanda 
atque  gratanda. 

VI.  [Ibid.)  Correptionis  utilitas,  quaj  nunc  major, 
nunc  minor,  pro  poccatorum  diversitate  salubriier 
adhibetur,  tunc  est  salubris,  quando  supemus  me- 
dicus  respicit.  Non  cnim  aliquid  proficii,  nisi  cum 
fecit  ui  peccaii  sui  quemque  pa^niteat.  Et  quis  hoc 
dat,  nisl  qui  respcxit  apostolum  Petrum  neganiem 
ot  fecit  flentem  ? 

VII.  {Ibid.)  Potost  Deus  qucm  vult,  ctiam  nuUo 
hominc  corripienic,  corrigere,  et  ad  dolorem  salu- 
brem  pcQnitentiaQ  occuUissima  et  poieniissima  me- 
dicinae  suae  potesiate  perducerc.  Ei  sicui  non  est  ab 
oratione  cessandum  pro  eis  quos  corrigi  volumus, 
etiamsi  nullo  hominum  orante  pro  Petro,  Dominus 
respexit  cum  et  fecit  cum  suum  flere  peccaium,  iia 
non  est  negligenda  correptio,  quamvis  Deus  quos 
voluerit,  etiam  non  correptos,  faciai  esse  correoios. 


1S9 


DE  PRiEDESTINATIONB,  ETC,  EX  AUGUSTINO. 


130 


TuDC  auiem  correptione  proflcit  homOyCuin  misere-  X 
iur  aique  a^juvat  qui  facit  quos  volucrit  etiam  sine 
correptionc  proficere. 

VIII.  (Cap.  6.)  Corripiatur  ergo  (origo)  damna- 
bilis,  ut  cx  dolore  correptionis  voluntas  regcncra- 
tionis  oriaiur,  si  tamen  qui  corripitur  Olius  ost  pro- 
missioniSyUt  strepitu  correptionis  forinsecus  inso- 
nante  ac  flagellante,  Deus  in  illo  intrinsecus  occulta 
inspirationc  operctur  ct  velle.  Si  autem  jam  rcge- 
neratus  et  justificatus  in  malam  vitam  sua  voluntato 
relabitur^certe  iste  non  potest  dicore  :  Non  accepi» 
qui  acccptam  Dci  gratiam  suo  in  malum  libero  ami- 
sit  arbitrio.Qui  si  correptione  compunctus  salubri- 
ter  ingemit,  et  ad  similia  bona  opera  vel  etiam  ad 
meliora  converiitur,  nempe  hic  apertissimo  utiliias 
correptionis  apparet.  Scd  pcr  hominem  correptio,  j^ 
sive  ex  charitato  sit,  sive  non  sit,  tamen  ut  correpto 
prosit,  non  nisi  per  Deum  fit. 

IX.  (Ibid.)  Si  dixorimus  perseverantiam  tam  lau- 
dabilem  tamque  fclicem  sic  esse  hominis^ut  ci  non 
sit  ex  Deo,  illud  t^rimitus  evacuamus  quod  ait  Do* 
minus  Petro :  •  Rogavi  pro  tc,  ne  dcficiat  fidcs  tua 
«<  (Lwr.  xxii).»>  Quid  enim  ei  rogavit^nisi  perscveran- 
tiam  usquc  in  fincm  ?  Quoe  profecto  si  ab  homine 
homini  esset,  a  Deo  poscenda  non  cssct.  Dcindc 
cum  dicat  Apostolus  :  «  Oramus  autcm  ad  Deum,ne 
«  quid  faciatis  mali  (//  Cor.  xiii),  »  procul  dubio 
persovcrantiam  cis  orat  ad  Dcum.Ncquc  enim  nihil 
mali  facit  qui  bonum  dcscrit,  et  a  quo  dcclinare 
non  dcbet,  inclinaiur  in  malum  non  perseverans 
in  bono. 

X.  (Cap.7.)  Electi  sunt  qui  secundum  propositum  C 
vocati  Bunt.  Propositum  autem,non  suum,sedDei, 
de  quo  aiibi  dicit  :  «  Ut  secundum  olectionem  pro- 

«  positum  Dei  maneret,  non  ex  operibus,sed  ex  vo- 
■  cante  dictum  cst  ei,  quia  major  serviet  minori 
«  {Ram,  ix) ;  »  et  alibi :  «  Non  secundum  opera  no- 
«  stra,  sed  secundum  propositum  suum  et  frratiam 
«  (//  Tim.  i).  » 

XI.  {Ibid.)  Multi  vocati^  pauci  elocti.  Quicunque 
enim  electi^  sine  dubio  ctiam  vocati,  non  autem 
quicunquo  vocati,  consequenter  clccii.  Illi  ergo  ele- 
cti,  ut  8a)pe  dictum  est,  qui  sccundum  propositum 
vocati,  qui  etiam  sunt  praedestinati  aiquo  prssciti. 

XII.  (Gap.  12.)  Si  nos  de  Scripiuris  sanctis  nosse 
poiuimus  sancios  angelos  jam  nullos  essc  casuros, 
quanto  magis  hoc  ipsi  rcvclata  sibi  sublimiusveri-  ]) 
tate  noverunt?  Nobis  quippe  bcata  sine  finc  vita 
promissa  est,  et  oequalitas  angcIorum.Ex  qua  pro- 
missionc  certi  suinus,  cum  ad  illam  vitam  post  ju- 
diciuin  vonerimufl,non  indc  nos  ossc  lapsuros.Quod 

si  de  seipsis  angoli  nesciunt,non  (cquales,  sod  bca- 
tiores  erinius.  Veritas  autcin  nobis  eoruin  promisit 
aequalilatem.  Certum  cst  igitur  hoc  eos  nosse  per 
spccicm,  quod  nos  pcr  fidem,  nullam  scilicet  rui- 
nam  ciyuBquam  sancti  angeli  jam  futuram. 

XIII.  (Cap.  11.)  Dei  unigcnitus  FiIiu8,ffiqualiB  Pa- 
tri  et  coa^ternuH,  pro  nobis  homo  factu8,et  sine  ullo 
velle  originali,  vel  proprio  pcccato,  ah  hominibus 


pcccatoribus  crucifixus.  Qui  quamvis  die  tertio  re- 

8urrexitnunquammoriturusuIteriu8,pertuIittamen 
promortalibus  moriem :  qui  mortuis  prajsiitit  vitam, 
ut  redenipti  ejus  sanguine,  tanto  ac  tali  pignore 
acccpto  diccrent :  «  Si  Dcus  pro  nobis,  quis  contra 
«  nos?  qui  proprio  Filio  non  pepercit,  sed  pro  no- 
t  bis  omnibus  tradidit  eum ;  quomodo  non  ct  cum 
«  illo  omnianobis  donavit?  »  (Ram,  i.) 

XIV.  (!bid.)  Dcus  naturam  nostram,  id  est,  ani- 
mam  rationalcm,  camcmque  hominis  Christus  sus- 
cepit,  susceptione  singnlaritcr  mirabili,vel  mirabi- 
Iitcrsingulari,utnulli8  justiiio)  sua3  prncedentibus 
meritis,  Filius  Dci  sic  essei  ab  initio  quo  osse  hooK> 
ccDpisset,  ut  ipse  et  Verhum,  quod  sino  initio  est, 
una  persona  esset.  Neque  enim  quisquam  tanta  rei 
hujus  et  fidei  ccocus  cst  ignorantia,  ut  audeat  di- 
cpre,  quamvis  de  Spiritu  sancto  et  virgine  Maria 
Filiumhominisnatum,  perliberum  tamen  arbitrium 
bene  vivcndo  et  sine  peccato  bona  opora  faciendo 
mcruisse  ut  csset  Dei  Filius,  rcsistente  Evangelio 
atque  dicente  : «  Verbum  caro  factum  est  (Joan.  i).  w 
Nam  ubi  hoc  factum  est,  nisi  in  utero  virginali, 
unde  fuit  inilium  hominis  Christi  ?  Itemque  Virgini 
requircnti  quomodo  fieret  quod  ei  per  angelum  an- 
nuntiabatur,  augclus  respondit :  «  Spiriius  sanctus 
«  supcrvenict  in  te,  ct  virtus  Aliissimi  obumbrabit 
«  tibi.  Propterea  quod  nascetur  cx  te  sanctum,  vo- 
«  cabitur  Fflius  Dci  (Luc.  i).  »  Propterea,  inquit, 
noc  propter  opera  qua)  nondum  nati  utique  nulia 
suni,  sed  propterea  quia  Spiritus  eanctus  super- 
venict  in  te,  et  virtus  Altissimi  obumbrabit  tibi, 
quod  nascetur  ex  te  sanctum,  vocabitur  Filiua 
Dei.  Ista  nativitas  profecto  gratuita  coiyunxit  in 
unitatem  personeo  hominem  Deo,  camem  Verbo. 
Istam  nativitatem  bona  opera  secuta  sunt,  non 
bona  opera  meruerunt.  Neque  enim  metuendum 
erat,  ne  isto  incirabili  modo  in  unitatem  persone 
a  Verbo  Dco  natura  humana  suscepta,  per  libe- 
rum  voluntatis  peccaret  arbitrium^cum  ipsa  suBce- 
ptio  talis  csset,  ut  natura  hominis  a  Deo  ita  Bua- 
cepti,  nullum  in  se  motum  mals  voIuntatiB  admitto- 
ret.  Per  hunc  mediatorem  Deus  ostendit  eoB  quos 
ejus  sanguine  redimit  facere  se  ex  malis.delnoeps 
in  stcrnum  bonos.  Quem  sic  suBcepit,  ut  nunquam 
essct  malus,  nec  cx  malo  factus  semper  esBCt  bonus. 

XV.  (!bid.)  Nec  ipsum  Deus  esse  voluit  sine  sua 
gratia,qucm  reliquit  in  ejus  libero  arbitrio,quoniam 
libcrum  arbitrium  ad  malum  sufficit,ad  bonum  au- 
tein  parum  cst,  nisi  adjuvetur  ab  omnipotenti  bono. 
Quod  adjutorium  si  homo  illc  pcr  libcrum  non  de- 
seruissct  arbitrium,  somper  csset  bonus.  Hacc  est 
prima  gralia  quaB  data  est  primo  Adam ;  sed  hac 
potentior  est  in  secundo  Adam.  Prinia  cst  enim, 
qua  fit  ut  habeat  homo  justitiam.si  velit.  Secunda 
ergo  plus  potest,  qua  etiam  fit  ut  velit,  et  tanium 
velit,  tanioq-ue  ardore  diligat,ut  carnis  voluntatem 
contraria  concupisccntem  voluntate  spiritus  vincat. 
Nec  illa  quidem  parva  erat,  quao  demonstrata  est 
etiam  potentia  liberi  arbitrii,  quoniam  Bic  a4Juya« 


13i 


AMULONIS  EPISC.  LUGD. 


m 


batur,  utsine  hoc  adjulorio  in  bono  non  mancrct,scd 
hoo  adjutorium  si  vellet,  deseroret.  H(bc  auiem 
tanto  major  est,  ut  parum  sit  homini  pcr  illam 
roparare  porditam  libortalcm,  parum  sit  dcnique 
non  posso  sinc  illa  vcl  apprchondcrc  bonum,  vcl 
pcrmanerc  in  bono,  si  vclit,  nisi  ctiam  onicialur  ut 
vclit.Tunc  crgo  dodorat  Dous  homini  bonam  voUin- 
talem,  in  illa  quippc  cum  fccorat  qui  fccerat  re- 
ctum ;  dederat  adjutorium,sinequo  in  ea  non  possct 
permanore  si  vcllet,  ut  autcm  vellct  in  ejus  libero 
reliquit  arbitrio.  Sod  quia  noluit  parmanere,  pro- 
fecto  ejus  est  culpa  cujus  moritum  fuissct  si  per- 
manere  voluisset;  sicut  fcccrunt  angeli  8ancti,qui, 
cadcntibus  aliis  per  liberum  arbitrium,  per  idcm 
liberum  arbitrium  stctcrunt  ipsi,  et  hujus  mansio- 
nis  debitam  mercedem  rcciperemerucrunt.tantam 
soilicet  beatitudinis  plenitudincm,  qua  eis  ccrtissi- 
mum  sit  sempcr  sc  in  illa  essc  mansuros.Si  autem 
hoo  adjulorium  vcl  angelo,  vcl  homini,  cum  pri- 
mum  facti  sunt,  defuisset,quoniam  non  talis  nalura 
facta  erat,  ut  sine  divino  adjutorio  possct  mancre 
si  vellet,  non  utique  sua  culpa  cocidissent.Adjuto- 
riumquippodefuis8et,sinequomanoro  non  posscnt. 
Nunc  autem  quibus  decst  tale  adjutorium  jam  poc- 
na  peccati  est;  quibus  autcm  datur,  secundum 
gratiam  datur,  non  secundum  debitum,  ot  tanto 
amplius  datur  per  Jesum  Christum  Dominum  nos- 
trum,quibus  id  dare  Deo  p!acuit,utnonsolum  adsit, 
sincquo  permanere  non  possumus,etiamsi  velimus, 
verum  ctiam  tantum  ac  tale  sit  ut  velimus.  Fit 
quippc  in  nobis  pcr  hanc  Dei  gratiam  in  bono  reci- 
picndo  et  perscvcranter  tenendo,  non  solum  posso 
quod  volumus,  verum  etiam  vcllo  quod  possums. 

XVL  (Cap,  12.)  Prima  libertas  voluntatis  orat 
posse  non  peccare  :  novissima  erit  multo  major, 
non  posso  peccare.  Prima  immortalitas  erat  possc 
non  mori  :  novissima  erit  multo  major,  non  posse 
mori.  Prima  crat  perseverantia3  potestas,  bonum 
posse  non  deserere  :  novissima  erit  perseverantiai 
felicitas,  bonum  non  posse  desererc.  Nunquid  quia 
erunt  bona  novissima  potiora  atquo  meliora,  ideo 
fuerunt  illa  prima  vel  nulla  vel  parva  ? 

XVIL  (Cap,  14.)  Cum  homines  por  correptionem 
in  viam  justitia;  seu  vcniunt,  seu  revertuntur,quis 
operatur  in  cordibus  eorum  salutem,  nisi  ille  qui 
quolibet  plantanto  ot  rigante,  et  quoiibet  in  agris 
vel  arbusculis  operante,dat  incrcmcntum  Dcus? 

XVIIL  (Cap,  16.)  Nec  gratia  prohibet  correptio- 
nem,  nec  correptio  negat  gratiam.Etidco  sic  est  pr«- 
cipienda  justilia,  ut  a  Dco  gralia,  qua  id  quod  praj- 
cipitur  fiat,(ideli  oralionc  poscatur;  et  lioc  utrum- 
que  ita  faciendum  cst,  ut  neque  justa  corrcptio 
negligatur.  Omnia  vero  hajc  cum  charitatc  fiant, 
quoniam  charitas  nec  facit  poccatum,  et  coopcrit 
multitudinem  peccatorum. 

XIX.  Nemo  habet  de  suo  nisi  mendacium  et  pec- 
catum.  Si  quid  autem  habet  homo  veritatis  atque 
justitia,  ab  illo  fonte  est  quem  debemus  sitire  in 


A.  hac  crcmo,  ut  cx  co  quasi  guttis  quibusdam  irro- 
rati  non  deficiamus  in  via. 

CAPUT  V. 

Ex  scrmonc  51  expositmiis  Evangelii  seciindum 

Joannem. 

Sententia  1.  Dorainum  prfBscium  futurorum  por 
prophetam  praidixisse  infidclitatom  Judaeorum.praj- 
dixisse  tamon,  non  fecisse.  Non  cnim  propterca 
qucmquam  Deus  cogitad  peccandum,  quia  futura 
hominum  peccata  jam  novit.  Ipsorum  enim  prass- 
civit  peccata,  non  sua ;  non  cujusquam  alterius, 
sed  ipsorum.  Quaproptor  si  ea  qu©  ille  prasscivit 
ipsorum,  non  sunt  ipsorum,  non  vcreilla  prffiscivit. 
Sod  quia  illius  praiscientia  falli  non  potest,  sine 
l^  dubio  non  alius,  scd  ipsi  peccant,  quos  Deus  pcc- 
caturos  esse  prajscivit.  Feccrunt  ergo  peccatum 
Jud^i,  quod  eos  facore  non  compulit  cui  poccatum 
non  placct,  sed  facturos  osse  pra?dixit  quem  nihil 
latet.  Et  idco  si  non  malum,  sod  bonum  facerc  vo- 
luissent,  non  prohibcrentur,  et  hoc  facturi  pra;vi- 
dcrontur  ab  co  qui  novit  quid  sit  quisquc  facturus, 
ct  quid  ei  sit  pro  ojus  opore  rodditurus. 

II.  Malam  Judaeorum  voluntatem  prajvidit  Deus, 
et  per  prophetam  praenuntiavit  illo  cui  abscondi 
futura  non  possunt.  Sed  aliam  causam,  inquis,  di- 
cit  propheta,  non  voluntatis  illorum.  Quam  causam 
dicit  propheta?  «  QuiadeditilliDcusspiritum  com- 
«  punctionis,  oculosutnon  videant,  ct  aures  ut  non 
«  audiant,  et  cxoajcavit  oculos  corum,ot  obduravit 
«  cor  eorum  (Hom.  xi).  »  Etiam  hoc  oerum  volunla- 

C  tcm  meruisse  rospondco.  Sic  cnim  excaicat,  sio  ob- 
durat  Dous,  desercndo,  ot  non  adjuvando,  quod  oc- 
culto  judicio  facere  potest,  iniquo  non  potest.  Hoc 
omnino  pietas  religiosorum  inconcussum  dcbetin- 
violatumquo  servare.  Sicut  Apostolus,  cum  eamdom 
ipsam  tractaret  difficillimam  qusstionem  :  c<  Quid 
«  ergo  dicomus,  inquit,  nunquid  iniquitas  apud 
«  Deum?  Absit  (Rom.  ix).  »  Sic  ergo  absit  ut  sit 
iniquitas  apud  Deum.  Sive  qyando  adjuvat,miseri- 
corditer  facit;  sive  quando  non  adjuvat, juste  facit, 
quia  omnia  non  temeritato,  sed  judicio  facit. 

III.  Si  judicia  sanctorum  justa  sunt,quanto  ma- 
gis  justificantis  et  sanctificantis  Dei?  Justa  ergo 
sunt,  sod  occulta.  Idco  cum  quflestionos  hujusmodi 
in  medium  venerint,quare  alius  sic^alius  autem  sic, 

j)  quare  ille,  Deo  deseronte,exca3cetur,  ille,Deo  adju- 
vante,  illuminetur,  non  nobis  judicium  de  judicio 
tanti  judicis  usurpemus,sedcontremiscentes  cxcla- 
memus  cum  Apostolo  :  «  0  altitudo  divitiarum  sa- 
«  pientia?  et  sciontia^  Dei  1  quam  inscrutabilia  sunt 
«  judicia  cjus^et  invostigabiles  viai  ejus  (Rom.xi)\n 
Unde  dictum  ctin  psahno  :  «  Judicia  tua  sicut  abys- 
«  sus  multa  {Psal.  xxxv).  » 

IV.  Audiamus  admonentem  Scripturam  atque  di- 
ccntcm  :  «  Altiora  te  ne  quaesieris,  et  fortiora  te  ne 
scrutatusfueris  (Ecr//.iii).»  Nonquiaistanegatasunt 
nobis,cumDeus  magister  dicat :  « Nihilestoccultum 
((  quod  noQ  reveletur  {Luc  viii).  »  Sed  si  «  in  quod 


133 


DE  PRiEDESTINATIONE,  ETC,  EX  AUGUSTlNO. 


134 


«  pervcnimus  in  eo  ambulemus  (PhiL  iii),  >»  eicut  A 
dicil ApostoIus,non  solum  quod  nescimus  etscirc  do- 
bemus,  scd  ctiam « si  quid  alitor  sapimus,  id^noquc 
«nobis  Deus  revclavit.  »  Pcrvcnimus  autcm  in  viam 
fidci,h;inc  pcrscveranlissimetoncamus.Ipsa  pcrdu- 
cit  ad  cubiculum  Rcgis,»  in  quo  omncs  suntthesauri 
a  sapicntifc  ct  scicntia;  abscondili.  >•  Ambulandum 
cst^proficiendum  cst,crcsccndum  cst,  ut  sint  corda 
nostra  capacia  earum  rerum  quas  capcrc  modo  non 
possumuB.Quod  si  nos  ultimus  dicsproficientesin- 
vcnerit,  ibi  discimus  quod  hio  non  potuimus. 

V.  Ne  audeat  quisquam  liberum  arbitrium  sic 
defcndere,  ut  nobis  orationem  qua  dicimus,  »  Ne 
■  nos  infcras  in  tentationcm,  »  conotur  auferre. 
Rursus  ne  quisquam  noget  voluntatis  arbitrium  ct 


CAPUT  VI. 

Ex  lihro  de   Prxdestinatione  sanctorum,  iteinque  de 
dono  perseverantijpf  ad  Prosperum  ct  Hilarium. 

Skntentia  I.  [Cap.  10.)  Inior  gratiam  et  praidc- 
atinationcm  hoc  tantum  intcrcst,quod  pra»dostina- 
tio  est  grati.T  pr.Tparatio,  gratia  vcro  jam  ipsa  dona- 
tio.  Quod  itaque  ait  Apostolus,  «  Non  cx  operibus, 
"  no  forto  quis  cxtollatur,  ipsiua  cnim  sumus  fl- 
<'  pmcntum,  crcati  in  Christo  Jesu  in  operibus  bo- 
<«  nis  'Ephcs.  ii),  »>  gratia  est.Quod  autcm  scquitur  : 
«  qucTB  prapparavit  Deus  ut  in  illis  ambulcmus,  » 
pra?dcstinatio  cst,  qurc  sine  prasscientia  non  potest 
osse,  potest  autom  esse  sinc  prffdcstinatione  pr«- 
Bcicntia.  Projdostinatione  quippe  Dcus  ea  prsscivit 
qua?  fuerat  ipsc  facturus.  Undc  dictum  est:  «Feoit 


audeat   excusare   pccoatuin.  Sed  audianius  Domi-  R  ^"«'/'•tura  8unt(/*a.  xlv).  ..  Pricscire  autem  po- 


num,  et  prffcipicntcm,  ct  opitulantcm,  ct  jubontom 
quid  facore  dobcamus,  et  adjuvantem  ut  iniplcre 
possimus. 

VI.  Quosdam  nimia  suae  voluntatis  fiducia  oxtulit 
in  supcrbiam,et  quosdam  nimia  suro  voluntatis  dif- 
fidcntia  dejccitin  nogligontium.  Illi  dicunt:Ut  quid 
rogamus  Deum  ne  vincamur  tontatione,  quod  in  no- 
stra  cst  potestate?  Isti  dicunt  :  Ut  quid  conamur 
bcne  viverc,  quod  in  Dci  cst  potcstato  ?  0  Domine, 
opatcr  qui  es  in  Cffilis,  no  nos  infcras  in  quainlibet 
istarum  tentationum,  sed  libcra  nos  a  malo.  Audia- 
mus  Dominum  dicentem:  «Rogavi  protc,  Petre,  ne 
■  dcticiat  fidcs  tua  {Luc.  xxii),  »  ne  sic  oxistimemus 
fidem  nostram  essc  in  libero  arbitrio,  ut  divino  non 


tost  eliam  ipsequce  non  facit,  sicut  qucecunque  pec- 
cata,quia  ctsi  sunt  qua:»dam,  quaj  ita  peccata  sunt, 
ut  pttna^  sint  otiam  pcccatorum,  undc  dictum  ost  : 
•<  Tradidit  illos  Deus  in  rcprobam  mcntcm,  ut  fa- 
«  ciant  qufln  non  convcniunt  (Rom,  i),»  non  ibi  pec- 
catuni  Doi  cst,sod  judicium.Quocirca  pr»destinatio 
Dci,(iUtD  in  bono  cst,  gratiaj  cst,  ut  dixi,  prajpara- 
tio.gratia  vcro  cst  ipsius  praBdestinationis  effcctus. 
II.  {Cap.  11.)  Cum  Apostolus  dicat  :  «  Ideo  ex 
«  fidc,  ut  socundum  gratiam  firma  sit  promissio 
«  {Hom.  iv),  »  mirum  cst  homincs  infiniiitati  su® 
se  mallo  committere,  quam  firmitati  promissionis 
Dci.Sod  incertacst  mihi,  inquis,  do  meipso  volun- 
tas  Dei.QuidcrgoPTuanctibivoluntasdetoipsoccrta 
est,  ncc  timcs?  «  Qui   vidotur  starc,  vidcat  no  ca- 


egoatadjutorio.Audiamusctcvangclistamdiccntom:  C  «  dat  (/Cor.  x).  »  Cum   igitur   utraque  inccrta  sit, 


« Dedit  cis  potcstatom  filios  Doi  fieri  (Joan.  iii),  • 
ne  omnino  existimemus  in  nostra  potestato  non 
esse  quod  crcdimus.  Verumtamen  in  utroquo  il- 
lius  beneficia  cognoscamus.  Nam  et  agendo)  sunt 
gratiae,  quia  data  est  potestas,  et  orandum^  ne  suc- 
eumbat  infirmitas.  Ipsa  ost  fides,  qua;  per  dilectio- 
nem  operatur,sicutejus  mcnsuram  Dominus  cuique 
partitus  est,  ut  qui  gloriatur,  non  in  seipso,  sed  in 
Domino  glorietur. 

VII.  Quotquot  tam  superbe  sapiunt,ut  suaj  volun- 
talis  viribus  tantum  e.xistimcntcssc  tribuendum,ut 
negentsibincccssariumdivinum  adjutoriumadbene 
vivendum,  non  possunt  credcre  in  Christum.  Non 
enim  aliquid   prosunt  syllabae  nominis  Christi,  et 


cur  non  homo  firmiori  fidom  suam,  spem,  charita- 
temque  committit  ? 

III.  (Cap.  15.)  Est  etiam  pra^clarissimum  lumen 
prajdestinationis  et  gratia;  ipso  salvator,  ipsc  me- 
diator  Dei  et  hominum  homo  Christus  Josus.  Ille 
enim  homo,  ut  a  Verbo  Patri  coffitorno  in  unitatom 
persona;assumptu8  Filius  Doi  unigeiHtusesset,unde 
hocmeruit?quod  ejus  bonum  qualccunque  prseces- 
sit,ut  ad  hanc  inefTabilem  excelientiam  porveniret? 
Faciente  ac  suscipientc  Verbo,  ipse  homo,  ex  quo 
essecocpit,  Filius  Dei  unicus  essc  ccBpit.  Filium  Doi 
unicum  femina  illa  gratia  concepit.De  Spiritusan- 
cto  et  virgine  Maria  Dci  Filius  unicus  natus  e^t ; 
non  carnis    cupidine,  scd  solo  Dei  munero.  Libera 


sacramenta  Christi,  ubi  resistitur  fidci  Christi.  Fi-  j)  in  illo  voluntas  erat,ac  tanto  magis  erat^quanto  ma- 


des  autem  Christi  est  credore  in  eum  qui  justificat 
impium ;  crcderc  in  modiatorem,  sinc  quo  intcrpo- 
Rite  non  rcconciliamur  Dco;  crcdcre  in  Salvatorcm, 
qui  vcnit  quod  pcricrat  qu.frerc  atquo  salvarc;cro- 
dero  in  cum  (jui  dixit :  •<  Sinc  mc  nihil  potcstis  fa- 
"cerc  (/  Jttaii.  xv).  »  Q\i\  crgo  ignorans  Dci  justi- 
tiam,qua  justificatur  impius,suam  vult  constitucrc, 
qua  convincatur  8uperbus,in  hanc  non  potcst  cre- 
dere,  non  quia  mutari  homincs  in  mclius  non  pos- 
suntjScd  quandiu  talia  sapiunt,non  possunt  crcdere. 
Hinc  excajcantur  ot  indurantur,  quia  ncgando  divi- 
num  adjutorium  non  adjuvantur. 


gis  scrvire  poccato  non  potcrat.  Apparet  itaque  no- 
bis  in  nostro  capitc  ipse  fons  gratiffi,undesecundum 
uniuscujusque  mensuram  se  per  cuncta  ejus  mcm- 
bra  dilfundit.  Ea  gratia  fit  ab  initio  fidci  sua^  homo 
quicunquc  Chrislianus,  quagratia  homo  illc  ab  ini- 
tio  suo  factus  est  Christus,  do  ipso  Spirituot  hic  re- 
natus,  do  quo  est  ille  natus,  eodem  Spiritu  fit  in 
nobis  rcmissio  pcccatorum,  quo  Spiritu  factum  est 
utnullum  haboret  illo  poccatum.  Haec  se  Deus  esse 
facturum  profocto  praescivit.  Ipsa  cst  igitur  prffide- 
stinatio  sanctorum,  quae  in  Sancto  aanctorum  ma^ 
3dme  claruit. 


435 


AlNtULONlS  EPISC.  LUCD. 


136 


De  dcno  perseverautix, 

IV.  {Cap,  1.)  Donum  Doi  esse  pcrsovcrantiam, 
qua  usquo  in  finem  pcrseveratur  in  Christo,  finem 
autom  quo  vitaistafinitur,  in  qua  tantummodo  pe- 
riculum  est  ne  cadatur.  Itaque  utrum  quisque  hoc 
munus  accepcrit,  quandiu  hanc  vitam  ducit,  incer- 
tum  est.  Si  enim  priusquam  moriatur  cadat,  non 
perseverasse  utique  dicitur,  et  verissime  dicitur. 
Quomodo  ergo  perseverantiam  qui  non  perseveravit 
acoepisse  vol  habuisse  dicendus  est? 

V.  (Ibid.)  Si  habcat  aliquis  continentiam,  et  ab 
ea  decidat  atque  incontinens  fiat,  si  justitiam  simi- 
liter,  si  patientiam,  si  ipsam  fidem,  recte  dicitur 
habuisse  et  non  habere.  Continens  enim  fuit,  vel 
justus  fuit^vel  patiens,  vel  fidelis  fuit  quandiu  fuit ; 
cum  voro  essQ  destitit,  non  ei^t  quod  fuit.  Qui  vero 
noQ  per8everaverit,quomodo  perseverans  fuit,  cum 
perseverando  quisquc  ostendatperseverantem?quod 
iste  non  fecit. 

VI.  (Ibid.)  Pcrscvcrantiam,  qua  in  Christo  pcrsc- 
voratur  usquo  in  fincm,  nullo  modo  habuisse  di- 
oendum  est,  qui  non  perscvcravit  usque  in  finom, 
potiusque  hanc  habuit  unius  anni  fidclis,  et  quan- 
tum  infra  cogitari  potcst,si  donec  moreretur  fideli- 
ter  vixit,  quam  multorum  annorum,  si  exiguum 
tomporis  ante  niortcm  a  fidci  stabilikito  dcfccit. 

VII.  (Cap.  2.)  Oratio  qufB  Dominica  nuncupatur, 
quia  eam  Dominus  docuit,  quando  oratur  a  sanctis, 
nihii  peno  aliud  quam  perseverantia  posci  intelligi- 
tur.(Dicimus  enim :  «  Sanctificetur  nomen  tuum,  m 
non  quod  optemus  Deo  ut  sanotificetur  orationibus 
nostris,  sed  quod  petamus  ab  eo  ut  nomen  ejus 
sanctificetur  in  nobis.CsBterum  a  quo  Deus  sanctifi- 
catur,  qui  ipso  sanctificat  ?  Sed  quia  ipse  dixit  : 
«  Sancti  estote,  quoniam  et  ego  sanctus  sum,  »  id 
petimu8etrogamus,ut  qui  in  baptismo  sanctificati 
sumu8,ineoquodesse  coepimus  perseveremus.Haso 
itaque  sanctificatio  ut  in  nobis  maneat  oramus. 
£t  quia  Dominus  et  judex  noster  sanato  a  sc  et  vi* 
vificato  comminatur,  non  delinqucre,  ne  quid  ei 
deterius  fiat,  hanc  continuis  orationibus  precem 
facimus,  hoo  diebus  ac  noctibus  postulamus,  at 
sanctificatio  et  vivificatio,  qus  de  Dei  gratia 
Bumitur,  ipsius  protectione  servetur.)  Quid  cum 
dicimus,  «  Adveniat  rcgnum  tuum,  »  num  aliud 
poscimus  nisi  ut  veniat  et  nobis,  quod  esse  von- 
turum  non  dubitamus  omnibus  sanctis  ?  Ergo 
ethi,  qui  jam  sancti  sunt,  quid  orant,  nisi  ut  in 
ea  sanctitate  quse  iilis  data  est  perseverent?  Neque 
enim  aliter  vcniet  regnum  Dci,  quod  non  aliis, 
sed  his  qui  porseverant  usque  in  finem  certum 
est  esse  venturum.  (Cap.  3.)  «  Fiat  voluntas  tua 
«  in  ctclo  et  in  tcrra,  »  vel  quod  in  plcrisque  codi- 
cibus  legitur,  magisque  ab  orantibus  frequentatur, 
«  sicut  in  ccelo  et  in  tcrra.  »  Quod  plerique  intelli- 
gUQt,Bicut  sancti  angeIi,etnos  faciamus  voluntatem 
tuam,  ut  terra  scilicet  imitetur  coelum,  id  est,  ut 
homo  angelum,  vel  infideiis  fidelem.  Quantaiibet 
enim  homiQes  saQctitate  prspolleaQt,  Qondum  sunt 


A.  a^quales  angcliB  Dci,  nondum  orgo  Biout  in  coolo  in 
eisfitvoluntas  Dci.  «Panem  nostrum  quotidiannm 
«  da  l^bis  hsdie. »  (Cap.  4.)  Hunc  panem  autem  dari 
nobis  quotidie  postuIamus,nc  qui  in  Ghristo  sumus, 
ctEucharistiam  quotidiead  cibum  salutis  accipimue, 
intercedentealiquo  graviore  delicto,dum  abstenti  et 
non  communicantcs  a  coQlesti  pane  prohibemur,  a 
Christi  corpore  separemur.  «  IDimitte  nobis  debita 
«nostra,sicutotno8dimittibus  debitoribus  nostris. » 
(Cap.  5.)  Quam  necessarie  autcm,  quam  providenter 
et  salubriter  admonemur  quod  peccatores  sumus, 
qui  pro  peccatis  rogare  compellimur?  ut  dum  indul- 
gentia  de  Deo  petitur,  conscientiffi  sus  a^imus  re- 
cordetur.  Ne  quis  sibi  quasi  innocens  placeat,  et  se 
extollendo  plus  poreat,instruitur  et  docetur  peccare 

n  8equotidie,dum  quotidie  pro  peccatis Jubetur  orare. 
Sic  denique  ot  Joannes  in  Epistola  sua  ponena  dixit: 
«  Si  dixerimus  quia  peccatum  non  habemus,  nos 
«  ipsos  seducimus,  ct  voritas  in  nobis  non  eat 
«  (/  Joan.  i).  M  Jam  vcro  cum  dicunt  sancti :  «Nc  nds 
« inferas  in  tentationem,  scd  libera  nos  a  malo,»  quid 
aliud  quam  ut  in  sanctitatc  perseverent  precantur? 
Nam  profecto  concesso  sibi  isto  Dci  dono,  quod  esse 
Dei  donum  cum  ab  illo  poscitur  satis  aperteque 
monstratur  ;  isto  crgo  concesso  sibi  Dei  dono  ne 
inferanturin  tcntationem^ncmosanctorumnon  tenet 
usquo  in  fincm  perscverantiam  sanctitatis.  Neque 
enim  quisquam  in  proposito  Christiano  persevcrare 
desistit,  nisi  in  tentationem  primitus  inferatur.  9i 
ergo  concedatur  ei  quod  orat,  ut  non  inferatur, 
utique  in  sancUficatione  quam,  Deo  donante,  per^ 

C  cepit,  Deo  donante,  persistit. 

VIII.  (Cap.6.)  Non  dicant  homines  perscverantiam 
cuiquam  datam  usqueinfinem,  nisicumipsevenerit 
finis,  et  perseverasse  cui  data  est,  repertue  fuerit 
Qsque  in  finem.  Dicimus  quippe  castum  quem  novf- 
mus  castum^sive  8it,sivo  non  sit  in  eadem  castitate 
mansurus,  et  si  quid  aliud  divini  muneris  habeat, 
quod  teneri  et  amitti  potest,  dicimus  eum  haber^ 
quandiucunque  habet ;  et  si  amiserit,  dicimus  ba- 
buissc.  Porseverantiam  vero  usque  in  finem,  qnd^ 
niam  non  habet  quisquam  nisi  qui  perseveret  nsque 
infinem,multi  eam  possunt  habero,nullu8amittere. 
Neque  enim  metuendum  est,neforte  cum  perdevera^ 
Yorit  homo  usque  in  finem,  aliqua  in  eo  mala  volun* ' 
tas  oriatur,  nepersevoret  usque  in  finem.  Hoc  ergo 

0  Dei  donumsuppliciteremereripotest,8edcumdatum 
fucrit,  amitti  conlumaciter  non  potest.  Cum  enim 
pcrscveret  quisque  usque  in  fincm,  neque  hoc  do- 
num  potcstamittere,  necaliaquaipoteratante  finem. 

IX.  Imperavit  Dcus,  ut  ei  sancti  cjus  dicant  oran- 
tes:  «Nenos  inferas  in  tcntationem.  »  (Ibid.)  Quis* 
quis  igitur  exauditur  hoc  poscens,  non  infertur  in 
contumacise  tentationcm,  qua  possit  vel  dignus  sit 
perscverantiam  sanctitatis  amRtere.At  enim  volun- 
tate  sua  quisque  dcserit  Deum,ut  merito  deaeratur 
a  Deo,  quis  hoc  negaverit?  Sed  ideo  petimus  ne 
inferamur  in  tentationem,  ut  hoc  non  fiat.  Et  si 
exaudimur,utique  non  fit,  quia  Deua  non  permittit 


437 


DE  PRiEDESTIWATIONB,  ETC.,  «X  AUGUSTINO. 


138 


ui  fial.Potens  eniip  e8i,€rt  a  malo  in  boninii  Oecteve^ 
volttntaAes,  et  in  lapsinn  pronas  converiere  ae  diri 
gere  in  sibi  placitum  gressum^cui  non  frustra  dici. 
lur  :  «   Deus,  tu  convertens  vivificabis  nos  (Psal, 
LiiYiciv) ;  non  frustra  dicitur  :  c   Ne  des  ad  moven-    , 
duai  pedem  meum  (Psal.  cxx) ;  •  non  frustra  dici- 
iur :  «  Ne  tradas  me,  Domine,  a  desiderio  meo 
i  peccatori  (Psal,  cxxkik);  »  postremo  non  frustra 
diciUir  :  «  Ne  nos  inferas  in  tentationem.  ■  Nam 
quisqiiis  in  ientatkmem  non  infertur,  profecto  nec 
in  teniationem  aua  malse  voluntatis  infertur;  et 
qui  ia  tentationem  ^a)  male  volimiaiis  non  in* 
fyrtar  in  nallam  prorsus  inferinr. 

X4^ap.6^)Tutiore8  viviiMs^si  iotum  Deo  damus, 
non  aatem  Don  illi  ex  parte,  et  nobb  et  parte  oom- 
ttittiiaiis.Quando  enixn  rogamus  ne  in  tentationem 


XV.(C«;?.2i.)Intoreflt  quaotum  et  in  quibus 
bus  erretur,  ct  quam  fadle  quisquam  oontgat,  vei 
quanta  pertinacia  suuni  defendere  coneturerrorem. 
BonflB  quippe  spei  est  homo,  si  eum  sic  profioiei- 
lem  dies  ultimus  vitae  hujus  invenerit,  ut  adjician- 
tur  ei  quae  proficienti  dofuerunt,  et  perflciendus 
quam  puniendus  potius  jndicetur. 

XVI.  (!bid.)  Quisquis  dicere  gratiam  Dei  secun- 
dum  merita  nostra  dari,  sicut  catholicus  fidelis 
exhorret,  nec  ipsam  fidem  subtrahat  Dei  gcati», 
quia  raisoricordiam  consecutus  ost  ut  fidelis  esset. 
Ac  per  hoc  gratiae  Dei  tribuat  perseverantiam  qun- 
que  usque  in  finem,  quia  misericordiam  eonsequi- 
tur,  quam  poscit  quotidie,  ne  inferatnr  in  tentati^ 
nem.Inter  initium  autera  fidei,et  perfectionem  |)6r- 
severantis,  media  sunt  illa  quibus  recte  vivinnik. 


feniamuB,  admonemor  infirmitatis  et  imbeoilitatig  ^  Haec  itaquo  omnia,  initium  scilicet  fidei,  et  effitani 


s 
noatra,  dam  sic  rogamus,  ae  quis  se  insolenter 

exto]lat,ne  quis  sibi  superbe  aut  arroganler  aliquid 

assu«iat,ne  quis  aut  confessionis  aut  passionis  glo- 

twgk  fiuam  dioot,  oHm  Dominus  ipse  humilitatem 

doeess  4ixarit :  «  Yigilate  et  orate,  ne  veniatis  in 

•  tentaUonem.  Spiritus  quidem  prompius  est,  caro 

I  autem  infirma  (Jfott/i.  xxn),  »  ut  dum  prsBcedi^ 

JkmailiBet  suiMnissa  confessio,  et  datur  totum  Deo 

quidquid  suppHciier  oum  timore  Dei  petitur,ipsiu8 

pietaie  prttstetur. 

XI.  (Cap,  7.)  Post  casum  hominis,  non  nisi  ad 

l^nrtlam  suam  Deus  voluit  pertinere,  ut  homo  acce. 

dot  ad  eum ;  neque  nisi  ad  gratiam  suam  voiuit  per. 

tinere,  ui  bomo  mon  recedat  ab  eo.  ttano  graiiam 


usque  in  finem,  dona  sua  Deus  largiturum  se  vo- 
catis  suis  esse  prfflscivit. 

XVil,(Cap.22.)  An  vero  timendum  est  ne  tunc  de 
se  homo  desperet,  quando  spes  e(}us  ponenda  de- 
monstratur  in  Deo,  non  autem  desperaret,  si  eam 
in  seipso  superbissimus  et  infelicissimus  poneret? 
(Cap.  23.)  Atque  utinam  tardi  corde  et  infirmi,  qai 
non  possuni  vel  nondum  possunt  Scripiuras  nec 
earum  expositiones  in^Uigere,  sic  audirent  vel  noo 
audirent  in  hac  qusstione  disputationes  nostras.ut 
magisintuereuturorationessuas,quassemperhabiiit 
et  habebit  Ecclesia  ab  exordiis  suis  donec  finiaiar 
boc  siBCulum.Quando  enim  non  oraium  est  in  Ee- 
clesia  pro  infideiibus  atque  inimicis  ejus,tit  orede- 
posuit  in  illo  in  quo  sortem  consecuti  sumus,  prs-  0  rent?  Ouandoiidelis  quisquam  amicum,pi^oximum. 


deslinati  secundum  propositum  ejus  qui  universa 
operstur ;  ac  per  boc  sicut  operatur  ut  accedamus, 
810  operatur  no  discedamus. 

XII.(l^id.)ProrBU8  in  bac  re  non  operosas  dispu- 
tatiOBes  expetat  Ecelesia,  sed  attendat  quotidianas 
orationes  suas.Orat  ut  increduH  credant,Dous  ergo 
csnvertit  ad  ftdem.  Orat  ut  credentes^perscverent, 
Dec»  ergo  donat  perseverantiam  usque  in  finem. 
Hsc  Deus  se  factttmm  esseJprffiscivit.Tpsa  est  pr»- 
destinaMo  sanctorum,  quos  elegit  in  Christo  ante 
coB^tiitionem  mundi. 

X!li.(^^.i6.)Gum  constet  alia  Deum  dare  etiam 
aon  orafitibus^  sicut  initium  fidei,  alia  non  nisi 
orantilms  prapara8se,sicut  usque  in  finem  perseve- 


.  conjugem^habuit  infidelem,  et  nT>n  ei  petivit  a  De- 
mino  mentem  obedientem  in  Christiaftam  fidem? 
Quis  autem  sibi^unquam  non  oravit,  ut  in  DomiAO 
permaneret  ?  aut  quis  sacerdotem  super  fideles  De- 
minum  invooantem,  si  quando  dixit  :  €  Da  Uiis^ 
c  Domine,  in  te  perseverare  usque  in  finem,  •  nob 
solum  voce  ausus  est,sed  saltem  cogitatione  ropre* 
hendere,ac  non  potius  super  egus  talem  benedioHo- 
nem,  et  oorde  credente,  et  ore  oonfitente  respoiidit» 
•Amen?»cum  aliud  in  ipsa  oratione  Dominioaniefi 
orent  fideies,  dicentes  maxime  iliud  :  Ne  aos  in- 
«feras  in  tentationem,>nisi  ut  in  sancta  oiiedtentia 
perscverent  ?  Sicut  ergo  in  his  orationibus,ita  et  in 
hac  fide  naia  est  et  crevit  et  crescit  Bcolesia,  qifa 


rantiam^profecto  qui  ex  seipso  hanc  habcre  se  pu-  «v  fide  creditur,  gratiam  Dei  non  seoutidum  merita 


tat,  Bon  orat  ut  habeat.  Cavcndum  est  igitur,  nie 
dum  timemus  ne  tepescat  hortatio,  exstinguatur 
oratio,  accendatur  elatio. 

XIV.  (Cap.  17.)Sua  dona  quibuscumque  Deus  do- 
iiat,proculdubio  se  donaturum  esse  prajscivit,  ct  in 
suapraescieniiapraeparavit.Quos  crgo  praedestinavii, 
ipsos  et  vocavit,  vocatione  ilia,quam  saepe  comme- 
morare  non  piget,  de  qua  dictum  est  :«Sincp(Bni- 
•  lentia  sunt  dona  et  vocalio  Dei  (Hom.  xi).  » 
Namque  in  sua,  qu«  falli  mutarique  non  potest, 
prsscientia,opera  sua  futura  disponere,id  omnino, 
oec  aliud  quidquam  est  prssdestinare. 

Patroi..  CSXYI. 


accipiontium  dari.  Quandoquidem  noH  oraret  fie- 
clesia  ut  daretur  infidelibus  fides^  nisi  Deum  cre- 
dcret  ct  aversas  ot  adversas  hominum  ad  se  conver- 
tere  voluntales,  nec  oraret  Ecclesia  ut  perseveraret 
in  fide  Christi  non  decepta  vel  victa  tentationibus 
mundi,  nisi  crederet  Dominum  sic  in  potestate 
babere  cornostrum,ut  bonumquod  non  tenemusnisi 
propria  voluntate,non  tamen  teneamus  nisi  ipse  in 
nobis  operetur  ct  velle.Nam  si  haec  ab  ipso  quidem 
poscit  Ecclesia,  sed  a  seipsa  sibi  dari  pntat,  non 
vcras,scd  perfunctorias  orationes  habet,  quod  absit 
a  nobis.Quis  enim  veraciter  gemat  desiderans  acci- 

S 


139 


AMOLONIS  EPISC.  LtlGD. 


140 


pere  quod  orat  a  DominOySi  hoc  a  seipso  se  sume-  A 
re  exisiimet,  non  ab  illo  ? 

XVIII. (Caj!?.23.)«Quid  oremus  sicut  oportet  nesci- 
t  mus,  sod  ipso  Spiritus,  ait  Apostolus,  interpollat 
«  pro  nobis  gcmitibus  inenarrabilibus(/J<w«.vi'i).i 
Qui  cst «  ipse  Spiritus  intcrpellat,»nisi  intcrpollare 
facit  gcmitibus  inenarrabilibus,  sed  vcracibus,(iuo- 
niam  veritas  cst  Spiritus?  Ipse  esl  cnim  de  quo  alio 
loco  dicit  : « Misit  Dcus  Spiritum  Filii  sui  incorda 
«  nostra  clamantem  Abba  patcr  (GalaC.  iv).  »  Et 
hic  quid  est«  clamantcm,»uisi  clamare  facientcm? 
ubi  inielligimus  ct  hoc  ipsum  esse  donum  Dci,  ut 
veraci  corde  et  spiritaliter  clamomus  ad  Doum.Fal- 
luntur  itaquo  qui  putant  cssc  a  nobis,  non  dari 
nobis,  ut  petamus,  queramus  atque  pulsemus. 
Accepimus  enim  spiritum  adoptionis  filiorum,  in  n 
quo  clamamus  Abba  patcr. 

XIX.  {Ibid,)  Qua3  poscit  a  Domino,  et  somper  ox 
quo  esse  cocpit  poposcit  Ecclcsia,  ita  Deus  vocatis 
suis  daturum  se  csse  pr(C3civit,ut  in  ipsa  prsdesti- 
natione  jam  dederit.Quod  Apostolus  sino  ambigni  tatc 
declarat.  Scribcns  quippe  ad  Timothcum  :  «  Colla- 
t  bora,  inquit,  Evangclio  sccundum  veritalem  Dci, 
«  salvos  nos  facicntis  et  vocantis  voeatione  sua 
t  8ancta,non  sccundum  opera  nostra  sed  secundum 
t  propositum  suum  etgratiam  qu(B  data  cst  nobis  in 
«  Christo  Jesu  ante  tcmpora  (ctcrna,  manifestata 
t  autem  nunc  pcr  advcntum  Salvatoris  nostri  in 
c  Ghristo  Jesu  (//  Tim.  ii.)  »  Illo  itaquo  dicat 
Ecclesiam  aliquando  in  fide  sua  non  habuisse  vori- 
tatem  prffidcstinationis  hujus  et  gratis  qui  dicero 
audet  aliquando  eam  non  orasse  vel  non  veraciter  ^ 
orasse,  sive  ut  crcdcrent  infldeles,  sivc  ut  pcrsevc* 
rarent  lideles.  Qu«  bona  si  semper  oravit,  sempcr 
ea  Dei  dona  esse  utiquc  credidit,  nec  ab  illo  csso 
praecognita  unquam  ci  ncgare  fas  fuit,  ac  pcr  hoc 
prflBdestinationis  hujus  fidem  nunquam  Ecclesia 
Ghristi  non  habuit. 

XX.  (Cap.  24.)  Et  hoc  Dei  prseceptum  cst,  ct  hoc 
prseceptum  obedienter  audire,  id  est,  «  ut  qui  glo- 
«  riatur  in  Domino  glorietur  (/  Con  i),  »  similiter 
ut  ceetera  Dei  donum  est.  Quod  donum  qui  non  ha- 
bot,  non  dubito  diccre,  alia  qusecumque  habct,ina- 
niter  habet. 

XXI.  {Ibid.)  Oramus   ut   Dcus  gratisQ  det  nobis 
inielligere  ei  conflteri,post  ingentem  et  inefTabilem 
ruinQm,qua  in  uno  omnes  cccidimus,neminem  nisi  D 
Dei  graiia  liberari,  eamque  non  secundum  mcriia 


accipientium  ianquam  debitamreddi,8ed  ianquam 
veram  gratiam  nullis  meritis  prsoedentibus  graiis 
dari. 

XXII.  (Ibid,)  NuUam  est  illusirius  prsdestina- 
iionis  exemplum,quam  ipse  Mediaior.Quisquis  vult 
eam  fidelis  bone  iniclligereyaitendat  ipsum,aique  in 
illo  inveniat  ci  seipsum.  Fidelis,  inquam,  qui  in  eo 
vcram  naturam  credit  et  connteiur  humanam,  id 
est,  nostram^quamvis  singulariter,  suscipienie  Deo 
Vcrbo,in  unicum  Dei  Filiumsublimatum,ilauiqui 
susccpii  ei  quod  suscepit,  una  essei  in  Triniiaie 
persona.Ncque  enim  homine  assumpio  quaiernitas 
facta  est,sed  Triniias  mansii,assumpiiono  illa  inef- 
fabiliter  facicnie  personee  unius  in  Deo  ei  homine 
veriiaiem.  Quoniam  non  Deum  tanium  dicimus 
Christum,  sicui  hffiretici  Manichsi ;  nec  hominem 
ianium^sicuihsreiici  Photiniani ;  nec  iia  hominem, 
utaliquid  minushabeat,quod  ad  humanam  naiuram 
pertinero  certum  esi,  sive  animam,  sive  in  ipsa 
anima  meniem  raiionalem,sive  carnem  non  de  fe- 
mina  sumptam,  sed  faciam  de  Verbo  in  camem 
converso  aiquo  muiaio,quffi  omnia  iria  falsa  et  vana 
hffireiicorum  Apollinarisiarum  ires  paries  varias  di- 
vorsasque.fecerunt.Sed  dicimus  Chrisium  Deum  ve- 
rum,natum  de  Deo  Paire,sine  ullo  initio  iemporis, 
eumdemque  hominem  verum,  naium  de  homine 
matre,certa  pleniiudine  iemporis.Ne  ejus  humani- 
tatem,  qua  minor  est  Paire,  minuere  aliquid  ejus 
diviniiati,qua  aequalis  esi  Pairi.Hoc  autem  uirum- 
que  unusesi  Christus,qui  ei  secundum  Deum  veris- 
sime  dixii  :«  Ego  ei  Pater  unum  sumus,iet80cun- 
dum  hominem  verissime  dixit  :  «  Paier  msyor  me 
«  esi  {Joan,  x ;  xiv).»  Qui  ergo  hunq  feoit  ex  semine 
David  hominem  justum,qui  nunquamessei  ii\jusiu8 
8ine  ullo  merito  prscedeniis  voluniaiis  ejus,ipse  ex 
injusiis  facit  justos  sine  ullo  meriio  prseoedentis  vo- 
luntatis  ipsorum,ut  ille  capui,hi  membra  sint  ejus. 
Qui  ergo  fecit  illum  hominem  sine  ullis  ejus  meriiis 
praecedeniibus,  nullum  quod  ei  dimiitereiur,  vel 
origine  irahere,  vel  voluniaie  perpeirare  peccatum, 
ipse  nullis  eorum  prfficedeniibus  meriiis  fecit  cre- 
dentes  in  eum,quibu8  dimiiiai  omne  peccatum.Qui 
fecii  illum  ialomutnunquamhabueriihabiiurusque 
sii  voluniaiem  malam,ipse  facii  in  membris  ejus  ex 
mala  voluniaie  boaum.Ei  illum  ergo  ei  nos  prsede- 
8iinavit,quia  ei  in  illo  ut  esset  caput  nostrum,  et 
in  nobis^  ui  ejus  corpus  essemus,  non  prsecessura 
meriia  nostra,  sed  opera  sua  futura  praescivit. 


I4i 


UB.  CONTRA  JUDyEOS. 


142 


AMULONIS 

EPISTOLA  SEU  LIBER  CONTRA  JUDJIOS 

AD  GAROLUM   REGEM. 


I.  Detestanda  Juda>orum  perfidia,  et  corum  inter  A 
Ghristianos  conversatio  quantum  sit  noxia  fidelibus, 

et  ecclesiarum  doctoribus  poriculosa,  apud  multos 
incognitum  est,  non  solum  vulgares  et  plcbcios,  scd 
etiam  nobiles  ct  bonoratos,  doctos^pariter  vel  indo- 
ctos :  et  apud  eos  maxime,  intor  quos  nulla  praefato- 
rum  infidelium  babitatio  aut  frequentatio  est.  Unde 
necessarium  duximus,  et  quantum  religionis^dam- 
num  ex  eorum  permistione  Cbristianus  populus 
sentiat,  et  quid  de  eis  observandum  vcl  diviuajau- 
cloritaSyVelsanctorum  Patrumvenerabilia  instituta, 
vel  antiquorum  principum  religiosa  edicta  percepe- 
rint,  praesentium  litterarum  scriptis  breviter  cora- 
prehendere  ^et  tam  per  nos,  quam  per  vestram  una- 
nimem  fraternitatem  et  fraternam  unanimitatem^ 
ad  noUtiam  omnium  qui  nobis  in  Domino  rcgendi  j. 
commiaai  sunt,  vel  cuicunque  nosse  voluerint,  et 
valuerint  pervenire. 

II.  Ad  quam  rem  sollicite  peragendam  constrin- 
git  nos  vehementer  ipsa  pastoralis  officii  necessitas ; 
etanimanim  damna,  quas,  juxta  exemplum  Aposto- 
Ii,Dei  flemulatione  £elare,debemus,et  ab  insidiis  scr- 
pentis  antiqui,qui  veneno  malitias  suoi  (idclium  men- 
tes  semper  depravare  conatur,  Domino  auxilianto, 
CQstodire :  ut  Eksclesia  Dei  vivi,  sponsa  Agni,  in  fidei 
et  religionis  sinceritate,  proprio  viro  incorrupta  et 
casta  servetur.  Juxta  quod  idem  Apostolus  dicit  : 
« iEmulor  enim  vos  Dei  aemulatione  :  despondi 
•  enim  vos  uni  viro  virginem  castam  cxhibcre 
t  Christo.  Timeo  autem  ne  sicut  sorpens  Evam  se- 
t  duxit  astutia  sua,  ita  corrumpantur  sensus  vcstri» 

« et  excidant  a  simplicitate  qu(B   est  in  Chrislo  C 

« {II  Cor.  XI,  2, 3).»  Quod  maxime  nobis  metuendum 

esse,  qui  in  his  novissimis  et  periculosis  temporibus 

occuItoDeijudicioEccIesiffircgimen  sortiti  sumus, 

iestatur  alibi  idem  ipse  Apostolus,  et  imminens  pe- 

riculum  aperte  denuntiai,  dicens :  ■  Spiritus  autem 

>  manifeste  dicit,  quod  in  novissimis  tcmporibus 

•  discedent  quidam  a  fide^  attendcntes  spiritibus 

<  erroris,  6t  doctrinis  damoniorum,  in  hypocrisi 

«loquentinm  mendacium,  et  cauteriatam  haben- 

« lium  suam  conscientiam  (/  Tim.  iv,  1). »  Undc  et 

Dominus  in  Evangelio,  omnium  fidelium  mentos 

terret,  et  prsmonet,  dicens  :  «  Verumtamen  Filius 

« hominis  veniens  putas  inveniet  fidcm  in  terra  (Luc. 

•  Uiii,  8)?  •  Hoc  namque  tempus,  et  hos  periculo- 

'  Hunc  librum  sub  nomine  Rabani  Mauri  ediderat  D 
Petrus  FranciscusChifQetius;critici  vero  plurimi,et 
bimagni  ponderis,  inter  quos  auctores  Historias  littQ- 
rariae  Galiiaei  tum  ex  manuscriptorum  unanimi  con- 


sissimos  dics,  in  quibus  abundante  iniquitate  refri- 
gescit  charitas  multorum,  etiam  Isaias  propheta  si- 
gnificat,  ubi  ait  :  «  In  die  illa  auferetur  paxillus  qui 

•  fixus  fuorat  in  loco  fideli,  et  frangetur,  et  pcribit 

•  et  cadet  quod  pcpenderat  in  eo,  quia  Dominus 
c  locutus  est  (Isa.  xxii,  25).  • 

III.  Primum  itaque  iliud  ad  memoriam  reduci- 
mus,  ut  rccogitet  et  perpendat  unusquisque  fidelis 
qui,  et  quales,  et  quam  cavendi  sint  de  quibus  nunc 
loquimur;  id  est,  perfidi  et  blasphemi  Judsei.  De 
ipsis  enim  Dominus  in  Apocolypsi  Joannis,  angelo« 
id  est  sacerdoti  Ecclesise  Smyrnffi  loquitur,  dicens  : 

•  Scio  tribulationem  tuam,  et  paupertatem*8ed  di- 
■  ves  es ;  et  blasphemaris  ab  his  qui  se  dicunt  Ju- 
«  dacos  esse,  et  non  sunt,  scd  sunt  synagoga  Satanae 
«  (Apoc.  II,  9). »  Et  iterum  Angelo  Ecclesiffi  Phi- 
ladclphio}  scribit  :  «  Ecce  dabo  de  synagoga  Sa- 
c  tance  qui  se  dieunt  Judaeos  esse,  et  non  sunt^^scd 
t  mentiuntur :  ecce  faciam  illos  ut  veniant,  et  ad- 

•  orent  ante  pedes  tuos,  et  scient  quia  ego  dilexi 
«  te  (Apoc.  in,  9). »  De  his  ergo  non  Juda^is,  ut  ipsi 
mcntiuntur,  sed  synagoga  Satanae,  dicit  etiam  bea- 
tus  Paulus  apostolus  ad  Thessalonicenscs  :  •  Quia 
c  cadem  passi  estis  et vos  a  contribulibusvestris,qude 
«ctipsiaJudaeis,quietDominumoccideruntJesum, 
«  et  prophetas :  et  nos  persecuti  sunt,et  Deo  non  pla- 
c  cent,et  omnibus  hominibus  adversantur;  prohi- 
c  bentes  nos  gcntibusloqui  utsalvae  fiant,etimpleant 

•  peccata  sua  semper :  pervenit  autem  ira  Dei  super 
«  cos  usque  in  finem  (/  Thcss.  ii,  14,  15,  16).  •  De 
talibus  ct  beatus  Joannes  in  Epistola  sua,  fidelibus 
prascipit,  dicens  :  c  Si  quis  venit  ad  vos,  et  hanc 
«  doctrinam  non  alTert,  nolite  recipere  eum  in  domo, 
c  nec  avc  ei  dixeritis :  qui  onim  dicit  illiave,  commu- 
c  nicat  operibus  illius  malignis  (//  Joan.  10,  11). » 
Quod  licet  nonnulli  tantummodo  de  haereticis  qui 
ab  Ecclcsia  reccsserunt,  et  Christi  Hdei  contraria 
docent,  dictum  putcnt;  nos  tamen  vigilanter  consi- 
derare  debemus,  quod  nuHam  exceptionem  fecerit 
Apostolus,  sed  generaliter  de  omnibus  doctrinam 
Christi  respucutibus  dixerit  :•  Si  quis  venit  ad  vos, 
c  et  hanc  doctrinam  non  affert^  >  et  caetera. 

IV.  Si  quis  autcm  illud  nobis  opponit,  quod  iste 
scrmo  vcniendi,  quo  dictum  est.  <  Si  quis  venit  ad 
vp3,  »  propric  quodammodo  de  faisis  doctoribus  in 
Scripturis  poni  soleat,  de  quibus  et  Dominus  dicit : 

sensu,  tum  ex  styli  dissimilitudine,  Rabano  abjudi- 
candum  censuerunt  et  Amuloni  nostro  restituen- 
dum.  Quos  sequimur.  Vide  Historiam  litterariam 
Gallide.  EpjT. 


m 


AMtlLONlS  15MSC.  LtfOD. 


414 


«  Attendrte  aTalsis  propbetis,  qui  veniunt  ad  vosin  X  gio,  ct  ejus  Ecclesios  communicatio  qua}  catholica 


«  vestimentis  ovium,  intrinsecus  autem  sunt  lujpi 
•  rapaces  (Matth,  vn,  15;  »  et  iterum  :  t  Omnot 
r  quotquot  venerunt,  fures  sunt  ct  latrones  {Joan, 
X,  8) ; »  legat  Hkiutti  beati  Augustini,  contra  quin- 
que  haereses  prsetitulatum ;  id  cst,  paganorum, 
JudiBonim,  Manichffiorum,  Sabellianorum,  Ariano- 
rum  :  et  evidenter  agnoscct  Judoeos  falsos  esse  do- 
otpres,  et  inter  caBtcros  hsreticos  deputari;  ct  id- 
flttCo  hi  tmmi  €oHoqtrro  atque  eonviotu,  consesen  vel 
prooessti,^  iMCQ!o<per  qum  phirimi  eis  adulantui^ 
tHf^qa^  bteretivos  esse  'cavendos ;  imo  et  pefores 
htf^MS^cfs  :  sfcuieos  Ecdesiaeatfaolica  esse  judioat, 
qtttt  in  diefbus  Dominic®  passionis,  poat  httreticos, 
et  Bchismaticos,  et  prope  paganos  pro  eis  orat,  boc 


est,  ot  cathelica  nominatur  non  solum  a  suis,  vc- 
rum  otiam  ab  omnibus  inimicis. 

VI.  Juxta  hffic  verba  sancti  Doctoris  et  Palris, 
repudiandi  sunt  isli  omnes  (ia  quibus,  et  cum  qui- 
bus  etiam  Judoii) ;  et  ita  tantummodo  cisdem  utcn- 
dnm  est  Ecelcsis  Dei,  ut  ipsa  proficiat,  ut  illi  cor- 
rigantur,  ut  cx  corum  comparationc  pulchrcscat, 
non  cx  corum  (quod  absit)  participatione  sordescat. 
Tanquam  hostcs  enim  Dei,  et  inimici  •erucisChriBti 
vitandi  8unt,de  quibQB  ipBC  DcHninus  C^9tu8  dicit : 
«  Qui  non  est  meoum,  contra  me  esl :  ^  qvA  non 
«  colligit  mecum  ^ispergit  (Imc.  ii,  23).  •  Qa^m  «t- 
tevte  auiem  iBtoram  oonBortia  fugieiHia  Bini^betttaB 
Joannes  aposiolua,  non  solum  verbiB  (ut  mpra  p»> 


itpAo  patenter  ostendens  eos  et  pejores  esse  h8?re-  j^  suimus),  sed  e<»aiQ  exemplis  edocuit :  Biout  beatus 


Udd,  'et  protimoB  paganis.  Qnia  videlicet  proprium 
Idsae^Boiet  httreticorum,  de  Domino  Jesu  Cfaristo  Dei 
Iraio  qofidam  vera,  qusedam  falsa  eentire :  proprium 
autem  JudsorQm^  CQneta  de  ilio  falsacredere;  dum 
UtQm  et  Deum  qqUo  modo  OBse  credunt,  et  hominem 
tantum  iBOnAnQniB  naturaB,  id  est,  ex  viro  et  femina 
pro^Matom  ad^QC  sQspicantQr  ventQnim.Quod  vero 
unnm  DoQm  conditorem  omnium  conntentur,  etiam 
idoloram  coltorcs  negare  non  solent. 

y,  Cnde  el  prsefatus  venerabihs  Doctor,  Ifbro  de 
vera  religionlB  (jDap.  5),  quatuor  ordines  errantium 
orditiiimomnimodis  cavendosinllihriBtiana  religione 
6omi&6iidat  et  incnlcat,  dioens  :  c  Neque  in  confu- 
dcfne  poganofum,  neque  in  purgamentis  hffiretioo- 
itinQi^  neqne  in  languore  sohismaticorum,  neque^in 


irenaDus  ecdesiiB  Lugdunonsis  aniiquismmtiB  ponti- 
feXf  et  Martyr  gloriosns,  in  iibris  sqib,  4e  «e  ipeo, 
et  de  beato  Polyoarpo  disoipulo  ejuB  scribit  Ub.  nt 
adv.  ha?r.,o.  3),dioens :  PolyoarpQS  qui  boq  boIqbb 
ab  apostoliB  erttditus  est,  et  eonversalus  OQm  hiB 
qni  Dominum  viderant,  sed  et  ab  ipsiB  «poBteliaor- 
dinatus  est  Smymceorum  eedesiffi  eptBoopus :  qnem 
nos  quoqoe  in  prima  letate  nostra  vidimuB  (4\u  et- 
enim  pcrmansit,  in  vita  et  kmgeva  «tate  perduram^ 
nobilis  vivendOy  sed  et  moriendo  nobiliorexBUtiii; 
quippe  qui  vitam  martyrio  termtnavlt.  Et  BQBtetiafli 
nunc  qui  audicrunt  ab  ipso,  quod  JoamseB  discipu- 
luB  Domini,  apud  EphcBum  oum  bdneas  tavandi 
gratia  fuisflet  ingreflsufl,et  vidieflei  ibi  OerMhuoi; 
exsiluiflsot  contiuQO,  et  difloeBBiBset  non  letuB,  di* 


JDttcfltate  jQdKBornm  qQeerenda  rdigio  est ;  sed  apQd  G  cens  :  Fugiamufl  hino,  ne  et  balne»  ipfle  oomiani, 


tt»  iBoIOB,  qirt  Chrlstiani,  catholici,  orthodoxi  no- 
tiiinatitQr;  19  est,  integritatis  cQstodes,  et  rccta 
aecitanteB.  •  Ubi  etiam  ostendens,  et  docens  quod 
hl8  fnatliot*  generibus  hominum  tam  caute  et  pie 
utendum  0tt  EiDClefliffi  Dei,  ut  ex  his  non  solum 
noti  deprayetur,  sed  etiam  proflciat,  et  eniteseat 
in  meliQS,  8ub|ungit,  dicens  {Cap.  6) :  •  H«ec  enim 
Kooleflia  Dei  oathotiea,  per  totum  orbem  valide  late- 
qne  difhisa,  omnibQS  errantibus  utitur  ad  prove- 
etuB  8Q08,  et  ad  eonim  correctionem  cum  evigilare 
▼oluennt.tllitQr  enim  gentibus  ad  materiam  opera- 
fioniB  BQCB,  hiBreticiB  ad  probationem  doctriufie  suse, 
BchiBmaticifl  ad  documentum  stabilitatis  su»,  Ju- 
dttis  ad  cotttparationem  pulchritudinis  su(b.  Alios 


in  quibus  Qerintfaus  iavat  veritatifl  inimieufl.  ideai 
etiam  PoiycarpQS  Marcioni  aliqQandooamooeiirriB' 
set,  diccnti  sibi :  Agnoscis  noe,  rospondR :  AgDoeco, 
Qgnoflco  primogenitum  Satans.TaniatQRe  apoetelh 
titque  eorum  discipuli  in  religione  caQielii  «tebMi^ 
tur,  Qt  ne  verbi  quidem  commanionem  eam  alique 
eornm,  qai  a  veritate  dcviaverant.  habere  peieren- 
tur. 

Ad  hffic  si  forte^aliquis  dicit,  Gerintham  hsreii- 
cum  fuisse,  non  Jud«um,noverit  iemporibufi  ap<^ 
-fltolorum  non  fuisse  haereticofl  nisi  ex  Judffin  ac  S»* 
maritanis,  sicut  fuerunt  Simtm  et  Menaader, 
et  Nicolaufl.  Sed  etex  erroribofl  flapnidicii 
'cognoscat  quod  omnia  sint  Judaica  qun  aflflniebaiU 


ergo  invitat,  dios  excludit;  alios  relinquit,  aiios  an-  j^  Prsdicabat  Dominum  nostrum  Jcflum  Chriflimi  pu^ 


tecedit;  omnfbQs  tamen  gratiao  Dei  participandae 
dat  potestatem  :  sive  illi  formandi  sint  adhuc,  sive 
reformandi,  slve  rccolligcndi,  sive  admittendi.  » 
Et  .post  aliquanta  iterum  dicit  (Cap.  7) :  Repudiatis 
igitur  omnibufl  qui  nequo  in  sacris  philosophantur, 
neque  in  philosophia  consecrantur;  ct  his  qui  vel 
prava  opinione,  vel  aliqua  simultate  superbientes, 
a  regula  et  communione  Ecclesise  catholics  devia- 
«iQt;  eibis  qui  suarum  Scripturarum  iumen,  et 
BpirHaliflpepttli  gratiam,quod  Novum  Testamentum 
Tocatur,  habere  noluerunt,  quos  quanta  potui  brevi- 
tate  coQfltrinxi,  tenenda  est  nobis  Ghristiana  reli- 


rum  fuissc  hominem^nec  rosurrexisfle ;  et  ciroQmcidi 
came  oportcre.  Post  resurrectionem,  terneiiQm  di- 
cebat  futurum  csse  regnum  Ohristi  in  Jeraealem  : 
et  homincs  in  camc  iterum  concupiflcentiifl  et  vitiifl 
subjectam  conversationem  habitaros,  et  iegales  H»- 
stivitatcs  mrsum  celebrandas,  et  hostias  camaleB 
iterum  jugulandas. 

VII.Quampolluta  sit  hsc  pessima  generaiiOy  et 
quam  vere  effecta  synagoga  Satan»,  etiam  in  fivan- 
gelio  Dominus  ostendit,  dioens  :  •  Gum  imimiadaB 
c  spiritus  exierit  ab  homine^  ambulat  per 4oca  arkla, 
•  quwrens  requiem,  et  non  invenit ;  titnc  dicit :  Re^ 


449 


LIB.  COIiTftA  JinX/EO& 


Utt 


•  verUr  in  domum  meam  unde  exivi  :  et  veniens,  ^  cum  exponeret  eum  locum,  ubi  do  Domina  prodi- 


«•  invenit  vacantem,  scopis  mundatam,  et  orna- 
t  tam.  Tunc  vadit,  et  assumit  septem  alios  spi- 
f  rituB  Bccumy  nequiores  se  :  et  ingressi  habitant 
•  ibi  :  et  fiunt  novissima  hominisilliuspejora  prio- 
fl  ribus  {Luc.  xi,  24, 25, 26).  t  Sic  fiet  et  generationi 
huic  pessims.Qu®  verba  Domini  beatus  Hieronymus 
explanans,  ita  dicit :  « Immundus  spiritus  oxivit  a 
Judsis^quaBdo  acceporunt  lcgem  :  et  ambulavit  poc 
loca  arida^  qusrens  sibi  requiem.  »■  Expulsus  videli- 
cet  a  JudsiSy  ambulavit  per  gentium  solitudinos  : 
qiue  cara  postea  Domino  credidissent,ille  non  inven- 
ta  loco  in  nalionibus,  dixit :  Revcrtar  ad  domum 
flMftin  priatinam  unde  exivi :  habebo  JudcDos  quos 
tnte  dimiseram.  Et  veniens  invenit  domum  vacan- 


ctum  est :« lalapidem  autem  ofTensionis,  eipetraxa^ 
«  scandali  duabus  domibus  Isra^I,, » etiam  primoci 
auctores  talium  fabularum,  atque  doctrinarum  ^il 
et  quando  osse  eceperint  apud  Judeosi  et  scholi^ 
eorum,  quibus  invicem  suceedentibus,  U0(|ue  bA 
novissimam  captivitatem  perveneriBt ,.  his  vorbis 
exponit :«  Nazareni,  qui  ita  recipiunt  Ghristum,  ut 
observationes  legis  veteris  non  om4ttant,duasdomii9 
interpretatur  Sammai,  et  EUel ;  ex  quibufl  ocii  sui^i 
Scribai  et  Pharissi.  Quorum  suscepit  scholaaa  Aohi-> 
bas,  et  post  eum  Mehir,  cui  succesi^t  JobaAnan  fi- 
lius  Zachffii  et  post  eum  Eliezer,  et  per  ordine^]^  Tbel- 
phon,  et  rursum  Joseph  Galil»u8,  et  usque  ad  oapti- 
vitatem  Jerusalcm  Josue.  Sammai  igitur,  et  Ellel^ 


iem,  acepia  mundatam.  Vacabat  enim  templum  Ju-  ^  non  raulto  prius  quam  Dominus  naseeretur^  orii 
deorum,  et  Ghriatum  hospitem  non  habebat,  diccn-      sunt  in  Judsa  :  quorum  prior  inievpretatiir  disu- 


tem  :«  Surgite,  eamu9  hinc  (Joan,  xiv,  31).*  Et  in  alio 
loeo  :  «  Dimittetur  vobis  domus  vestra  desorta  (Luc. 
t  liu^  3^.  »  Quia  igitur  et  Dei,  et  augelorum  prs- 
aidia  non  habebant,  et  ornati  erant  superfiuis  ob- 
Borvalionilma  legis»  et  traditionibus  Pharisffio- 
rom  :  revertitur  diabolus  ad  sedem  suam  pristi- 
nam,  et  aeptenario  sibi  numero  doemonum  addito 
habital  pristiuam  ddmum,  et  fiunt  novissima  illius 
pciiora  frioribus.  Multo  enim  nunc  msgori  dasmo- 
BUJD  numero  poasidentur,  blasphcmantes  in  syn- 
agogis  suioGhristum  Jeaum,  quam  in  vEgypto  pos- 
seasi  fuerant  ante  legis*  netitiam. «  De  istis  eorum 
blasphemiis,  uon  solum  in  Dominum  Jesum  Ghri- 


paior,  sequens  profanus;  eo  quod  pcr  tradiiionea 
(6(UT»p(P9(iO  suas,  legis  pra;cepta  dissipaverint,.  at- 
que  tnaculavcrint.  Et  has  esse  duas  domus  quaj 
Salvatorem  non  roceperint ;  quid  factus  sii  eis  io 
ruinam,  ct  ia  scandalum. » 

IV.  Tales  Scribarum,  et  Pharisoorom  magiBtri 
exstiterunt,  doctores  fabularum  et  supepiiitioiitHn : 
pro  quibuB  eos  frequenter  in  Evangelio  DWiiMiB 
increpat ;  et  prscipue  nbi  omnes  eorum  errofes  mo 
prophetico  testimonto  desiruit,  dicesB  : «  Qvai%  eC 
t  voB  transgredimini  mandata  Dei  proptftr  tfaditie» 
f^  nem  vestram  ?  »  {MaUh.  xv,  3.)  Et  poBi  pattCMi : 
•  Hypocritffi,  beno  ppophetavit  de  vobia  lai^Brdl^ 


itun,  Bedetm  Ecclesiam  eius,  idcm  doctor  iR  ox-  _       ,      ,.»...  . 

.               u  X              11        u  -.  C  «  ccns  :  Populus  hic  labns  me  honorat,  cor 

one  AmoB  prophcts,  cum  illa  verba  cxpcnc- ^      *     i  *  a-  a         .  _^ 

.*  ♦-.«„.^4  „1*.«  r..^L^  „, .♦  ;.^;„li:n.     *  ejus  longe  esi  ame^Sme  eausa a«4e»  coknt  m#, 

c  docentes  doctrinas  et  mandata  hominum  fiHt.^ 


rei:«  St  tenuorii  ulirafurorcm  suum^  et  indignat:o 
s  uem  8uam  servaverit  usque  iu  finem  {Atnos.  i,  2),i 
itaait:<  Antiquumque  furorem  et  iracundiam  tenen- 
iee  uequehodie  in  synagogis  suis,  sub  nomine  Naza- 
leBoron^MaBphemant  populum  Ghristianum.i  Itcm 
ipud  eamdera  prophetam  exponcns  iUa  Domiai  vcr- 
ba,  qnibue  pealmos  et  cantica,  qus  vidcntur  canere 
in  ^Bagi^B  Satana  reprobat,  dicons  :«  Aufer  a  me 
ft  tttmaltum  carminum  tuorum,  ct  cantica  lyr»  tuae 
t  non  ndiam  l^mos  v,  23) ; »  prsfatus  doctor  con- 
jungeoB  eoB  hsreiicis,  sic  loquitur  : «  Judsorum 
qseqne  Iradiiio,  ei  psalmi  quos  in  synagogis  oa- 
imntyeihsmticorum  compoaita  laudatio,  tumultus 
eoi  Doraino^  et  (ut  ita  dicam)  grunnitus  suis,  ei 
oUaor  efiinorum. »  D 

VIII.  Idem  etiam  doctor  quanto  odio  et  exsccra- 
tkmeifitinBmodi  blaBpbematoresGhristiyCt  Ecclesis 
f^  abeminandi  sini,  suo  nos  cxomplo  informat, 
(|Bednm  loeedicene  :r  Si  expedit  odisse  homines,  et 
getitem  aiiqnam  deiesiariy  miro  odio  aversor  circum- 
oifiioaem :  UBque  hodieenim  persequuntur  Dominum 
BostruA  JeBum  GhriBtum  in  synagogis  Satans.  t 
Ufia  alibi  {ep,  151,  quossL  10) :  •  Quants,  inquit, 
tfidiiiones  PhariBsorum,  quas  hodie  ScuTcpoiat^ 
«ecifli,  et  q.uam  animales  siatfabuliB  rcvolvere  ne- 
^ee :  pleraque  enim  tam  iurpia  sunt,  ut  erubescam 
dNMre.  •  In  expoBitione  quoque  Isai»  (m  eap.  viuX 


•  vers.  7, 8, 9).  •  Istorum  igitur  perverBOPUffi*  aCqne 
impiorum  doctorum  csci  et  infideleB  Jadffii,.r^eia 
ventate  legis  et  prophetapum,  usque  hi  hodiernam 
diem  observant  traditiones,  et  sequuDtur  eprores : 
in  his  legendis  maxime  oceupantur,  iHsolfiter  se  lo- 
quentcs  confucrunt,  hsc  per  singula  sabbeta  fn  syn. 
agogis  Satai>«3  prffidieare  non  cessant.  Si  quid  au^m 
de  libris  legis  diviaa  intclllgepe  eonantur,  Jaixt»e«l- 
citatem  eorum  depravantes,  eteserunt  siibi  mieem- 
biliter  osiiura  veritatie;  impleturqcie  m  eie  mairi- 
festissime  quod  eiedem  doetevibaB>  ifna  pefdHeri- 
bus,  eorum  Dominus  in  Evangelio  exppobrai,  di"- 
eens  :«  V«  vobis,  Scrib»  et  Pharieai,  qula  tulietiiB 
K  clavem  scienti»  :  ipsi  non  introlstiB,  ei  eeeqai  inr 
«  troibani  probibuistiB  (Luc.  xi,  Q2ff.  )> 

X.  Dcnique  audiat  paulisper  religiosa  sanctitaB 
vestra  quam  nefandis^  atque  iBauditis  blasphBmiiB, 
et  conviciis  Dominum  nosirum  Jesum  Ghriatum».  et 
Ghristianum  ejus  populum  irrideant  ci  snbBannent. 
Sanctos  apostolos  impie  immutato  vocabulo  appel- 
lant  apostatas;  tanquam  non  missosaDeo^sed  re- 
fugas  legis  suffi.Evangolium,qudd  nosGrseoeloqaie 
iniclligimus  bonum  nuntium,  ipsi  propria  lingua 
malitiosissime  immutantes  vocani  HAVONeiiJOif, 
quod  interpretatur  Latine  iniquitatia  revclAtio ;  ^B- 


t47 


AMULONIS  EPISC.  LUGD. 


148 


86rentes  tidelicot  quod  non  in  eo  mysierium  salutis 
humanffiyScd  iniquitas  qua  tolus  mundus  in  crrorcm 
mitterctur  fuerit  revclala  :  ncscicnles  (insani)  quod 
6tiam  istud  ab  eis  confictum  vocabulum,  apcrlissi- 
mum  iniquitatis  corum  sit  tcstimonium  :  sicut  in 
fibro  Job  (m  cap,  xx)  dc  impio  scripium  cst  :  «  Rc- 
«  velabunt  cocli  iniquitatom  cjus,  et  tcrra  consurgct 
«  adversus  eum.  Apcrium  crii  germcn  domus  illius : 
«  deiraheiur  in  dio  fuoris.»  Ei  in  tanium  Domini 
Jesu  Ghristi  odium  exarscruni,  ut  ab  Oricntc  usque 
in  Occidentem,  per  omncs  rogiones  iransmarinas  ct 
citramarinas,  in  quibus  Judsei  habiiant,  mandaia 
miserint,  nc  ullaicnus  in  synagogis  suis  psalmum 
nonuin  decimum,  qui  sub  spocic  oraiionis  ioius  de 
manifesiissimo  Salvaioris  adveniu  scripius  est,  de- 
cantarent.  Videlicct  ne  forie  dicentcs,  sicui  ibi  ca- 
nitur :  «  Exaudiai  ic  Dominus  in  die  tribulaiionis, 
«  protegat  te  nomen  Dci  Jacob  {Psal.  xix,  2),  »  ct 
caBtera  qudQ  sequuniur;  ei  certissimede  eo  su|j)jun- 
gcntes  :  «  Nunc  cognovi  quoniam  salvum  fccit  Do- 
«  minus  Ghrisium  suum.  Exaudiet  illum  de  ccclo 
«  sancto  suo  :  in  potentatibus  salus  dcxtcra}  ejus 
«  (vers.  7).»  Ei  in  fine  psalmi : «  Domine,  salvum  fac 
«  regem,  et  exaudi  no6  id  dic  qua  invocaverimus 
«  te  (vers.  10)  :•  ne  ista,  inquam,  dicenies,  tanquam 
proesenti  bencdicere  et  bcne  opiare  viderentur. 
Tulerunt  igiiur  psalmum,qui  pcr  iot  scccula  in  con- 
ventu  synagogae  quotidic  inicr  cajicros  fucrai  dccan- 
tatus,  eumque  usquc  in  advcniu  Chrisli  sui  omni 
modo  silcndum  cssc  dccrcvcrunt;  ct  implcvcruni  in 
populo  miserabili,  eiiam  in  hac  parte^  quod  cis  per 
Mlchffiam  prophetam  (fn  cap,  ii)  tanio  anie  fucrat 
ezprobraium,  diccntc  Domino  : «  Eos  qui  transibant 
«  simpliciier^convcriisiis  in  bellum :  mulieres  populi 
«  mei  ejecistis  de  domo  deliciarum  suarum :  a  parvu- 
«  iis  earum  tulistis  laudcm  mcam  in  perpeiuum.» 
Scd  haec  agenies,  ct  velut  contra  stimulum  calciiran- 
tes,  sibimet  ipsis  vulnus  impioiaiisaddiderunt. 

XI.  Scd  nunquid  prophctiam  psalmi,  aui  pra;scn- 
tiam  Ghristi  evacuarc  poiuerunt?  qucm  ita  vidcmus 
declaratum  in  geniibus,  ut  vcrissime  illud  impleium 
sii  quod  iu  Isaia  prophota  ad  ipsum  Dominum  Sal- 
vatorem  Deus  Pater  dicit :  «  Posui  tc  in  luccm  gen- 
«  iibuB,  ut  sis  in  salutem  usque  ad  exiremum  tcrrse 
«  (Isd.  xux,  6) ; »  et  quod  idcm  propheta  itcrum  di- 
cii: «  Paravit  Dominus  brachium  sancium  suum  in 
m  oculis  omnium  gentium,  etvidcbunt  omncs  fincs 

•  terraB  Salutarc  Dei  nostri  {Ibid.  ui,  10); »  et  quod 
in  Malachia  prophcta  Dominus  testatur,  diccns  : 
«  Ab  ortu  enim  solis  usque  ad  occasum,  magnum 

•  esi  nomcn  mcum  in  gcntibus  :  et  in  omni  loco 

•  sacriflcatur,  ct  ofTcrtur  nomini  meo  oblaiio  munda 
«  (Malach.  i,  11.»  De  qua  oblationc  (quaj  cst  uii- 
que  prctiosa  Domini  Jesu  Christi  passio,  qui  dilcxit 
nos,  et  tradidii  sem|tipsum  pro  nobis  oblalionem  ct 
hostiam  Deo  in  odorem  suaviiatis)  in  pricfato  psalnio 
ad  ipsum  diciiurde  Dco  Paire  :«  Mcmor  sit  omnis 
«  sacrificii  tui,  ei  bolocaustum  tuum  pinguc  fiat 
«  (Psal.  xix,  4).  » 


A  XII.  Ita  proccdeniibus  tcmporibus,  et  per  impic- 
iaiis  magisiros  succrcscenlibus  indesinenier  errori- 
bus  in  iantum  obcajcati  sunt,  ut  finxerint  sibi  de 
proprio  sensu  duos  messias,  id  est  duos  Chrislos  : 
quorum  uuum  dicuni  osse  velut  juxta  promissioncra 
Dei,  cx  gcncrc  David  :  qucm  et  aCfirmani  ea  nocie 
in  Jud«a  naium,  quando  domus  Dci  sub  Vespasiano 
et  Tito  Hicrosolymis  desiructa  est;  et  nescio  qui- 
bus  modis  Romam  csse  perductum  :  ibique  usque 
hodic  in  speluncis  et  cryplis  abdiiis  esse  reclusum  : 
atque  in  iali  ergastulo  vincium  ferro,  opprcssum 
caienis,  ct  toio  corpore  vulncratum.  Et  confidunt  se 
pcr  haec  vulnera  habcre  indulgentiam  peccatorum, 
ei  implcri  in  se  quod  Isaias  dixit  (w  cap.  liii):«  Et  in 
vulnerc  ejus  medicina  erii  nobis. »  Ilabent  etiam 

«^  scripium  in  suis  traditionibus,  quod  iste  talis  mes* 
sias  ostcnderii  se  aniiquiius  cuidam  magno  eorum 
doclori,  qui  vocabaiur  Josuc  Bcn  Levi :  apparuisse 
auiem  primum  in  sordido  habitu.  Cumque  ab  illo, 
ignoranic  quis  cssei,  corriper6tur  cur  ita  illotus  et 
incultus  incedcrct,  repente  sc  mutasse  in  aliam  effi- 
gicm,  ot  apparuisse  quasi  senem  speciosum,  ienen- 
tem  in  manu  sapphirum  lapidem  pretiosum  :  cum- 
quc  hoc  facium  illo  admirareiur,  et  rcquireret  quis- 
nam  osset,  rcspondisso  eum  :  Ego  sum  messias,  qui 
mulias  pocnas  pro  vobis  sustineo,  ctvos  redemptu- 
rus  sum  de  capiiviiaic  :  ei  omnes  accipietis  lapidem 
sapphiri  qualcm  mc  videiis  tcnerc.  Et  tunc  imple- 
bitur  in  vobis  quod  in  Isaia  scripium  est  :  «  Pau- 
«  pcrcula,  icmpcstatc  convulsa,  absque  uUa  conso- 
«  lationc  :  ccce  ego  siernam  per  ordinem  lapides 

C  «  iuos,ci  fundabo  te  in  snpphiris ;  et  ponam  jaspi- 
•  dcm  propugnacula  tua,  et  portas  tuas  in  lapides 
«  sculpios,  ct  omncs  terminos  tuos  in  lapides  desi- 
«  dcrabiles  {Isa.  liv,  U,  12). »  Hunc  ergo  talem  mes- 
siam  spcrant  in  finem  esse  venturum,  ad  congregan- 
dos  eos  dc  capiivitate  (quod  soium,  ui  vilissima 
mancipia,  desiderarc  novcrunt) :  venturum  in  nubi- 
bus  cceli,  tanquam  dc  ipso  dixerit  Daniol  propheta : 
«  Aspicicbam  in  visionc;  ct  ecce  cum  nubibus  coeli 
«  quasi  Filius  hominis  vcniebat  {Dan.  vii,  13),  »  ei 
cajicra.  Ei  istum  nominani  messiam  Ben  David,  id 
esi  filium  David. 

XIII.  Altcrum  aulcm  dicunt  messiam,  quem  pu- 
iant  esse  de  tribu  Ephraim,  unde  et  nominani  eum 
messiam  Bcn   Ephraim,  id    est  filium  Ephraim  : 

j)  quod  cx  illa  tanium  occasionc  dociores  eorum  som- 
niaverunt,quia  scribiiur  in  Jeremia,  diccnteDomi- 
no  :  «  Quia  facius  sum  Israeli  paier,  et  Ephraim  pri' 
«  mogcniius  mcus  cst  {Jerem.  xxxi,  9). » Istum  spo- 
rani  post  rcvocationem  capiivitatis  suaj,  venicnti- 
bus  super  se  gentibus  ferocissimis,  Gog  ei  Magog, 
ad  bellum  contra  cas  proccssurum  :  et  in  eodem 
bcllo  interficicndnm,ctab  omni  populo  Judaeorum 
gravitcr  plangcndum.  Et  hoc  esse  dicit  quod  in  Za- 
charia  prophctu  sciipium  esi :«  Et  aspicient  ad  euna 
«  in  qucm  confixerunt,  et  plangcnt  eum  planctu 
«  quasi  supcr  unigenitum,  ct  dolebunt  super  eo 
«  sicut  doleri  solet  in  morte  primogeniti :  ei  plan- 


149 


UB.  CONTRA  JUDiEOS. 


180 


fc  gent  tcrrffi  famili«,et  familiffl  seorsum,  et  mulie-  A  mino  Domini  Jesu  Christi. »  Sive  in  secundo,  cum 


«  res  eorum  seorsum  (ZarA.  xii,  10-42),»  et  c®tera« 
In  tantum  namqne  eorum  processit  impietas,  ut 
etiam  Scripturam  propheiicam  falsare  conati  sint  : 
et  ubi  nos  )sicut  in  Hebrso  sermone  ab  initio  conti- 
netur)  ex  persona  Dei  dictum  I«^gimus  :  «  Et  cfTun- 
V  dam  supcr  domum  David,  et  super  habitatores 
N  Hierusalem  Spiritum  gratis,  et  precum  :  et  aspi- 
«  cient  ad  me  quem  conflxerunt  (lbid.)\  »  ubi  sta- 
tim  quia  iste  sit  Deus  qui  haec  de  so  loquitur,  Pro- 
pheta  evidenter  ostendit,  adjungens  :  «  Et  plangent 
eum  planctu  quasi  super  unigenitum  :  et  dolebunt 
saper  eo  ut  doleri  solet  in  morte  primogeniti :  »  isto 
enim  Deus. 
XIV.  Responsio  veritatis  contra  praefatum  erro- 


veniente  Domino  ad  judicium,  vidcbunt  in  eo  vul- 
nera  quoc  intulerunt :  ct  pro  tanta  impietate  cernent 
se  esse  damnandos.Quando  implebitur  quod  Domi- 
nus  in  Evangelio  dicit :  «Et  tunc  apparebit  signum 
«  Filii  hominis  in  coelOjCt  tunc  plangent  omnes  tri- 
M  bus  tcrrae  {Matth,  xxiv,  30).  »  Unde  et  boatus  Joan- 
nes  in  Apocalypsi  teslatur,  diccns  :  «  Ecce  venit 
«  cum  nubibus,ctvidebitomnisoculus,et  qui  eum 
«  pupugerunt :  et  plangcnt  so  supor  eo  omnis  tri- 
«  bus  terraj.  Etiam;  amcn  {Apoc^  i,  7).  » 

XV.  Sic  itaquc  isti  infclices,  sanam  doctrinam 
non  sustinentes,  sed  ad  sua  desidoria  coaoervantes 
sibi  magistros  pruriontes  auribus  :  a  verilate  aveiv 
si,  ct  ad  fabulas  convcrsi;  dum  unum  et  verum 


rem  Judaicum.Qui  se  efllisurum  dicit  superdomum  g  Christum,  qui  cx  lege  et  prbphctis  jam  venisse  ma- 
David,  et  super  habitatores  Hierusalcm  Spiritum      nifostissime  ostenditur,suscipere  renuunt,duos  sibi 
gratieBet  precum ;  et  non  de  aliis  (sicut  isti  insanicn- 
tesdelirant)^8ed  deeisdem  habitatoribusHierusalem 
8ubjungit :  «  Et  aspicient  ad  me  quem  conflxerunt^ » 


Dei  Patris  unigenitus,  et  primogenitus  ost^  de  quo 
in  Evangclio  scribitur  :  «  Et  vidimus  gloriam  ejuSy 
«  gloriam  qnasi  unigeniti  a  Patre  Joan,  i,  14).  »  Et 
Apostolus  dtcit :  «  Ut  sit  ipse  primogenitus  in  mul- 
tis  fratribus  (Aom.  viii^29).  »  Et  in  Apocalypsi  scri- 
ptum  eat  :  «  Primogenitus  mortuorum,et  princeps 
«  regum  terr»  :  qui  dilexit  nos,  et  lavit  nos  a  pec- 
•  catis  noatrisin  sanguine  suo.  {Apoc,  i^  5).  »  Et  in 
Psalmo  :  «  Et  ego  primogenitum  ponam  illum,  cx 
celsum  prs  regibus  terrae  {PsaL  lxxxviii^  28).  • 
Unde  in  his  dictis  propheticis  hrcvissime  et  plenis- 


falsos  de  malo  thesauro  cordis  sui  flnxerunt :  atque 
ita  semetipsos  Antichristiillusionibus  totos  prspa- 
raverunt.  Ubi  enim  unquam  in  Scripturis  prophe- 
ticis  auditum  est,  ut  (sicut  ipsi  dicunt)  in  subver- 
sione  civitatis  Hierusalem  ct  tcmpli  Christus  nasce- 
retur?  Cum  e  conlrario  stantc  adhuc  templo  et  ci- 
vitate,adventum  ejus  Dcuspromittatper  Malachiam 
prophotam,diccns :  «Eccecgomittoangelummeum, 
«  ct  praeparabit  viam  anto  faciem  meam  :  et  statim 
«  venict  ad  templum  suum  Dominator  quem  vos 
«  quaeritis,  ct  Angclus  tcstamenti  quem  vos  vultis 
«  [Malach.  iii,  1).  »  Et  non  solum  adventum,  sed  et 
passioncm  ejusantcdcstructioncmcivitatis  ettempli 
futuram,  Gabriel  angelus  pcr  Daniclcm  prophetam 


rime  mysterium  Christi  comprehensum  cst;  dum  C  annuntiat,  diccns  :  «  Et  post  sexaginta  duas  heb- 


illc  qui  ab  impiis  conflxus  et  transflxus  est^etDcus^ 
et  anigenitns,  et  primogenitus  esse  commendatur. 
Ubi  ergo  nos  juxta  fidem  Scripturee  sancta^ex  per- 
sona  Dci  legimus  :  a  Et  aspioient  ad  me^  quem  con- 
iGxerunt;  »  illi  quamvis  in  ipso  textu  libri^divino 
natu  terrenie  non  fuerint  ausi  mutare  :  tamen  cx- 
trinBecuB  e  latere  adnotatum  habcnt  sicut  supra  po- 
soimus :  Aspicient  ad  eum  quem  conflxerunt :  »  ot 
ric  tradunt  suis  discipulis.  ut  sicut  in  textu  continc- 
tar  transcribant^  sed  sicut  foris  adnotatum  est  le- 
gant.  Ut  teneant  videlicet,  quod  juxta  eorum  de- 
mentiam,Jndaei  aspicient  adeumquem  conflxerunt, 
Gog  et  Magog  :  cum  in  hoc  loco  nulla  omnino  illa- 
ram  gentium  mentio  fiat ;  sed  supra  habitatores 


«  domadcs  occidctur  Christus  :  et  non  erit  cjus 
«  populus,  qui  cum  ncgaturus  cst.  Et  civifatem,  ot 
«  sanctuariumdissipabitpopuluscum  duceventuro. 
M  Et  finis  cjus  vastitas,  ct  post  fmem  belli  statuta 
«  dcsolatio  (Dan.  ix,  26).  »  In  quibus  verbis  evidcn- 
ter  ostenditur,  quia  non  solum  vastationem  civitatis 
et  templi  praeccssit  advcntus  ct  passio  Christi;  scd 
ctiam  proptcr  ipsam  passionem  el  mortem,quam  ei 
impicintulcrunt,  continuo  subsecuta  sit  illa  subver- 
sio.  Et  pcrdidcrunt  Christum  duccm,  de  quo  per 
Michfleam  prophetam  promissum  fucrat:  «Extcenim 
«  exict  dux,  qui  rcgat  populum  mcum  Isracl  (Mich. 
«  v).  »  Ut  merito  non  sit  ejus  populus,  qui  eum 
ncgavit,  et  occidit.  Et  propter  hoc  scelus  traditi 


Biemsalemcommemorentur^dequibusaperteDeus  n  sunt  aeternaj  captivitati  :  de  qua  licetipsi  sibilibe- 


didt :  a  Et  aspicient  ad  me  quem  conflxerunt :  »  ct 
de  iisdem  continuo  subjungatur :  «et  plangent  terrae 
« familiaB^et.familiffi  seorsum  :  »  id  est^  familiae  do- 
miuDavid,et  domus  Nathan^et  domus  Levi^  ct  do- 
mos  Semci,  et  omnes  peliquae  :  ut  omaino  ipsi  qui 
eonfixerunt^pro  tanto  scelereplangere  intelligantur. 
Sive  in  primo  adventu^  post  passionem  Domini, 
qaando  predicantibus  apostoUs  compuncti  aunt 
corde^  ct  dolentes  dixerunt :  «  Viri  fratres,  quid  fa- 
« ciemus  {AcL  ii^  37,  38)  ?  »  et  statim  consilium 
nlutis  acceperunt,  dicente  Petro  ad  eos  :  «  Pceni- 
« tentiam  agite^  et  baptizetur  unusquisque  in  no- 


rationcm  promittant,  manifcste  propheta  confirmat 
quia  «  flnis  cjus  vastitas,ct  post  flnem  bolli  statuta 
«  desolatio  :  ct  usque  ad  consummationem  et  flnem 
«  perseverabit  dcsolatio  {Dan,  ix,  27).  » 

XVI.  Quod  similiter  etiam  Jeremias  propheta 
testatur,  ubi,  praecipiente  Domino,  lagenam  figuli 
testeam  in  oculis  corum  projccit,etconfregit,dicens  : 
«  HaecdicitDominus  :  Sicconteram  civitatcm  istam, 
«  et  populum  istum,sicut  conteriturvos  figuli^quod 
«  non  polest  ultra  instaurari  [Jerem.  xix,  11).  »  Scd 
ot  per  Osco  prophctam  codem  modo  Dominus  com- 
minatur,dicens  :  «  Proptcr  malitiam  adinventionum 


IfSl 


AHULOmS  BPISCL  Lues 


«.eoruffl,  d6  domo  mea  ejiciam  eos.  Non  addam,  ^  adYentum;  qui  tam  clarus  mundo  illuxit,  nt  de  eo 


M  utdiligam  eos  ((^se.  ix,  15).  •  Et  iterum  :  «  Etpo- 
i  pulus  meus  pendebit  ad  rcditum  meum  :  jugum 
«  autem  imponetur  ci  simul,  quod  non  auferetur 
«  (Ibid.  XX,  7).  »  Namct  per  Malachiam  prophctam, 
in  adVentu  EUm,  et  non  rolaxatio  captivitatis,  non 
reditus  in  terram  Judasam^non  restauratio  civitatis, 
et  templi,etc«eremoniarumlegalium ;  sed  sola  salus, 
sola  fidei  gratia  eis  promittitur,  dicente  Domino  • 
«  Eece  ego  mittam  vobis  Eliam  Thesbitem  :  ot  con- 
«  vertet  cor  patrum  ad  filios,  et  cor  filiorum  ad  pa- 
w  tres  eorum  (Malach.  iv,  5, 6) ;  »  ut  videlicet  corda 
istomm  filiorum  carnalium,  quie  nunc  per  incredu- 
IHatem  suara  ab  antiquorum  patrum  fide  longe 
dlsjunota  sunt,  tunc  tanto  propheta  proedicante,  et 


dicat  Osee  prophota  :  «  Quasi  diluculum  prosparatus 
«  estegressus  cjus(Os^.  vi,  3).  »  Et  Habacuc  simi- 
liter  :  «  Splendor  ejus  ut  lux  erit :  cornua  in  mani- 
«  bus  ejus  ibi  abscondita  est  fortitudo  ejus  {Habac, 
«  III,  4) ;  »  quod  apertissime  de  crucis  passione 
dictum  est. 

XVIII.  Sed  et  Isaias  :  «  Propter  Sion,  inquit,  non 
«  tacebo,  etpropterHierusalem  non  quiescam^donec 
ii  egrediatur  ut  splendor  justus  ejus,et  salvatorejve 
c  ut  lampas  accendatur.  Et  videbunt  gentesjtistum 
«  tuum,  et  cuncti  rcges  inclytum  tuum  (/«a.  uui, 
«  1,  2).  »  Quem  non  longi  temporis  spatio  tard4tu- 
rum,  sed  velocitcr  et  citissime  de  diabolo  trioinph»- 
turum,  et  prasdam  ac  spolia  ejus  sumpturum  Do- 


Deo  convertente  eorum  fidei  soeientur  :  et  juxta  ^  iniuus  per  eumdem  prophetam  promittit :  qui  post- 
*       •«'-  -•-  »  -^        ^  '•        quam  dixerat  :  «  Parvulus  enim  natus  est  nobis,  et 

«  filius  datus  est  nobis  :  vocabitur  nomen  ejus 
«  admirabilis,  consiliarius,  Deus,  fortis,  pater  fu- 
«  turi  sojculi,  princeps  pacis  (Isa.  ix,  6). »  Et  in 
alio  loco  :  Et  vocabitur  nomen  ejus  Emraanuel 
(Isa.  VII,  14) ;  »  adjecit  adhuc,  dicens  :  «Et  aitDo- 
«  minus  ad  me,Voca  nomen  ejus,  Aooelera  spolia 
«  detrahere  :  FestinapraBdari(/iflk  viii.S).  »  Undeet 
contra  istos  duricordes,qui  praesentemDei  justitiam 
non  recipientcs,  seipsos  elongant  a  justitia,Deu8  per 
cumdem  prophetam  clamat,  dicens  :  «  Audiie  me, 
«  duro  corde,  qui  longe  estis  a  justitia.  Prope  feci 
«  justitiam  meam  :  non  elongabitur,  et  salus  mea 
«  non  morabitur.  Dabo  in  Sion  salutem,el  in  Hienh 
«  salem  gloriam  meam  (Isa.  xlvi,  12,  23).  >»  Prope 


Apostolum  (Hom.  xi,  24),  rami  propter  incroduli- 
tatem  fracti,  per  bonitatem  Dei  inserantur  suo) 
olivae.  Sed  et  in  Osee  prophota  :  Post  multos  istos 
dics,  quibus  (sicut  proedictum  est)  sedent  fllii  Israel 
sinc  rege,  et  sine  principo,  ct  sine  sacrificio,  ct  sinc 
altari,  et  sime  ephod,  et  sinc  terapbim ;  sola  cis  in- 
quisitio  et  inventio  Dei,  et  Christi  ejus  promittitur 
ad  salutem,  dicente  Domino  per  cumdcm  prophe- 
tam  :  «  Et  posthasc  revertentur  filii  Isracl,  et  quse- 
«  rentDominumDeumsuum,otDavid  rcgcm  suum : 
«  et  pavebunt  ad  Dominum,  ct  ad  bonum  ejus  in 
«  novissimo  dierum  (Ose.  iii,  5).  »  Unde  ct  Paulus 
in  Epistola  ad  Romanos,  ubi  do  novissima  eorum 
salvatione  loqultur;  ablationem  impietatis,  ct  in- 
dulgentiam  pcccatorum  tantummodo  per  gratiam 


Salvatoris  eis  promittit,  dicens  :  «  Cum  intraverit  G  ^^  gg^  justus  meus  :  egrcssus  est  St^vator  meus,  eC 


«  plenitudo  gentium,  tunc  omnis  Israel  salvus  fiet, 
«  sicut  scriptum  est :  Vcniet  ex  Sion  qui  cripiat, 
ff  et  avertat  impietatem  a  Jacob  :  et  hoc  illis  a  me 
«  testamontum,  cum  abstulero  poccata  eorum 
«  (fton^  XI,  25,  26,  27). » 

XVII.  Qutd  ergo  prodest  miseris  quod  Christum 
suum  jam  venisse,  et  in  illa  vastatione  Hierosoly- 
morum  natum  e8se,et  apud  urbem  Romam  in  er- 
gastulo  retrusum,  et  usque  hodic  pro  corum  libera- 
tioae  multis  poanisafTectum  csse  coufingunt;  ut  per 
hccadventum  veri  Christi,  tam  manifesto  im  omni- 
bus  gentibus  declaratum,  apud  suos  auditores  ova- 
ouent;  et  se  ab  ejus  passione  et  morte  vclut  inno- 
oentes  ostendant?  Dum  iile,  quem  suum  Christum 


((  brachia  mea  populos  judicabunt  (Isa.  u,  5).  » 
Quid  autem  mirum,  si  hujusmodi  homines  errantes, 
et  in  errorem  mittentes,  illud  de  ostensione  psendo- 
christi  eorum  apud  magnum  doctorem  8uum,qBtBr 
nominant  Josue  ben  Levi  :  qui  fbrsitan  ipse  im- 
pius  magister  cst,  quem  (sicut  supra  ostendimMji 
septimum  post  Sammai,  et  Ellel,  scholam  eorani' 
usque  ad  captivitatem  tenuisse  beatue  fflerdnyintt» 
docot  (in  cap.  viii  ho.)  :  ct  ipse  hanc  stropbam  ad 
dccipiendum  infelicem  populum  excogitavil,  Bi  ft^ 
lem  promissioncm  vclut  pro  consolatione  habereal 
in  calamitatibus  oapttvitatis,qua)  tuncinolioat«ei& 
Quid,  inquam,  mimm  si  aut  hoo  isti-  finxerHnt;  aul^ 
ad  confirmandam  eorum  infidelitatem,ipse  SalaMUP 


putant,  non  ab  ipsis  sed  a  Romanis  tanta  ct  tam  jy  transfigurans  se  velut  angelum  lucie;  qai'  eHhm 


longa  mala  patiatur  :  cum  juxta  veritatem  Scriptu- 
carum„  nullua  alius  Christus  recipiendus  sit,  nisr 
quem  ipsi  crucie  patibulo  afQxerunt :  ipso  per  Mala- 
chiamprophotamtestante,atquo  dicente  (Ifa/a^^.  iii, 
8) :  ff  Si  conilgit  homo  Deum^  quia  vos  configitis 
<c  me,  et  me  vos  conflgitis  gcns  tota.»  De  quoetin 
Zachuria  scriptum  cst :  «  Et  dicitur  ei  :  Quid  sunt 
plagffi  istffi  in  medio  manuum  tuarum?  etdicit  : 
«  Plagatus  sum  in  domo  eorum  qui  diligcbant  me 
«  (Zach.  xiu,  G)  :  »  Aut  quomoda  per  tot  saecula, 
cum  ab  eorum  vastaUone  et  dispcr^ione  jam  mille 
fere  anni  impleantur,  ita  ejus  obscurarc  conantur 


Domino  nostro  de  Scripturis  laqueam  teataiiattM' 
objecit,  justo  Dei  judicio  eis  illusit?  et  ei  qui  <fignat' 
erat  ut  dcciperetur,  ct  deciperct^  sic  permiasiie  esfr 
apparcrc,  et  talia  velut  ex  vcrbis  prophetieia  pVo- 
ferrc,  undc  a  fide  veri  Salvatoris  averterontwr ;  etr 
ad  exspcctanda  falsa  et  inania,  juxta  dosideria  eoi^ 
dis  sui,  miserabiliter  provocarentur?'Implente  in* 
eis  Deo  quod  in  Pffalmis  terribHiter  ante  foeral 
comminatus,  dicens :«  Et  non  audivit  popnlus  meu» 
«  vocem  meam,  et  Israel  non  intendit  mihi  :  et  di* 
«  misicossccundum  desidcria  cordis  eorum.BHHii 
«  in  adventionibus  suis  (Psal.  lxzx,  12,  fdfjt.  • 


iza 


LIB.  COMTnA  JFUDiEOS. 


XIX.  Nam  et  in  historiis  ecclesiasticis  lcgimusy 

(Rufinus,  lib,  x  llistor,,  cap.  xxxvii),  oos  aliquoties 

sive  per  apostatas  homincs,  sive  pcr  ipsum  dia- 

bolum   transfigurantem  se  in  angolum  lucis,  ad 

talia  esse  delusos.  Sicut  Julianus  imperator  (llist, 

Trip.,  lib,  vi,  cap,  xliii),  ex  Ghristiano  ad  idoiorum 

cultum  conversus,  et  per  omnia  Antichristus  efTec- 

ius,  inter  caeteras  impietates  suas,  in  odium  Christi 

iemplum  in  Hierosolymis  eis  reparare  permisit,  ut 

ibi  velut  legales  victimas  immolarent.  Cumque  ex 

9innibu8  provinciis  Judsis  collcctis,  nova  tcmpli 

fundamenta  jaceretit;  subito  noctc  oborto  terraB 

BiotUY  saxa  ab  imo  fundamentorum  excussa,  longe 

lateque  sparsa  sunt.  Igneus  quoque  globus  ab  inte- 

nori  sde  templi  egressus,  plurimos  corum  suo  pro- 

stravit  incendio.  Quo  terrore  aliqui  pavefacti,  Chri- 

stum  conAtebantur  inviti.  Et  ne  istud  casu  credercnt 

Sactnm,  sequenti  nocte  in  vestimentis  eorum  crucis 

tpparuit  signum.Thcodosii  quoque  minoris  tcmpo- 

ribus  {Hist.  Trip.,  lib.  xii,  cap,  ix),  diabolus  in  specie 

Hoysi  Judsis  in  Greta  apparens,  dum  cos  per  mare 

pede  Bicco  ad  terram  rcpromissionis  promittit  per- 

ducere,  plurimis  necatis  reliqui  qui  salvi  facti  sunt, 

eonfestim  ad  Christi  gratiam  confugerunt.  Scribit 

etiam  beatus  Hieronymus  in  Commentariis  Ezc- 

shielis,  cum  iilum  locum  explanarct  ubi  prophet® 

praicipitur  ut  dormiat  super  iatus  suum  sinistrum 

trecentos  nonaginta  dies,  et  assumat  iniquitates 

domus  Israel :  itemque  dormiat  svper  latus  dextrum 

quadragSnta  dies,  et  assumat  iniquitates  domus  Ju- 

da.Qcd  dies  juncti  simul,fiunt  quadringenti  triginta, 

el  pro  iotidem  deputantur  annis ;  dicente  Domino 

ad  eumdem  prephetam  :  •  Diem  pro  anno,  diem, 

inquam,  pro  anno  dedi  tibi  (Ezech.  iv). »  Scribit 

itaque  prsfatus  doctor,  et  vanissimam  spem  eorum 

de  absoiutione  captivitatis,  in  qua  nunc  detinentur, 

his  verbis  exponit,  dicens  (S.   Hieron,  in  c,  iv 

EMeh.yi^  Judei  a  secundo  anno  Vespasiani,  quando 

Hienisalbm  a  Romanis  capta,  templumque  subver- 

BQm  esiyjiupputarevoluntin  tribulatione  et  angus** 

tia  el  eaptivitatis  jugo  populi  constitui  annos  qua- 

dringiiiios  triginia,  et  sic  redire  populum  ad  pri- 

sliniiin  statura ;  ut  quomodo  filii  Israel  quadringcn- 

tis  triginta  annis  fuerunt  in  iEgypto,  sic  in  eodem 

BQmera  finiatur  extroma  captivitas  :  scriptumque 

6888  in  Bnodo  (xl.  112) :  •  Habitatio  autem  filiorum 

•  Israe!  qvia  habitaverunt  in  tcrra  ^Egypti,  anni 
^qiiadringenii  triginta  sunt.i  Ei  iterum  {vers.  xli)  : 

•  Ptetam  esi  post  annos  quadringintos  triginta 
egmam  est  omnis  exercitus  nocte.  hte  annorum 
nameniB  ab  exordio  captiviiatis  eorum,diebus  l>eati 
Hierofiymi  Beodum  erat  expletus :  nunc  vero  non 
R^iim  jaifr  expietuB  est,  sed  etiam  fere  duplicatus. 
lun  ^  adNfenlii  Domini  Salvatoris  octingcnti  et 
fnndragiiiiasex  hnpr®seniiarum  computantur  anni. 

XX.  Delosi  Bunt  ergo  vana  exspectatione  majo- 
fes  eorum  :  deluduntur  et  isti,  majori  utique  caeci- 
tate;  api^  cum  videant  preBsentem  captivitatem  et 
serviiatem  Buam^  nec  post  septuaginta  annos  sicui 


tu 

ex  Babylone,  nec  post  quadringintos  triginta,  sieui 
ex  iEgypto,  sed  neque  post  quingentos,  qui  jam  im- 
pleti  sunt,  relaxari;  non  intelligunt  se  graviuB 
quani  unquam  anteainDeum  peccasse,  Der  Filium 
crucifigendo,  et  clamando : « Sanguis  eyus  super  nos, 
et  super  filios  nostros  {MaUh,  xxvni,  25); »  et  idcirco 
a  Deo  esso  desertos  atque  oblivioni  traditos  :  donoc 
erubescant  infidelitatis  suaj,  et  non  temporalem  sed 
asternani  libertatcm,  quaj  in  Christo  est,  incipiant 
desidcrare  :  sicut  eis  per  Moysem  ipse  omnipotens 
Dcus  comminatus  est,  dicens  : «  Urbes  vestras  ro- 
t  digam  in  solitudinem,  et  deserta  faciam  sanc* 
t  tuaria  vestra,  nec  recipiam  ultra  odorem  suavis- 
t  simum  :  disperdamque  terram  vestram,  et  stu- 
«  pebunt  super  eam  inimici  vestri,  cum  hafoita^ 

U  «  tores  illius  fuerint.  Vos  autem  dispergam  in 
t  gentes,  ot  evaginabo  post  vos  gladium  :  eritque 
«  terra  vestra  descrta,  et  civitatos  dirutaj  {Levit. 
«  XXVI,  31,  32,  33).  »  Et  iterum  :«  Peribitis  intev 
t  gentes,  et  hostilis  vos  tcrra  consumet.  Quod'  si 
t  dc  his  aliqui  remanscrint,  tabcscent  in  ini- 
t  quitatibus  suis^  in  terra  inimicorum  suorum;  el 
«  propter  peccata  patrum  suorum  et  sua  afBigen- 
t  tur,  donec  confiteantur  iniquitates  sua8,et  m(^- 
«  rum  suorum,  quibus  projvaricatl  sunt  in  me,  et 
«  ambulavcrunt  ex  adverso  mihi.  Ambulabo  igitnp 
t  et  ego  contra  eos,  et  inducam  illos  in  terram 
t  hostilem,  donec  erubescat  incircumcisa  mens 
t  eorum.  Tunc  orabunt  pro  impietatibus  Buis,  el 
«  recordabor  focderis  mei  quod  pepigi  cum  Abra- 
«  ham,  et  Isaac,  et  Jacob  {vers.  38, 39,  40;  41,  42) :  » 

Ci  Si  vcram  salutem  ct  libertatem  qus  in  bis  Dei 
verbis  promittitur  quaererent,  jam  dudum  iiitel- 
ligerc  potuissent  ita  deserta  faeta  esse  sanctuaria 
sua,  ut  (sicut  Deus  ipse  testatur)  non  recipiai  ab 
eis  ultra  odorem  suavissimum,  nec  eorum  restau- 
rationem,  qua;  nulla.est,  expectarent;  sed  seipsos 
restaurandos  humiliter  Deo  subderont,  confitendo 
iniquitates  suas  et  majorum  suorum,  et  orando  pro 
impictatibus  suis,  ut  indulgentiam  consequi  me- 
rerontur.  Sed  quia  necdum  erubescit  ineircumoisa 
mens  eorum,  putant  pseudochristum  suum  Mtt- 
quam  mori,  aut  resurgere,  sed  in  ffitemum  vivere : 
ct  ex  illa  retrusione  sua  subito  in  nubibus  cobH  ve- 
nientem  apparere. 
XXI.  Sicut  etiam  quidam  infidelium  Judaeorum 

^prava  opinione  deeepti,  quia  frequenter  in  Scriptu- 
ris  de  Christo  audierant  quod  regnum  ejus  esset  in 
ffitemum,  sicut  in  Isaia  legitur  :  t  Multiplicatur 
c  ejus  imperium,  et  pacis  non  erii  finis  :  super  so- 
r  lium  David,  et  super  regnum  ojus  sedebit;  ut 
c  confirmet  iilud^et  corroboret  in  judicio  et  Justitia; 
c  amodo,  et  usque  in  sempiternum  {ha.  ix,  7) ;  • 
«r  et  in  Psalmo  : «  Et  thronus  ejus  sicut  dies  coeK 
•  (P«a/.  Lxxxviu,  30);  »  et  iterum  :  t  Et  thronns 
«  ejus  sicut  sol  in  conspectu  mco,et  sicut  hma  per- 
t  fecta  in  asternum  {vers,  37) ;  •  putabant  eumdem 
Christum  qui  ex  lege  et  prophetis  est  repromissus, 
nunquam  moritumm  ;  et  Domino  Je3U  Christo  de 


185 


AMULONIS  EPISC.  LUQD. 


1S6 


8ua  passione  loquenti  (sicut  in  EvangcHo  Bcriptum  A  qusB  ex  tribu  Juda  elecla  est,  Judas  appellatur.  Inde 


est)  objiciebant,  dicentes  m  Nos  audivimus  cx  lege, 
t  quia  Christus  manet  in  ajtcrnum.  Quomodo  lu 

•  dicis  :  Oporlet  exaltari  filium  hominis?  (Joflw.  xii, 
t  34).  »  Sed  nec  isti  intelligebant,  nec  isti  intelli- 
gunt,  quia  juxta  easdcm  divinas  Scripturas  nullus 
alius  Christus  credendus  cst,  nisi  qni  pro  pecca- 
tis  populi  Dei  vere  est  mortuus  ct  sepultus  :  et 
resurgens,  ultra  non  moritur,  ut  vere  maneat 
in  ffit^rnum;  testantc  Domino  per  Isaiam  prophe- 
tam  :t  Propter  scelus  populi  mei  pcrcussi  eum  :  et 
«  dabit  impios  pro  scpultura,  ct  divitcs  pro  morte 

•  sua  {Isa.  Lin,  8,  9).»  Et  iterum  :  «  Si  posuerit  pro 
t  peccato  animam  suam,  vidobit  scroen  longasvum  : 
ft  et  voluntas  Domini  in  manu  illius  dirigetur  {vers. 


est  quod  saepius  legitur  (Reg,  iii  et  iv)  de  istis  : 
•  Ecce  haec  scripta  sunt  in  libro  Verborum  dierum 
«  regum  Juda; »  de  illis  :«  Ecce  dcripta  sunt  in  libro 
«  Verborum  dierum  regum  Israel.  »  Pe  istis  nam- 
quc  duabus  partibus  populi  in  duo  regna  divisi,  per 
Osco  dicitur  :  «  Quid  faciam  tibi,  Ephraim?Quid 
<c  faciam  tibi,  Juda  {Ose.  vi,  4)?  •  Huic  ergo  populo 
Israel,  et  Ephraim,  per  Jeroboam  (llium  Nabath  a 
domo  David  separato,  et  a  templo  Dei  alienato;  qui 
vitulos  aureos  coluit  in  Bethel,  et  in  Dan,  usque 
ad  diem  captivitatis  suffi  :  et  sitf  a  legibus  Assyrio- 
rum  ductus  est  in  «eternam  captivitatem,  dicente 
Domino  per  Osee  : «  Quia  non  addam  ultra  misereri 
t  domui   Israel,  sed   oblivione   obliviscar  eorum 


t  10), •  Et  post  pauca :« Idcirco  dispertiam  ei  pluri-  g  «  {Ose.  i,  6). »  Huic,  inquam,  populo  in  magna,  ct 


t  mos,  ct  fortium  dividet  spolia,  pro  eo  quod  dedit 
«  in  morto  animam  suam  {vers.  12),  •  et  cffitcra. 
Ita  utrumquc  prophetatum,  et  utrumque  estverum 
in  Christo,  et  mors  ad  tempus ;  et  'post  mortem, 
resurrectionis  gloria  in  a;ternum.  Dc  quo  autem 
alio  Christo  Daniel  propheta  dicere  potui&set : «  As- 
t  piciebam  in  visione  moa  noctc;  cteccecum  nubi- 
«  bus  quasi  filius  hominis  vcniebat  {Dan.  vii,  13), » 
et  cffitera;  nisi  de  illo  qui  ab  istis  cst  reprobatus? 
Sicut  in  alia  visione  (quod  et  supra  diximus)  idem 
Daniel  prsnuntiat,  dicens  :  t  Et  post  sexaginta  duas 
t  hebdomadas  occideturChristus  :  et  non  erit  ejus 
t  populus  :  et  civitatem  et  sanctuarium  dissipabit 
t  populus  cum  duce  venturo  (Ibid.  ix,  26). » 
XXII.  Ubi  autem  unquam  legerunt  altcrum  pseu- 


vere  magna  consolationo  promittitur,  quod  qui  tem- 
poralis  captivitatis  jugo  nunquam  meretur  absolvi, 
in  adventu  Domini  Salvatoris,  si  in  eum  credcre 
voluerit^  tantam  recipiat  fclicitatem,  ut  fiat  Deus 
Isracli  pater,  et  Ephraim  primogenitus  ejus  sit : 
recupcrans  vidclicet,  illam  gloriam,quam  antiquitus 
ex  ^gypto  liberatus  acceperat:  dicente  Domino  ad 
Pbaraonem  :  t  Filius  primogenitus  meus  Isracl  : 
t  dimitte  eum,  ut  serviat  mihi  {Exod.  iv,  22, 28). » 

XXIII.  Cum  itaque  tam  clara  sit  hujus  rei  verilns, 
cur  sibi  ipsi  de  luce  tenebras  faciunt?  Cur  audcnt 
dicere,  ex  Ephraim  nescio  quem  Messiam,  id  f.-t, 
unctum  ?  Nunqui4  enim  quia  primogenitus^  iiloo 
etiam  unctus?  cum  de  omni  generaliter  popuij 
dictum  sit :«  Filius  primogcnitus  meus  Israel :  •  ot 


dochristum  suum,  quem  nominant  messiam  ben  ^  tamen  unctionis  gloriam  praeter  domum  sacerdota* 


Epbraim?  Quis  aliquando  prophctarum,  ox  tribu 
Epbraim  Messiam  venturum  esse  pra^dixit?  Nonne 
et  Jacob  patriarcba,  in  bcnedictionibus  filiorum 
Buorum,  ot  omnes  deinceps  prophetae,  de  tribu 
Juda  et  de  domo  David  eum  venturum  testati  sunt? 
Nonne  clarissimc  apparot^  quia  hoc  nimis  conten- 
tiosa  ct  C8Bca  impietatis  obstinatio  excogitavit,  ut 
eo  loco  ubiapudZachariam  prophetam  apcrtissimc 
de  Christo,  qui  ab  cis  cruciGxus  cst,  legitur :  «  Et 
t  plangent  eum  planctu  quasi  super  unigenitum  : 
t  et  dolebunt  super  eo,  ut  doleri  solet  in  morte 
t  primogeniti  (Zach.  xii,  10);  »  ex  occasione  illo- 
rum  verborum  Domini,  quibus  in  Jeremia  dici- 
tur  :  t  Quia  factus  sum  Israeli  pater,  et  Ephraim 


lem  et  domum  regiam  non  accepit?  Audiant  contra 
errorem  suum,  etiam  antequam  illa  divisio  populi 
fleret  sub  Roboam  fllio  Salomonis,  psalmum  dicen« 
tem,  et  undc  vcrus  Salvator  exspectandus  esset  aper- 
tissime  protestantem  : «  Et  projecit,  inquit,  taber- 
t  naculum  Joseph,  et  tribum  Ephraim  non  elegit : 
«  sed  clegit  tjibunm  Juda  {Psal.  lxxvii,  67, 68).  »  Et 
post  pauca  :  «  Et  elegit  David  servum  suum,  et  tulit 
«  eum  de  gregibus  ovium,  sequentem  foetas  (vers.  70, 
«  71).»  Adduxit  eum  ut  pascerct  in  Jacob  populum 
ejus,  et  in  Israel  haBreditatem  ejus.  De  gentibns 
autom  Gog  et  Magog,  sicut  et  de  ciBteris  promissio- 
nibus,  et  comminationibus  prophetiois,  que  nimis 
obscure  positas  sunt,  cum  istis  aliquid  disputare 


primogenitus   meus   est  (Jerem.  xxxi,  9);  »  non  J)  velle  nimis  ineptum  est:  quandiu  hajc  tam  vera,et 


illius  qui  vere  est  Christus,  sed  alterius  qui  ab 
istis  est  confictus,  occisio  intelligitur,  ut  quantum 
in  ipsis  est,  vera  Christi  passio  evacuetnr.  Legant 
libros  prophetarum,  et  maxime  Osee  prophetam  : 
et  videant  decem  tribus  populi  Israelitici,  postquam 
scissae  sunt  a  domo  David,  et  regem  sibi  in  Samaria 
constituerunt  Jeroboam  filium  Nabath,  cx  tribu 
Ephraim;  frequentius  eas,  propter  domum  regiam, 
qu^e  apud  eos  ex  Ephraim  coepit :  ct  migorem  par- 
tem  populi  Isracl  quaj  apud  ipsos  crat,  appellari 
Ephraim,  et  Israel ;  sicut  et  illa  pars  populi,  quaB 
remansit  cum  domo  David,  propter  domum  regiam 


taro  manifcsta,  et  in  quibus  tota  salus  constat  con- 
temnunt.  Quocunque  enim  modo  illa  inteliigenda  et 
accipienda  sint,  nisi  primum  ista  fideliter  suscepe- 
rint,  salvi  esse  non  possunt. 

XXIV.  Et  quia  dc  falsis  et  cfficis  Judffiorum  do- 
ctoribus  nobis  sermo  est,  de  quibus  Dominus  tes- 
tatur,  dicens :« Omnis  plantatio,  quam  non  plantavit 
t  Pater  meus  coelestis,  eradicabitur.  Sinite  ilios  : 
t  cffici  sunt  duces  cfficorum  :  cacus  autem  si  cjbco 
«  ducatum  prsstet,  ambo  in  foveam  cadunt  (Matih. 
«  XV,  13,  14);  breviter  admonendum  putamus,  ut 
etiam  libri  Josephi,  et  Philonis  (qui  homines  qui- 


157 


LIB.  CONTRA  JUDiEOS. 


158 


dem  docii,  sed  Judsi  impii  cxstiterunt)  quia  cos 
DonnuUi  nostrorum  nimis  admirari  solcnt,  ct  plus 
etiam  quam  divinas  litteraslegerc  dclcctantur,non 
muUum  sequendi  existimcntur.Quia  homincsalieni 
averitate,  non  carcnt  crrore  :  et  divinas  hislorias 
velut  latius  rcplicando  et  exponendo,multa  dc  sua 
falsa  et  superflua  inserunt:  et  sanos  sensus  verbo- 
rum  Dei,  juxta  fallaccm  opinionem  suam  aut  de- 
pravanl,aut  cnervant.  Undc  et  antiqui  doctorcs  Ec- 
clesiie  illa  sola  cx  cis  sumunt,qua3  in  corum  libris, 
de  rcbus  gestis,consonanterScripturisnostris  rcfc- 
runtur  :  et  haec  ipsa  perpauca,  et  raro,  ct  ca  ma- 
xirae  quae  ipsi  oculis  inspccta  scripsernnt ;  sicut  de 
excidio  Hierosolymorum,  et  templo  ac  saccrdotio 
Judaeorum.Ad  hanc  cautelam  bcatus  Augustinus  in 
libris  contra  Faustum  manichaeum  {lib,  xii,  c.  30) 
iQstruil  nos  ctadmonet,diccns:  «Philo  quidam  vir 
liberalitereruditissimus;  unus  Judacorum  quiChri- 
sti  passionem,quam  nos  agnovimus,derident|;  cujus 
eloquium  GraBci  Platoni  aquare  non  dubitant ;  co- 
natus  est  aliqua  de  Scripturis  interprctari ;  non  ad 
Christum  intelligendum,  in  quem  non  crediderat ; 
scd  ut  inde  magis  appareret  quantum  intersitutrum 
ad  Christum  referas  omnia,  proptcr  quem  vcrc  sic 
dicla  sunt,  an  praeter  illum  quaslibet  conjecturas 
quolibetmentisacumincpcrsequaris : »  quantumquo 
valcat  quod  Apostolus  ait:  «Cum  transieris  ad  Do- 
«  minum,  auferetur  vclamen  (//  Cor.  iii,  16) :  »  Ut 
enim  quiddam  ejusdem  Philonis  commemorem,ar- 
cam  diluvii  sccundum  rationom  humani  corporis  fa- 
bricatam  volens  intelligi,tanquam  membratimom- 
niapertractabat.Gui  subtilissimc  numcrorum  ctiam 
regulas  consulenti,  congruonter  occurrebant  omnia 
qusahuc  intelligendum  Christum^nihilimpcdirent; 
quoniam  in  corporehumano  etiam  ille  humanifge- 
neris  Salvator  apparuit ;  nec  tamcn  cogeront,  quia 
corpushumanum  estuti(iueet  hominum  coilcrorum. 
At  ubi  ventum  est  ad  ostium  quod  in  arcae  latere  fa- 
ctum  est,  omnis  humani  ingenii  conjoctura  defccit. 
Uttamen  aliquid  dicerct,  inferioris  corporis  partes 
qaa  urina  et  Gmus  egeruntur,  illo  ostio  significari 
ausus  est  crodere,  ausus  est  et  dicere,  ausus  ct  scri- 
bere.  Non  mirum  si  ostio  non  invcnto  sic  erravit. 
Qitod  si  ad'Ghristum  transissot,  ablato  velamine 
sacrameota  Ecclesiae  manantia  cx  latere  hominis 
ilHus  invenisset.  » 

XXV.  Hsc  de  duobus  pseudochristis  Judaeorum, 
etnon  doctoribus  sed  deccptoribus  eorum  diximus, 
qui  verum  Ghristum  Dominum  et  Salvatorem  no- 
strum  tanto  odio  abominantur,  tantis  maledictis  et 
blasphemiis  in8equuntur,ut  ea  aures  fidelium  ferro 
non  poBsint.  Sed  antequam  de  caetcris  vcnenatis 
eorum  conviciis  mcmoremus,primum  necessarium 
^detur,  non  solum  ad  eorum  rabiem  confutandam, 
sedetiam  ad  veritatem  nostraQ  fldei  confirmandam, 
Qtillud  quod  in  ignominiam  Domini  Salvatoris,  ct 
omnium  fidelium  ejus,et  majores  eorum,etisti  ipsi 
osque  hodie  insanientos  objiciunt  proponamus:  ct 
quam  manifeste  ad  condcmnationem  eorumimpieta- 


A  tis,et  ad  mysterium  rcdomplionis  nostraj  pertineat, 
quanlum  Dominus  adjuvat  demonstremus.Blasphc- 
mant  enim  quod  in  cum  credamus,  quem  lexDci  in 
ligno  suspcnsurn,  ct  a  Deo  malodictum  dicat  :  ot 
proptcrca  eodem  dic  quo  suspensus  est,  cum  jus- 
scrit  sepcliri ;  ne  si  per  noctem  remancret  in  pati- 
bulo,  terra  corum  pcr  eum  poUueretur.  Scd  neque 
sciunt,  cum  in  crucis  ligno  clavis  fuissc  confixum, 
et  ipsa  clavorum  confixionc  suspcnsum  ;  scd  more 
latronum  qui  nunc  suspenduntur,infamant  esse  pu- 
nitum:  ct  conclamantc,  ac  jubcntc  magistro  eorum 
Josuc,  celeritcr  dc  ligno  dcpositum  ;  et  in  quodam 
horto  caulibus  pleno,  in  sepulcro  projectum,  ne 
tcrra  eorum  contaminaretur. 
XXVI.  Hanc  autem  tam  impio  blasphemandi  oc-  , 

n  casionem  unde  sumant,  manifestum  cst  :  videlicet 
quia  sicut  in  Deutcronomio  legimus,  lex  Dei  pcp 
Moyscm  dicit :  «  Quando  peccavcrit  homo  quod 
«  morte  plectcndum  ost,  et  adjudicatus  morti  ap- 
«  pcnsusfucritinpa1ibulo,non  permanebit  cadavcr 
t  ejus  in  ligno,  sed  in  eidcm  die  sepelictur  :  quia 
«  malcdictus  a  Dco  est  qui  pendet  in  ligno;  et  ne- 
«  quaquam  contaminabis  terram  tuam,quam  Domi- 
«  nus  Deus  tuus  dederit  tibi  in  possessionem  {Deut. 
«  XXI,  22,  23).  »  Quod  capitulum  nos  dc  passione 
Christi  esse  prophelatum  negare  non  possumus  : 
quia  ct  Apostolus  hoc  confirmat^dicens:  «Christus 
«  nos  rcdemit  de  maledicto  legis,  factus  pro  nobis 
«  malcdictum,sicut  scriplum  est :  Malcdictus  ora- 
«  nis  qui  pendet  in  ligno  {Gal.  iii,  13) ; »  et  Domi- 
nus  in  Evangelio  contcstatur,  loquens  ad  Judaeos  : 

C  «  Si  crcdoretis  Moysi,  crederetis  forsitan  et  mihi  : 
«  de  me  enim  scripsit  {Joan.  v,  46).  »  Qua^  vcrba 
Domini,  in  libris  contra  Faustum^cum  exponeret 
bcatus  Augustinus  {lib.  xvi,  c.  22, 23),  « Ego,  inquit, 
et  qui  mccum  aliquando  attentius  cogitant  evangeli- 
cam  illam  Dominicamque  sentcntiam,qua  non  ait: 
IUe  enim  et  de  mc  scripsit,  ut  et  alia  quae  ad  Chri- 
stum  non  portinent  scripsisse  credcretui ;  sed  ait  : 
«  De  mo  enim  ille  scripsit ; »  omnom  scripturae  il- 
lius  intentioncm  non  nisi  ad  intelligendam  Christi 
gratiam  pertincrc  cognoscimus.»  Ut  omnia  illa  no- 
quaquam  rectum  habeant  intellectum,  nisi  ad  cjus 
dispcnsationcm  qua  gcneri  humano  consulitur,pro- 
phetata  referantur.  Non  orgo  nobis  erubescenda  est 
ignominia  crucis  Christi,  quam  contra  omnia  hu- 

j)  mana  opprobria,  in  cminentiori  corporis  parte,  id 
est,  in  fronte  gcstamus  :  scd  pie  et  sollicite,  auxi- 
liante  Dei  gratia  investigandum,quomodo  hasc  juxta 
auctoritatem  Scripturae  8anctaB,et  scnsum  catholico- 
rum  Patrum  sana  intclligcntia  accipicnda  sint,  qua 
et  illis  confusio  ct  nobis  o^dificatio  accrescat. 

XXVIL  Quod  ut  diligentius  et  evidentius  fiat,  in- 
termissa  paululum  bcati  Ilieronymi  cditione,  qui 
hunc  locum  non  ad  vcrbum  scd  ad  sensum  intcr- 
pretatus  ost  :  ipsa  vcrba,  sicut  in  Hebraeo  posita 
8unt,et  ipse  ordo  verborum,  sicut  ea  in  expositione 
Epistolae  ad  Galatas  ex  translatione  Theodotionis  cx- 
prcssit,  ponenda  videntur.  Ita  namque  ibi  legitur': 


»59 


AMULONK  EPISC.  LII€B. 


MO 


(c  Et  quia  erit  in  viro  peccatum  judicium  mortis^  et  A  «  ct  potestatcm  habeo  iterum  sumendl  eam«  Neme 


morietur,  et  suspendes  eum  in  ligno.  Non  dormiet 
mx)rticinum  cjus  supor  lignum,  quia  sepultura  se- 
pelies  eum  in  dic  ipso  :  quia  maledicUo  Dci  est  sus- 
pensus,  et  non  contaminabit  tcrram  tuam,  quam 
Dominus  Deus  tuus  dabit  tibi  haereditarc. »  Ubi  au- 
tcm  interpros  iste  posuit  «  non  dormiet,  »  alii 
posucrunt  «  non  pernoctabit,  »  sive  «  non  coramo- 
rabitur,  »  aut  «  non  pcrmanebit.  »  Et  ubi  iste  po- 
suit,  <(  morticinum  ejus, »  co^tcri  transtulerunt  «  ea- 
daver  ejus,  »  sive  «  corpus  ejus. »  Aperte  igitur  ot 
mirabiliter  in  his  verbis,  per  similitudinem  crucis 
patibulo  dBmnatorum,  Domini  Jesu  Christi  passio, 
qui  pro  peecatis  nostris  cum  iniquis  sive  sceleratis 
reputatus  est,  prophetatur  :  et  quod  in  illo  de  illo 
futurum  crat,  tanquam  vere  futurum  confirmatur, 
•t  commendatur^  cum  dicitur :  «  Et  quia  erit  in  vi* 
rum  peccatum  judicium  mortis,  et  morietur :  ct  su»- 
pendes  eum  inhgno,  ■  etc.,quod  totum  non  ambi- 
g^ntis  sed  prophetantis  modo  ponitur.Gum  crgo  di- 
eit :  «Et  quia  erit  in  viro  peccatum,  »  quid  est  in- 
telligendum?Non  utique  suum  ;  quia  (ut  alius  pro. 
pheta  testatur)  iniquitatem  non  fecit :  neque  dolus 
ftiii  in  ore  ejus,  sed  omnium  nostrum  ;  sicut  idem 
propheta  dicit:  «  Omnes  nos  quasi  oves  erravimus: 
«  unusquisqueinviamdoclinavit:etDominusposuit 
n  in  eo  iniquitatem  omnium  nostrum  (Isa,  liii,  6). » 
£t  beotus  apostolus  Petrus  :  «  Qui  peccata  (inquit) 
«  nostra  ipse  pertulit  in  corpore  suo  super  lignum 
« (i  Petr.  u,  24).»  Unde  et  rectc  sequitur : « Judicium 
«  mortis  :  »  utique  nostrae,  qu®  ab  initio  pcccato 
dobetur,  et  peccanti  homini,  Deo  judicante  inflicla  G  «  tuum  fuerit^ipsum  solam  manet ;  si  autem  mor^ 


«  tollit  eam  a  me,  sed  ego  pono  caro^  et  Iterum 
«  sumo  eam  (Joan,  x,  18).»  Et  in  Psalmo  ait  :  «  Fa- 
«  ctus  sum  sicut  homo  sine  adjutorio^inter  morluos 
«  hbcr  (PsaL  lxxxvii,  5).  »  Et  iterum  :  «  Ego  dormivi 
«  (PsaL  m,  6) ;  »  id  est,  non  mihi  insultent,  quasi 
violentia  eorum  occisus  sim.  Ego  dormivi  :  ege 
mea  sponto^  mea  potestate,  quando  volui  mortuus 
sum.  Ita  mirabiliter  et  morientis  potestas  est  com- 
mendata,etpersequentium  sasvitianon  est  excusata* 
Sequitur  Scriptura,  dlcens :  «  Non  dormiet  mertici- 
«  num  ejus  super  lignum;  quia  sepulturasepelies  eum 
I  in  die  ipsa.  »  Qua  sententia  in  verbo  dermitioniB, 
somuus  evigilaturi,  id  est  resurreeturi  exprimitur: 
sicutipse  de  Lazaro  ait:  «  Lazarus  amicus  noster 
-^  «  dormit;  sed  vado,  ut  a  somno  excitem  eum  {fcan. 
«  XI,  11) :  »  et  de  filia  archisynagogi,  quam  suscitar 
turus  erat :  «  Non  est  mortua  puelia,  sed  dormit 
«  ^Luc,  viii,  52) :  »  et  de  ipso  inimici  in  Psalmo  di- 
cunt :  «  Qui  dormivityuon  adjiciet  ui  resurgat(/Val. 
XL,  9)  ?  »  Per  morticinum  autem  vera  mors  q|us 
ostenditur  ;  quia  utique  corpus  exanime,  a  mopte 
morticinum  appellatur  :  sicut  et  cadaver  dicitur  a 
cadendo ,  eo  quod  per  mortem  cadat  in  terram ; 
non  solum  qutmdo  in  terra  resolvitur  ^cundcHD 
quod  Adffi  dictum  est :  «  Pulvis  es,  et  in  pulverem 
«  reyerteris(G^.iii,19) :  »  et  Ecclesiastes  ait :  «Et 
«  revertatur  pulvis  in  terram  suam  unde  erat  (Sccie* 
«  xii^7); »  sed  etiam  quia  jammortuumteprarepnia- 
tur,  et  terpffi  traditur  :  undc  et  Dominus  de  aeipso 
ait :  « Nisi granum  frumenti cadenein  terrammer- 


est,cum  ait ;  «  Quacunque  die  comederis  ex  eo, »  id 
08t,ex  ligno  veiitOj «  morte  morieris  (Gen.  ii,  f7).  n 
Unde  et  Apostolus  dicit :  «  Pcr  unum  hominem  pcc- 
«  eatum  iniravit  in  mundum,  et  per  peccatum 
«  mors  :  et  ita  in  omnes  homines  pertransiit 
«  {Rom.  V,  i2).  » 

XXVIIL  Suscepit  itaque  in  se  iste  vir  et  pecca- 
lum  omnium  nostrum,  et  judicium  mortis  nostrae. 
Et  subjungit  de  eo  Scriptura,  diccns  :  «  Et  morie"- 
tur,  et  suependes  eum  in  ligno.  »  Ubi  mirandum 
valde,quomodo  prius  dictum  sit  «morietur:»  et  po- 
stea  «  suspendes  eum  in  ligno ;  »  cum  manifeste 
Boraiat»  noster  prius  in  ligno  suepensus  sit  mani- 
bus  infidelium  :  et  postmodum  consummata  omnr 


w  tuum  fuerit^  mukum  fructuma£Fert(JiNm.xji,2i}.» 
XXIX.  In  quo  igitur  mysterio  et  ia  lege*  prte- 
ceptnm  est,  et  in  Evangelio  (sicut  legimus)^  divino 
Butu  a  persecutoribus  exj^ctum,  ut  hi^us  viri  mor- 
ticinum^  sive  cekdaver^  sive  oorpus  non  dormirety, 
nec  pemectaret,  sive  commoraretur  et  permaneret 
snper  lignum  ?Ita  enim  scriptum  est  {Joan.  xix,  3l\ 
quod  «  Judffii,  utnon  remanereni  in  oruce  eorpora^ 
«  rogaverunt  Pilatum  ut  frangerentureorum  erura;». 
id  cst^  Domini,  et  latronum  qui  cruciflxi  sunt  cum 
eo,  «  et  toUerentur.  »  Ubi  qurdem  altitudo  secret» 
nimia  est :  sive  enim  ut  illis  corpus  ejus  deponere^ 
ac  sepelire  festinantibu&,  tria  magna  my^eria  quA 
adhuc  Ghristi  passionibus  deerant  (id  eat,  apectia 


passione,  quando  voluit,  inclinato  capite  emiserit  q  lateris  ejus  per  lanceam  militis,  et  ex  eadem  aper- 


spiritum»Sed  nirairum  hoc  nimis  divine  dictum^est 
«t  postqunm  aii  lex  «  erit  in  viro  peccatum  ju- 
dicium  mortisy  »  continuo  subjungeret  «  et  morie- 
tur,  )>  et  adderet  «  et  suependes  eum  in  liguo  :  » 
ut  videlicet  priue  demonstraret  illius  potestatem, 
deinde  eorum  ostenderet  crudelitatcm  ;  dum  eum 
qui  nuHa  humana  violentia,  nullo  suppUcio  vel  cru- 
eiatu  cogente,  sed  sua  sponte»  sua  potestate  est 
mortuus,  ipsi  quantum  in  illis  fuit  snspendentes 
tn  ligtto  intcremcrunt.De  hac  cnim  potestate  mortie 
puae  iete  vir  et  Dominus  in  Evangelio  testatur,  di- 
oene  :  « PDteetttbeai  habco  poneadi  animam  meam  : 


tione  emanatioDyc  aqua  etsanguinis^  et  oaeiuiaejiue,» 
quia  jam  mortuue  inventus  e8t,integpa  cousecvatBoJ 
implerentur.  Hsbo  enira  omnia  granditer  et  magnt!* 
fice  ex  occasione  accelerandffi  sepultura;  ^jue  im- 
pleta,  commendat  Evangelista,  dicem  (u(r$^d2,2i^ 
34,  35,  36^  37) :  u  Venerunt  ergo  milites  :  at  primi 
«  quidem  fregerunt  cura^  et  alteriue  qf^  cruciA- 
«  xus  est  Gum  eo«  Ad  Jesum  auiem  cumveniaBeni,. 
ct  ut  viderunt  eum  jam  mortuum,  non  fr^(ovuml 
«  ejus  crura  :  sed  unus  militum^  lancea  laiue  €y[u& 
«  aperuit,  et  coniinuo  exivit  sanguiff  et  aqua.  £t 
tf  (}ui  vidiiy  testimoaiim  perbihuii :  et  ^wwum.  ert 


m 


LIB.  GONTRA  JUDiEOS. 


m 


« tesrtitnonium  ;eju8  :  ct  ille  scit  quia  vcra  dicit,  ut  f^ 
u  et  vos  credactis.  Facta  sxrat  enim  hsec  ut  Scriptura 
«  iraplcfretur :  «  Os  non  comminuetis  ex  eo. »  Et  mr- 
K  som  aliaScriptura  dicit :  Vidcbunt  in  quem  trans- 
«  fixerunt.  »  Videlicet  ut  per  latcris  apertionem, 
panderetur  nobis  ostium  quo  intraremus  ad  viiam, 
et  incorporarcmur  Christo  per  aquam  baptismatis, 
eft  sangoinem  redemptionis. 

XXX.  Et  qnia  do  agno  qui  Immoiabatur  in  pas- 
dha  lex  prscipit :  «  Os  non  comminuetis  cx  co 
«  (Exod.  xiFy  46),  »  agnoscamuB  hunc  esse  verum 
Agnum  Dei  qui  toHit  peccata  mundi.  Dc  quo  et 
beatas  Apostoius  teslatur : « Etcnim  pascha  nosirum 
u  immolatus  est  Christus  (/  Hor,  v,  7).  »  Sive  quia 
Parasceve,  id  est,  sexta  feria  passus  est  Dominus : 
et  oportebat  in  eo  mysterium  sabbati,quod  ab  exor- 
dio  mundi  fuerat  commendatum  impleri,  lex  se-  " 
pnHoram  ejus  vespere  ejusdem  Parasceve  accelerari 
jnssit ;  ut  consummato  passionis  sacramento,  sab- 
bato  guiesceret  in  sepulcro  :  et  prima  sabbati  luce- 
scente  resurgeret,  sicut  in  Psalmo  ante  pracdixcrat : 
«  Bxsurgam  dilucuio  {PsaL  lvi,  9 ;  cvn,  3.) »  Unde 
et  vicesimus  primus  psalmus,  qui  de  passione  et 
resurrectionis  gloria  scriptus  est,  prffititulatur  :  Pro 
assumptione  matutina :  vel  (sicut  in  Hebraico)  pro 
cervo  matutino  :  et  ut  ita  in  se  omnino  implctum 
esse  ostenderet,quod  in  exordio  mundi  flierat  pras- 
signatam ;  ubi  Deus  post  omnia  opera  sua  quse  fcce- 
rat  bona  vdde,  mystice  in  sabbato  requievisse  nar- 
ratur :  ut  Dominum  etRegem  nostrum  ante  ssecula, 
postquam  operatus  est  salutem  nostram  in  medio 
terrasyet  dixit  ad  Patrem  :  «  BJgo  te  clarificavi  supcr  C 
« terram:  opus  consummavi  quod  dedisti  mihiutfa- 
«  ciam  (loan.  xvii^  4) ;  •  eodem  die  requieiurum 
osltendereft  in  sepuicro  :  et  sic  post  laborem  passio« 
nis,per  virtutem  resurrectionis  mtraret  in  requiem 
soam»  de  qua  ei  Psalmista  dicit :  «  Surge^Domine, 
«  in  reqniem  tuam  (PsaL  cxxxi,  8) :  »  quatenus  sa- 
cnitiasimum  triduum  passionis,  et  sepulturae,  et 
resorrectionis  ejus,  quod  prdevidebat,et  prseordina- 
bat  ^iritus  legislatoris,  inviolabile  permancret. 

XXXI.Quantumveroadpopulum  illum  infidelem 

et  interfectorem  Chrisii  attinet,  bene  illi  lex  dicit 

\PeuL  xxiy  23)  :  «  Non  pernoctabil,sive  permanebit, 

cadaver  cy^us  super  lignum,  quia  sepultura  sepelies 

eum  in  die  ipsa :  »  ut  videlicet  ignominiam  passio- 

m  et  mortis  Christi^  quam  significat  cadaver  sus-  j\ 

peasum  in  ligno,  non  irrideant,  non  subsannent^ 

tanqnam  ante  eculos  suos  cruciGxum  Dei  Filium 

despicientes,  et  ostentui  habentes  :  sed  fcstincnt 

sepdire^  id  est,  mortem  ejus,  quam  pro  omnium 

nlate  suscepit,  honorare  (quia  sepuUura  honor  est 

iQoriui) ;  et  boc  cito,  et  intra  ipsam  dicm  implcre 

festinent :  id  est,  in  hoc  temporc  redemptionis  et 

salatis,  quo  Agnus  Dei  pro  peccaiis  nosiris  immola- 

Itts  est,et  in  omnibus  dicitur  :  t  In  iempore  placito 

«exaudivi  te,  et  in  die  salutis  auxiliaius  sum  tui 

^  (!ta.  xux,  8).  »  De  quo  die  advenius  Salvaioris^ 

et  Badutis  ad  redemptionis,  quam  sua  passione  ope- 


ratus  e8i,eliam  et  in  Psalmo  canriur :  «  Haece^  drea 
«  quam  fecit  Dominus :  cxsultcmus  et  lajicmur  in 
«  oa.  0  Dominc,  salvum  me  fac  :  o  Domine,  bene 
«  prospcrarc.  Bencdicius  qui  venit  in  nomine  Do- 
«  mini  {PsaL  cxvii,24,  25,  26).  »  Ei  in  alio  psalmO 
Spiriiussancius  cisdem  Judaeis  dicii :  «  Hodic  si  vo- 
«  ccm  ejus  audicriiis,  noliie  obdurarc  corda  vestra 
«  {PsaL  xciv,  8), »  cic.  Donoc  crgo  isiud  tempus 
acccptabilc  csi,  ci  dics  salutis,  quam  nobis  illc  in- 
stiiuii  qui  pro  omnium  salute  mortuus  esi,ct  resur- 
rexii,  hortatur  eos  Icx  ut  sceleris  sui  pGenitentiam 
agani;  sive,  scelus  quod  in  eo  admiscmnt  tegere 
non  morcntur  :  ut  mcriio  ct  ipsi  audiant  :  «  Bcati 
«  quorum  rcmiss^e  sunt  iniquitates,ei  quorum  tect^ 
«  suni  peccaia.  Bcatus  vir  cui  non  imputavit  Domi- 
«  nus  peccatum  {PsaL  xxxi,  1) :  »  Et  mortem  Chri- 
sti  pretiosam,quam  osteniui  ct  irrisioni  habent,ho- 
norare  fesiincnt.  Quia  si  tota  hac  die,  id  est,  toto 
isio  tcmporc  salutari,  quandiu  prffisens  vita  agitur, 
hoc  implere  neglcxcrini,superv6niet  eis  nox  mortis, 
nox  damnationis  ct  tenebrarum  aeiernarum  :  et  ille 
qui  pro  omnium  salutc  in  ligno  suspensus  cst,per- 
nociabit,  ct  permanebii  apud  eos  super  lignum ; 
quia  irrisioncm  ct  subsannationem  passionis  ejus^ 
quam  tolo  viiae  suae  tcmporc  ienucrunt,  post  mor- 
tcm  craendare  non  poterunt,  diccnie  Scripiura  : 
«  Moriuo  homine  impio  nulla  erii  ultra  spes  {Prov. 
XI,  7).  »  De  hac  enim  die,  et  de  hac  nocte  ipse  Do- 
minus  in  Evangelio  dicit:  «Quandiu  in  mundo  sum, 
«  lux  sum  mundi.  Venit  nox  quando  nemo  potest 
«  operari  (Joan.  ix,  5,  4).  » 

XXXII.  Habent  etiam  nunc  Judoei  noctem  infHle- 
litaiis  et  caecitaiis  horrcndam,  quam  cis  Dominus 
per  prophciam  comminaius  est,  dicens  :  «  Exc(eca 
«  cor  populi  hujus,  ei  aurcs  ejus  aggrava,et  oculos 
«  ejusclaude: neforievideatocuIis,ctauribusaudiat« 
«  ct  corde  intclligat,  et  convertaiur,  et  sanem  eum 
«  (/5a.vi,10).  »  Adcrai  autem  eis  adhuc  dies,quando 
Dominus  apud  eos  pro  toiius  mundi  salute  passus 
est,ei  rcsurrexit :  ei  per  quadraginta  dies  postea  di» 
scipulorum  ridcm^  quos  utique  ex  ipsis  elegerat, 
confirmavit :  et  die  quadragesimo  ipsis  videntibus 
ascendii  in  ccclum :  ct  misso  Spiritu  sancto  coepe- 
runt  primum  apud  eos  praedicare  sancti  apostoIi,ita 
ut  una  die  ad  eorum  praedicaiionem  et  miracula,cre- 
derent  tria  millia,et  alia  die  quinque  millia ;  et  post- 
modum  innumera  millia  et  in  Judsa,  et  in  caetcris 
regionibus.  Gum  auiem  caeieri  indurarentur,  et  non 
crederent,  rcpellentes  verbum  Dei,  et  indignos  se 
judicanies  aeternae  viiae,transierunt  apostoli  ad  gen- 
tes,  ut  impleretur  qnod  anie  fuerat  prophetaium  : 
«  Posui  te  in  lucem  geniibus,  ut  sis  in  saluiem 
«  usque  ad  exiremum  tcrrae  {Isa.  xux,  6) ;  »  et  illi 
remanscrunt  in  nocie  infeliciiatis  et  caecitatis  suae. 
Omnes  ergo  quicunque  cx  eis  passionem  Domini, 
ad  aposiolorum  praedicationem  et  magnalia  credide- 
runi,  suspensum  in  ligno  (juxta  legis  vaticinium) 
eodem  sepelierunt  die,quiapretiosammortemChri- 
sti,  dum  adhuc  eis  luceret  Dei  gratia^  religiosa  me- 


163 


AMULONIS  EPISC.  LUGD. 


164 


moria  honoraverunt ;  nam  ot  defunctorum  sepulcra 
memorias  appellamus.  CaBteris  vero  horrenda  nocte 
oppressis,  et  venerabilcm  Christi  passionem  usque 
hodie  irridentibus,permanet  et  pemoctat  suspensus 
in  ligno,  cui  honorificam  memoriam  exhibere  no- 
lunt.  Nc  ergo  hoc  tantum  malum  incurrcrcnt,dum 
adhuc  tempus  dabatur,  dum  occasiasalntis  adcrat, 
hortabatur  eos  lex  per  figuram,  dicens  :  «  Non  per- 
«  noctabit  cadaver  ejus  super  h'gnum ;  (juia  sepul- 
«  tura  scpclics  cum  in  die  ipsa.  »  {Deut,  xxi,  23  :) 
Unde  ct  Dominns  eisdem  Judaeis  diccbat :  «  Adhuc 
«  modicum  lumen  in  vohis  est ;  ambulate  dum  lu- 
«  cem  habetis,  ne  tenobraj  vos  comprchendant.  Et 
t  qui  ambulat  in  tencbris,  nescit  quo  cat.Dumlu- 
«  cem  habetis,  credite  in  lucem,  ut  filii  lucis  sitis. 
«  (Joan.  XII,  35,  36).  » 

XXXIII.  Cum  autem  jussisset  lex  ut  non  pcrma- 
ncrot  suspensus  in  ligno,8ed  eadem  scpelireturdic, 
subjunxit  causam  unde  illi  ista  honorificeniia  debe- 
retur,  dicens  :  Qnia  maledictio  Dei  est  suspcnsus  : 
quod  nihil  est  aliud  nisi,  «  Malcdictus  a  Deo, 
«  (Deut.  xxi,23),  »  sicut  et  alii  interpretcs  transtulc- 
runt.  Proplerea  ergo  hujus  viri  suspensi  passio  el 
mors  religiosa  raemoria  honorari  debet,  quia  malo- 
dictio  Dei  est  suspensus,  id  est,  non  ipsius  culpa, 
non  sua  violentia,  non  suis  pravis  consiliis  Judsi  in 
Dominum  Jesum  Christum  hoc  cfficcre  potucrunt ; 
sed  Dei  consilio,  et  proiscicntia  pcrmissi  sunt.  Hic 
enim  nostrae  maledictioni  voluit  subjacero,  ut  nos 
bcncdictionis  illius  posscmus  csse  participcs.Male- 
dictio  enim  noslra  duplex  est,  vidclicet  in  culpa,et 
in  pcDna.  In  culpa,sicut  scriptum  est :  «  Maledictus 
«  qui  non  permanet  in  verbis  lcgis  hujus,ut  faciat 
«  ea  (Deut.  xxvii,  26).  »  In  pocna,  sicut  ab  initio 
primo  homini  dictum  est  :  «  Quacunque  cnim  die 
«  comederis  ex  eo,  morte  morieris  (Gen,  ii,  17).  » 
Quse  malcdictio  ex  illo  hominc  in  humanum  genus 
descendit.Etquoniam  ille  utramquo  maledictioncm 
meruit,  id  est  culpoQ,  quia  transgressus  est  praicc- 
ptum  Domini ;  et  pffina;,  quia  addictus  est  morti  : 
ideo  et  omnes  homines  utraque  malcdictioobligavit. 
Sed  venit  verus  Salvator,  Dominus  ndster  Jesus 
Christus,  solus  sino  malodictionc  culpaj ;  quia  pec- 
catum  non  fecit,  nec  inventus  est  dolus  in  ore  cjus. 
Suscepit  indebite  maledictionem  pccna;  nostraj,  et 
maledictionem  mortis  nostrae,  ut  nos  ab  utraque 
maledictione  eriperet:  passus  pro  nobis,non  pro  se : 
non  habens  culpam,  et  sustinens  pccnam,  ut  et  cul- 
pam  solvat  et  pGenam.  Hoc  Deus  antc  constitutionem 
mundi  misericorditer  pro  nostra  salute  disposuit, 
hoc  per  prophetas  suos  ante  prffidixit,hoc  in  novis- 
simis  diebus,  sicut  praedictum  fucrat,  perfccit,  te- 
stante  beato  Petro  apostolo  de  Domino  nostro  Jesu 
Christo,  et  dicente  ad  Judseos :  «  Hunc  definito  con- 
«  silio  et  praescientia  Dei  traditum,  per  manusini- 
«  quorum  affligentes  interemistis  (Act.  ii,  23).  »  Et 
rursum  apostolis  et  universa  Ecclesia  orantibus  et 
dicentibus  ad  Deum  :  «  Convenerunt  enim  vere  in 
«  hac  civitate  adversus  sanctum  puerum  tuum  Je- 


/^  «  sum,  quem  unxisti,  Hcrodes  et  Pontius  Pilatus 
<  cum  gentibus  et  populis  Judaeorum,  facere  qu« 
«  manus  tua  et  consilium  decreverunt  fieri.  »  (Act, 
IV,  V.  2  et  seqq,)  Sic  Deus  Pater  huic  viro  maledi- 
xit,  cum  eum  pro  nostra  salute,  nostrae  maledic- 
tioni,  nostra3  morti  tradidit,  sicut  ipse  testatur, 
diccns  :  «  Proptcr  scelus  populi  mei  percussi  eum 
«  (Isa.  Liii,  8),  »  et  in  Zacharia  propheta ipsam  vim 
passiouis  framcam  appeUans,dicit : «  Framea  sus 
«  citare  snper  pastorem  meum,  et  super  virum 
«  cohajrentcm  mihl,  dicit  Dominus.  Perculc  pas- 
«  torem,  ■  etc.  (Zach.  xiii,  7.)  Undc  et  Isaias  ait : 
«  Et  Dominus  voluit  conterere  eum  in  infirmitate 
«  {Isa.  Liii,  10).  »  Et  Apostolus  tantam  Dei  bonita- 
tem  nobis  attcntissime  commendans  :  «  Quiproprio, 
«  inquit,  Filio  suo  non  pepercit,  sed  pro  omnibus 

^  «  tradidit  illum  (Rom.  viii,  32).  » 

XXXIV.  Quia  ergo  tanta  Dei  bonignitate  vir  iste 
nostrae  maledictioni  sponte  succubuit,  ci  cum  sce- 
leratis  reputatus  est,  prosceplt  lox  ejus  passionem 
pia  memoria  honorari.  Neque  enim  de  simplici  sc- 
pultura  illius  tam  absurdc  prajciperct  Spiritus  san- 
ctus,  ut  cam  ab  ipsis  qui  eum  crucifixerunt  juberet 
praeparari,  quando  ille  qui  hoc  fecit,  id  est,  Joseph 
ab  Arimathia,  teste  Evangclio,  «  non  conscnserat 
«  consilio  ct  actibus  eorum  (Lue.  xxiii,  51).  »  Ad- 
jungit  lcx,  quanta  pollutio  ot  contaminatio  Judaeos 
consecutura  essct,  qui  hunc  honorem  Domino  dare 
noluerunt  ct  nolunt,  diccns  :  «  Et  non  contaminabis 
«  tcrram  tuam,  quam  Dominus  Dcus  tuus  dabit  tibi 
«  in  hffircditate  (DeuL  xxi,  23.)  »   Ipsi  sunt  enim 

C  terra,  quam  aliquando  Dominus  Deus  dederat  illis, 
ut  esscnt  ei  populus  hsercditarius,  sicut  Moyses  ad 
eos  dicit :  «  Vos  clegit  Dominus  de  cunctis  gentibus, 
«  ut  haberet  populum  hasreditarium  (Deut.  iv,  20). » 
Ipsi  sunt  terra  cui  clamabat  Jcremias :  «  Terra, 
«  terra,  terra,  audi  sermonem  Domini  (Jerem,  xxii, 
29),  »  ct  dc  qua  in  psalmo  dicitur  :  «  Et  adulte- 
«  rata  est  tcrra  in  sanguinibus,  ct  coinquinati  sunt 
«  in  operibus  suis, »  sive  (ut  nos  consuete  canta- 
mus) : « Interfecta  cst  terra  in  sanguinibus,et  conta- 
«  minata  cst  in  opcribus  eorum  (Psal.  cv,  38, 39).  » 
Debuerant  itaque  honorem  fidei  exhibere  Domino 
Salvatori,pro  salute  mundi  in  ligno  crucis  posso  et 
mortuo,  ut  mcrcrcntur  audire  cum  sanctis  aposto- 
lis  et  cajteris  qui  ex  codem  populo  crediderunt,  per 

j^  Malachiam  prophetam  :  «  Et  beatos  vos  dicent 
«  omncsgcntes  :  eritis  quippevosterradesiderabilis 
(Malac,  III,  12).  »  Sed  quia  contempserunt,  et  con- 
temnunt,  et  usque  hodie  furibundo  animo  et  trucu- 
lento  vultu  haec  legunt,  detestantes  eum  de  quo 
scripta  sunt,contaminaverunt  et  poUuerunt  terram 
suam,etnon  possidentbenedictionem  repromissam. 
sed  quotidie  eis  dicitur  pcrEzechielempropbetam; 
«  Tu  cs  terra  immunda,  et  non  compluta  (Ezech. 
XXII,  24) ;  »  et  per  (saiam  :  «  Manus  vestrae  sanguine 
plenae  sunt.  »  Et  iterum  :  «  Idanus  enim  vestrs 
«  pplluto)  sunt  sanguine,  et  digiti  vestri  iniquitate 
«  (Isa,  if  15  ]  iiXf  3).  »  Videlicet  quia  clamaverunt| 


I6S 


LIB,  CONTRA  JUDiEOS. 


466 


B 


diconteB  :  «  Sanguls  ejus  super  nos  et  super  fllios  A 
«  nostros  (Matth,  xxvii,  25).  » 

XXXV.  Hanc  eontaminationem  et  pollutioncm  ter- 

rs  suffi,  id  est  scmetipsis  timere  debuerant,  et  non 

iliam  quffi  nulla  est,  quasi  terra  babitationis  eorum 

pollueretur  cadaveribus  in  cruce  suspensorum,nisi 

cadcm  die  sepelirentur.  Quod  omnino  beatus  David 

rex  et  propbeta  non  timuit^  qui  ob  placandam  iram 

Dei  septem  viros  de  domo  Saul  Gabaonitis  tradidit 

crucifigendos  :  et  ab  inilio  messionis  h6rdei,doneo 

omnes  segetes  meterentur,et  stillaret  super  eos  plu- 

via  de  cceio,  sic  eos  dimisit,  nec  ullum  eorum  sepe- 

liri  fe<5it.  Ubi  si  responderint,  istos  in  terra  babita- 

Uonis  Gabaonitarum,  qui  ncn  crant  do  filiis  Israei, 

fuisse  crucifixos,  et  propterea  sic  dimissos ;  legant 

in  eodem  libro   Samuelis^  non  in  Gabaon,  sed  in 

Gabaa  Beigamin  boc  gestum  esse,  diceniibus  ipsis 

Gabaonitis  ad  David  :  u  Et  crucifigamus  eos  in  Gar 

«  baa  Saulis,quondam  electi  Domiui  (//  Reg.  xxi,6).» 

Si  autem   dixerint  timuisse   David  ne  iram   Dei 

incurreret ;  si  semel  damnatos  et  divinse  uHioni  do- 

putatos  sepelire  prsesumpsisset,  legat  quia  postmo- 

dum,cumeinuntiatumfui8set  quod  concubinaSauI, 

substrato  sibi  superlapidem  ciIicio,eos  per  diem  et 

aoctem  a  feris  et  avibus  tam  longo  tempore  custo- 

disset,  non  solum  reprehendit,  sed  etiam  tantoe  pic- 

tatis  imitator  et  supergressor,  attulit  ossa  Saul  et 

Jonitha  filii  ejus  de  Jabes  Galaad  :  et  jussit  colligi 

ossjistorum  septem  qui  crucifixi  fuerant :  simulque 

n<)u  abominando,  sed  pie  honorando  condidit  in  se- 

ptiJcro  Gis,  patris  Saul.  Nec  ob  hoc  Deum  oiTondit, 

8cd  insuper  Scriptura  dicit :  c  Feceruntque  omnia  C 

•  i|n»  pr»ceperat  rex.  Et  repropitiaius  est  Dominus 

•  t^rrse  post  hsec  (//  Reg,  xxi,  14).  »  Noncrgo  ista 
beatus  David  metuebat,  quia  in  illo  legis  capitulo 
non  alicujus  abominaudi  hominis  supplicium,  sed 
Salvatoris  mysterium  intelligebat.  Aut  si  isti  tam 
religiose,  ut  putant,  terram  suam  a  pollutione  ser- 
vaverunt,  quid  caus®  est  quod  per  tot  saecula  eos 
tanquam  immundos  evomuit  ? 

XXXVI.  Nullum   fere  est  in  Scripturis  prophe- 

ticis  tam  prsclarum  testimonium  ubi  sic  evidenter 

et  modus  passionis  Christi  in  ligno  Grucis,  et  veri- 

tas  moriis  ejus  exprimatur.Unde  et  sanctus  Aposto- 

lus,  non  erubescens  testimonium  Ghristi,  ad  com- 

meadaodam  veritatem  et  gratiam  passionis  ejus, 

istud  potiflsimnm  quod  inlitterissuis  poneret  elegit.  j) 

Nam  et  illud  quod  juxta  beati  Hicronymi  editionem 

in  hiyns  capituli  exordio  legitur :  «  Quando  pocca- 

« ^rit  homo  quod  morte  plectendum  est  {Deut.  xxi, 

>  22) ;  »  ita  et  ad  mediatorem  Dei  et  hominum, 

bominem  Christum  Jesum  fideliter  referendum  est, 

acatetillud,ubi  ipse  ex  persona  corporis  sui  loqui- 

tor  in  Psalmo  :   a  Verba    delictorum    meorum 

{PsaL  xn,  2) ; »  et  iterum:  uDeus,  tu  scis  insipien- 

i  fiam  meam,  et  delictamea  a  te  non  sunt  abscon- 

« dita  {Psal.  Lxvni,  6)  :  »  quia  efTcctus   particeps 

naturs  nosir8B,transfiguravit  in  se  vocem  nostram, 

q^  0U9Qepit  jnisericorditer  et  c»usam  nostram ;  dum 


Deus  posuit  in  eo  iniquitatem  omnium  nostrum. 
Rccte  iiaque  dicit  Scriptura  de  illo :  Quando  pecca- 
verit  homo  quod  morte  pleciendum  est;  quia  ad 
corpus  hujus  hominis  pertinent  omnes  qui  pecca- 
verunt  :  et  ob  hocjusie  morte  plectendi  erant,  nisi 
cjus  moric  indebiia  redimereniur,  diceniis  :  «  0 
«  mors,  cro  mops  iua  (05<?.  xiii,  14).  »  Juxta  quem 
sensuni  in  visione  Naihan  propheta;,  ubi  ex  semine 
David  ejus  proinitiiiur  advenius,  etiam  illud  rccie 
intelligiiur  quod  de  ipso  Dcus  ait  :  «  Qui  si  inique 
«  aliquid  gesserit,arguam  eum  in  virga  virorum,  et 
«  in  piagis  filiorum  hominum ;  misericordiamautem 
«  meam  non  aufcram  ab  co  (//  Reg.  vii,  14) :  » 
quia  utiquc  membra  sunt  ejus,  et  ad  ipsius  perti- 
nent  unitatem,  qui  quandiu  mortaliter  vivunt,  sine 
peccaio  essc  non  possunt;  et  ideo  aliquid  inique 
agunt,  beaio  Joanne  aposiolo  tcstante,  qui  ait ; 
«  Omnis  qui  facit  pcccatum,et  iniquiiatem  facit  et 
t  peccatum  est  iniquitas  (/  Joan.  iii,  4).  »  Et  itc- 
rum  ex  persona  omnium  :  «  Si  dixerimus  quia  pec- 
«  catum  non  habemus,  nos  ipsosscducimus,et  vo- 
«  riias  in  nobis  non  est.  »  Istos  ergo  arguit  Deus  in 
virga  virorum,ct  in  plagis  filiorum  hominum;  tem- 
poraliter  eos  corripiens  et  emendans,  quia,  ut  scri- 
ptum  est,  «  Flagellat  omnem  filium  quem  recipit 
{Hebr.  xii,6);  »  misericordiam  auiem  suam  non  au- 
feri  ab  eo,  in  quo,  ct  per  quem  illis  miseretur  :  et 
etiam  aliquando  ulciscitur,  Psulmisia  dicente  de  ta- 
libus  :  «  Deus,tu  propiiius  fuisti  eis,et  ulciscens  in 
omnes  adinventiones  eorum  (Psal.  xcvni,  8). » Nam 
in  illo  qui  capui  ipsorum  est,  sicut  nulla  potuit  esse 
iniquitas,ita  nulla  flagella  correpiionisautpurgatio- 
nis  suffi,  scd  tantummodo  saluiis  nostrse. 

XXXVII.  Docet  idem  beatus  Hieronymus,quod  in 
eo  loco,  ubi  juxta  Theodotionem  positum  est,quia 
malcdictio  Dei  susponsus,  possit  in  Hebraico  legi 
quia  injuria  Dei  suspensus,aut  certe,  quia  contume- 
lioscDeus  suspensus  est.Quod  uiiquead  confunden- 
dam.Judaeorum  impietatcm  multum  valet,quia  per 
hfficmanifesioostendiiur  quod  bujusviri  injustasus- 
pensio,injuriaDeiPatrissit,quiinproprioFiIioiuho- 
noraturetcontcmnitur  sicut  ipseFilius  inEvangelio 
confirmat,dicens:  «Qui  non  honorificat  Filium,non 
honoiificat «  Patrem  qui  misit  illum  {Joan.  v,  23) ; » 
et  alio  loco  :  «  Qui  me  odit,  et  Patrem  mcum  odit 
{Joan.  XV,  23) ;  »  et  iterum  :  « Qui  spernit  me,spernit 
«  eum  qui  misitme(Ltu:.  x^  16). »  Ncc  solum  ojussus- 
pensio  injuria  Dei  est ;  sed  etiam  ipse  virsuspensus, 
evidcnter  Deus  est,  qui  contumeliose  Deus  suspen- 
sus  est.  Quod  Apostolus  eisdem  pene  verbis  confir- 
mat,dicens  :  «  Si  enim  cognovissent,nunquam  Do- 
«  minum  gloriae  crucifixissent  (//  Cor.  ii,  8).  »  Vide- 
licet  quia  quem  communis  tantum  natur»  hominem 
ct  virum  impii  crucifixores  puiabant,  idem  ipse  et 
Dcus  et  Dominus  gloriae  occultus  erat.  De  hoc  capi- 
tulo,  contra  Faustum  Manicbseum  tractans  beatus 
Augustinus  {lib.  xiv,  c.  6),  sic  ait  inter  Cfietera  : 
«  Quod  autem  additum  est,  «  Omnis, »  ut  diceretur 
malcdictus  omois  qui  indigno  pependerit,non  sanq 


w 


AMDLONIS  BPISC.  LUOD. 


168 


lloyBCS  mimie  pwevidit  etiam  justos  in  cnicc  futu-  k  sum  Christum,tit  auditoribus  suis  efflciant  irrem^- 


ros ;  sed  bcnc  pr«vidit  haBreticos  veram  mortcm  Do- 
mirii  ncgaturos ;  et  ideo  volenles  ab  hoc  maledicto 
"Christum  sejungere,  ut  a  mortis  etiam  vcritate  se- 
jungcrent.  Si  enim  vera  illa  mors  non  orat,nullum 
maledictum  Christo  crucifixo  pependit  in  ligno,quia 
nec  vere  orucifixus  cst.  Sed  contra  longe  fuluros 
hfcreticos,  quam  de  longc  clamat  Moyscs  :  «  Sine 
causa  tergiversamini,o  quibus  displicetveritasmor- 
tis  Gfaristi.  Malcdictus  omnis  qui  pendet  in  ligno : 
non  ille,  ait,aut  illc ;  sed  omnis  omnino.  Tunc  enim 
<]!hristu8  extra  maledictum  Adam,  si  cxtra  illius 
mortem.  Gum  vero  ex  homine  et  pro  homine  mor- 
tem  suscepit,  ex  illo  et  pro  illo  etiam  maledictum 
quod  morti  comitatnr,  suscipere  non   dedignatus 


diabilitcr  odiosum,  nuncupant  eum  sua  lingua  'U»- 

sum  Hamizri.  Quod  dicitur  Latine,  Dissipator  Mgy^ 

pUus,  Ita  non  est  satis  quod  patros  eorum,  prffisenti 

ei  in  carnedicebant :  «  Nonnebene  dicimus  nosquia 

•  Sumaritanus  es  tu,  et  dsomonium  habes  ?  »  (Joan, 

vin,48) ;  et  ad  Pilatum  de  illo  :  «  Hunc  invenimus 

«  subvertentem  gentem   nostram  (Luc.  xxiii,  2),  p 

nisi  eum  isti,  incremcnta  et  alumni  hominum  pec- 

catorum,novis  conviciis  et  maledictis  infament,  al- 

fi rmantes  eum  gentis  sus  dissipatorem  iEgyptium : 

eredo,propterillumi£gyptiummagumetp9eudopro. 

phetam^qui  multos  eorum  aliquandodecepitut  perdi- 

dit,dequoetinActibu8apostolorumTribanu8adPau- 
lum  loquitur:  «Nonne  tu  es^gyptius,qui  ante  hos  diee 


est.iEtpo8taliquanta(raj?.  vii):  «  Hoc  enim,inquit,  ii  «tumultumconcitastieteduxistiindesertumquatuftt 


-quod  asserit  prophetia,  quia  sciebat  Christi  mortcm 
in  cruce  pensuram,  et  futuros  hasreticos  qui  dicc- 
rent :  Pependit  quidcm  in  ligno,scdspeciequadam, 
non  ut  vere  moreretur.  Clamando  ergo,  maledictus, 
nihil  aliud  clamavit,  nisi  quia  vere  mortuus  est, 
sciens  mortem  hominis  peccatoris,  quam  sinc  pec- 
cato  ipsc  suscepit,  de  illo  maledicto  venicntem, 
quod  dictura  est :  Si  tetigeritis,morte  moriemini.  Ad 
hoc  pcrtinct  ct  scrpens  ille  in  ligno  suspensus,quo 
significaretur  non  falsam  mortem  Christum  fin- 
xisse,  scd  illam  veram  in  ligno  passionis  suas  sus* 
pcndisse,  in  quam  serpens  ille  hoiiiinem  malc  sua- 
dendo  dejecit.  Quam  vcram  mortem  nolunt  isti  con- 
spiccre,  et  idco  non  sanantur  a  vencno  scrpentis, 
sicut  in  eremo  quicunquo  illam  attendcrcnt  sana- 
bantur. 

XXXVIILSolentquidam  eliaro  Christiani  imperiti 
dicerc  aliud  esseaffigi  ligno,aliud  in  lignopendere. 
Sicut  enim  putant  solvendam  essa  istam  quccstionem, 
ut  Judam  dicant  a  Moyscmalcdictum,qui  laqueo  se 
suspendit  :  quasi  primum  noverint  utrum  ex  ligno, 
an  ex  lapide  sc  ille  suspenderit.Scd  manifoste  Apo- 
stolus  non  sinit  aliud  intclligerc  quam  dc  Christo 
esse  prajdictum.  Quod  vero  Judoji  non  putant  eum 
in  cruce  clavis  esse  confixum,  mirandum  est  eorum 
coicitas,  cum,  ut  jam  supra  memoravimus,  ipsum 
audiant  per  Zachariam  prophetam  dicentem  :  c  Et 
t  aspicient  ad  me,quem  confixcrunt(ZflrA.xii,tO).» 
Et  pcr  Malachiam  : «  Si  configit  homo  Deum,  quia 
•  vos  configitis  me?  Et  mc  configitis  vos  gens  to- 


«milliavirorumsicariorum?>»(i4£:f.  xxi,  38,)  Cultumi 

quem  ci  in  totomundo  fidelesexhibent,vocantoultnii 
Baal,  et  religioncm  Dei  alieni,  tanquam  ipse  8it  de 
quo  in  psalmo  praBcipitur :  «  Non  erit  in  te  Deua  re- 
«  ccns,  nequc  adorabis  Deum  alienum  (Psal,  txxz, 
« 10),»  Odorem  illumgravem  et teterrimum,  qui  sokl 
scntiri  in  horis  matutinis,  in  cxordio  sestivi  teropo* 
ris,affirmant  de  tormentis  infemalibu8,quibu8  ipse 
apud  inferos  torqucatur,eo  quod  gentem  eorumtnr- 
baverit,ct  totum  mundum  deceperit,  eruotarc.  Unde 
ct  populos  nationum,  qui  cjus  susceperunt  fldom,in- 
terpretantes  esse  Babyloniam,et  Rcgem  hujns  Baby- 
lonisChristum  nostrum  intelligentes,quidquid  in  il* 
la  visionelsaioj.cujus  titulus  est  «  Onus  Babyionis 
{ha.  XIII,  1),  y>  dicitur  de  rclaxaUone  populi  Dei  Pt 
G  Babylonica  captivitate,  ct  de  interitu  regis  et  regni 
illius,  totam  ad  suam  de  hac  novissima  ci^tivitate 
ereptionem  et  ad  Christi,  ut  ipsi  putant,  dejectio* 
nem,impiissime  transferre  conantur,  tanquam  illis 
prophcta  promittat,dicens : « Et  erit  in  die  illa,  cofll 
« rcquiem  dcderit  tibi  Dominus  a  labore  tuo,et  a  oon- 
t  cussione  tua,  et  a  servitute  dura  qua  ante  servisti, 
tsumcs  parabolam  istamcontra  regem  Babyloni8,el 
« diccs :  Quomodoccssavitexactor,quievit  tributum? 
« ContrivitDominus  baculum  impiorum,  virgam  do- 
«minantium,etc.BEttuncvelutipsiGhri8toinBulteDt, 
dicentes  :  « Quomodo  cecidisti  de  coelo,  Luoifer,  qui 
tmaneoricbaris?corruisti  in  terram,  qij^  vulnera* 
t  bas  gentes  ?  Qui  diccbas  in  corde  tuo :  la  ooelofll 
«  ascendam,super  astra  Dei  cxaltabo  soliimi  meuai 


t  ta  (Malach,  ni,  8,  9).  »  «  Et  in  Salomonc,  de  co-  j)  «  (Isa,  xiv,  12,  13),  »  etc.  Et  do  illo  omnlno  imple- 


dem  qui  propter  nos  pauper  factus  est,  cum  divcs 
esset,  scriptum  est  :  «  Non  facias  violentiam  pau- 
«  peri,  quia  pauper  est ;  nequc  conteras  egcnum  in 
t  porta,  quia  Dominus  judicabit  causam  ejus,  ct 
•  configet  eos  qui  confixcruntanimumPJus.»(Pro». 
XXII,  22,  23.)  Iste  namque  est  pauper  de  quo  et  alius 
propheta  dicit  :  «  Ecce  Rex  tuus  venit  tibi,  justus 
t  et  Salvator,  ipse  pauper  (Zach,  ix,  9),  »  etc.  Ita 
crgo  suos  sibi  pseudochristos  ipsi  finxerunt,ut  in- 
felicem  populum  vana  eorum  exspectatione  delu- 
sum  a  (ide  yen  Christi  averterent. 
XXXIX.  Unde  et  eumdem  Domitium  nostrum  Je- 


tum  esse  confirmant  quod  sequitur:«  Yemmlamen 
t  ad  infernum  detraheris,  in  profundnm  lad.  Diai 
t  te  viderint,ad  tc  inclinabuntur,  teque  ^roipicieiit. 
«  Nunquid  iste  esl  vir  qui  conturbavit  terrara?  etc.  • 
Et  quod  post  paululumsuhjungitur:  tTuauleiapm» 
« jectus  cs  dc  sepulcro  tuo  quasi  stirps  inuti)ifl,poll«- 
t  tu8,etobvoluluscumhi8qui  inlerfecti  Bunt  gladie, 
tet  descenderuntadfundamentalaci.  QuaM  cadaver 
t  putridum,non  habebis  consortium,  neque  c»m  eil 
« in  scpulturam.Tu  enim  terram  tuam  disperdidisAi^ 
«  tu  populum  occidisti.  » 
XL.  Et  diount  eura  a  m8joribu8  tmBf  fMa4o  d^ 


as9 


UB.  CONTIA  JDDyEOS. 


m 


potttt»  efl4  de  lignoy  et  obrutus  in  8epulcro,ut  om-  ^     XLI.AdTcrsos  igitur  tales  vwitMie  hoBt^  et 


aes  seirent  mortuum,  nec  re8uscitatum,iterum  de 
sepuicro  extractum,  efretorta  per  tolam  civitatem 
tractum,slcque  projectum,et  propter  hoc  usque  ho- 
die  sepulcrumejus  stare  vacuum,et  esse  squalidum 
lapidibus,  et  sordibus,  quas  ipsi  projicero  soleant, 
plenum.  Gum  bunc  locum  prophelica;  lectionis,im- 
pti  patres  impiorum  islorum  sempcr  de  Nabuchodo- 
Dosor  rege  Babylonis,  juxta  veritatem  historiae  in- 
tdlexeriDt,sicutbeatus  Hieronymus  in  ejusdem  pro- 
phets  commentariis  scribit,  dicens  (m  cap.  xiv)  : 
iNarrantHebrsei  hujusmodi  fabulam.Evilmerodach 
qui,  patro  suo  Nabuchodonosor  vivente  per  septem 
annos  inter  bestias,  ante  regnaverat,  postquam  ille 
restitutus  in  regnum  est,  usqne  ad  mortem  patris 
eom  Joachim  rege  Judae  in  vinculis  fuit.  Quo  mor- 
ttio,cam  rursus  in  regnum  succederet,  ct  non  sus- 
eiperetur  a  principibus,  qui  metuebant  ne  viveret 
qui  credebatur  exstinctus,  ut  fidem  patris  mortui 
fnceret,  aperuit  sepulcrum,  et  cadaver  ejus  uncoet 
fanibus  traxit.»Sed  isti,  ut  dictum  est,immanitatd 
odii  in  Ghristum,  et  rabie  blasphemandi,  talis  ex- 
cogitavenint, unde  Ghristum  Dominum  apud  audito- 
res  suos  facerent  exsecrandum.  Gonlra,  quos  idem 
ipse  Isias  propheta  clamat,  dicens  :« lu  dio  illa  ra- 
«  dixJesse^quistatinsignumpopulorum^ipsumgen- 
«  tes  deprecabuntur^et  erit  sepulcrum  ejus  glorio- 
«  sum  (Isa.xi,  10).  »  Manifestissime  ostendens  nul- 
ium  alium  esse  Ghristum  nisi  istum,  qui  de  radice 
Jesseprocessit^qui  statin  signumpopulorum;  qucm 
ubique  gentes  hodie  deprecanlur,  cujus  sepulcrum 


i 


bidos  adversum  Christum  canes,  excitemus  in  nch 
bis,  quantum  possumus,  zelum  Dei,memores  illiu» 
scnteiitia)  :  «  Zelus  domus  tuae  comedit  me  (Psah 
€  Lxviii,  10);  »et  iterum  :  Tabescere  me  fecilzelua 
«  meus,  quia  obliti  sunt  \erba  tua  inimici  mai 
«  (Psal.  ciYUi,  139J;  »  et  aliq  loco  :  «  Nonne  qui 
«  oderunt  te  oderam,  et  super  inimicos  tuos  tabe^- 
«  scebam  ?  Perfecto  odio  oderam  illos^inimici  factt 
a  sunt  mihi  (Psal.  cx\xviii,  21.  22).  »  Demusqiie 
operam  ut  inter  caetera  inuumera  et  gravia  mala^ 
quibus  iram  Dei  meruimus,et  assiduaejus  flagelUi 
justesustinemus,istud  prscipue  nequissimum  etdA^ 
testandum  blasphemiarum  scelus  ita  coerceatur,aat 
etiam,  si  fieri  potesl,  divina  cooperante  miserioor^ 
dia,  per  disciplinaB  censuram,  per  sanct®  prsdica^ 
tionis  studium  corrigatur,ne  et  clarissimis  principi- 
b\is  nostris,  et  nobis  ipsis  qui  indigni  BcclesiamiB! 
gubcrnaculis  prccsidemus,  in  gravissimum  reatuiD 
deputelur.Quia  cL  beatus  Uieronymus  docei(incap, 
I  Naum)  :  Sicut  ad  proprias  injurias  patientes  essa 
debemus,  ito  si  aliquem  viderinius,  in  injuriamDei 
ore  sacrilego  blasphemantem,illic  tenere  patientiam 
non  dcbemus,  sed  resistere  sacrilego,et  os  blasphe* 
mum  veritatis  responsione  damnare.  Recordantea 
Phines  sanctam  iracundiam,  austeritalem  Eli8e,ze«« 
lum  Simonis  Chananaei,  Petri  severitatem  Ananiam 
et  Saphiramtrucidantis;  Paulique  constantiam.qui 
Elimam  magnum  viis  Domini  resistentem  ffiterna  c»> 
citato  damnavit.  Non  est  enim  crudelitas  pro  Deo 
pietas.Quod  enim  multum  dolendum  est^etperhoa 


non,  ut  isti  blasphemant,  contemptibile  et  ignomi-  (f  inimicos  crucisGhristi,licentiosalibertatequod  vo'' 


musam^sed  omnino  cstgloriosum ;  quia  resurrectio- 

nis  gloria  illuslratum  et,sicut  non  solum  Ghi-istia* 

aoromy  sed  etiam  Saracenorum  populi,  et  barbara> 

nationes  noverunt,in  omni  cultu  et  veneratione  ha- 

bitum.  Nam  et  ubi  nos  legimus  :  Erit  sepulcrum 

ejus  gloriosum,  in  Hebraico  proprie  dicitur  :  Erit 

requies  ejus  gloria.Quibus  verbis  evidenter  ostcn- 

dtlar  qaod  mors  illi  non,  ut  infideles  putant  fuerit 

pcena^sed  requies  qua  cum  voluit  requievit.  Et  rc- 

quies  ista  mortis  non  ei  fuit  ignominia,  sed  gloria ; 

qiiia  caro  ejus  non,ut  cffiterorum  mortalium,est  in 

sepolcro  cormpta,  sed  velocius  per  resurroctionem 

^orifieata,  sicut  ipse  in  Psalmo  ante  praedixerat, 

jtista  Bdi)raicam  translationem  :  «  Propterea  lo^ta- 


lunt  loqueiites,et  sicut  volunt  agentes,assidua  apud 
nos  ct  in  diversis  ejus  regni  civitatibus,quacunque  pO^ 
pulus  illc  diffususest,  animarum  damna  contingunt, 
dum  multi  Ghristianorum  contra  auctoritatem  Scrir» 
pturarum,et  decreta  sacrorum  canonum  ita  indifPe» 
renter  eis  adhaerent,  ut  incessanter  eorum  convi- 
ctu  polluantur,  et  ipsis  serviant  tam  in  domi^i^ 
bus,  quam  in  agris.  Et  cum  eis  servos  Ghristianoa 
habere  non  liceat,  habent  servientes  sibi  liberos 
Ghristianos  ;  ii^  quibus  tantum  proflcit  eornm  im^ 
pietas  juxta  quod  Apostolus  dicit  :  «  Gorrumpunt 
«  mores  bonos  colloquia  mala(/  Cor»  xv,  33)  »  ut  dl* 
cant  melius  eos  sibi  prsBdicarequam  presbyteros  no- 
stroSjCt  plerumque  mercenarii  et  mercenaris  ipso- 


•  ttim  est  cor  moam,et  exsultavit  gloria  mca,  et  ca-  a  rum  cum  eis  sabbatizent,  cum  eis  die  Dominico 


'  ro  mea  habitabit  conOdentor.  Non  enim  derelin- 
*  ques  animam  meam  in  inferno  nec  dabis  justum 
«taum  videre  corruptionem  (Psal.  xv,  9,  10.)  » 
Sed  isti  nec  tantis  ao  talibus  blasphemiis  contenti, 
intam  profundam  infclicitatis  voraginem  devoluti 
saat,ut  persuaaum  sit  eis  et  studiose  apud  eas  ob- 
xrtetur,  quod  nulla  eorum  oratio  apud  Deum  pos- 
Mtesse  accepta,ni8i  in  ea  Dominum  nostrum  Jesum 
Ghristam  maledicant,  confitentes  eum  csse  impium 
ct  filium  impii,id  est,nescio  cujus  ethnici,quem  no- 
ainant  Panobra  :  a  quo  dicunt  matrem  Domini  adul- 
teratamy6t  inde  eum  in  quem  nos  credimusyuatum. 

Patrol.  GXYI. 


laborent,  cum  eis  quadragesimse  abstinentiam  vid* 
lent,et,quod  est  infelicius,  ab  eis  etiam  constupren- 
tur,et  ex  vino  eorum  multis  modis  ab  eis  etiamexin- 
dustria  polluto,  quod  indesinenter  bibunt  et  emunt, 
in  plerisque  locis  parochiarum  nostrarum,  quod 
dictu  nefas  est,  divina  sacrificia  celebrentur. 

XLlLProditum  est  nobis  a  quibusdam,qui  ex  eo- 
rum  errore  ad  Ghristianitatem  veniunt,  per  quos 
etiam  caetera  eornm  mala  nobis  fideliter  exponun- 
tur ;  quod  quidam  ipsorum,qui  in  nonnuUis  civita- 
tibustelonarii  ill^cite  constituuntur,  soleant  in  remO^ 
tioribus  locis  Gbristiimos  pauperes  et  igtuuros^  pro 

e 


171 


AMULONIS  EPISC.  LUGD. 


172 


eodem  leloneo  acriter  constriRgere,  deinde  ut  Chri-  j^  omitto,  timeo  divinum  judicium,  ne  iUi  qui  ex  hao 


8tum  negent  persuadere,ettuncco8quasi  remissius 
agentes  dimittero.Nos  ipsi  veracitcr  expcrti  sumus, 
quod  illis  qui  ex  corum  perfidia  conversi  credunt  ct 
baptizantur^ita  maliLioscelcallidc  solcautinsidiari» 
ut  dicantiQuidmalicst  si  credis  in  Christum?lloc 
tantum  tcnc,  quia  similem  sibi  ct  a>qualeni  Dcus 
non  habet.In  tantum,sicut  bcatus  Lco  de  diabolo  di- 
oii  {serm.  7  in  NaUv.  Dom.)^  non  dcsinunt  isti  mi- 
nistriejus^deceptionum  laqueosubiquc  praetendcrc : 
et  ut  quoquo  modo  fidem  credentium  corrumpant, 
instare.Nam  et  quosdam  eorum  diccntes  audivimus 
Deum  esse  majorom.et  Dcum  minorcm,et  quiamul- 
tis  prophetarum  tcstimoniis  convincunturDeum  fa- 
teri  Dominum  Jesum  Ghristum,asscrunt  cum  mino- 


occasionc  contaminantur,  et  depravantur^vel  etiam 
pcreunt,  meae  incuriee  et  reatui  ascribantur. 

XLIV.  Unde  collaboret  suffragetur  nobis  vestrae 
sanctitatis  unanimitas,  ut  communi  conatu,ct  voto 
ac  supplicatione  implorcmus,  ut  ohtineamus  apud 
pios  principcs  nostros,ut  in  regno  corum  super  hac 
re  sanctorumcanonum  et  antiquarum  legum  ubique 
institutaserventur.Quia,quod  et  nosfideliterannun- 
tiarc,et  illi  Ghristiana  pietatedebentaccipere,etiam 
de  istis  servis^ettributariissuis^quamvisinfidelibus, 
Regi  rcgum  et  Domino  dominorum  reddituri  sunt 
rationem ;  qualitereos  coercuerintabimpietate  sua, 
qualitereosprovocaverint  ad  salutem,qualiter  Chri- 
Btianum  populum  ab  eorum  contaminationeetpra- 


remessePatre^undc  ctvulgatacorumperfidiaGhri- •!  vitate  municrint,  et  quam  gloriose,  nec  propter 


stum  purum  hominem  putant.Nonnulli  vero  ex  eis 
prffifata  ratione  convicti,in  tantum  cum  a  Deo  dile- 
ctum  dicuntjUt  ei  nomen  suum  habcrc  dederit,non 
etiam  nominis  veritatem.  Quantum  autem  corum 
nefanda  societas,  et  venenatum  colloquium  profi- 
ciat  ad  impietatem,dumisermo  corum,»dicit  Apo- 
stolus,  «  sicut  cancer  sorpit  (//  Tim.  ii,  17),  •  in 
uno  ab  eis  misorabilitcr  et  horribilitcr  decepto  om- 
nibus  considerare  licet.Quod  enim  nunquam  antea 
gestum  meminimus,scductus  cst  ab  eis  diaconus  pa. 
latinus,nobiliter  natus,  nobilitcr  nutritus  ct  in  Ec- 
clesiffi  officiis  cxercitatus,  ct  apud  principem  bene 
habitus,ita  ut  eorum  diabolicis  pcrsuasionibus  abs- 
tractus  et  illectus,  dcsercrct  palatium,desorcrct  pa- 
patriametparenteSjdcsereretpenitus  Ghristianorum 


B 


annuatributactexeniasua  quse  abillis  persolvuntur, 
velut  pii  Ecclesia)  filii  atque  rectores,  ccclesiastica 
statuta  ncglexerint.  Neque  enim^  quod  cum  debita 
revcrentia  dicimus,  latius  imperium,  aut  eminen- 
tiorcm  obtinent  principatum,quam  antiqui  illi  ei  pii 
principes,  quorum  temporibus  et  illa  sinceriter 
custodicbantur,  et  ista  a  Judaeis  obsequia  similiter 
pendebantur.Nam  etsi  aliqui  ex  servis  eorum  fisca- 
libus,  qui  utique  Ghristiani  sunt,  alicui  vicino  suo 
in  agro  ejus,aut  vinca,  vel  pecore  injnriosi  etdam- 
nosi  existerent,vellcnt  eos  utique  mundanis  legibus 
coerceri ;  et  illi  qui  laesus  esset,quidquid  laesionis  et 
damni  sustinuerat,  reformari.Quanto  magis  hos  in- 
fidcles  servos,  agrum  Domini  Jesu  Ghristi,  quem 
prelioso   sanguine  comparavit^  id  est,  Ecclesiam 


regnum  :  et  nunc  apud  Hispaniam  inter  Saracenos  C  fidelium  frequenter  et  graviter  laedentes,   debcnt 


Judffiis  sociatus^  persuasus  sit  ab  impiis  Ghristum 
Dei  Filium  negare,baptismi  gratiam  profanarc,cir- 
oumcisionemcarnalemaccipere^nomen  sibi  mutaro, 
utqui  antea  Bodo,  nunc  Eiiezcr  appellctur.Itautct 
superstitione  ct  habitu  totus  Judaeus  effectus^quoti- 
diein  synagogis  Satana;  barbatus  ct  conjugatus,cum 
Cttteris  blasphemet  Christum  et  Ecclcsiam  cjus, 
.  XLIII.  Undc  et  ego  anno  praesenti,  dctestans  eo- 
rum  impietatem^et  Ghristianum  populum  qui  nobis 
in  Domino  commissus  cst,  ab  corum  contagione 
removere  dcsiderans,  annuntiavi  publicc,  ct  semcl, 
et  iterum^  et  tertio,  ut  juxta  ecclcsiaslica  statuta 
omnes  se  ab  eorum  consortio  scgrcgarcnt,nc  Ghri- 
stiani  eis  scrvirent,  vel  in  civitate,vcl  in  villis;  scd 


rcgali  vigorc  et  ecclesiastico  jure  prohibere  atque 
comprimere?  De  hoc  enim  agro^cujus  et  ipsi  custo- 
des  et  cultorcs  sunt  positi,  non  laedendo,  Scriptura 
prxcipit,  dicens  :«Ne  attingas  terminos  parvulorum 
«  et  agrum  pupillorum  ne  introeas.  Propinquus 
«  enim  illorum  fortis  est,  et  ipse  judicabit  contra 
«  te  causam  ipsorum  {Prov.  xxiii,  10.)  » 

XLV.  Sed  quanta  in  Ghristianis  principibus,  non 
solum  Romanis,  sed  etiam  Francis,et  aliarum  gen- 
tium,fuerit  contra  impugnatores  et  blasphematores 
veritatis,  in  quibus  ct  ipsi  Judaei  pra^cipue  depu- 
tandi  sunt,cura,et  quantam  pro  illis  vel  ooercendis, 
vcl  corrigcndis,  propter  amorcm  Ghristi  et  tutelam 
Ecclesio:  Dci,  exercuerint  disciplinam,  melius  sug- 


ipsi  sibi  cum  servis  suis  paganis  neccssaria  agerent  j)  geriraus  si  de  hac  re  ex  sanctorum  Patrum  dictis,et 


et  procurarent,  neque  eorum  cibo  vel  potu  aliquis 
contaminarclur.Et  aliqua  austerius  jussi,  ut  inve- 
teratum  malum  funditus  cradicarem,  cupicns, 
Domino  adjuvante,  pii  pastoris,  et  institutoris  ac 
decessoris  nostri,aviri  probati  ct  orthodoxi,bonum 
imitari  exemplum  :  qui  pro  hiyus  mali  emcnda- 
tione,  dum  adhuc  regni  hujus  aliquantula  csset 
tranquillitas,plurimum  laboravit,non  solum  verbis 
sed  etiam  scriptis.  Scd  quia  opus  ab  eo  cocptum, 
perturbations  temporum  est  impcditum ;  nunc  in 
quantum  Deus  facultatem  tribuit,si  hoc  negligenter 


corum  gcstis  sivc  cdictis  breviter  aliqua  propona- 
mus.Beatus  Augustinus  in  tractatibus  Joannis  evan- 
gelist(c  (tractfW),  de  talibus  sic  loquitur :  Istietiam 
audcnt  diccrc,  quod  pcrsecutionem  solent  paU  a 
catholicis  regibus  aut  a  catholicis  principibus.Quam 
persecutionem  tolerant?  utique  afflictionem  corporis, 
si  tamen  aliquando  vel  ipsam  passi  sunt  Persecutio 
quam  faciunt^gravior  cst.Quam  patiuntur^secundum 
corpus  cst:quam  faciunt,secundum  illusionem  spi- 
ritus.  Audite  et  videte  in  ipsis  veteribus  lactis 
omnia  futurarum  rerum  signa  et  indicia.  Invenitur 


«  Scilicet  Agobardi,  qui  contra  Judaeos  ad  Ludovicum  Pium  epistolam  direxit.  Edit. 


^73 


LIB.  CONTRA  JUDiEOS. 


174 


Sara  afQixlsse  Agarancillam.  Saraliberaest.Postca- 

quam  superbire  cocpit  ancilla,  afflixit  eam  graviior 

Sara,  et  fugit  a  facie  ejus.  Ecce  libera  afflixit  ancil- 

lam,  et  non  illam  vocat  persecutionem  Apostolus. 

Lnditservus  cum  domino,id  est,Ismacl  cum  Isaac, 

et  persecutionem  vocat,  Affliciio  ista  non  vocatur 

pcrsecutio,  ct  lusio  illa  vocatur  persccutio.  Si  ergo 

quando  vult  Deus  concitare  potcstatcs  advcrsus  haj- 

reticos,adversus  schismaticos,advcrsus  dissipatores 

Ecclesia!,  adversus  exsufnatores  Christi,  adversus 

blasphematores  baptismi,  non  mireniur  quiaDeus 

concitat  ut  a  Sara  verberetur  Agar.  Cognoscat  se 

Agar^ponat  cervicem,quia  cum  discederet  a  domina 

sua,  occurrit   ei  angelus,  ct  dixit  :  Quid  cst,  Agar 

ancilla  Sars  ?  Qua;  cum  questa  esset  dc  domina, 

quid  audivit  ab  angelo  ?  «  Revcrtere  ad  dominam 

•  tuam(G^.xvi,9).  i  Adhoccrgoaffligituruireverta- 

tur.Aique  utinam  revertatur!  Mirantur  aulem  quia 

commoventur  potestates  Chrisiianaj  advcrsus  dete- 

standos  dissipatores  Ecclesiae.  Nonergomovercntur, 

etquomodo  reddereni  raiionem  deimpcrio  suo,  Deo  ? 

Intendat  charitas  vesira  quid  dicam  :  quia  pcriinet 

hoc  ad  reges  ssculi  Chrisiianos,ut  temporibus  suis 

pacatam  velint  matrem  suam  Ecclesiam,  unde  spi- 

ritaliter  nati  sunt.  Legimus   Danielis   visioncs  et 

gesta  prophetica.  Tres  pueri  in  igne  laudaverunt 

Dcum.  Miratus  cst  Nabuchodonosor  rcx  laudanics 

Deum  paeros,  et  circa  eos  ignem  non  nocentem  :  et 

cum  admiratus  esset,  quid  ait  ?  Non  vel  Judacus,  vel 

eircumcisus  ille  qui  siatuam  suam  erexcrat,  ei  ad 

eam  adorandam  omnes   coegerai ;  Et  ego,  inquii, 

propono  decretum  omnibus  iribubus  ei  linguis  in 

omni  terra :  •  Quicunque  dixerint  blasphemiam  in 

t  Deum  Sidrac,  Misac,  et  Abdenago,  in  inicriium 

I  erunty  et  domus  eorum  in  perdiiionem  (Dan.  iii, 

i96).>Eccequomodos£vitrexalienigena,neblaspho- 

meturDeus  Israel.Si  ergo  Nabuchodonosor  laudavit 

Deai£i,et  praedicavit,et  gloriam  dedit,qui  liberavii  de 

ignetres  pueros^  et  gloriam  dedii,  ut  ialc  dccrctum 

miiteret  per  regnum  suum :  quomodo  isii  regcs  mo- 

Teantur,  quando  saeviant,  qui  non  ires  pueros  libe- 

ratos  attendunt  de  flamma,  scd  totum  mundum  ct 

seipsos  liberatos  de  gehenna^  quando  vident  Ghri- 

stom,  aquo  liberati  sunt^  exsufflari  in  Chrisiianis? 

qiiando  audiunt   dici   Chrisiiano  :  Dic  non  to  esse 

Christianum  ?  Talia  facere  voluni,  ei  salicm  talia 

pati  nolunt.  Nam  occidunt  animas,  affliguniur  in 

corpore. 

XLVI.  In  his  verbis  sancti  Augusiini,  si  quis  putat 
lanium  contra  hflereticos  ha3cfieri  debere,recordetur 
^soperioribus.Judaios  pessimos  haireticorumesse; 
«tsicaBteri  haeretici  bene  intclliguniur  in  Agar  an- 
ciila,  multo  magis  infidelis  plebs  Judaica,  dc  qua 
Apoaiolus  intelligendum  docei:  tEjicc  ancillam  et 

•  filium  ejus:  non  enim  erit  haeres  filius  ancilla}  cum 
«filio  liberae  {Gen.  xxi,  10).  »  Scribit  idem  beaius 
Augnstinus  de  hac  disciplina  Ecclesio?,  crga  iales 
pie  exercenda,  in  qu^dam  epistola  iia  (Epist.  204) : 

•  Nollo  modo  qui  diliguntur,mal6e  suae  voluntati  im- 


A  punc  et  crudcliter  pcrmittendi  sunUNam  si  voluntas 
inala  semper  suae  permitienda  est  liocrtati,  quare 
Israelitae  recusantes  et  murmurantes,iam  duris  fla- 
goilisanialo  prohibebanturet  ad  ierram  promissio- 
niscompcllobaniur?  Si  volunias  mala  sempersu» 
pfrmiilonda  osiIiberlati,quare  Paulus  p.on  est  per- 
miKsus  uti  possima  voluniatc,  qua  persequebatur 
Ecclosiani  ?  sed  prosiraius  est  ut  cxcaecarelur, 
cxciccaius  esi  ut  mutaretur,  muiatus  ut  mittereUir, 
missus  ut  qualia  fecerat  in  errore,talia  pro  voritaio 
paterotur?  Si  malavoluntasscmpor  suaepermittenda 
esi  libertaii,  quarc  corripiuntur  ncgligentes  pas- 
tores,  et  dicitur  eis  :  «  Errantem  non  revocastis, 
t  perdiium  non  inquisisiis?»  (Ezech.  ilxxiv,  4.)  Re- 
ccsscrunt  quidcm  a  Domino  multi  ex  di8cipulis,ct 

|x  arbiirio  suo  malas  aique  impias  discessioni  permissi 
suni,caeierisque  duodecim  qui  remanserant  respon- 
sum  esi :  «Nunquid  eivosvuliisire?!  {Joan.  vi,  68.) 
Sed  iunc  primum  Ecclesia  novello  gcrmine  pullula- 
bat,nondumquc  in  ea  fuerai  complela  illa  prophetia: 
«  Ei  adorabuni  eum  omnes reges  terrae,omnes  gentes 
«  servieni  illi  {Psal.  lxxi,  11). »  Quod  utique  quanto 
magis  implctur,  ianto  majore  uiitur  Ecclesia  po- 
tesiate  ut  non  solum  invitei,sed  etiam  cogat  ad  bo- 
num.  Hoc  iunc  Dominus  significare  volebat,  qui 
quamvis  haberet  magnam  potesiaiem,  prius  tamon 
clegii  commcndare  humilitaiem.Hoc  ei  in  illa  con- 
vi  vii  similiiudinc  satis  evidenier  osiendit,ubi  misit  ad 
inviiaios,  eivenire  noluerunt ;  et  ait  sermo  :  «  Exi 
r  in  plaieas  ei  vicos  civiiaiis  ;  et  paupercs,  ac  de- 
¥  biles,  ei  Ciecos,  et  claudos  iniroduc  huc  {Luc.  xiv, 

C  21).  »  Ei  ilerum  :  «Exi  in  vias  etsepes,et  compelle 
«  inirarc,ui  implcaiur  domus  mea  (Ibid.  23).i  De  his 
ergo  qui  prius  vcneruni  dicium  est :  Introduc  eos; 
non  dicium  est  :  Compelle.  Ita  significata  sunt 
Ecclesiae  primordia  adhuc  crescentis,ut  essent  vires 
eiiam  compellendi  :  proinde  quia  oporiebat  ojus 
jam  viribus  ei  magniiudine  roborata,  etiamcompelli 
homines  ad  convivium  salutis  aeiernaB,  postea  quam 
diciumest:  Factum  est  quod  jussisti,  et  adhuc  est 
locusiExi,  inquit,  in  vias,  etsepes,  et  compelle  in- 
trare.  Qui  compellitur,  quo  non  vult  cogitur  :  sed 
cum  iniraverit,  jam  volens  pasciiur.  ■ 

XLVII.  Iloczeloreligionisaccensi,  Christianissimi 
imperatores  Theodosius  et  Valeniinianus,  hujusce- 
modi  lcgem  sanxerunt  {Append.  cod.  Theod.  lib.  vi) 

n  «  Quia  religiosos  populos  nullis  decet  supcrstitioni- 
bus  dopravari ;  Manichajos,  omnesque  ha3reticos,vel 
schismaticos,sive  maihemaiicos,omnemque  sectam 
catholicis  inimicam,ab  ipso  aspectu  urbiumdiver- 
sarum  exterminarideberepraRcipimus :  nepraeseniiaB 
quidem  criminosorum  coniagione  foBdentur.Judffiis 
quoque,  vel  paganis,  causas   agendi  vel  militandi 

'  liceniiam  denegamus.  Quibus  Christianaelegis  nolu- 
mus  servire  personas,  ne  occasione  dominii,  sectam 
venerandac  religionis  immuieni.  Omnes  igitur  per- 
sonas  erroris  infausii  jubemus  excludi,  nisi  his 
emendalio  maiura  subveniat.  •  lidem  Augusti  pP9 
defensione  ChristianaQ  religionis,  et  compii] 


475 


AMULONIS  EPISC.  LDGD. 


i7ft 


JudaBorum,  Samaritanorum,  hacrolicorum  ct  paga-  A  eodem  zelo  pietatis  Judaicam  detcstans  impictatcfli. 


norum  impiotatibus,ad  placandam  iram  Doi,  quam 
istiusmodi  hominum  exaccrbat  insania,  tale  itoriim 
proposuerunt  edictum  {NovcL  c.  Th.  de  Jwlvis^  1. 1): 
«  Praecipuam  imperatoriacmajestatiscuramcsscpor- 
spicimus  verffi  roligionis  indagincm  :  cujiis  si  cul- 
tum  teneamus,  iter  proapcritatis  hnmanis  robus 
aperimus.Quod  usu  longo}  aetatis  cxpcrti,ad  postc- 
ros  usque  pcrennitatis  jurc  fundare  deorevimus 
cairemonias  sanctitatis  ;  quas  scnsibus  excaccatos 
Judaeos,  Samaritanos,  paganos,ct  c.-Dtera  hajretico- 
rum  genera  portentorum  impugnarc  cognoscimus. 
Quamobrem,  no  feralcs  scctoe  in  vitam,  in  mores 
nostri  saBculi,  vclut  indiscreta  confusione  licentius 
evagentur,  haec  victura  in  omne  revura  loge  sanci- 


etnefarium,judicans,si  sacrilegum  ritum  supersti- 
tionis  su«T  eis  esset  licitum  in  ullo  genere  hominuni 
propagarc,  hujusmodi  legcm  dedit  (C.  Th.,  Ne 
Christianum,  1. 1) :  «  Si  quis  Judaeorum,Christianum 
scrvum,vcl  cujusbbet  altcrius  sectaB  emorit,  et  cir- 
cumciderit,  a  Judaii  ipsius  potestate  sublatus,  in 
libortate  permancat.  »  Ncc  mirum,  hacc  et  hujus- 
modi  ad  coerccndam  et  refugiendam  Judaicam  su- 
pcrstitionem  religiosos  principes  constituisse,  cunl 
ptiam  JuliusPaulus  jurisconsultus,  in  quinto  Sen- 
tontiarum  suarum  libro,  antiquam  Romani  populi 
supcr  hac  re  obscrvantiam  dibgenter  expresserit, 
his  verbis  [Jul.  Paulus,  lih.  v,  tit.  22)  :  «  Cives 
Romani  qui  se  Judaico  ritu,  vel  servos  suos  cir- 


inus  neminem  JudaBum,nominem  Samaritanum  ad  *>  cumcidi  paliuntur,bonis  ademptis,  in  insulam  pcp- 


honores  et  dignitates  acccdere ;  nulli  administratio- 
tiem  patere  civilis  obsequii,  ncc  dofensoris  fungi 
saltem  officio.Nefas  quippo  crcdidimus,utsuperna5 
fndjestati  et  Romanis  legibus  inimici,  sub  spocie 
cujuslibet  officii,  Christianos  vol  etiam  sacerdolcs, 
sub  quacunque  occasione  injuriis  audoant  fatigare, 
vel  legibus  nostris  ah*quos  aut  condemnare,  aut 
adjudicareprajsumant.Ncc  carccrali  prajsint  custo- 
dia5 ;  no  Christiani,  ut  flcri  assolet,  nonnunquam 
obstrusi,custodum  odiis,  alterum  carccrem  patian- 
tur.Nullam  denuo  audcant  construere  synagogam. 
Nam  si  fecerint,  noverint  hanc  fabricam  Ecclosiae 
catholicaG  profuturam,  et  quinquaginta  pondo  auri 
auctores  fabrica3  esse  multandos.  Ruinas  tantum 
synagogarum  suarum  permissa  licentia  reparandi. 


pctuo  relogentur.  Medici  capite  puniantur.  »  Item 
dicit:  «Juda3i,si  alicnae  nationis  comparatos  servos 
circumcidcrint,  aut  deportantur,aut  capite  puniun- 
tur.  »  Hic  valde  nccessc  est  ut  vigilet,  non  solum 
religiosorum  principum  nostrorum,sod  etiam  cun- 
ctorum  Domini  sacerdotum  pia  providenlia  atque 
solerlia,  quatcnus  animae  miserorum,  id  est  servo- 
rum  qui  ab  eis  dcccpti  et  laquoo  impiac  superstitio- 
nisobligali  tenontur,  bencficio  talium  ac  tantarum 
lcgum,  ct  libertati  reddantur,  et  sanctae  Ecclcsias 
pcrbaptismi  gratiam  incorporati,salventurajudicio 
gehennae,  quod  Dominus  in  Evangclio,  istiusmodl 
non  solum  deceptoribus,  sed  etiam  dcceptis  terri- 
biliter  comminatur,  dicens  :  «  Vae  vobis,  Scribae  et 
a  Pharisaei,qui  circumitis  mare  et  aridam,ut  faciatia 


Quicunque  Judaeus  scrvum  seu  ingenuu"n,invitum,  C  «  unum  proselytum,etcum  factus  fuerit,facitis  cum 


vel  suasione  pIectenda,excultuGhristianaereh'gionis 
in  nefandam  sectam  ritumque  traduxerit,  amissis 
facultatibus  capite  puniatur.justissimae  pocnaB  san- 
guinis  destinatus,  qui  fidom  alterius  oxpugnavit 
pervcrsa  doctrina.  Quicunquc  ex  his  ad  honorcs 
frrepsit,habcatur  ut  antc  conditionis  extremaj,  ne  vi- 
deamurhominibusexsccrandiscontumeliosoambitu 
immunitatis  bencficium  prajstitissc.  Quicunquc  pa- 
ganus  nefarios  sacrificiorum  ritus  cclebrans,  quoli- 
bet  in  loco  fuerit  comprehensus,in  facultates  ejus  et 
in  sanguincm  ira  nostra  consurgat:quo  tali  hostia 
propitietur  superni  numinis  veneranda  majestas. 
Quaecunque  in  Manichaeos  Dco  semper  offcnsos^quaB 
in  Eunomianos  hajretica^  pravilatis  auctores ;  qua)  in 


«  filium  gchennaB  duplo  quam  vos  estis  {Matth,  xxiii 
«  15). »  Jovianus,  vir  fortissimus  et  religiosissimus, 
cumpost  Juliani  Apostatai  interfectionem,aRomano 
cxorcitu  qucm  illc  suis  sacrilegiis  profanaverat,  ad 
suscipiondumimperiumGligeretur,nolensimpiorum 
gercre  principalum,  publicc  proclamavit,  non  se 
possc  imperare  cis,  quia  csset  Chrislianus.  Tunt 
omncs  pari  cadem  voce  respondisse  perhibentur  : 
EtnosClnistiani  sumus.Necpriusquamhancvocem 
audiret,  acquiescere  ad  impcrium  voluit.  Ita  und 
eodemquc  temporc  et  impcrator,  ct  confessor,  et 
male  illati  cxstitit  dcpulsor  erroris  {Rufinus,  Ecd. 
hist.y  l.  XI,  cap*  1). 
XLiX.Childebertus,piissimus  et  Christianissimus 


Montanistas,  Phrygas,  Photinianos,PriscilIianistas,  j)  rcx  Francorum,cdictum  dedit,  «  ut  Judaeis  a  coena 


Codrogos  {FortCt  Ascodrogos),  Hydrophobas,  Borbo- 
ritas,  Ophitas,  antiquis  legibus  constituta  sunt; 
cessantedesidia,celeri  exsecutione  impleantur.Ha?c 
insatiabili  catholica}  rcligionis  honorc  decrevimus; 
quaB  cunctis  civitatibus  atiiuc  provinoiis,in  omnium 
volumus  pervcnire  notitiam.  » 

XLVIII.  Ilaec  non  ideo  ad  memoriam  reducimus, 
quasi  alicujus  honiinis  sanguinem  (([uod  absit)  liindi 
optcmu8;sed  quantain  Chrislianis  principibusfuc- 
rit  religionis  cura,  quanta  in  Juda^os  ot  ca^teros 
impios  severitatis  censura,  sinipliciter  adnotamus. 
Constantinu9,magnus  et  religiosissimus  imperator, 


Domini  usque  in  primum  Pascha,  per  plateas  aut 
forumquasiinsultationiscausadeambulandilicentia 
denegctur.  »  {Conc.  Aurel.  iii,  c.  30 ;  Matisc.  i, 
c.  14.)  Rcccarcdus,  religiosissimus  rex  apudHispa- 
niam,  totam  Gothorum  gentem  cui  praeerat,  ab 
Arianaj  ha3rosis  pravilate  ad  veram  perduxit  fidem, 
ita  ut  nullum  suo  regno  militare  permitleret,  qul 
in  regno  Dei  hostis  oxisterc  per  haercticam  per- 
fidiam  non  timerot.  IIujus  succossor  Sisebutus  rex 
cunctos  Judaeos  suo  regno  subdilos  ad  fidcm  Christi 
convcrtit.  Ad  quorum  priorem  beatus  papaGrego- 
rius  gratulationis  et  exhortationis   epistolam  scri- 


^n 


UB.  CONTRA  JUDiEOS 


178 


bens,  ita  loquitur  (S.  Greg.  lib.  vii  Reg.,  ep,  128)  :  A  scopum  Neapolitanum  scribens  docet  (lib,  vii  Reg.^ 


«  Explere  verbis,  excellentissimo  fili,  non  valeo, 
quantumtuoopere,tuavitadelector.Audivimusquip- 
pe  diebus  nostrisnovi  virtutem  miraculi,quod  per 
excellentiam  tuam  cuncta  Gothorum  gens  ab  crrore 
hsreseos  Arianae,  in  fidei  rectaD  soliditatem  trans- 
lata  cst.  Exclamare  cum  propheta  libet  :  «  Ha3c  cst 
a  immutatio  dexterae  Excelsi  (Psal.  lxxvi,  11).  » 
Giyus  enim  vel  saxeum  pectus,  tanto  hoc  opero 
cogniUo,  non  statim  in  omnipotentis  Dei  laudibus 
aique  in  tua;  excellentiffi  amore  mollescat?  Hoec 
me  (lateor)  quaB  per  vos  acta  sunt,  saepc  convenien- 
jUbus  filiis  meis  dicere,  saepe  cum  eis  pariter  ad- 
mirari  deloctat.  Haec  me  plerumquo  etiam  contra 
me  excitant,quod  piger  ego  et  inutilis  tunc  inertia 


ep.  35)  nihil  eis  a  Ghristianis  neque  ab  ipsis  filiis 
suis,  si  Ghrisliani  cffccti  fucrint  nisi  quod  decet,  ot 
proplcr  Doum  convenit  exhibendum,  noque  in  do- 
mibu3  eorum  mancudum,  itadiccns  :  «Nuntiatum 
nobiscst  Basilium  Ilebra>um  liliissuisDeo  propitio 
Ghristiaiiis  quiudam  mancipia  ad  hoc  vclle  tantum 
donaliunis  jurc  concedere,  ut  ci  hujus  occasionis 
obtentu,  domiaii  solummodo  nomineablato  deser- 
viant  :  ct  post  hoc,  si  ad  Ecclcsiam  confugiendum 
forte  crcdidcrunt,  ut  fiaut  Christiana,  non  in  liber- 
tate,  sed  eorum  dominio  quibus  ante  donata  sunt, 
vindiccntur.  In  qua  rc  fraternitatom  vestram  dccen- 
ter  convenit  vigilare,  ct  si  quia  filiis  suis  mancipia 
donare  voluerit,  ut  cuncta  fraudis  tollatur  occasio, 


torpeo,  quando  pro  animarum  congregationibus,  n  fiant  modisomnibusGhristiana,ctindomoeju8non 

pro  lucro  coBlestis  patrias  reges  elaborant.  In  vestro  ^  '^"^  '^  "'  '  " 

uriiur  opere  et  nostraexsultatione,libet  cum  angelis 

exclamare  :  «  Gloria  in   excclsis  Deo,  et  in  terra 

«  pax  bominibus  bonaQ  voluntatis  (Luc.  ii,  14).  »  Et 

qui  jam  idem  rex,  pro  corrigenda  etiam  Juda^orum 

perfidia,  in  regno  suo  cceperat  laborare,  subjungit 

fiost  pauca beatus  Gregorius  :  «  Prxterea  indico,quia 

«revii  de  vestro  operein  laudibus  Dci,  quod  cum 

wesira  exceilentia  constitutionem  quamdam  contra 

^udaBorum  perfidiam  dedissct,  et  hi  dc  quibus  pro- 

lata  fuerat,  rectitudinem  vcstrae  mentis  inflectcre 

jjecuniarum  summam  offercndo  molirentur,  cxccl- 

Jentia  vestra  contempsit,  et  omnipotcntis  Dei  placere 

Judicio  rcquirens,  auro  innoccntiam  praetulit.  Qua 

in  re  mihi  David  regis  factum  ad  mcmoriam  vcnit. 


remancant.  Scd  cum  res  exegerit  ut  corum  debeat 
uti  solatiis,hoc  illi  jubeantur  impedire  quod  etiam 
a  suis  ei  filiis  decet,  ct  propter  Deum  convenii 
exhiberi.  » 

LI.  Juxta  ha3c  exempla  et  constituta  priorum  prin- 
cipum,et  beatissimi  patris  atque  pontiflois  moniia, 
fidclitcr  et  vigilanter,  auxiliante  Domino,  instarG' 
debcmus ;  nc  fidelium  populi  impiorum  consortiis 
et  contagiis  maculentur  et  depraventur.  Quia  ui 
taliafidelcs  imperatorcsetsancti  rectores  Ecclesiaa 
constitucrent,  auctoritatem  omnino  divinae  legis 
seculi  sunt,  ct  nobis  scqucndam  commendaverunt : 
qu.T  hunc  populum  Judaicum,  merita  infidelitatis 
ctimpielatissu«E,inomnimodi8raaledictum  otdete- 
standumosfcndit,diccnsilliperMoysen :  «Siaudire 


cui  dum  concupita  aqua  decisternaBethlccmitica,  C  «  nolueris  vocem  Domini  Dei  tui,  ut  cusiodias  et  fa- 


cue  inter  hostiles  cuneos  habebatur,  ab  obscqucn- 
libus  militibus  fuisset  allata,  protinus  dixit :  «Absit 
«  a  me  ut  sanguinem  hominum  justorum  bibam 
«  (iJ Beg-JXiiif  16, 17). »  Quam  quia  cffudit,ct  bibcre 
]ioiuit,scriptum  est :  «LibavitcamDomino.»  Si  ergo 
jiJt)  armato  rege,  in  sacrificium  Dei  vcrsa  cst  acjua 
coQtempta,  penscmus  qualc  sacrificium  omnipotcnti 
J)eo  rex  obtulit,  qui  pro  amore  illius  non  aquam, 
Med  aurum  acciperc  contempsit.  Itaquc,  fili  cxccl- 
leniissimc,  fidenter  dicam  :  Libasti  aurum  Domino, 
quod  contraeum  habcre  noluisti. 

L.  Idem  beatus  papa  Grcgorius,  Theodcrico  ct 
Tbeodebcrto,  regibus  Francorum,  et  Brunichildaj 
isegins  scribens,  ue  Christiani  Juda^i   dcserviant. 


«  cias  omnia  mandata  ojus,vcnient  supcr  teomnes 
«  maledictioncs  ista^,otapprchondcntte.Maledictu9 
«  erisincivitato,malcdicliisinagro:malodictumhor- 
«  rcum  tuum,ct  malcdictfn  rcliquifp  luaD;maledictus 
«  fructus  vcntris  tui ;  malcdiclus  cris  ingrediens,  ei 
«  maledictusogrodiens.MittetDominusfamemsuper 
« te  (Dcut.  xxNiir,  15  20),  »  ctc.  Qua;  omnia  nuncin 
isto  infolici  populo  manifostcvidemusimplota;  cum 
proptoriniquitatem  suam  qua  Dci  Filium  douegavii, 
malcdictus  exstitit  in  civitatc  Jerusalcm  ante  capti- 
vitatem,  et  maledictus  in  agro  totius  mundi  posi 
captivitatcm,ot  non  solum  maledictum  esthorreum 
ejus,  ct  rcliquiae,sod  etiam  maledictus  fructusvon- 
tris  ejus,  id  est  filii  :  sicut  ipsi  pessimi  patres,  ei 
isvcrbis  admonet,  dicens  (lib.  vii  Beg.f  cp.  115)  :  jj  sc  ct  illos  malcdixcrunt,  diccntes  :  «  Sanguia  ejus 

«  supor  nos  ct  supcr  filios  nostros  (lfa/^.xxvii,25).» 
Malcdictus  cst  hic  populus  ingrcdiens  nascendoin 
hanc  vitam,  ct  malcdictus  ogrcdicns  moriendo  ex 
ca.  MisitDominussupcrcum  famcm,quamperAmo8 
prophetam  comminatus  cst,  diccns  :  «  Ecce  dios 
«  venicnt,ct  mittam  famcin  in  tcrram  :  non  famem 
«  panis,  ncc  sitim  aqua3,scd  audiendi  verbum  Do- 
«  mini.  Et  circuibunt  a  mari  usquo  ad  mare,  et  ab 
«  aquilonc  usquc  ad  oricnlcm,  quaircntes  vcrbum 
«  Domini,ct  non  invcnient  (Aj}ios.  viii,  11, 12).«  Vere 
cnimnuncqu.-crcntcs^otmcditantcsinlegectprophc- 
tis,  ct  in  toto  mundo  dispersi,  non   inveniunt  Ver- 


#  Miraii  sumus  quod  in  regno  vestro  Judaeos  Chri- 

ftiana  mancipia  possidcre  pcrmittitis.  Quid  cuim 

fUniChrisiiani  omnes  nisi  membra  Ghrisli?  quorum 

ndelicei  mcmbrorum  caput  cuncti  novimus  quia 

Melticr  honoratis.  Scd  quam  divcrsum  sit,  cxcel- 

ieatia  vesira  perpendat,  caput  honorarc,  et  mcmbra 

Xfmn»  hosiibus  calcanda  permitterc.  Atque  ideo  pe- 

timus,  ui  excellentiae  vestraj  constitutio  de  rcgno 

^io  hiyus  pravitatis  mala  rcmoveat,  ut  in  hoc  vos 

amplius  dignos  cultores  omnipotenti   Domino  dc- 

nooairoiis,  quod  fidelcs  illius  ab  inimicis  ojus  ab- 

lolvitis.  »  Suniliter  idem  papa  ad  Fortunatum  cpi- 


179 


AMULONIS  BPISC-  LUGD. 


180 


bum  Domlni,  id  est  Dei  Filium,  Dominum  Jesum  A  verissimas  et  infirmitates  veras.  Loquitur  Dominus 


Christum.  Et  cum  ejus  notitia  in  univcrso  orbe, 
velut  sol  meridianus  dc  coelestibus  rofulgeat,  illi 
tanquam  caeci  in  tenebris  palpant,  sicut  eis  in  ipsis 
maledictionibus  legis  dictum  est  :  «  Pcrcutiat  te 
«  Dominus  amentia,ct  ca?citate,ac  furore  montis  : 
«  et  palpesin  meridie,sicutpalpare  solct  ca;rus  in 
•  tenebris  :  et  non  dirigas  vias  tuas  (DctU.  xxviii, 
«  28,  29)  »  Perhanc  enim  caecitatera,  etiam  illam 
maledictionem  incurrunt  qua»  istarum  omniu  m  causa 
est,  et  inter  caeteras,  ut  in  Hebraico  proprie  scrip- 
ptum  est,  sic  ponitur  :  «  Et  erit  vita  tua  suspensa 
«  anto  tc;  timebis  nocte  ct  die,et  non  credes  vita3 
«  tuflB  {DetU.  xxviii,  66).  »  Qu®  est  cnim  haec  vita 
popuH  Dei,  nisi  ille  qui  in  Evangelio  loquitur :  «  Ego 


ad  Aggaeumprophetam  : « Interrogasacerdoteslegis, 
«  dicens  :  Si  tetigcrit  immundusin  animaexomni- 
«  bus  his,  id  cst  pancm,  aut  vinum,  autoleum,aut 
«  pulmentum,  aut  orancm  cibum,  nunquid  conta- 
«  minabitur?  Et  respondeunt  sacerdotes  :  Contami- 
«  nabitur.  Et  aitDominus  :  Sic  gens  ista,  et  sic  po- 
a  pulus  isto  ante  facicm  mcam  {Agg.  ii,  12-15).  » 
Unde  ot  Apostolus  confirmat,  dicens  :  o  Omnia 
«  munda  mundis ;  coinquinatis  autem  et  infidelibus 
«  nihil  est  mundum:  scd  inquinata  sunt  eorum  et 
o  mens  ct  conscicntia  (Tit.  i,  15) ;  »  ut  videlicet 
immundorum  immundas  esse  noverimus  mensas. 
Quomodo  enim  immunda;  non  erunt  mensae,  quo- 
rum  malodicta  sunt  horrea  et  apothecas? 


«  sum  resurrectio  et  vita  (Joan.  xi,  25)?  »  et  de  quo  n     Lll.  Ad  istius  igitur  maledicti  etimmundi  populi 


ex  omnium  persona  electorum  Jeremias  ait :  «  Spi- 
«  ritus  oris  nostri  Christus  Dominus  captus  est  in 
t  peccatis  nostris  :  cui  diximus  :  In  umbra  tua  vi- 
«  vemuB  in  gentibus?  »  {Thren.  iv,  20).  Hanc  vitam 
suam  viderunt  Judaei  in  ligno  crucis  suspensam  ante 
Be,et  in  ejus  pracsentia  dubitantes  crcdere,tiraue- 
runt  nocte  et  die,id  est,  et  quando  eis  illius  maje- 
BtslB  passionibus  occultabatur,  et  quando  miraculis 
declarabatur.  Ita  dum  in  istis  haesitarent,  in  illis 
contemnerent,  non  credidcrunt  vitae  suae.  Qusb  ma- 
lediotio  utique  usque  hodie  in  eis  permanet ;  quia 
vitam  suam,  quae  illis  primum  fuorat  destinata  (di- 
cente  Domino  :  «  Non  sum  missus  nisi  ad  oves  quae 
«  perierunt  domus  Israel  {MaUh.  xv,  24),  »  dum 
nolunt  credere  a  mortuis  resuscitatam  (ut  cx  hac 


consortium  atqueconvictum  penitus  vitandum  juxta 
auctoritatem  Scripturarum  Veteris  ac  Novi  Tcsta- 
menti  instituunt  nos  atqueconstringunt  sanctissimi 
et  bcatissimi  patres,  et  rectores  Ecclesiarum  Dei, 
suis  exemplis  et  synodalibus  decretis,  quae  jam 
brcvitcr  adnotanda  et  sacerdotali  studio  in  omnium 
notitiam  credimus  perducenda.  Beatus  confessor 
Hilarius,  quam  attcnte  Juda^orum  semper  et  h«- 
reticorum  devitaverit  profana  consortia,  vita  ejus 
scripta  demonstrat  :  quod  ita  scilicet  hujusmodi 
hostes  Ecclesiae  fuerit  cxsecratus,  ut  non  solum 
convivium,scd  nc  salutatio  quidem  ei  exstiterit  cum 
his  praetereunti  comraunis.  Quo  facto  vir  sanctus 
illud  utique  apostolicura  observabat :  «  Et  ne  dixe- 
«  ritis  illi  ave  :  qui  enim  dicit  ei  ave,  communicat 


flde  vivificentur  et  possint  dicere  cum  propheta  :  C  «  opcribus  suis  malignis  (//  Joan,  i,  11).  » 


«  Vivificabit  nos  post  duos  dies,in  die  tertia  suscita- 
«  bit  nos  {Ose,  vi,  3),»  usque  hodio  quasi  in  patibule 
suspensam  irrident.  Unde  ct  in  nostra  editione  rc- 
cte  translatum  est :  Et  erit  vita  tua  quasi  suspen- 
dens  ante  te,  videlicet  quia  ignominia  crucis,  quae 
in  Christo  a  mortuis  rcsurgente jam  praetcriit;  apud 
istorum  impietatera  ct  caecitatcm,quasiadhitc  per- 
maneat  irridetur. Et  quia  isti,tanquam  rarai  natura- 
les,  degeneraverunt  et  fracti  sunt  a  radice  patriar- 
charum,  et  oleaster  gentium  insertus  est  in  bonam 
olivam,  audiunt  adhuc  in  ipsis  maledictionibus  : 
«  Advena  qui  tecum  versatur  in  tcrra,  ascendet 
«  supra  te,  eritquo  sublimior  :  tu  autem  desccndcs 
«  et  eris  inferior  {Deut.  xxviii,  43,  44).  »  Ipse  fene- 


LIII.  De  sancto  Arabrosio,  eximio  confessore,  et 
tam  doctrinaquara  miracnlis  insigni,  ingestisejtis 
ita  scriptum  est  {Paulinus  in  Vita  S.  Atnbr.)  :  «  In 
partibus  Orientis,  in  quodam  castello  a  Christianis 
viris  synagoga  Judaeorum  incendio  concremata  est; 
propterea  quod  Jud(fii  insultarent  monachis  Chri- 
stianis.  Scd  de  hujusmodi  facto  comes  Orientis  ad 
imperatorem  Theodosium  relationem  direxit.  Qua 
accepta,  iraperator  praecepcrat  ut  synagoga  ab 
cpiscopo  reacdificarelur.  Sed  hujus  praecepti  tenor 
cura  ad  aures  pervcnisset  venerabilis  viri  Ambrosii 
cpiscopi,  direxit  ad  iraperatorem  epistolam  (lib.  ii, 
epist.  17),  quia  ipso  in  terapore  excurrere  non  pote- 
rat  :  qua  illura  convenit,  ut  id  quod  ab  eo  statu- 


rabit  tibi,et  tu  nonfenerabis  ei.  Ipse  erit  in  caput,  j)  tura  fuerat  invocaretur,  servarique  sibi  dehere  ab 


ettu  eris  incaudam.Sicut  manifeste  videmus,quia 
Ecclesia  qk  gentibus  fenerat  illi  populo  pecuniam 
verbi  Dei ;  illi  vero  unde  fenerent  non  habent.  Et 
populus  gentium  est  in  caput,  habens  Domtnum 
Jesum  Christum  ;  illivero  in  causara,  quiaacapite 
ceciderunt.  Quod  utique  semper  erunt,  donec  ple- 
nitudo  gentium  introeat,  et  sic  omnis  Igrael  fiat 
salvus  :  omnis  videlicet  salvandus.Nara  istorum  qui 
nunc  sunt,  infldelium,  juxta  quod  in  illis  maledi- 
ctionibus  scriptum  cst,  augebit  Dominus  plagas, 
plagas  magnas  et  pcrseverantcs,  infirmilatcs  pessi- 
mas  et  perpetuas^quod  alia  translatio  dicit,  plagas 


eo  audientiam.  Qui  se  dignus  non  esset  qui  ab  eo 
audiretur,dignus  etiam  non  esset  qui  pro  illo  audi- 
retur,  vel  cui  prcces  suas  aut  cui  sua  vota  oom- 
mitteret.  Paratum  etiam  se  esse  pro  tali  negotio 
mortera  subire,  ne  dissiraulatione  sui  praevaricato- 
rera  faceret  iraperatorem,  qui  tam  injusta  contra 
Ecelesiam  praecepisset.  Postca  vero  cum  Mediolanum 
revertitur,  posito  imperatore  in  ecclesia  de  eadem 
causa  tractavit  in  populo.  In  quo  tractatu  introduxit 
Doraini  personara  loquentis  imperatori :  Ego  te  ex 
ultimo  iraperatorem  feci;  ego  tibi  exercitum  ini- 
mici  tui  tradidi ;  ego  tibi  copias  quas  ille  adversum 


181 


LIB.  GONTRA  JUDiEOS. 


18S 


te  exeroitui  suo  prfleparaverat,  dedi ;  cgo  inimicum  A  laicos  constitutio  nostra  prohibuit.  Nec  cum  ullo 


tuum  m  potestatem  tuam  redcgi ;  ego  de  scmine  tuo 
super  solium  regni  constitui ;  ego  te  triumphare 
sine  labore  fcci.  Et  tu  de  me  inimicis  meis  donas 
triumphos?  Cui  descendenti  de  exedra  imperator 
ait :  Coutra  nos  proposuisti  hodic,  episcope.  At  illo 
respondens  ait,  non  sc  contra  ipsum,  sed  pro  ipso 
fuisse  locutum.  Tunc  imperator ;  Rcvera,  inquit, 
dura  praBceperam  contra  cpiscopum  dc  synagoga 
reparanda ;  in  monachis  vero  vindicandum  csse  a 
comitibus  qui  in  tcmpore  aderant  dicebatur.  Qui- 
bus  episcopus :  Ego  quidem  cum  impcratorc  nunc 
ago ;  vobiscum  vero  mihi  aliter  agcndum  est.Atque 
ita  obUnuit,  ut  illa  qu®  statuta  fuerant,revocaren- 
tur  :  nec  prius  ad  altare  accedere  voluit,  nisi  fido 


clerico  nostro  pancm  comedat,quisquis  JudaBorum 
convivio  fucrit  inquinatns.  »  Et  in  conclusione  sta- 
tutorum  suorum,  confisi  de  praescntia  Domini  sicut 
ipse  ait  :  «  Ubi  duo  vcl  tres  congregati  fuerint  in 
«  nomine  mco,  ibi  sum  ego  in  medio  eorum  (Malth, 
«  xviii,  20),  »  ita  sanxcrunt  :  «  Quocirca  hfflc  quas 
superna  inspirationc.  communi  conscnsu  placue- 
runt,  si  quis  sanctorum  antistitum,  qui  statuta 
praDscntia  subscriptionibus  propriis  firmaverunt, 
necnon  et  quos  corum  Deus  csso  voluorit  succea- 
Bores,  rclicta  intcgritate  obscrvationis  oxcesserit, 
rcum  se  divinitatis  paritcr  ct  fraternitatis  Judicio 
futurum  csse  cognoscat.  » 
LVI.  Sanctus  Caesarius,  Ecclosia)  Arolatensis  epi- 


sna  imperator  illum  agere  debere  testaretur.  Cui  „  scopus,  cujus  meritum  et  doctrinam  vita  ojus  et  mi- 

.      • .  XTi 15  J  _    A T^ 1^1.    • A O  1  ■       I  •  li  1  • 


episcopas  :  Ergo  ago  fide  tua.  Respondit  imperator : 
Age  fide  mea.  Qua  sponsione  itcrata,  sccurus  per- 
^t  sacerdos  divina  mysteria.  » 

LIV.  In  quo  facto  tanti  viri,  qui  nullatenus  ferre 
potuit  ut  synagoga  Judaeorum,  licet  a  Christianis 
concremata,  ab  episcopo  et  ab  eisdcm  Christianis 
instauraretur,  ita  utpro  tali  re  mortem  subirc  para- 
tus  esset,  ne  imperatorem  faceret  praBvaricatorem, 
quid  aliud  principibus  nostris,  quid  nobis  considc- 
randum,  et  pro  viribus  imitandum  est  nisi  primo,ut 
caveant  illi  ne  inimicis  Christi,  contra  Christum 
qui  eos  sublimiter  honoravit,  honorem  tribuant. 
Deinde  omnes  pariter  intelligamus,  quia  synagoga 
eorum,  synagoga  utique  Satanae^  domus  sacrilcga 
est,  contra  eccleaiam  Dei  erecta,  ct  non  domus  ora- 


racula  scripta  ct  muHa  ac  praeclara  ejus  monumenta 
testantur,  et  cum  eo  alii  triginta  quinque  episcopi 
vel  vicarii  episcoporum,  congregati  in  unum  in  no- 
mine  Domini  pro  dcfensione  et  confirmatione  ca- 
tholicac  vcritatis,  inter  caetcra  statuerunt  ita  (fionc. 
Agath,  can,  40) :  t  Omnes  deinceps  clerici,  sive  laici 
Judaeorum  convivia  evitent,ct  ncc  eos  ad  convivium 
quis  excipiat.Quia  eum  apud  Christianos  cibis  com- 
munibus  non  utantur,  iudignum  est  atque  sacrile- 
gum  corum  cibos  a  Christianis  sumi,  cum  ea  qu», 
Apostolo  permittentc,  nos  sumimus,  ab  illis  judi- 
centur  immunda.  Ac  sic  incipiant  inferiores  esse 
catholici  quam  Judaci ;  si  nos  his  quas  ab  illis  appo- 
nuntur  utamur,illi  vcroanobis  oblata  contemnant.» 
LVII.  Priscus,  EcclcsiaB  Lugduncnsis  episcopus, 


tionis,  sed  spelunca  latronum.  Unde  omnino  indi-  C  ArthcmiusSenonicae,RemcdiusBiturigae,etsanctu8 


gnumerat,utdomum  sacrilcgiietbasphemiae  eorum 
adversus  Ohristum,  Christiani  erigerent.  Et  si  hoc, 
cogente  imperatore,fuisset  factum,neret  sine  dubio 
imperator  Christianae  religionis  prfflvaricator.  Quia 
lia  istis  in  forensibus  causis  ncgotia  sua  civilia 
agere  concessum  est^  ut  tamen  sacrilcgia  ipsorum 
semper  abominanda,  nunquam  communicanda  sint. 
Ouibus  ne  Ghristianus  imperator  et  Christianus  po- 
^iulas  praBvaricando  communicarent,  vir  sanctus 
mErtyrium  se  credidit  accipcre,  si  pro  tali  rc  mor- 
4em  subiret. 

LV.  Alchimus  Avitus,  Ecclesiae  Viennensis  epi- 
scopus,  eximius  et  orthodoxus  doctor ;  et  sanctus 
Apollinaris,  episcopus  Ecclcsiae  Valentinae ;  cujus 


Syagrius  Hcduorum  cpiscopus,  cum  caeteris  pluri- 
bus, statuta  ecclcsiastica  rcnovantcc,ita  definieruni 
{Conc,  Malisc.  i,  can.  13)  :  a  Ne  Judaei  Christianis 
populis  judices  deputentur,  aut  telonoarii  CQseper- 
mittantur  :  pcr  quod  illis  (quod  Dcus  avcrtat)  Chri- 
stiani  vidcantur  essesubjccti.R  (6^an.  14.)  «UtJudaeis, 
a  cojna  Domini  usque  in  prima  Pascha  (secundum 
edictum  bona3  rccordationis  domni  Childeberti  ro- 
gis)  pcr  platcas  aut  forum,quasi  insultandi  causa, 
deambulandi  licentia  dencgctur  :  et  ut  reverentiam 
cunctis  saccrdotibus  Domini,  vcl  clericis  impendant : 
ncc  antc  sacerdotcs  conscssum  nisi  ordinati  habere 
praesumant.Quodsifortassc  facere  praesumpserint,  a 
judicibus  locorum  (prout  porsona  fueritjdistringan- 


merita  crebra  ejus  miracula  usque  hodic  sublimitcr  n  tur.»  {Can.  15.)  «Et  ut  nullus  Christianus  Judaeorum 

...  ,  ,  r^  .•t-  •  1-it  •      ••  l'      ' « -»  _  i    r\ -.  J     _i     C^  ^.^—^    _..£ 


testantar ;  et  sanctus  Gregorius,  Lingonicae  Ecclc- 

ns  episcopus  cujus  etiam  reverenda  memoria  in 

Ecclesia   iloret;  et   beatus   Viventiolus,    Ecclesia3 

Lugdunensis  episcopus,cuju8  doctrinam  etiam  alio- 

mm  de  eo  scripta  testantur,  cum  aliis  viginti  reve- 

rentissimis  episcopis,  in  nomine  Domini  congregati 

pro  defensione  et  statu  Ecclesiae,  dc  re  jam  dicta 

itainter  caetera  statuerunt  [Conc,  Epaon.f  can.  15) : 

•  Si  superioris  loci  clericus  haerctici  cujuscunque 

convivio  interfuerit,  anni  spatio  pacem  Ecclcsiae 

non  habebit.  Quod  juniores  clcrici,  si  praesumpsc- 

rint,  vapulabunt.  A  Judaeorum  vcro  conviviis  ctiam 


conviviis  participarc  praesumat.Quod  si  facere  qui- 
cunquc  (quod  nolas  cst  dici)  clcricus,  aut  sascularis 
prsesumpserit  ab  omnium  Christianorumconsortio 
sc  noveritcoercendum  quisquiseorum  impietatibus 
fuerit  inquinatus.  »  (Can.  16.)  «  Et  licct  quid  de 
Christianis,qui  autcaptivitatis  incursu,autquibus- 
cunque  fraudibus,  Judajoruni  scrvitio  implicantur 
dcbcat  custodiri,  non  solum  canonicis,sedetlegum 
beneficiis  jara  pridcm  fuerit  constitutum  :  tamen 
quia  nunc  ita  quorumdam  querela  cxorta  est,quos- 
damJudicospcrcivitatcsautnuinicipiaconsistcntes, 
in  tantam  insolcntiam  et  protcrviam  prorupisse,  ut 


m 


AMULONIS  EPiSC.  LOGDl  Llfi.  CONTRA  JUDiGOS. 


IM 


neo  reolamantes  Christianos  liceat  vel  ad  pretium  A. 
de  eorum  posse  servitute  absolvi.  Idcirco  prsBsenti 
ooncilio,  Deo  auctore,  Bancimus,utnullusChristia* 
nus  Judffio  deinceps  debeat  deservire ;  sed  dalis  pro 
quoUbet  bono  mancipio  duodecim  solidis,  ipsum 
mancipium  quicunque  Christianus^seu  ad  ingenui- 
i^tem,  sive  ad  servitium  licentiam  habeat  rcdimcndi 
Qoia  nefas  est  ut  quos  Ghristus  Dominus  sangui- 
nia  emeffusione  redemit,per8ecutorum  vinculis  per- 
m^eant  irretiti.  Quod  si  acquiesccre  his  qusB  sta- 
tuimus  quiounque  Judffius  noluerit^quandiu  ad  pe- 
9Q«iam  constitutam  venire  distulerit,  liceat  manci* 
pio  ipsi  cum  Christianis  ubicunque  voluerit,  habi- 
tare.  Illud  etiam  specialiter  sancientes^quod  si  quis 
Judaus  Christianum  mancipium  ad  errorem  Judai- 
cum  convictus  fueril  persuasisse,  et  ipso  mancipio  n 
eareatf  et  legali  damnatione  plectatur.  » 

LVIII.  Sanctus  Lupus  Trecasscnorum  cpiscopus, 
et  cum  eo  alii  viginti  quatuor  episcopi,  vel  vicarii 
episcoporum,  similiter  in  nomine  Domini  nostri  Jcsu 
Ghristi  congregati,  pro  causis  corporis  cjus.quod 
est  ficclesia,inter  multa  hffic  etium  statucrunt  (Conc. 
AureL  ni|  can,  30) :  «  Quia  Deo  propitio  sub  catho- 
licorum  regum  dominatione  consistimus ;  Judcci  a 
die  ccenffi  Domini  usque  in  secunda  sabbati  in  Pas- 
cha,hoo  est,  in  ipso  quatriduo,  procedere  intcr  Chri- 
stianps,  neque  catholicis  populis  se  ullo  loco^  vel 
quacunque  occasione  misccre  pra^sumant. » In  con- 
oilio  Laodiceno  {can,  37  et  38)  statutum  est :  t  Quod 
non  oporteat  a  Judaeis  vel  hsreticis.ea  quae  mittun- 
tur  munera  festiva  suscipere^noc  cum  eis  festa  celc- 
brare.  Et  quod  non  oporteat  a  Judffiis  azima  acci-  C 
pere,  et  communicare  impietatibus  eorum.  »  Et  in 
alio  ooncilio  ((onc,  Arvem,  i,  can,  6)  :  a  Ut  si  quis 
Judaicffi  pravitati,  jugali  societato  conjugitur;  id 
est,  seu  Ghristiano  Judaea,  sive  Juda30  Christiana 
mulier  carnali  consortio  miscoatur  :  quiquc  horum 
tantum  nefas  admisissc  noscuntur^aChristiano  cffitu 
atque  convivio,  et  a  communione  Ecclesiffi  protinus 
segregentur.  » 

LIX.  Ecce  sanctissimi  et  rcverentissimi  patres 
Ecclesiarum  Dei,etnostriin  Domino  pnTdccessores, 
evidentissime  in  his  omnibus^ctiam  sub  divini  ju- 
dicii  protestationo  definiunt,  et  nobis  sine  praejudi- 
oio  eustodiendum  tradunt,  Judseorum  sacrilegam 
sooietatem  (sicut  et  caetororum  haereticorum)  peni- 
tu8  detestandam,  et  eorum  profanum  atque  sacrile-  D 


gum  judicanl  csse  convivium,  et  quicunque  in  hu- 
juscemodi  illis  communicat,  ipsorum  impietatibus 
asserunt  inquinatum.  Quid  ergo  nobis  ad  hffic  co- 
nandum  est,  et  agendum,  nisi  ut  in  nulio  eorum 
vitas  et  saluti,  aut  quieti  vel  divitiis  invidentes,imo 
eorum  veram  salutem  (pro  qua  Ecclesia  solemniter 
orare  consuevit)  veraciter  inquirentes,  servemus 
crga  cos  ecclesiasticam  sinceritatem  ac  disciplinam 
et  commissos  nobis  (Idelium  populos,  nullo  modo 
eorum  contagiis  et  sacrilegiis  involvi  patiamur! 

LX.  Homines  namque  perditos,  ot  perditionem 
suam  non  videntes  (id  est  ipsos  Judaos)  non  debe- 
rous  nostris  blanditiis  et  adulationibus,  vel  (quod 
ei)sit)  dcfensionibus  reddere  male  securos.  Nequo- 
rum  debemus  esse  corrcctores,  efficiamur  decepto- 
res.  Qualibus  Dominusperprophetam  comminatur, 
dicens  :  t  Et  erunt  qui  beatilicant  populum  istum, 
«  et  qui  beatiflcantur.praecipitati  (ha.  ix,  16).  •  Sed 
vigilanter  eorum  reprimere  blasphemias,  et  illud 
eis  sa^pius  annuntiare  quod  ipsis  Dominus  terribili- 
ter  comminatur,  dicens  :  t  Si  enim  non  credideritis 
c<  quia  ego  sum,  moriemini  in  peccatis  vestris  (Joan. 
t  VIII, 24).  t  CompassionemetbenignitatemApostoH, 
quantum,  Doo  largiente,  possumus,  studentes  imi- 
tari^quae  de  illis  ait :  t  Veritatem  dico  in  Ghpisto,non 
«  mentior,  testimonium  mihi  perhibente  conscien- 
t  tia  mea  in  Spiritu  sancto ;  quoniam  tristitia  est 
«  mihi  magna,  et  continuus  dolor  cordi  meo,  pro 
t  fratribus  meis  qui  sunt  cognati  mei  secundum 
«  carnem,  qui  sunt  Israelit»  (Rom,  ix,  1). »  Bt  ite- 
«  rum  :  Fratrcs,voluntas  quidem  cordis  mei,  etob- 
«  sccratio  ad  Deum  fit  pro  iilis  in  salutem(/{{mi.x, 
«  1),  »  et  alio  loco  :  «  Quandiu  ego  sum  gentium 
«  apostolus,  ministerium  meum  honorificabo  :  si 
«  quo  modo  ad  semulandum  provocem  carnem 
«  meam,  ct  salvos  faciam  aliquos  ex  illis.  Si  enim 
«  amissio  corum^  rcconciliatio  est  mundi,  quaa  as* 
«  sumplio  nisi  vita  ex  mortuis?(/2(7in.xi,i3,i4,i5.)» 
Postremo  omnibus  timendum,  omnibus  cavendum, 
iidoliter  inculcare  debemus ;  no  sicut  tempore  pa»* 
sionis  suae  Dominus  noster  Jesus  ChristuSjpaciflcap 
turus  omnia  per  saiiguinem  crucis  suas,  venditos 
est  a  falso  discipulo  ct  comparatus  a  falsis  perae- 
cutoribus,  ad  illudendum  et  crucifigendum,  ita 
nunc  comparetur  ab  impiis  Judffiis  quodammodo 
ad  vituperandum  licentius  ct  blasphemandum. 


ANNO   DOMINI   DGGGLlll. 


HAYMO 

HAI^ERSTATENSIS  EPISCOPIJS. 


NOTlTiA  HISTORICA  ET  BIBLIOGHAPHICA. 

(Fabric,  Bibliothocamed.  et  inf.  Lat.) 


HAVMO,Alcuinidiscipulus,iinacuraRabanoMauro,  A      Etiam  in  Homiliari  Pauli   Diaconi  in  Evanffella 


3ai  eum  amicum  coluit,  et  libros  xxii  de  Universo 
li  dedicavit  :  Henrici  Antisiodorcnsis  pra^ceptor  : 
Bcdffi  imitatus  studia  et  industriam  ;  ex  monacho 
Puldensi  ord.  Bened.  monachus  magisler  (a)  an. 
839  Herefeldensis,  et  ab  anno  841  ad  853  (b)  epi- 
ficopus  Halberstadiensis.  Interfuit  synodo  Mogun- 
tin»  an.  848,  in  qua  damnari  Gothoscalcum  conti- 
git :  et  a  Joanne  a  Winnigstedt  in  Cbronico  ms.  (c) 
traditur  teroplum  cathedrale  Halbersladiense  insi- 
gni  bibliothcca,  non  parvis  collecta  sumptibus,  lo- 
cupietaB8e«sed  qua  incendio  ferali  periit  annoll79. 
Melchior  Neofanius  in  Catalogo  episcoporum  Hal- 
berstadiensium  de  Haymone  : 

Elxemplum  pictatis  erat,  Btudioque  dicatus 
A»9idue,  sacro  sacros  Jongo  oroine  libros 
Edidit  et  echoliis  divina  volumioa  doctis 
Liquit  adaucta... 

Etiam  Winnigstadio  teste  {pag,  12)  idem  Haymo 
Explicat  ingenio  Biblia  tota  suo. 

Qu»  tamen  ex  ojus  commentariis  exstant  hacte- 
AU8  edicta  h^c  sunt : 

In  Psalmas  explanatio,  quam  illeyVeluti  spiritualis 
Uficulaf  ex  omnium  veterum  hortis  ac  pratis  floren- 
(MfwnM(Augu8tini,Cassiodori,etc.)  decerpsit  :  edita 
Friburgi,  Antw.  Coloniae,  Paris,,  1533,  8",vulgante 
firasnK),  ciyus  vide  lib.  xxviii,  opist.  11.  Huic  ex- 
planationi  subjiciuntur  scbolia  m  canlicum  Isaioo 
lu;  Elzechiffi  re^s.ls.xxxviii;  Annm,  matrisSamue- 
lis,  I  Reg.  II ;  Mosis,  Exod.  xv;  Abacuci  prophe- 
is,  c.  iUy  et  MosiB,  Deut.  xxxii. 

ifi  Isaiam  libri  iii,  a  Nicolao  Herborn,  ordinis  Mi- 
norum,  vulgati  Colon.  1531,  8«. 

In  XII  vrophetas  et  in  Cantica  canticorum  enar- 
retio.  Cokm.  1533,  8°.  Miror  Oseam  excipi  a  Gui- 
\dmo  Cravso,  p.  165  Elenchi  scriptorum  in  Scri- 
ptaram,  et  Jacobo  Longo,  p.  766  Biblioth.  sacra; 

'        roli  «.    .  - 


annua,  nonnulL-c  homilia;  Haymonis  leguntur. Vide 
infra  lloiniliarias,  Inde  etiam  in  Combefisii  Biblio- 
thcca  Concionatoria.  « 

Commentarii  in  Epistolas  Pauli  omnes,  cx  Hilario 
diacono,  qui  illi  est  Anibrosius;  Augustino,  Ori- 
gene,  ctc,  1528,  8°,  sine  loci  nota  :  et  Colon. 
1539,  S\ 

Hos  sub  falso  (d)  nemigii  Rhemensis  nomine,edi- 
dit  Joan.  Baptista  Villdlpandus  Uom.  1598,  fol., 
recusos  Moguntiae  1614,  fol. 

Alii  Remigio  Lugdunensi  (^),  alii  verisimiliusRc- 
migio  Antissiodorensi  (/)  tribuere  voluere  :  vide  Ri- 
chardum  Simonem  libr.  iii  Hist.  critic.  Novi  Te- 
stam.,  cap.26.  Ex  commcntario  in  priorcm  Episto- 
lam  ad  Corinthios  petitum  esse  breve  scriptum  Hay- 
monis  de  corpore  et  sanguine  Domini,  quod  scrmo- 
nibus  ejus  subjectum  in  Codice  San-Germanensi 
reperit  ediditque  Dacherius,  tom.  XH  Spicilegii, 


ptum  ab  Haymone  est  nullum  facile  antiquiorum 
testem  aut  apertiorem  jiBTouaiwatfi);  suffragatorem 
dabitur  citarc,  cujus  tam  cxpressa  sit  confessio  : 
«  Crcdimus  ct  fidoliler  confitemur  ettenemus,quod 
subslantia  panis  et  vini  per  operationem  divinai  vir- 
tutis  substantialiter  converlatur  in  aliam  substan- 
tiam,  id  cst  in  carnem  et  sanguinem.»  Etiam  Pauli 
Diaconi  locus,  qucm  Haymoniano  praemittit  Mabil- 
lonius  tora.  1  Analcct.,  pag.  215  (edit.  novse  p. 
497),  multum  abest  ut  pro  tam  diserto  testimonio 
haberi  possit. 

In  Apocalypsin  libri  vii,   Paris.  1535,  8«,  ex  Ans- 
borlo,  Primasio,  Beda,  ctc. 

Plura  non  vidi,  quanquam  apud  Trithomium  at- 

que  indc  apud  Baleum,  mu,  8;  Pitseum,  pag.  147, 

aliosque  memorantur  Haymonis  in  quinque  lihros 

{i^imus  enim  in  hoc  vdumine  so  offert  Commcnta-  p  MosiSy  in  Josuam,  Judicum,  Rutliy  in  quatuor  libros 

riaain  Oseam  in  quo,  sicut  in  aliis  quoque,  Hicro-  ^  l\egum  ot  Paralipomenon  duos,  Esdram^  Nchemiam^ 

aymum  libenter  Haymo  sequitur.  Levi  porro  con-      Esther,    Tohiam^    JudHh,    Johum,    Jeremiam^    E%e- 


lietara  nituntur  qui  enarrationem  in  Cantica  vel 
vlasaiodoro  tribuunt  vel  Thom»  Aquinati.  Certe  in- 
ter  Haymonis  scripta  commentanum  in  Cantica 
canticonim  omnes  referunt,  etiam  Anonymus  Mel- 
liceasis,  cap.  76. 

BomHmrum  sive  Concianum  popularium  in  Evan- 
gelia  diebus  Dominicis,  feriarum  et  de  Sanctis, 
Mra  «stivalis  et  hiemalis.  Colon.  1534,  8°,  2  vo- 
Ipm.,  edente  Godfrido  Hittorpio,   et  emendatius 

(a)  Abbatem  fuisse  scripsit  Tritbemius,  c.  257, 
Qnem  alii  sequuntur  :  negatChristoph.  Browverus 
intiiquiial.  Fuldens.  lib.  i^  cap.  13  ctD.  Paulus  An- 
tfloiiuf  k  HoMtf  iTn<  in  diss.  de  Vita  et  doctrina  Hay- 
«mis.  Qnts  Sax.  1700,  p.  5  seq. 
,4)  litea  934»  ut  Trithem.;  nec  858,  ut  Combefi- 
ma  iu  KbL  Opnaioaatoria* 
(c)  kpui  D.  Antonium,  p.  8. 


chielem^  Danielem,  in  Actus  apostolorum  et  in  Epi- 
stolas  canonicas  libros  vii,  nec  non  lihrum  de  8. 
Trinitate.  Honorius  IV,  7,  de  S.  E.,  ctiam  librum 
Haymonis  rf^  Voluptate  mundi  celebrat.  Sed  yii  hre- 
vem  expositionem  canonum  laudaverit,cuju8  m  diss. 
de  Vita  et  doctrina  Haymonis,  pag.  14,  flt  mentio, 
non  reperi  :  neque  qui  quatuor  libros  Commenta- 
riorum  in  IV  EvangelistaSy  quo  memorat  Pitscus 
pag.  147. 
De  Christianarum  rcrum  memoria  (g)  a  Christo 

(d)  Rivetus,  Critici  Sacri  lib.  iv,  cap.  27. 

(e)  Blondellus,  pag.  87  sq.  de  Episcopis. 
ID  Albcrtinus  dc  S.  Eucharistia,  pag.  937. 

(g)  Hic  genuinus  titulus  in  mss.  obvius  et  9£ud 
Vincentium  Bellov.,  xn,  9,  Speculi  Hist..  T^"^ 
mium  aliosquc.  Apud  TurrianMm,^^.^  VsuS 
D  pro  Canonibus  apo^loWvim  cM^aXMX  YL^KfTSStfi  \ 
rum  GhrwtiaTvarummcmoTa,biU\)U8% 


18 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EHISC. 


188 


nato  usque  ad  tempora  Theodosii  Magni,  libri  de- 
cem :  compencVmm  succinctum  cx  Eusebii  etRufini 
Historia  EccJcsiastica.  Prodiit,  cdcnle  Alcx.  Brassi- 
cano,  Haganoa)  1531,  8",  Colon.  1531,  8°,  ct  1573; 
1600,  12;  et  curanto  Marco  Zuerio  Boxhornio,  cum 
rudimentis  primis  religionis  Chrislianao,scriptis  ve- 
tustalingua  Alcmannorum  Saxonumque.Lujjd.Bat. 
1G50,  12;  ct  cx  recensiune  Joanni»  Joachim  Maderi 
Helmst  1671,4",  et  cum  Pelri  (lalesinii  notis  Rom. 
1564,fol.,subjunctum  Salviano,Maximo  Taurinensi, 
Paciano,  Sulpicio  Severo  et  Dorotheo  Tyrio.Et  Gal- 
lice,  Claudio  Espenca30  interprete,  Pari8.1575,  7o. 
Liatini  Latinii  castigationes  qusedam  obvio)  in  ejus 
Bibliotheca  sacro-profana,  p.  166. 

De  varietate  librorumy  eivo  de  amore  ccelestis  Pa- 
triw,  lib.  III,  Colon.  1531,  8",  et  Patris.  Qui  com- 
mentariorum  Ilaymonis  in  Isaiam  editionem  Colo- 
niensem  anni  1531  curavit  et  dcdit,EuchariusCer- 
vicornus,in  sua  ad  opus  istud  pra^fationc  admonuit 
eo  ipso  tempore  quo  typi  libro  huic  edcndo  suda- 
bant,prodiissealicubi  librum  commentariorum  Hay- 
monis,qui  csset  hujus,  quem  ipse  premebat,  veluti 
recensio  (recognitio)  ab  ipso  eodem  Haymone  ador- 
nata.  Sibi  vero  ait  id  nequaquam  persuaderi  ut 
Haymo  in  idem  opus  bis  incubuerit,  cum  nec  ejus 
pci  unquam  ille  meminerit,  nec  Germanica  archiva 
commentariorum  Haymonis  in  Isaiam  nisi  unicum 
oflerant.  Censet  igitur  postremum  istum  sive  alte- 
rius  Haymonis  fetum  csse,cjusque  forte  Ilaymonis 
Franciscana5  familia?  alumni,  in  classe  scriptorum 
ecclesiasticorum  a  Trithemio  relati,  sive  personati 
alicujus  auctoris  commentum.NovusisteHaymonis 
commcntarius  in  l8aiam,ille  forto  est.quemeodem 
anno  1531  Parisienses  vulgarunt.  Cum  vcro  codi- 
cem  quomdam bibliothecaCanonicorum majoris Ec- 
olesia3  Lucensis  evolverem,  intor  cxcerpla  multa 
Patrum  ab  anonymo  q^uodam  coUecta  in  exposilio- 
nem  mysterii  SS.Trinitatis,nonnulIa  etiam  oCfendi 
ex  Haymonis  commentariis  in  Isaiam,  ut  titulus 
ipse  ferebat,descripta.  Hffic  dum  confero  cum  com- 
mentariis  Haymonianis  Colonias  vulgatis,reperi  ora- 
nino  ab  istis  discrepare,etnisi  quibusdam  pauculis 
exceptis,  in  quibus  convcninnt,  in  reliquis  abire  in 
divcrsa.  Suspicor  igitur  fragmenta  haec  codicis  Lu- 
ccnsis  illorum  Haymonis  commcntariorum  lacinias 
esse,  easque,cum  excusum  Parisiense  opus  rarivi- 
derint,  descripsi,  quarum  unam  ad  specimcn  hic 
exhibeo.De  auctore  vero  nihil  habeo  quod  promam ; 
maluisscmtamcn  Haymoni  illi  Iribuorc  Cantuaricnsi 
archidiacono,  sa;culi  xi  scriptori,  cui  inter  cajtera 
scripta  et  in  Isaiam  commontarios  assignari  ab  An- 
glis  scriptoribus  Fabricius  testatur. 

Proferam  modo  spociminis  gratia  cx  fragmentis 
ms8,unicum,  cui  et  subjiciam  simile  aliud  quod  in 
editis  Colonicnsibus  legitur. 

«  Seraphim  stabant  super  illud  ;  sex  alaj  uni,  et 

•  sex  ala;  alteri,  duabus  velabant  faciem,  ct  duabus 
«  vclabant  pedes  cjus,  et  duabus  volabant.  Et  cla- 
«  mabat  alter  ad  alterum,  ct  diccbant  :  Sanctus, 
t  Sanctus  Dominus  Dcus  cxcrcitum,  plena  est  om- 
«  nis  terra  ^loria  ejus.Seraphim  interpretantur  in- 

•  cendentes y  ^uxia  (luod  alibi  legimus  :  «  Qui  facit 
t  angelos  suos  spiritum,  ct  mmistros  suos  igncm 
«  urentem.»Dominus  in  seraphim  cx  parte  ostendi- 
a  tur,  ex  parte  celatur.  Faciem  enim  cjus  et  pedes 
«  opcriunt.  Quia  ot  pr(Eterita  ante  mundum,  ct  fu- 
«  turapostnfundumscirenon  possumus,sed  media 
«  tantum,  quie  in  scx  diebus  lacta  sunt,  contem- 
«  plantur.  Ncc  mirum  hoc  de  seraphim  crederc, 
«  cum  et  apostoli  Salvatorem  credentibus  apcriant, 
«  infidelibus  abscondant.Etvelum  antc  arcam  fue- 
«  rit  lestamnnti.  Alas  quoque  hahere  dicuntur  pro- 
«  pter  vciocitatcm,et  in  cnncta  discursum,sive  quia 
«  semper  in  altioribus  commorantur.  Neque  enim 
«  illud  quod  de  ventis  dicitur,  «  qui  ambulat  super 
t  pennas  ventorum,»vere  ventos  juxta  fabulaspoe- 
fl  tarum^pictorumlicentiampcnnashabero  testatur. 


^  «  Sed  celerem  in  cuucta  discursum,  et  singulisse- 
«  nas  alas  qui  de  fabricatione  tantum  mundi  etiam 
«  praiscntis  sajculi  novimus.  Quod  autem  «  clamat 
«  altcr  ad  altcrum  »  vcl  juxta  Hebraeoa  «  isteadi»- 
«  tum  »id  est  unum  ad  unum  invicem,se  ad  laudes 
«  Domini  cohortantur,  ct  dicunt«  Sanctu8,Sanctu8, 
«  Sanctu»  Dominus  exercituum,»ut  mysteriumTri- 
t  nitatis  in  una  divinitate  demonstrent.  Et  nequa- 
«  quam  templum  Judaeorum  sicut  prius.sed  omnem 
«  terram  illius  doria  plenam  cssetestantur,qui  pro 
«  nostrasalutc  dignatus  est  humanum  corpus  assu- 
«  mero,ad  terrasque  descendere.Quidam  Latinorum 
«  duo  scraphim  vetus  et  Novum  instrumenium  in- 
«  teIligunt:quod  tantum  de  praesenti  saBCuIo  looui- 
t  tur.Unde  et  sex  alas  habore  dicatur,  ct  facicm  Dei 
t  pedesque  velare,et  certatim  proferre  testimonium 
M  veritatis,  et  omne  quod  clamat  Trinitatis  sacra- 
«  menta  monstrare,  et  mirari  ad  invicem  quod  Do- 
«  minus  Sabaoth  in  forma  Dei  Patris  potius  scrvi 

n  t  formam  acceperit,  et  humiliaverit  se  usque  ad 
«  mortem,  et  mortem  crucis.et  nequaquam  ut  pa- 
«  trem  ccBlestia  eum  tantum,  so  et  terra  cogno- 
t  scant.  » 

Edilus  Coloniae  1531  sic  habet  :  «  Seraphim  sta- 
t  bant  super  illud.  Seraphim  duo  Testamenta  No- 
t  vum  ot  Vetus,  intelliguntur.  Seraphim  enim  m- 
t  cendens  sive  incendium  interpretatur.  Et  si  que- 
«  rimus  ubi  sit  hoc  incendium  salutare,  nuUi  du- 
«  bium  est  quin  in  sacris  voluminibus,  e  quorum 
«  lectione  univcrsa  hominum  vitia  pur^antur,  ei 
t  cordis  intima  in  Dei  ac  proximi  diiectione  suc- 
«  cenduntur.sReliqua  cum  ms.  nihil  omninocohje- 
rent. 

Homiliarum  opus  nunquam  satis,  ut  credo,  dis- 
cussum  est  a  scriptoribus  rei  litterariaB.  Sapicn- 
tissimi  scriptores  Historiae  Litterariae  Gallicano;, 
tom.  V,  pag.  llS.animadverterunt  duas  esse  Homi- 
liarum  Haymonis  editiones  inter  se  valde  discretas ; 

p  alteram  sub  hoc  titulo  :  D.  Haymonis  eptscopif  elc, 

^  Homiliarufny  seu  mavis,  sermonum  ad  plebem  opus 
prxclarum  super  Evangelia  totius  anni;  pars  hiema" 
tis.  Coloniae  1531,  8°,  cura  Gotfridi  Hitiorpii.  Alte- 
ram,cujus  est  inscriptio  :  Uomiliw  D.Eaymonisepi'' 
scopi,  etc,  in  Evanqelia  Dominicalia,  Prius  illud 
opus  sinccrum  esse  Haymonis  fetum  pronuntiant, 
aiterum  tribuunt  Haymoni  priori  in  abbaiis  Hirsan- 
giensi,  qui  munus  illud  coBpit  an.  1091.  OpusHay- 
monis  excusum  primum  Colonise  per  Cervicornium 
dicunt  an.  1531,  8°.  Manu  verso  Homiliarum  Hay- 
monis  partem  hiemalem  absque  impressoris  nomine 
excusam  Coloniac  an.  1537  impensisM.Goifrid  Hii- 
torpii.  In  cujus  epistola  dedicatoria,  ab  Hiiiorpio 
data,  lego  cxpressam  csse  hanc  editionem  ad  exem- 
plar  codicis  accepti  a  Petro  DroIshagio,abbate  Hey- 
sterbacensi.Monet  autem  Hittorpius  prodisse  parum 
ante  iilud  tempus  {nuper)  Homiliarum  Haymonis 
opus  «  boni  fortasse  auctoris,  aui  proprio  nomine 
defraudati,  aut  si  fuerit  illi  nomen  Uaymo,  certe 

D  non  is  fuit  quem  nos  nunc  damu8,nempe  Halbersia-  - 
densis  episcopus.  •  Signatur  cpistola  illa  an.  1532,  ^ 
pridio  Nonas  Augusti.  Ex  hoc  vero  colligo  Colo- 
nienscm  sinceram  an.l432  prodiisse.Quomodo  ei 
asscrucrint  Gallici  illi  scriptores  Golonienscm 
Hittorpio  curatam  editionem  an.l531  paruisse?  Nec^ 
ibi  pariter  Eucharii  Cervicornii  impressoris  nomQTrm: 
ullum  legitur.  Si  quas  igitur  fuit  uoloniensis  ann  f 
1531  editio,  altera  plane  esi  a  sincera  per  Hiiior-ra 
pium  curata.  Demum  Colonicnsis  haec  anni  153^^ 
editio  a  nemine  quem  legerim,  indicata  esi.  JE&\imJ 
valis  pars  earumdem  homiliarum  est  pariier  apud  m.£a 
signata  anno  1537,  per  Cervicornium,  cujus  nome:^ 
ibi  legitur  impressa.  Titulus  vcro  est  hujusmodi  S: 
D.IIaymoniSf  etc.  Ilomiliarum  nunc  quarto  diligent^^ 
excusarum  pars  3sstivalis.  Aucta  pars  haec  est  appets^^ 
dice  Homitiarum  Haymonis  trium  et  viginti  n»j 
Epistolas  Dominicarum  post  festum  Pentecostes, 
hactenm  desideratx  nunc  primtm  exceptii 


18» 


VITA, 


190 


antea  semel  impressis  recens  typis  sunt  excusiv,  Ac»  f^ 
cesserunt  prxter  has  et  alisi  dux  homilioc  in  duas  ex 
Apocalypsi  lectiones,  quarum  prior  ante  hiic  semel 
tantum  impressa;  postcrior  ante  hunc  diem  typis  ex- 
cusa  fuit  nusquam,  Nulla  praefatione  insiruitur  po- 
stremuin  istud  voluiucn.  Titulus  autem  istc  sic  di- 
ligenter  relatus  plane  demonstrat  non  sutis  accuratc 
editiones  hiyusoperis  relatas  hucusquc  et  discussas 
fuis^  a  scriptorious  rei  litterariae,  ut  conferonti  ea 
qu®  dicunt,  patebii.  lidem  quoque  scriptores  Gallici 


non  satis  se  capcre  dicunt  quid  velit  Croweius,  in 
suo  Elencho  scriptorura  in  sacram  Scripturam  scri- 
bens  anncxam  esso  huic  operi  in  omnes  Epistolas 
canonicas  enarrationom.  Ego  vcro  unde  hoc  acce- 
perit  Anglicus  illc  scriptor,  dcprcbondisse  me  blan- 
dior;  itaenim  lego  in  titulo  llomiliarum  hicmaiium 
editionis  cjusdem  antca  indicaUe  :  Additi  sunt  ser- 
mones  aliquot  pulcherrimi  ejusdem  Haymotns  in  Epi- 
stolas  canonicas,  Scd  evolventi  dilipontcr  volumcn 
illud  nuspiam  eos  rcperire  datum  est. 


VITA  D.  HAYMONIS 


AUCTORE  JOANNE   TRITHEMIO  ABBATE   SPANUEIHENSI. 


Haymo  tertius  cpiscopus  Halbcrslatcnsis  Eccle-  B 
sis  in  Saxonia,  ex  abbate  Ilirsfeldensis  CGcnobii, 
ordinis  sancti  Benedicti,  nationc  Teutonicus,  Al- 
cuini  monachi  quondam  auditor,ad  quem  llabanus, 
Fuldensis  tunc  abbas,  xxii  libros  de  Univcrso  com- 
posuit ;  vir  certe  undecunque  doctissimus,  divina- 
ram  Scripturarum  sagacissimus  interpres,  in  decla- 
mandis  homiliisad  populumexccllcntis  ingcnii  fuit. 
Hic  primo  fuit  monachus  Fuldensis  ccenobii  cum 
Rabano,  postea  factus  est  tertius  abbas  Ilirsfeldcn- 
flis,  postremo  tertius  opiscopus  Halberstatcnsis  con- 
secratus.  Eamdem  Ecclesiam  verbo  et  exemplo  strc- 
Due  gubemavit  annis  tredecim.Scripsitautem  pene 
infinita  opuscula,  de  quibus  ista  quae  subjecimus, 
ferantur. 

In  quinque  libros  Moysi 

In  Judicum 

In  Regum 

In  Tobiam 

In  Judith 

In  Job 

In  Esaiam  proph. 

In  Hieremiam 

In  Ezechielem 

In  Danielem 

In  12  proph.  minor. 

In  psalmos  quoquc 

In  Evangel.  homilia. 


l 


b.  5. 

b.  1. 

b.  1 

b.  1 

b.  1 

b.  1 

b.  3. 

b.  1 

lih.  1 

b.  1, 

b.  12. 

b.  1 

b.  2. 


1 


In  omncs  Epist.  Pauli  lib.  1. 

In  Epist.  canonicas  Jlb.  7. 

In  Apocalypsim  lib.  1. 

Do  varictate  librorum  lib.  3. 

Dc  sancta  Trinitalc  lib.  1. 

De  Christ.  rcrum  me.  lib.  1. 

In  Josue  lib.  1. 

In  Ruth  lib.  1. 

In  Paralipom.  lib.  1. 

In  Esdram  ct  Noem.  lib.  1. 

In  Hestcr  lib.  1. 

In  Gantica  cant.  lib.  1. 

Esaias  propheta  nobil. 

Et  factum,  ctc,  dicit  beatus. 

Verbum  quod  factum  est. 

Ilymni  vocantur,  ctc. 

Consulens  dominus  bum. 

A  Corintho  metropo. 

In  Actus  Apostol.  lib.  1. 

Legimus  in  Ecclesiast. 

Gum  sis  unicum  et  sanctissi. 
Alia  quoquo  multa  scripsisse  dicitur  epistolas, 

scrmoncs  ct  divcrsos  tractatus,  qui  ad  notitiam 
meam  non  vencrunt.  Moritur  sub  Ludovico  impera- 
tore  filio  Caroli  Magni,  anno  Domini  DCCCXXXnil, 
indictione  12.  Scpultus  in  ecclosia  sancti  Stephani 
Halbcrstatcnsi. 


m 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISg.  OPP.  PARS.  I.  —  GOMMBNT.  BIBL. 


m 


^•■^^■^^•'^«^■^•^»^ 


HAYJMONIS 

HALBERSTATENSIS  EPISCOPI 


OPERUH  PARS  PRIHA. 


GOHHENTARIA  BIBLIGA. 


m  omms  psalmos 

PIA,  BREVIS  AG  DILUGIDA  EXPLANATIO, 

Quam  illo,  voluti  spiriluali.s  opicula,  cx  omniuni  veterum  hortis  ac  patris  florcntis- 
gimis  dccerpsit,  quo  simplicibus  et  occupatis  cssel  parata  saluberrinii  niellis  copia. 

(Ex  ediiiono  data  ColoniaD  anno  1561,  curante  Erasmo,  apud  hsredes  Joannis  Quentel.) 


ROTEHODAMUS 

INSIGNI    PIETATE   VIRO   JOANNI   EMSTEDIO,    CARTHUSIANO   LOVANII,    S.    D. 


Quanquam  haud  ignoro,  charissimo  fratcr,  non 
dcesso  tibi  confabuloncs,quicst  soliludinem  luam 
exhilarent,  ot  silcntium  istud  non  sinant  essc  mu- 
tum,  tamen  visum  cst  unum  addcrc,  quia  pia  lo- 
quitur  vcrius  quam  diserta :  tamctsi  non  vidco,quo 
pacto  ncgari  possil  diserte  dici,  quod  pic  dicitur  : 
Is  est  Haymo  N.  monacbus,  abbas  ct  cpiscopus, 
mira  brevitate,  miraque  simplicitatc  ac  pcrspicui- 
tate  cnarrans  psalmos  Davidicos.  Fuit  hoc  studium 
saDCulis  aliquot  monachis  cruditis,  ut  quss  a  vcte- 
ribus  vel  subliJius  esscnl  scripta  doctis,  vcl  fusius 
dicta  apud  populum,  in  compcndium  rcdigcrent, 
adeo  perspicua  brevitatc,ut  et  ab  occupatis,  et  a  tc- 
nuitcr  littcraris  facilc  valcant  pcrcipi.  Hujus  ordinis 
priecipue  sunt  Ansclmus,  Bcda,  Claudius,  ct  hic  qui 
nunc  vcnit  in  tuos  comple.vus,  Haymo:quorum  in- 
duslria  non  modiocrcm  utilitatem  attulit  Ecclesin3 : 
prajscrtim  si  quis  spcctct  tuni  tempora,  tum  regio- 
nes,  in  quibus  illi  vixcrunt.  Decct  autcm,  ui  qui  rc- 
Jectis  omnibus  remoris  propcrant  ad  illam  cujle- 
stem  vitam,  quam  maximo  sint  expcdili,  nec  ullis 
minus  necessariis  sarcinis  graventur.  Quo  magis 
mirandum  est,  quod  quidam,  qui  victu  culiuque 
simplicitatem  apostolicam  profitentur,  doctrinam 
amplcctantur  omnium  minimc  simplicem,  sed  ar- 
gutiis  Buporvacanei5,  et  Averroicis  dograatibus,  ac 
novis  insuper  somniis  spinosissimam.  Cum  igitur 
lales  essent  monachi,  nomen  erat  apud  omncsgra- 
tiosum,  et  honorificum  erai  appcllari  monachum. 
Nunc  quorumdam  mali  mores  in  causa  sunt,ut  boni 
quoque  communis  invidia^  molostiam  fcraut.  Aris- 


A  tippus  cum  unguento  quodam  vehemcnter  esBei  dc- 
lcctaius,  Male  sit  inquit,  istis  cinsdis,  qui  rem  tam 
bellam  infamarunt.  Similibus  verbis  non  absurde 
quis  stomachetur  in  eos,  qui  suo  vitio,  monaohi  no- 
meu  in  invidiam  vocarint,  cum  rcvera  non  conYe- 
niat  ullum  csse  plausibilius.  Quis  enim  non  amet 
eos  homines,  qui  vcrc  mundo  moriui,  sese  totos 
Dco  dedicaruni?  Quorum  talis  cstvita,  talis  oratio, 
ut  nemo  ab  illorum  conspectu,  nemo  a  colloquio  non 
mclior  discedat :  a  quibus  ncmo  quidquam  metuat 
incommodi,  non  fraudem  ab  his  qui  pocuniAS 
bent  pro  rudcribus,  et  hoc  quod  habent  dilargiun 
tur  egenis  :  non  vindictam,  qui  juxta  doctrin 
evangelicam,  orant  pro  persequentibue,  amore  p 
sequuntur  cos  quibus  sunt  invisi,  benefacta.  repo 

n  nunt  pro  malefactis  :  noc  est  uIH  pudicitis  peric 
lum  ab  his,  qui  et  cordc  et  corpore  suni  ineorrup' 
Qui  proptcr  singularem  animi  modestiam  auUi 
praeponuni,  nulli  invident,  nullum  fastidiunt, 
quo  magis  ad  perfectionis  culmen  accedunt, 
magis  dicunt  sesc  omnium  infimos  :  et  cum  rcve 
gemmae  sint  et  flores  Ecclesiffi,  tamen  ipsi  sese  fi 
cem  appellant.  Aliorum  lapsus  aut  elevant,  aut  co 
mode  inierpreiantur,  in  proprios  austeri  censore 
alia  benofacta  candido  amplificant,  sua  mod 
extenuant :  ncmini  adulantur,  neminem  procaei 
verbis  perccllunt  prssentem,  nemini  obireoiani 
senti :  nihil  auditur  ex  orc  iUorum,  nisi  quod 
cordo,  vcrba  charitaiis,  vcrba  consolationis,  ve 


jn 


p  amica3  admonitionis  et  graiiarum  actionis.  Ados^  ^o 
his  coniitas  non  fucata,  sed  ex  bona  con8eieExt& 


iii 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


194 


proficiftedtis. In  sumroa, coslestis  illius  civitalis  ima- 
ginem  quamdam  nobis  rcferunt,et  angelicos  choros 
quodammodo  pepraes  entant,VGl  quod  jugilerdecan- 
lant  laudes  Dei,vcl  quod  transformati  in  spiritus 
nihil  habcant  commorcii  cnm  carnis  afTectibuSjVel 
quod  in  summa  vivuntconcordia,vel  quod  angelo- 
rum  ritu  inter  homines  ac  Deum  velut  intcmuntii, 
et  populorum  votailli  commendant,et  plurima  bona 
ab  illoprccibus  assiduis  impctrant,non  sibi  tantum, 
scd  in  commune.  Quid  porro  si  ad  has  virtutes  ac- 
cedat  donum  prophetiaB?  ut  gratis,  ut  pure,  ut  in- 
cornipte  doceant  populum,  sive  vocc,  sivc  scriptis 
libris,  dive  utroque?  Quid  qjiod  jcjuniis,  vigiliis,  la- 
boribos  crucifigentes  carnem  suam  quantum  licct, 
supplent  ea  quro  desunt  passionibus  Christi,  ac 
setpsos  quodammodo  immolant  pro  salutc  populi? 
Et  tu, laice,  potes  male  vello  illis,  qui  dum  crapula 
grax-atus  altum  stertis.propter  tc  vigilant,  proplor  te 
jejunant:dumtu  Deumalea,scorlis  aliisquc  sceleri- 
bus  ad  iram  provocas,  illi  pro  to  deprecantur :  dum 
tu  apud  homines  malcde illis  loqueris,  illi  de  lo  bone 
loquuntur  apud  Deum?  Quis  talcs  viros,  non  ut  so- 
midcos  quosdam  venerctur,  non  amet,tanquamad 
publicam  utilitatem  quasi  divinitus  datos,  etiamsi 
ipse  sil  vir  improbus?  Nam  eximia  virtus  etiam  ini- 
micos  suos  rapit  in  admirationcm  sui.  Et  qui  do 
Bullo  bene  mercntur,  tamen  instinctu  naturoj  revc- 
rentur  eos,  qui  bcncfaciunt  malis  pariter  ac  bonis. 
t)usnaiii  igitur  est  quorumdam  perversitas,qui  hoc 
ipso  contemnunt  aliquem  quod  monachus  est?  Qui 
inoDacfaDmTlicit,omnium  heroicarum  virtutum  sum- 
Diam  dtcityqus  bencvolentiam  ac  favorcm  a  bonis 
promerentur,  a  malis  extorquent.  Quod  si  nihil 
aliod  displicet  quamvocabulum^appellent  pro  mo- 
Dacfao,  si  ▼idetur,simplicem  ac  solitarium.SoIitudo 
autem  ea  non  sstimatur  numcro  convictorum,  sed 
separttiione  malorum  a£fectuum :  alioqui  necGarthu- 
siani  soli  eunt.  Ubicunquc  udest  hiec  solitudo,  ibi 
tdest  frequentissima  sodalitas.  llle  fcliciter  solus 
est,  qtii  huliius  improbi  convictu  corrumpitur,  qui 
nuUos  faafaet  in  animo  tumultus  afTectuum  inter  so 
pugnantiam,  nec  tamen  cum  Deo  consentientium. 
Hoe  paeio  licet  et  in  principum  aulis,et  in  publicis 


A.  magistratibus,  et  in  mcdiis  hominum  commcrciis 
esso  monachum.  Quaenam  igitur  est  animi  perversi- 
tas,odisso  monachum,ob  hoc  ipsum  quod  monachus 
esl?  Profiloris  te  Christianum,et  aversaris  eos  qni 
Christo  simillimi  sunt?  Ilic  protinusoccinent,8cio, 
plerosquo  plurimum  n])essc  ab  hacimaginc.NuIlum 
igilur  vitai  gonus  probabimus,  si  propter  malos  ode* 
rimusct  bonos.  Quid  igilur  superest?  Quid^nisi  ut 
amomus  homines,  inccrta  in  meliorem  interprete* 
mur  partem,  ad  vitia  lcviora  conniveamus,  gnsvio- 
ribus  mederi  studeamus  potius  quam  cxasperare^ 
ordinem  ipsum  et  institutum  vencremur  etiam. 
Quod  si  ad  hominum  vulgarium  civilitatem  acccdat 
monachorum,  scse  ad  ea  quoB  verae  sunt  religionis^ 
toto  pectore  referentium,  industria  :  facile    revi* 

P  gescet  pristinus  orbis  favor,  facile  obmutescent  ora 
malcdicorum.Itaque  fict^ut  non  solum  vivant  grati 
Dco,  gratiosi  apud  homines,  verum  ctiam  feliciter 
hic  vivant  et  hilariter.  Nulli  enim  vivunt  quietiuS 
aut  suavius  iis  qui  vore  monachi  sunt :  nulli  miso- 
rius,  qnam  qui  non  ex  nnimo  monachi  sunt.  Illis 
monasterium  paradisus  cst,  his  pistrinum.  Sed  cui 
que  magna  ex  parte  in  manu  est,  ut  sibi  pristinum 
vertat  in  paradisum.  Ad  Haymonen  redeo,  qui  Davi- 
dicam  cilharam  pul8ans,angelicum  cojtum  vestrum 
ad  spiritualcs  cxcilabit  choreas,  ut  in  hymnis  et 
canlicis  Domino  psallatis  in  cordibus  vestris.Nemo 
fastidiat  dictionis  simplicitatem,  sed  amplectatuf 
sentontiarum  pietatem.  Hoc  eo  admoneo,quod  sus- 
picor  multos  csse  tales,  qualis  ego  fui  olim,  qui 
nauseant  ad  omnia,  quaj  carent  rethorum  condi-* 

C  mentis  etornamontis.  Sed  cum  essem  parvulus  in 
Christo,  sapiebam  ut  parvulus  :  atque  utinam  nune 
prorsusevacuassom  eaquae  sunt  parvuli  I  Hoc  meum 
officium  si  quam  apud  te  gratiam  promeretur,  oroj 
ut  bunc  <5jiatpTwX6v  aliquando  precibus  tuia  Gbristo 
commendes.Exemplar  exhibuit  venorabile  monaste* 
rium  canonicorum  regularium,  vulgo  iictum  Mar^ 
pnchf  in  Elsatia,  reliquias  inauspicatissimi  tumultus 
agricolarum.Dominus  illis  pro  malis  reponat  bona. 
Friburgi  Brisgoiae,  anno  a  Christo  nato  millesimo 
quingentesimo  trigesimo  tertio,  pridie  ilalendaa 
Martias. 


INCIPIT 


COMMENTARIUS  IN  PSALMOS. 


IN  PRIMUM  PSALMUM. 
Hytdnitocantur  singuli  psalmi :  hymnus  enim  est 
^wsDeicum  cantico.In  singuIispsalmisDei  inveni- 
^tlatts  :  sive  enim  agatur  dc  potentia  divinitatis, 
•^c  dc  pcrfectionc  humanitatis  Christi,  sive  de 
'wctitalc  membrorum,  sivc  de  conversione  paini- 
^mh,  laudabilis  Deus  ostenditur.  Cum  cantico 
^,  4^ia  et  cum  exsultatione  sunt  facti  a  propheta, 


D  et  in  animum  recte  intelligentium  exultationem  ge- 
nerant,  Cognito  namque  interitu  totius  humani  ge- 
neris  propterinobedientiam  primi  hominis,prospi- 
ciensque  per  Spiritum  sanctum  reparationem  futu- 
ramporobedientiamsecundi,cummagnaexultatione 
cum  prophcta  annuntiat.  Soliloquium  unusquisque 
psalmusdicitur,quoniam  in  ipsis  solus  Spiritus  san- 
ctus  sine  omni  auxilio  humani  ingenii  loquitar.Vel 


195 


HAYMONIS  IIALBERSTAT,  EPISC.  OPP.  PARS.  I  —  COMMBNT;  BIBL. 


80liloquium,nonquia8oli  psalmi  dc  Christo  loquun- 
tur,8edquiadignuset  manifostius  cajteris  prophe- 
tiis,  scilicet  frequentius  et  apertius  in  paucioribus 
verhis.Ex  quadignitale  hujus  prophetia;  hanc  pro- 
photiara  in  frcqucntiori  usuhabct  Ecclesia.Cum  di- 
cit  PropheUe  simpliciter,  David  nobis  determinate 
insinuat  :  sicut  per  Apostolum,Paulumdetcrmina' 
mus,Prophetia  idem  est  quod  et  visio  :  undein  libro 
Regum  prophctam  Samuclem  Saul  videnter  appellat 
dicons:«Ubie8tdomusvidentis?»Non  tamen  qua;li- 
bet  visio  prophetia  dicitur,8ed  ea  tantum  qua;  a  solo 
spiritu  ininistratur;  eafitdeprajterilo,utMoyscs: « la 
principiooreavitDeus  coelumet  terram; »  veldepras- 
senti,  ut  si  quis  per  spiritum  ea  in  praesentiavideat 
quffi  per  naturam  videro  non  posset,  ut  Ezechielis 
spiritus  tranferebatur  in  Jerusalem,ut  viderct  ea 
quae  ibi  fiebant;  de  futuro,  ut  haeceadem  prophetia. 
Inspiratur  autem  prophetiavel  persomnium,ut  Jo- 
seph;  vel  per  angelum,ut  Zacharia;;  vel  per  inter- 
nam  inspirationem,ut  haec  cadem,id  est  psalterium; 
vel  per  figuras,ut  Noe  per  archam  quam  rexit  in  flu- 
ctu  diluvii,  figuravit  Ecclesiam  a  Ghristo  per  mundi 
pcricula  regendam.  Ilaic  vero  prophetia  Psaltcrium 
vocatur,  quod  nomen  a  quodam  musico  instrumcnto 
tractum  est,quo  instrumentoDavid  etalii  priBcento- 
res  psalmosmodulabantur.Diflinitur  autem  prophe- 
tia  sic  :  Prophetia  est  divina  inspiratio,quaB  rcrum 
eventu8,aut  per  visiones,aut  per  facta,  aut  pcr  quo- 
rumdam  dicta  immutabili  veritate  dcmonstraU  Per 
visiones,ut  Ezechieli,et  beato  Joanni  in  exstasi  posi- 
tis.  Pcr  facta,ut  Abrahae,  per  immolationem  arictis; 
et  Jacob,  qui,  transpositis  manibus,  Manassen  et 
EphraimfiliosJosephbenedixit.Perdicta,utinMoyse 
de  Christo  legitur  :  «  Suscitabo  de  fratribus  vcstris 
prophetam,ip8um  tanquam  me  audite(D^.xviii);  > 
velinPsalterio.Fitautcm  prophetia  perdictaduobus 
modis,  scilicet  aut  gratia,aut  pcrmissione.  Gratia,ut 
in  Moyse  et  caeteris  bonis,  Permissione,  ut  in  Sibylla 
vate,  et  in  infidelibus  philosophis,qui  multa  divino 
instinctu  de  Christo  praedixerunt.  Volens  enim  Da- 
vid  cultum  Dei  amplificare,  cum  homines  per  sen- 
sum  psalmorum  ad  cultum  Dei,quia  bestiales  erant 
non  posset  adducere,eos  et  per  symphoniam  instru- 
mentorum,  et  per  cantum  hominum  ad  colendum 
Deum  studuit  incitare.  Constituit  crgo  cum  archam 
de  Sylo  reduccret,  tria  millia  \irorum  omni  musico 
instrumento  cantantium,  et  illis  ccntum  quinqua- 
gintapraefccit :  quibusomnibusquatuoralios,Ethan, 
Eman,A8aph  ctIditumpra;fectosadhibnit:ipse  quo- 
que  cum  psaltcrio  modulans  in  tabcrnaculo,  ad  di- 
vinum  cultum  caeteros  invilabat.  IIoc  autem  opus  ab 
illo  inslrumento  hac  significatione  Psalterium  voca- 
tum  cst,quiasicutillud  instrumentum  decem  chor- 
das  haben8,et  supcrius  concavum  unde  resonat :  ita 
haec  prophctia  resonat,semper  loquendo  de  superio- 
ribus.  Loquitur  enim  de  spiritualibus,  non  causa 
humani  favoris,  sicut  mundani  philosophi,  sed  ap- 
petitu  vitae  aeternae.  Decem  vero  chordae  illius  psal- 
terii,  deeem  legis  prascepta  signiilcaQt.Qaffi  omnia 


A  prajcepta  bcnc  implet,qui  ea  quae  in  Psaltc 
tur  cxscquitur.Sicut  enim  psaltenumqoi 
sonat,vivificationem  spiritus  significai,! 
quia  dcsubtus  sonat,  carnis  mortificatioi: 
gnat.  Idco  autcm  Psalterium  vivificationei 
significat,quiascmper  nos  monetea  facer 
bus  spiritus  vivificatur.  Melodia  vero,  qu 
musico  instrumcnto  cordis  manu  tactis  fic 
mus  proprie  appcllatur,  a  cujus  similitud 
prophetiae  partes  distinctae,psalmi  vocanii 
ipsis  ad  quamdam  operationcm  manuum 
ctionum,  sive  carnalium  manuum  invitai 
hoc  primo  psalmo  ad  conformitatcm  secunc 
invitemur.Sicutautem  illamelodia.ubi  sol 
sine  vocd  8onabant,psalmu8  vocabatur  :  s 

l^  sola  voce  sine  cordis  cantabatur,  caniic 
batur.  Ubi  vero  melodia  praecedebat  in  c 
viva  vox  sequebatur,  canticum  psalmi  V) 
ubi  autcm  viva  vox  praecedcbat,  et  moloc 
batur,  psalmus  cantici  diccbatur;  secum 
diversitates  quidam  psalmi  intitulati  im 
Sciendum  est  autem,  quod  non  eo  ordi 
psalmos  composuit,quo  hic  sunt  ordinati.t 
in  uxoreUriae  peccasset,«  Misereremci,De 
post  haec  vcro  pro  persecutione  Absalon, 
quid  multiplicati  sunt, »  edidit.  Item  eum : 
Samuele  inungeretur,  «  Dominus  illumiDC 
Mortuo  quoquo  Saul,  «Diligamtc,»etc.E 
divino  admonitus  instinctu,in  huncordinc 
8uit.0rdinisverorationem(qucmtameneu 
secredimu8)inpIuribusignoramus.Commi 

C  riatotiushujusoperiSjChristusest  triplicil 
tus,8cilicet,  secundum  dcitatera,  secundun 
tatem,  secundum  corpus.  Quod  vcro  de  cor 
est,daemonibusimpii8  interseritur,  nonide 
sitdc  principali  materia;  sed  ut  principal: 
8ubserviat,per  quasdam  commoditates  ad 
ut  in  primo  psalmo  de  impiis  adducit,  ui  ] 
pocnam  homincs  ab  eorum  conformitaie  i 
et  ad  Christi  conformitatem  reducat.  De 
materiahoc  modo  tractatfOstcnditpotentiai 
perfectionemhumanitatisChristi.universil 
ctitatismembrorum,conversionempeccaio 
communis  intentio  est,ut  nos  Christoconfd 
ciat,ut  «  sicut  portavimus  imaginem  tern 
mus  imaginem  ccelcstis.»  Esdras  autemcu 

{)  psalmis  titulum  ascripsissct^idcohuic  ps 
ascripsit,  quia  iste  psalmus  omnium  aliori 
est;  quia  sicut  titulus  totam  materiam  8 
praelibat :  itapsalmusistemateriamsequei 
tangit.  De  humanitate  enim  Christi  tangii 
immnncmcsseabomnipcccatoostendit;  d 
ubi  eum  secus  dccursus  aquarum  plantaiu 
cit :  de  corpore  Ghristi,ubi  ostcndit  quodn 
fuit,  cum  dicit :  «  quod  fructum  suum  dab 
«  porc  suo. »  Vcl  idco  etiam  huic  psalmo  iit 
apposuit,  quia  in  quodam  loco  legerai 
ipsum  hunc  psalmum  appellantem  caput 
dicitur :  <(  In  capite  libri  scriptumestdem 


197 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


198 


ideoEsdras  non  fuit  ausus  apponcro  titulum,  cum  A  qu«  i»^  sola  voluntate  est.  Malaopcra  viam  peccato- 


ChristusperDavid  vocaverithuncpsalmum  caput  li- 

hri(PsaL  xxxix).  Habct  autemhicpsalmus  matoriam 

Christum,sicutpr8edictumest.IIocmodoa{^itdoChri- 

8to,removetomniamalaabeo,ponitincoomncmpcr- 

fectionem  virtutum,  ostcndit  eum  utilem  csse  nobis. 

Sciendum  vero  quod  illas  pcrfcctioncs,  quas  hic  do 

Christo  ponit  communiter,  in  psalmis  scquentibus 

perpartes  singulas  exsequitur.ln  alio  enim  psalmo 

dehumilitateChristi,inalio  de  patientia,  in  alio  de 

resurrectione  Christi    agit,  et  in  cajtcris  simijiter. 

Habet  et  psolmus  iste  communcm  intentionem,  sci- 

licet,ut  conformemnr  novo  homini.Et  quiaiutendit 

nos  conformes  reddere  Christo,  ipsius   dignitatem 

proponitySic  nos  prophcta  invitans ;  Vos  qui  lugetis, 

compressi  miseria  primi  parentis,  dcserentcs  illum 

veterem,  ad  istum  accedite,  quia  iste  cst  beatus  vir^ 

primo  contrarius.Asimilitudineexsulantis  loquitur, 

qui  a  naturali  loco  abiit,  et  invento  loco  sibi  com- 

placito,  cccpit  immorari,ct  jam  non  tam  cito  potest 

revocari,  sicut  prius  quando  abire  incocpit.  Hic  si 

deinde  in  cathedra,id  est,  in  magisterio  sublimelur» 

tanto  minus  facile  retrahitur :  ita  Adam  in  beatitu. 

dine  positus,  abiit  non   localiter  ab  eo  qui  ubique 

prssens  est,ut  per  psalmistam  dicitur  :  «  Si  ascen- 

deroinccelum,tuillices;si  descendcroad  infernum, 

ade8(PM/.viii): »  sed  recessitaDeo  per  dissimilitudi- 

nem,ad  quem  acceditur  pcr  similitudinem.Perdissi. 

militudinem  abiit,cum  ratione  postposita,in  qua Dco 

siniilis  erat  crcatus,  Evse  et  consilio  serpentis  pa- 

ruit.In  via  peccatorum  stetit,  quando  actualiter  po- 


B 


rum  dicit,  por  quas  peccatores  ad  ajtornam  damna- 
tionem  incedunt.  «  In  cathedra  pestilentiaj,»  id  est, 
noc  vcrbo  noc  oporc  studuit  niala  faccro,  ncc  docuit. 
In  cathcdni  (|ui(lom  scdit,quia  doctor  egrogius  fuit : 
cathcdra  enim  Hodos  niagistri  est,  solium  rcgum, 
tribunal  judicis.  Kx  ojus  vcro  doctrina  nullapestis 
succcssit,  cx  ipsoonim  nulia  in alios  infirmitas  trans- 
it.  Postiientia  quidem  infirmitas  est,  quae  ab  uno 
animali ad  plura,  sivo  ad  omnia  transit.Pcr  hoc  quod 
dicit,  non  abiit,  non  stelit,  non  sodit,  Christum  ab 
omni  peccato  immunem  ostendiU  Omne  enim  pec- 
catum  cst,  vel  voluntate,  sive  cogitatione,  vel  con- 
sensu  :  quaj  voluntas  per  abire  dosignatur.  Vel  in 
actu,  qui  por  staro  inteliigitur,  vol  in  doctrina,quffl 
per  sedere  in  cathcdrapestilcntia^  intolligitur.Quaj- 
ritur  quare  remotavoluntate  peccandi  aChristo  «per 
non  abiit,»  actum  ct  doctrinam  rcmoveat,  cum  vo- 
luntato  romota,  haic  alia  removcantur?  Quod  idoo 
factum  dicimus,  ut  ostenderot  peccata eo  ordine quo 
crescunt  in  aliis,  eo  ordinc  a  Christo  removenda. 
Prius  enim  homo  voluntate,  id  est,  consensu  et  co- 
gitationo  peccat,  deinde  actu,  tandem  doctrina,sci- 
licet  cxeuiplo  et  vcrbo,  qua3  eaBdcm  tres  mortes 
aninifle,per  trcs  mortuosaDomino  rosuscitatos  figu- 
rantur.  Por  filiam  archisynagogi  quam  in  domo  re- 
suscitavit,  peccandi  voluntas,  id  est,  prima  mors 
aniniaj  dosignatur,  qui  enim  tantum  voluntatc  pec- 
cat,  adhuc  in  domo  ost  :  nundum  cnim  ad  opera- 
tionom  processit.  Per  eum  enim  mortuu:n,quem  ex- 
tra  portam  rosuscitavit,  alia  mors  animas,  id  est, 


mum  comedit.In  cathedra  pestilentiaj  sedit,  cum  se  C  actus  peccati  designatur,  quia  perficicndo  pcccata, 


occultando  et  excusando  de  peccato,  postoros  suos 
Buo  exemplo  excusationem  docuit :  et  sic  factus  est 
iQfirmuSyCum  aDeo  factus  esset  flrmus.Posset  enim 
immortalis  et  impassibilis  permanere,  si  Domini 
prsceptis  constanter  vellet  obedire  :  Deus  enim  in 
paradiso  amoenitatis  locaverat  eum,  in  quo  erant 
fructus^  quorum  alius  famem,  alius  sitim  exstingue_ 
ret,alii  alias  passibilitates  exstinguerentvel  depelle. 
rent.Erat  ibidemprajterealignum  vitas,  cujusfructu 
81  convenientibus  tcmporibus  utcretur,  mortem  vi 
taret  et  senium.  Contra  vero  hujus  fragiiitatenu 
Christus  vir  a  viribus  dicitur  :  qui  cum  esset  natus^ 
infragili  came,nec  tentationibus  cessit,  nec  aliqua 
tribulatione  defecit  :  contra  voro  illius  infelicitatem 


extra  portas  sensuum  eximus,  non  remanentes  in 
sola  eogitatione.  Per  mortuum  jam  fetcntem  et  au- 
ras  corrumpentem,  peccati  doctrina  signatur,cuju8 
fetorc  ot  alii  corrumpuntur. 

«  Sod  in  lcge  Domini.  »  Remotis  a  Christo  omni- 
bus  peccatis  atque  malis,  eum  omni  gcnere  virtutum 
repletum  ostendit.Continuatio :  Christus  quidem  non 
abiit,  sed  voluntas  ejus  fuit  in  lege  Domini,  id  est 
voluntatomhabuitimplendilegemDomini.Lexenim 
Dei  est,  in  dovitandis  pcccatis,  bonisque  perpetran- 
dis  sancta  prajceptio.  In  lcgo,  et  non  sub  lege,ideo 
beno  dicit,  quia  subnotat  coactionem.  Christusvo- 
luntatc  spoutanca  lcgem  adimplevit,  et  non  solum 
adimplere  voluit,  scd  etiam  per  omnia  adimplevit : 


Christus  beatus  dicitur  :  «  Qui  non  abiit,  »  id  est,  p  et  hoc  est,  et  in  lege  ejus  adimplenda  meditabitur, 


noQ  rec^sit  a  Deo:  voluntate  scilicct  vel  cogitatione 

vel  consensu,  et  ut  majus  meritum  ejus  ostendat, 

notat  eum  habuisse  persuasorem  discessionis,  cum 

subdit:  «  In  concilio  impiorum:»  persuasitenimei 

<iiabolus,  ut  adoraret  eum,  et  darct  ei  regna  mundi. 

Impios  vocat,  contra  cultum  Dei  scilicct  infidelos  : 

peccatores  autem  sunt,qui  in  turpi  vita  sunt.Etipse 

idem  Christus  non  stctit  in  via  pcccatorum,  id  est, 

inmalisoperibus.  Per  stare  ideo  actum  accipimus, 

«luiasicut  ille  qui  Jam  stat  in  aliena  terra,nonpotest 

itaretrahi,  sicut  ille  qui  abire  cocpit:  sic  ille  qui  in 

iclupeccati  6st,Qon  tam  leviter  retrahitur;Sicut  iile 


id cst,  in  ejus impletione  studiosus  erit  quomodo  me. 
liusimpleatur.  Non  dicit  meditabatur,quod  ipse  me- 
ditaretur  :  sed  ideo,quia  sicuti  aliquis  meditans  me. 
lius  implot  aliquid  non  mcditante,  ita  Christus  ad- 
implevit  legem  melius  omnibus  aliis.  Cum  futurum 
ponit,id  cst  meditabitur,  secundum  hominem  loqui- 
tur  :  ost  onim  hominum,  ut  de  futuris  por  fuiura 
loquantur.  Quando  vero  oa  quaj  futura  sunt,ut  jam 
praitorita  narrat, non  loquitur  socundum  hominem, 
sed  quia  spiritus  illius  rapiebatur  usque  ad  consilia 
Dei,incujusprovidontiajam  omnia  praeteritasunt : 
et  sicut  in  libro  illQ  iegabat  jam  preeterita,sio  refe* 


199 


HAYMONIS  HALBERSTAT,  EPISC.  OPP.  PARS.  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


900 


rcbat  hominibus  jamilla  praescntia.  «Die  ac  nocte,» 
id  cst,  continue :  vel  iu  prospcritato  et  adverBitate. 
Propperitasdicitur,quandopostmiraculum  dequin- 
que  panibus  factuni,  oum  Judaii  aibi  regem  consti- 
tuere  volucrunt :  adversitati,  in  passione. 

«  Et  crlt.  »  Ostenso  Christo  immuai  ab  omni  pec- 
.  cato,plcno  omni  bono,quia  ha?c  possent  cssc  et  ni- 
hil  prodessent  nobis,utilitatcm  apponit,quam  nobis 
contulit  cum  dicit :  «  Et  erit  tanquam  lignum.  »  Hic 
propheta  persimile  de  Christo  loquitur,  quia  sicut 
aliqua  arbor  in  humido  loco  plantata,  in  apto  tem- 
pore  et  florescit  et  fructificatjsimiliter  Christus.lpse 
namque  plantatu9,id  est  in  conccptione  sine  motu 
libidinis  per  Spiritum  sanctum  sanctincatus,stabili9 
contra  omnem  impetum  diabolicaj  tentationis  per- 
mansit.  «  Secus  decursus  aquarum,  »  id  est,  secus 
dccurrentes  aquas.Per  aquas  Spiritum  sanctum  in- 
telligimus.Undc  et  alibi  dicitur :  « Flumina  de  ventre 
cjus  fluent  aquaj  vivae,»  hoc  autcm  dixit:  aDesc,sci- 
licet,quem  acccpturi  essent  crodentes  in  cuni  (Joan. 
vii).  »  Ideo  autem  Spiritus  sanctus  per  aquam  signi- 
ficatur,quia  sicut  per  aquam  tcrra  solidatur  et  facit 
fructum,  sic  per  Spiritum  sanctum  dissoluti  colli 
consolidanturvinculo  dilectionis  et  lidei,  et  faciunt 
fructumbonffioperationis^etsicutaquaexstinguitsi- 
tim,8ic  Spiritus  sanctus  ardorem  pcccati.Decurrcn- 
te8dicit,quianullum  obstaculumSpiritui  sancto  re« 
sistcrc  potest.Unde  dicitur  :  «Nemo  potcrat  resistere 
sapientiac  ct  spiritui  qui  loquebatur  (.4c/.vi).»  Secus, 
dicit,  quia  natura  humanitatis  non  fuit  vcrsa  in  na- 
turam  divinilatis,  scd  juxta,  id  cst,  conjuncta  fuit : 
vel  perdecurrentes  aqua8,populos  defluentcs;  undo 
Joannis  in  Apocalypsi  dicit :  «  Aquaj  multaj  sunt  po- 
puli  multi.  »  Secus  populos  Chrislum  fuisse  dicit, 
quia  non  peccatricem  carnem,  sed  pcccati  similem 
habuit.  «  Quod  lignum  dabit  fructum  suum,»  id  est, 
fructiQcabit  in  tempore  suo,  sic  ct  Christus  dedit 
fructum  suum,  scilicet  rcparationem  humani  gene- 
ris.  « In  temporc  suo,  »  id  cst,  in  convenienti :  quia 
in  passione  redimendo  animas  dc  potcstate  diaboli, 
in  rcsurrcctionc  spcm  dedit  nobis  resurgendi,  in 
ascensione  cojlestcs  nobis  aditus  patefecit,  et  ita 
Christus  in  lignum  vita)  nobis  datus  fuit.  Aufert 
enim  Christus  a  nobis  per  sui  corporis  usum,et  imi- 
tationem  justitia;,  mortem  asternam  et  senium,quod 
lignum  vitae  faciebat,  ut  supra  diximus. 

«  Et  folium  ejus, »  id  est,8ermo  ipsius,nullo  casu 
a  veritate  defluet,id  est  decidet.  Sic  etenim  Domi- 
nu8  ait  :  «  Ccclum  et  tcrra  transibunt,verba  autem 
mea  non  tranaicnt  {Matth.  xxiv). »  Sermo  significa- 
tur  per  folium,quia  sicut  folium  protcgit  et  decorat 
fructum,  sic  verba  Christi  dona  dccorant  et  prote- 
gunt.  In  nullo  enitn  gratia  data  in  baptismate  sei^ 
vari'posset,nisi  doctrina  Evangelii  postmodum  con- 
servarct.  Hiec  promissa  nobis  crunt  ad  utilitatem. 
«  Et  omnia  quaecuuque  faciet»  ipse  Christus,etiam 
ignominiae  quas  sustinuit  «  prospcrabuntur,  •  idest, 
nobis  prospera  inveniuntur,  ut  flagella  quee  sunt 
nobie  exemplum  humilitatis  et  patientiffi. 


B 


A  «  Non  sic  impii,  non  sic.  »  Postquam  nos  ad  con- 
formitatcm  Christi  per  ejus  bonitatem  invitavit,ad 
eamdem  per  ejus  adversariorum  terrorem  advocat. 
Conlinuatio  :  Christus  talis  fuit,  impii  autem  non 
sic  iumiunes  a  peccato,non  sic  pleni  justitia,  non  sic 
uti1c8,ct  sic  usque  in  inOnitum,  quod  nobis  per  ge- 
minatum  advcrbium  significatur. «  Non  sic  dico,8ed 
tanquam  pulvis,  »  id  est  infructuosi,  ot  nullo  cba- 
ritatis  vinculo  colligati  «  qucm  projicit  ventus,»  id 
est  diabolica  tentatio,  «  a  facie  terrae  »  a  soliditaid 
Ecclesiae.  Ecclesia  vocatur  terra  propter  soliditatem 
et  fructincationem,quiafacies  tcrrae  non  dicitur  ubi 
pulvis,  sed  ubi  terra  solida  est. 

«  Ideo  »  scilicet  quia  pulvis  sunt,  remoti  a  facie 
terra3  « impii  ideo  non  resurgunt, »  id  est,  nonhar 
bent  resurgcre  :  et  quia  omnes  non  resurgunt  tam 
boni  quam  mali,  determinat  «  in  judicio, »  id  esi, 
non  ita  rcsurgent  ut  judicentur,  vel  ut  judicent.  Im- 
pii  enim,  id  est  infideles,  ut  Judo)!  et  gentiles,  et 
etiam  illi  qui  ab  hac  vita  divelluntur,  ab  Ecclesia  ex^ 
pulsi,  non  in  secunda  rcsurrectione  judicabuntur, 
quia  hic  jam  judicati  8unt,ut  Apostolus  ait  ;  «  Qiii 
sinelegepeccaverunt,  sine  loge  peribunt  {hom.  ii).  if 
llli  vero  qui  in  Ecclesia  existcntes  a  praesenti  vita  re. 
cedunt,  de  quorum  operibus  an  bona  an  mala  sint 
incertum  est,  judicabuntur,  quidam  ad  vitam,  qui«> 
dam  ad  mortcm.  jlli  vero  de  quorum  sanctitate  in 
Ecclesiacertume8t,non  judicabuntur  :  quia  jam  in 
hae  vita  ad  vitam  ab  Ecclesia  ducti,  judicati  suut  : 
8ejudicabunt,non  tamcn  omnes,8ed  illi  qui  aposlo- 
lorum  viccm  obtinent,ut  episcopi  et  hujusmodi.  Jir 

C  dicabunt  autcm,  quia  comparatione  sui  ostendunt 
alios  damnabiles  csse  :  quia  cum  ejusdem  natur» 
sint  justi  et  impii,non  impii  vitam  Christi  sunt  imi- 
tati,sicutju^ti.  Impii  quidem  non  resurgent,  nequd 
peccatores,  id  est  Christiani  occulte  peccantes,  re« 
surgent,  ita  quod  sint  in  consilio  justonim,  id  est 
in  judicio  cum  justis,  a  quibus  quidquid  fit,  cum 
consilio  et  ratione  fit.Vel  quia  in  Hcbrajo  in  congre- 
gatione  habetur,  in  concilio  a  quibusdam  legitur» 
scilicet  non  crunt  peccatores  in  consortio  justorum; 
Vel  potesi  idem  versus  legi  de  prima  resurrectione 
animae  per  pccnitentiam,  ut  dicamus :  Impii  non  re-" 
surgent  in  judicio,  id  est  in  discretione  boni  6t 
mali,  sic  scilicet  ut  bono  devitato  bonum  faciant : 
neque  peccatores,  ita  ut  sint  in  numero  justorum. 

n  IIoc  quidem  dictum  est  de  induratis. 

<«  Quoniam  novit  Dominus. »  Ideo  itnpii  et  pecc»» 
tores  non  resurgent,  quonlam  non  novit  Dominue 
iter  eorum,et  hujus  antecedentis  consequens  ponit : 
«  Et  iter  impiorum  peribit »  iter,  id  est  mala  open 
eorum  duccnt  eos  in  damnationem,ethujus  reipra- 
missa  est  probatio  per  contrarium,ubi  dicitur,  tqao- 
niam  novit  Dominus,»id  est,approbat  justos  et  viam 
justorum. 

IN  PSALMUM  II. 
TiTULUs  :  Psalmiis  David  (etsi  apud  Hebraeos  huio 
psalmo  nullus  prffifigatur  titulus). 
u  Quare  fremuerunt  gentes.  »  Psalmus  David^  id 


^l 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


202 


est,  tractatus  iste  quivocatur  psalmusjquiasiculcx  j^     «  Qui  habitot  in  ccelia.  »  Confremueront,  aatite- 


operatione  manuum  motis  chordis,in  psiilicriorcd- 
ditur  dulcis  melodia,  quae  vocatur  psalmus,ilaiste 
tractatus  movet  nos  ad  operationcs,  in  quibns  Dco 
fit  dulcis  melodia.  «  Attribuilur  David,»  id  csl,agit 
de  Christo,qui  Christus  significalur  pcr  David,  quia 
David  interpretatur  visu  dcsidcrabilis,  sive  manu- 
fprtis.Quis  enim  forlior  cst  Christo,  qui  aerias  po- 
testate8devicit?Ipsum  etiam  videro  omnespriorcs 
patres  desideraverunt,  ut  Simeon  :  dicebatcnim  in 
ojutionibus  suis.  Quando  vcniet?  quando  videbo? 
Ci]gus  visum  desiderantadhucetiam  omncssancti. 
In  boc  psalmo  Ghristus  rcx,  cst  matoria,  de  quo 
tpactat  hoc  modo  :  ostcndit  omnes  qui  contra  reg- 
num  ipsius  aliquid  machinati  sunt  nihil  proficcre. 


runt,  sod  ille  qui  habitat  in  coelis,  Ecllicet,  vel  in 
ccelis  materialiter,  vel  in  sanctis,  in  quibus  ideo 
Deus  habitare  dicitur,  quia  nullam  in  cis  habet  of- 
fensioneni  «  irridcbit  eos,  »  id  est,  irrisione  dignos 
reddet  t  os,  quia  apparebunt  contra  regnum  Dei  ni- 
hil  putentcs  facere.  aEt  Dominus  subsannabit  oo3,i 
id  cst,  ignoniiniosos  reddet  :  unde  etiam  in  uni- 
verso  orbe  hodle  opprobrio  sunt.  Sanna  est  irri»io 
facta  per  nasum. 

•  Tunc.  »  Haec  irrislo  et  subsannatio  fuit  in  hoc 
StTDculo  :  sed  tunc,  id  est,  preetcrea,  vel  in  alia  vita 
«  loquelur  »  vcl  per  vucem  ministri,  vel  per  pro- 
priam,  non  placabilis,  sed  «  in  ira »  non  quod  in  Doo 
ira  vel  mutatio  aliqua  possitesse,8ed  a  similitudine 


sed  potlus  sibi  ipsis  nocere.  Deinde  ostcndit  eum  n  alicujus  irati  qui  pajnam  infert  hoc  dicitur.   Erit 


potentem  regem  Judaeorum  et  gcntium.  Intentio 
\'ero  est,  admonere^  ut  Christo  regi  cum  timore  et 
Iremore  scrviamus.  Qujb  notat  in  finc  psalmi,  ubi 
dicit  :  Servite  Domino  in  timore. 

•  Quaro  fremuerunt  gentes.  »  Pctrus  loquens  in 
ActibuB  apostolorum,hunc  psalmum  dicit  primum 
esse.  Domine,  reges  congregati  sunt  contra  filium 
tuuiQ,sicutDavid  dicitin  priori  psahno.  De  illis  inci- 
pitquicontraChristummachinatisunt.IIicDominus 
interrogatione  loquitur,non  proptcr  inquisitionem, 
sed  propter  redargutioncm,  dicens  :  Quare,  id  cst, 
qua  causa  fremuerunt  gentes?  Pcr  frcmucrunt  no- 
tateos  bostiales  esse,  quia  fremere  bcstiarum  est. 
Fremitus  fuit,  ubi  dictum  cst  :  Tolle,  tolle,  cruci- 
Cge  eum.  Per  gentes,  milites  Romanos  intclligit. 


enim  hajc  vpx  in  judicio  : «  Discedite  a  me,  maledicti, 
in  igncm  a;ternum  (Math.  xxv),  »  Vel,  si  etiam 
nulla  vox  esset  in  judicio,  tamcn  ipsa  rei  evidentia 
quasi  iratus  Dominus  loqui  videtur.  Per  iram  vindi- 
ctam  accipit  :  scd  quia  pcr  iram  brevis  vindictain- 
telligitur,  subdit  ;  «  Et  conturbabit  cos  in  furore 
«  suo,  »  id  est,  continua  vindicta. 

Hactenus  ostendit  cos  inefficaces  et  ignominio- 
sos,  qni  contra  rcgnum  Christi  laboraverunt,  modo 
vero  ostcndit  cum  potcntem  regem  Judaeorum  et 
Gcnlium,  etloquitur  in  sua  propria  persona  sic :  illi 
conturbantur,  «  cgo  autem  constitutus  sum  rex,»  id 
est,  ab  co  Dco  firmiter  stabilitus.  Regem  vocat  eum, 
quia  pcrfecte  regit  suos  supcr  Sion.  Sion  interprd- 
tatur  speculatio,  per  quam  universa  ecclesia  potcst 


^ui  ideo  gentes  dicuntur,  quia  sicut  sunt  geniti,  C  accipi,  quia  scmper  est  in  speculatione  vito;  aternse, 

et  providentia,  prajcavendo  ab  hostibus.  Sed  tamen 
hic  pcr  Sion,  ecclesiam  tantum  Judaeorum  accipi- 
mus  :  quia  Sion  caput  erat  regni  Judaeorum,  quam 
ccclcsiara  proptcr  stabilitatem  et  virtutum  eminen- 
tiam  montcm  sanctum  appellat.  «  Ejus,  »  scilicet 
Dci.  «  Prajdicans  »  in  illa  ecclesia  «  prfflceptum,  id 
est  legem  cjus. 

Et  non  tantum  constituit  me  regem  super  Ju- 
dffios,  sed  et  supcr  gcntes  :  quod  habemus  ubi 
dicit  : «  dabo  tibi  gentes  ; »  ct  adhoc  confirmandum, 
procmittit  auctoritatcm  ipsius  Domini  promittentis, 
cum  dicit  :  «  Dominus  Deus  dixit. »  Quod  dicereap- 
paret  in  ipsa  rei  expletione,  «admc»  praemissa pro- 
batione  regni,  ex  auctoritate  ipsius  promittentis, 


^taremanent,  scilicet,  sine  lege,  ct  sinc  omni  cons- 
tittttione  justitidB,  «  et  populi,  »  scilicet  Juda)i,qui 
ideo  vocantur  populi,  quia  sunt  congrcgati  ad  jure 
vivendum  per  legem.  «  Meditati  sunt  inania,  »  sci- 
licet,  Christum  non  esse  Mcssiam,  vcl  so  cum  rcti- 
nere  uosse  in  sepulcro. 

ff  Astitenint  reges.  i  Non  tantum  mcditati  sunt 
popali  contra  Dominum,sed  et  reges  astitcrunt,  id 
esi,  contraChristum,  steterunt,  id  cst,  pcrscvcrave- 
mnt  male  operando  contra  eum.  Regesaccipit,pri- 
mam  Herodem,  qui  pueros  occidendo  Christum  pcr- 
sequebatur;  et  secundum  Uerodem  ncpotcm  primi, 
cajus  assensu  Dominus  occisus  cst.  «  Rcgcs  »  dico 
«lerrae,  ■  id  est  terreni.  •  Et  principes, »  id  cstPi- 


latus,  Annas  et  Caiphas,  ot  alii  principcs  convene-  J)  ostcndit  causam,  quare  Deus  ci  gentes  subjiceret, 


wnl  m  unum,  et  si  non  omnes,  tamcn  omnes  vo- 
luntate,  «  adversus  Dominum  »  Patrcm,  quia  ad- 
"^ersus  Gbristum  ejus.  Quincunquc  cnim  missum 
P«raequitur,  et  mittentem.  Hic  vero  Christus  de 
sdpso  quasi  de  tertia  loquitur. 

"» Disrumpamus.  »  Convcnerunt  dico,  diccntos  : 

*^  disrumpamus  vincula  eorum,  »  id  est,  Dei  Patris 

^^  Christi,  vel  Christi  el  discipulorum.  Vincula,  prae- 

Qicationem  Christi  nominat,  et  miracula  et  promis- 

^ionea,  quibus  ad  fidem  Christianam  homines  vin- 

^i\uitnr,  et  sic  spretis  vinculis  illis  «  projiciamusa 

fiobis  juhum  ipsorum, » id  est,  Dominum  ipsorum. 

Patbol.  GXYI. 


scilicet,  quia  filius  cjus  est.  Et  hoc  dicit  :  «  Filius 
mcus  cs  tu,  cgo  hodie,  »  id  est  ffiternaliter,  «  genui 
tc,  »  Ideo  pcrhodieajternitatem  intelligi  voluit,  quia 
nullam  vocem  convcnientem  habuit,  per  quam  prae- 
sentiam  drsignaret,  qua)  nunquam  ab  ffitemitate 
disccdit.  Melius  gcnui  dicitquamgigno,neillainef- 
fabilis  gcneratio  noviier  inccpta  videretur.  Ideo  con- 
jungit  prajteritum,  ut  per  hoc  innuat  nobis  illam 
gencrationem  ct  esse,  et  fuisse.  Undedicitur:  «Ge- 
ncrationem  cjus  quis  enarrabit  ?  »  {ha  liii). 
Et  quia  fihus  mcus  es  tu,  ideo  «  postula  a  me, »  id 
est  assuiQe  humanitatem;  in  qua  val^as  postulare 


ao3 


HAYMONIS  HALBER5TAT.  EPISC.  OPP.  PARS.  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


204 


Secundumdivinitatem  nonpoterat  postulare,  sccun- 
dum  quam  aBqualis  Patri  erat.  «  Postula  »  dico,  «  et 
dabo  tibi  gcntes  haercditatem  tuam,  »  idest,  quibus 
domincris,  ctquas  excolas.  Illlc  enim  qui  alicujus  rei 
haeres  est,  ci  magis  quam  alii  dominatur,  ct  eam 
excolit.  Etnon  quaslibet  gontes  daho  tibi,  ut  Gr.TCOs 
vel  alios,  ssd  etiam  «terminos  tcrnT,  «idcst,gontes 
qufiB  in  cxtremis  mundi  partibus  habitant,  dabo  tibi 
«possessioncm,  »idest,  itaut  in  sBtcrnum  possidcas. 

Juste  deboo  tibi  gontcs  subjicero,  quia  tu,  «  regos 
808  in  virga  ferrea,  »  id  est,  inflcxibibili  disciplina, 
et  cos  qui  non  recipicnt  discipHnam,  «oonfringes  » id 
est  punies,  quosdam  ad  correctionom,  quosdam  ad 
damnationcm.  «  Tanquam  vas  figuli  »  lovitcr  con- 
fringuntur  :  per  hoc  simile  notat  cos  esso  lutcoa 
quos  confringot  Dominus. 

Verbapatris  adhuc.  Etiam  talem  rcgom  constitui. 
«  Et  nunc,  »  idest,  ostonso  eo  tali.  «  Et  vos  rogcs,  « 
id  cst,  terrenitatcm  vcstram  benc  regentos  « intelli- 
gite  »  quantus  sit  «  et  vos  qui  judicatis  terram,  » 
id  est,  praelati  Ecclcsia3  quijudicium  habctis  super 
alios  «  erudimini,  »>  id  cst  extrarudcs  sitis,  ut  pru- 
dcnter  sciatis  de  subditis. 

«  Et  scrvitc  Domino  in  timore,  »  ct  no  viderotur 
austerum  regnum  ejus,  de  quo  legitur  :  «  Jugum 
enim  meum  suavc  cst,  ot  onus  meum  lcve  (Math, 
11,)  »  ideo  subdit :  «  ctexsultatc  ci.  »Etne  exsulta- 
tio  et  suavitas  cjus  regni  ncgligentiam  gencraret, 
addit  «  cum  tremore  »  subdc  corporis.  Et  in  hoc 
versu  in  quo  admonemur  dc  servitio  Dei,  aperte 
notatur  intentio  psalmi.  Et  ut  possitis  servire  «  ap- 
prehendite,  »  id  cst  ctiam  si  Dominus  non  daret, 
appetite  «  disciplinam, » id  est,  quamcunque  Domini 
correctienem,  quia  Apostolus  dicit :  «  Quod  si  extra 
disciplinam  estis,  crgo  adultcri  et  non  filii  estis 
{Hebr.  xii).  »  Apprchendite  dico  «  nc  quando  »  id  cst, 
in  die  judicii,  licet  modo  parcat  «  irascatur  Domi- 
nus,  »  id  est,  cfTectum  irati  ostendat  in  vobis,  et 
sic  «  percatis  remoti  «  de  via  justa,  »  id  est,  de 
operibus  justorum. 

«  Apprehendite  »dico,  «nepereatis,  »  et  ctiam  ut 
beati  sitis.  Beati enim  omncs  crunt  qui  confidunt,  id 
cst,  qui  spcm  habentexpuraconscientiainea.  Tunc 
quidem  bcati  erunt,  «  cum  ira, » id  est,  vindictaojus 
«exarserit,»scilicet,sicutignis  durantc  materianon 
deficit,  ita  vindicta  Christi  illis  durantibus  non  dc- 
ficiet,  quantum  est «  in  brcvi,  »  tcmpus  cnim  breve 
est.-Vel  «  in  brcvi  »>  quoniam  imminento  tc  judicio, 
subita  poena  impiis  infertur.  Potest  etiam  in  voeo 
prophctia)  logi,  ct  inducons  Christum  ubi  dicit  : 
«Ego  autem  constitutus3um:»sicjungc:«Convene- 
runtadversus  Christum  cjus,  »  sic  dicontem  :  llli 
conturbabuntur,  cgo  autcm  constitus  sum  »  etc.  Lo- 
quitur  etiam  propheta  ubi  dicit  :  Etnuncrcgesin- 
telligite.  »  Et  sic  jungc  :  Christus  lalis  rex  cst, «  et 
nunc  Yos  regcs  intelligite.  » 


A  IN  PSALMUM  III. 

TrruLus.  Psalmum  David  cum  fugeret  a  facie  Absa- 

lon  filii  sui. 

«  Domine,  quid  multiplicati  sunt.  »  Tangit  hislo- 
riam  quam  David  ab  Absalon  sustinuit.  Dubilavit 
enim  Absalon  patrc  vivente,  cui  filiorum  regnum 
vellct  dimittere,  rcgnumque  sibi  immoderate  cu- 
piens,  multos  de  populo  callida  pollicitaiione  cor- 
rupit  et  tandem  pcr  occupationem  in  rcgem  consti- 
tui  fecit.  David  vero  sciens  illam  eccupaiionem  non 
esse  factam  pcr  Dei  voluntatem,ct  sciens  hoc  flagel- 
lum  a  deo  sibi  datum  pro  peccato  adulterii  et  homi- 
cidii,pro  quo  peccato  divinitus  ei  dictum  erat;«Non 
dcficiet  gladius  a  domo  David  (//  Reg.  xii)  :  »  pa- 
tienter  filii  persocutionem  sustinens,  nudisquc  pe- 

n  dibus  cum  quibusdam  suorum  civitatem  deferens, 
filii  prajsentiamaufugit.Cumqueilliabeuntiquidam 
malcdicercnt,  ot  jaclu  lapidum  insultarent,  illum 
virum  sanguinum  appellantes,  suos  vicem  reddere 
non  permisit,sed  patienter  persecutionem  sustinuit, 
dicens :  Flagellis  Dei  non  debere  nec  posse  resisti. 
Joab  vero  contra,  palientiam  David  non  attcndens, 
cum  Absalon  cum  exercitu  persequeretur,  eum  ab 
arborc  pendentem  per  capillos,  oecidit.  Fugiens 
enim  Absalon  super  mulam  involutis  capiliis  circa 
ramum  (intonsus  cnim  erat)  suspensus  rcspondit. 
Pcr  istam  vero  persecutionem  David  istum  psalmum 
composuit,in  quo  Spiritu  sancto  imbutus,per  suam 
Christi  paticntiam  rcspondit,  Poenam  luit ;  per  filii 
vero  JudflB  ncquitiam  prajmonstravit.  Per  David 
namque  Christus  significatur,  cum  in  hoc  psalmo 

C  patientia  demonstratur  :  per  Absalon  vcro  Judas 
intelligitur,  qui  filius  Christi,  quia  discipulus  ejus,     , 
dicitur.  Absalon  quippe  pax  palris  interpretatur  :  r 
non  quia  cum  patre  pacem  haberet,  sed  quia  cum   - 
eo  pacem  habuit  pater.  Sic  et  Judas  paccm  cum.^ 

Christo  non  habuit,  quamvis  Christus  et  cum  om 

nibus  aliis  ct  cum  co  pacem  teneret.  Sicut  autei 
Absalon  per  seipsum  suspen8uscst,itaet  Judas.Ti- 
tulus  autem  sic  exponitur :  Psalmus  iste  attribuitui 
David,  id  est.Christo,  agens  de  quodam  negotioip- 
sius,habito  cum  fugerct  a  facie  Absalon,  id  est, 
interiori  facic  Judae,  non  localiler,  sed  cogniiionQ 
Antequam  enim  Judas  voluntatem  traditionis  habc 
rct,  licet  simulate,  Domino  quamdam  obedientiac 
cxhibobat,  ct  etiam  miracula  faciebat  :  sed  po 

j)  quam  in  cor  cjus,  ut  Dominum  traderet,  diaboh 
intravit,  Dominus  ab  ejus  corde  rccessit,  a  co 
Judoj  dico  prius  filii  sui.Materia  veroinhocpsal 
cst  Christus,  de  quo  agit  hoc  modo  :  Tangit 
passione  ct  glorificatione  :  et  non  exponit  per  pa 
passioucm,  sicut  in  quibusdam  aliis  psalmis  fa 


Intentio  vero  est,nos  ad  patientiam  per  ipsius  Cl mn- 

sti  excmplum  invitarc,  ut  non  quascunque  injur*  "ias 
timeamus  :  unde  ct  Apostolus  :  «  Si  compatimuc*,^^ 
conrognabimus  (/i(wn.  viii).  )>  Hajc  intentio  nota.*w 
in  hoc  psalmo,ubi  dicit :  Non  timebo  millia  pop«^'» 
vox  Christi.  Et  incipit  a  passione,  sic  dicens  pG^i 
6ub  quadam  adxAirutione. 


205 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


206 


a  Domine  Deus  »  quid,  id  cst,  proptcr  «  quid  multi-  A 
plicati  eunt?  »  ita  etiam  ut  filiusmous,  scilicot  Ju- 
das,  sit  cum  his  «  qui  tribulant  mc.  »  Non  idco  ad- 
mirando  loquitur,  quod  ipte  admirctur,  sod  ut  nobis 
admirandum  csse  ostendat,  quod  iUi  modicnm  aaiu- 
lis  eorum  innnocentem  in  omnibus  quai^i  noccntcm 
pcrsequebantur.  «  Multi  insurgunt  advorsum  mc,  » 
id  cst  potestatcm  sumunt  contra  mc.  Posscnt  cnim 
tribulare,  nec  tamen  potcstatcm  supcr  cum  cura- 
rent  insumere. 

«  Multi  insurgunt,  ct  multi  dicunt»  sivc  cogita- 
tione,  sive  vocc,  sive  opere  «  animaj  mcap,  »  id  est 
vit«  meae  •«  non  est  salus,  »  id  est  non  est  liberatio 
corporalis  « ipsi  »  id  est  Christo,  qui  se  jactabat  fi- 
liura  Dei,  «  in  Deo  cjus.  »  Non  quod  ipsi  putarcnt 
eum  habere  Deum,  scd  in  eo  quem  sibi  racicbant  j^ 
Deum.  Unde  dicebant  ei  insultantcs  :«  Si  Filius  Dei 
est,  liberet  eum  nunc  si  vult  [Matth.  xxvi).  »  Vcl 
muUi  dicunt  insultantcs  «  animaj  mca3.  » 

«  Tu  autem  domine  susceptor  mcus  es  »  id  est 

suscepisti  meam  humanitatem  in  patrocinio,  tc  illi 

unicns  conceptione.  llic  per  hoc  simile  loquitur  : 

quod  sicut  aliquis  potens  tutator  ct  actor  suscipit 

aliquem  pupiilum,vcl  quemcunque  debilem  ad  tu- 

tandum,  sic  deitas  suscepit  humanitatem,  quam  ab 

omni  pcccato  custodivit  immuncm  « tu  »  dico»  gipria 

mea,»  id  est  causa  gloriosaj  resurrcctionis  mcae.«  Et 

exaltans  caput  meum  »  id  est  altitudincm  meam, 

Bcilicet  me  altum,  id  est,  immuncm  prius  ab  omni 

peccato  super  omnem  crcaturam.  Istc  vorsus  agit  de 

glorificatione.  Ponit  quoddam  mcritum  ipsius  pcr 

quod  eum  tanta  exaltatione  dignum  oslcndit.  Conti-  C 

nuatio  :  Merito  exaltasti  me,quia « clamavi  ad  Oomi- 

num  »  aliquando  clamore  extcriori.  Unde  Apostolus 

olTercns  Deo  prcces  et  supplicationcs  cumclamore 

valido  et  lacrymis,  intcriori  clamorc  ad  Dominum 

semperclamavit.CIamor  enim  est  in  remissadevotio- 

nis  intentioneadDeum  intcndcre.«Clamavi»propria 

«voce  mca  »  qui  multoties  prophctarum  voccs  clama 

vcram.Clamavi  quidem  «  dc  montc  sancto  suo,»  id  cs- 

de  mea  imminentia  virtutum,sanclilicata  ab  ipso :  ct 

quiain  sanctitate  clamavi,  justc  «  cxaudivit.»Exaut 

ditio  est,  petitionis  impetratio.Vel  potcst «  dc  monte- 

sancto  suo  »  referri  ad  exauditorcm,  sic  :«  Exaudivit 

me»Deus  «de  monte  sancto  suo,»  id  est  dc  emincnti 

potentia  suae  divinitatis,  ita  ut  me  participcm  cjus 

potentia;  faceret :  sicut  aliquis  diccret :  Ilex  de  Ihc-  D 

sauris  suis  exaudivit  me,  id  est  participem  fccit. 

«  Exaudivit,»  et  necesse  fuit,quia  «  cgo  dormivi,» 

id  cst,  omnes  injuriasMu   lcmpore  passionis  meae 

^uasi  dormiens  sustinui.  Sicut  enim  dormiens,  licet 

^abeatrationem,potent\am,  fortitudincm  et  ca^tcra, 

^a  non  exercet,et  a  somno  cito  cxcitalur,ita  Chri- 

stus  in  tempore  passionis  sua;,  nullam  polcntiam 

<>stendit,quam  tamen  prius  miracuia  facicndo  mon- 

^traverat,  ut  in  Lazaro  ct  caeteris,  ct  cito  oxcitatus 

^^t  cum  resurgeret,«  ct  soporatus  sum, »  id  cst  rc- 

^uievijacensinsepulcroabomni  tumultu.Interdor- 

'^itionem  et  soporem  hoc  interest,  quod  in  sopore 


maxima  dulcedo  et  tranquillitas  est.  Ostensa  neces» 
silalc  oxanditionis,  ponit  ipsam  cxauditionem.  Con- 
tinuatio  :  «Ego  dormivi  et  exsurrcxi,»  id  est  extra 
logem  omnium  mortuorum  surrcxi,  principes  ro- 
gnm  tonw.  Idco  «  exsurrcxi,  quia  Dominus  suscepit 
mo,  »  id  ost,  junctus  cst  mc:e  humanitati.  Nisi  enim 
deitas  humanitati  conjuncta  cssct,  humanilas  more 
aliorum  hominum  mortua  rcmancret. 

Quia  «cxsurrcxi,BJam  «nontimcbowin  meisiquia 
licet  sui  timcant,  tamcn  in  hoc  non  sunt  sui.  Unde 
dicitur : «  Charitas  foras  mittit  timorem  {Rrnn,  xiii).» 
«  Afillia  populi  »  scillcet,  quotcunquc  etiam  sint, 
qui  tamen  timendi  vidcrentur,  quia  circumdant  me 
in  meis,  et  hoc  cstcircumdantis  me.  Christus  enim 
impassibilis  ct  immortalis  factus,  jam  in  se  tiraerc 
non  potcrat  :  qui  autcm  pcrscquuntur  fideles,  non 
ipsos,  scd  Christum  in  ipsis  pcrscquuntur.  Ubi  dicit 
«  non  timcbo,  »  notat  intcntionem,  scilicet  ut  pa- 
tiontcr  omnia  sustineamus,  ct  ut  non  timeamus. 

«  Tu,  Dominc,  cxsurge,  >  id  est  confer  gratiam 
auxiliatriccm.  Dominus  enim  tunc  dicitur  jacere, 
quando  subtracta  gratia,  suos  alicui  tentationi  per- 
mittit  ccdcre  :  tunc  vcro  dicitur  exsurgcre,  quando 
suos  omncm  tcntationcm  facitcxsuperarequod  inde 
intclligilur,  quod  Christo  in  navi  dormicnte,  sui  pe- 
riclitabantur  :  co  surgcnte,  ccssavit  quassatio. 
«  Exsurge  »  dico,  et  «  salvum  me  fac  »  et  meos, 
«  Dcus  mcus.  »  Et  constat  quod  facies,  et  hoc  os- 
tendit  in  contrario  diccns  : 

«Quoniam  tupcrcussisti  omnes»  scilicet  interiori 
et  cxtciiori  damnatione  «  adversantes  mihi  »  quia 
«  sinc  causa  »  advcrsabantur  :  ct  non  tantum  adver- 
santcs  in  factis,  scd  ct  «  dcntes  peccatorum,»  id  est 
corrosioncs  et  detractiones  corum  «  contrivisti,  »  id 
cst  contorcs  ostendcndo  inutiles  etdamnibiles.Unde 
alibi:«Nos  inscnsati,vitam  illorum  aBStimabamus 
insaniam,  ct  fincm  illorum  sine  honore.  Eecc  quo» 
modo  intcr  filios  Dci  rcputantur  {Sap,  v).»  Quod  au- 
tcm  pcr  prajtcritum  rcm  futuram  annuntiat,  non 
sccundum  sc  loquitur,  scd  ut  raptus  ad  consilium 
Doi,  in  quo  omnia  futura  sunt  ita  certa,  sicut  nobis 
ca  quffi  sunt  pra;tcrita.  Insultat  hic  impiis,  quia 
pcccatorcs  «  contrivisti.  »  Inde  patiens  est  quia  so- 
lius  «  Domini  est  salus,  »  id  est  darc  omnimodam 
salutcm  in  hac  vita.  «Et  supcr  populum  tuum» 
crit  «  bcncdictio  tua, »  id  cst  bcatitudo  sempiterna. 
«  Supcr,'*  ideo  dicit,  quia  supra  mcritum  exaltabun- 
tur,  juxta  Apostolum  :«Non  sunt  condigna)  passio- 
ncs  hujus  temporis  ad  futuram  gloriam  qua;  reve- 
labitur  in  nobis  (Rom,  viii). 

IN  PSALMUM  IV. 
TiTUUJS.  In  (inein  psabnus  cantici  David, 

u  Cum  invocarcm  exaudivit  mc.  »  Tractatus  iste 
agit  de  bona  operationc,ubi  dicit : «  Sacrificatc  sacri- 
ficium  justitia^  »  :  juxta  quam  partcm  >rocatur  psal- 
mus.  Agit  ctiam  de  cantico,  id  est  dc  exsultatione, 
scilicct  dc  a3torna  bcatitudinc,ubi  dicit :«  Quis  osten- 
dct  nobis  bona?  »  etc.  Et  hic  dcterrainatus  quam  in 
aliquo  praecedenlium  psalmorum :  quia  hic  proposita 


207 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  Q|>P.  PARS.  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


208 


quorumdam  dubitatione,  osteudit  nobis  certitudi-  A  casti  cor  meum,  ut  etiam  inimicum  diligerem,  et 


ncm  vita3  a3tcrna3,  ubi  dicit :  «  Signatum  cst  supcr 
nos :  »  et,«  in  pace  in  idipsum. »  Et  quia  de  illo  bono 
nobis  exsultandum  est,  undc  hic  psalmus  dignius 
agit,  ideo  canticum  vocatur  :  ct  quia  illa  cxFultatio, 
scilicet  ajterna)  vit.-c,  cst  nolns  causa  bona^  opcralio- 
nis,  ideo  vocatur  psalinus  cantici.Quod  aulcui  sic 
dicitur,psalmus  cantici,tractum  cst  cx  modulatione, 
ubi  viva  vox  pra^ccdcbat,  ct  harmonia  sequebatur. 
Psalmus  iste  attribuitur  David,quia  hic  loquitur  Da- 
vid  propheta,vel  qua?cumquc  fidclis  anima,qua;  si- 
gnificatur  per  David,  id  cst  ecclcsia,quia  ecclesia  ipsa 
manufortis  in  dcvincendas  diabolicas  tcntationes  : 
et  visu  desiderabilis,  proptcr  pulchritudinem  san- 
ctitatis,  ad  cujus  perfectioncm  multi  de  pectore  com- 
puncti  pervenirc  dcsiderant  :  juxta  quod  dicitur  : 
Duprecabuntur  omncs  divitcs  plcbis.  Psalmus  dico 
tendens  in  fincm,  id  est  in  Ghristum,  scilicct  pro- 
poncns  nobis  cxcmplum.  Cum  vcro  finis  duobus 
dicatur  modis,  scilicet  consumptio,  sicut  consum- 
ptio  ligni  est  per  ignem  :  ct  consummatio,  id  cst 
cujuslibet  rei  complctio  :  Ghristus  nunquam  dicitur 
consumptio,  scd  consummatio  :  in  co  enim  omnia 
quae  Deus  per  prophctas  promiserat  completa  sunt. 
Unde  Apostolus  :  «  Ghristus  finis  est  lcgis  ad  justi- 
tiam  omni  credenti  (/»am.  x).  »  Vel  pcr  finem,  tcm- 
pus  gratioB  potest  accipi,  quod  ideo  finis  tcmporum 
dicitur,  quod  in  co  omnia  promissa  Dei  complcla 
sunt,  undc  Apostolus  :  «  Nos  sumus  in  quos  fincs 
Sfficulorum  dcvenerunt  (/  Cor.  x).  »  Matcria  vero  in 
hoc  psalmo  est  justitia,  de  hac  autcm  materia  agit 


de  tribulationc  gauderem,  etc.  Cum  prius  de  tcrtia 
persona  diceret,  exaudivit,  ex  nimia  familiaritate 
convcrlit  se  ad  sccundam,  cum  dicit,  dilatasti  mihi. 

«  Dilatasti,  n  ct  adhuc  a  misererc  mei,  »  id  est  re- 
move  a  me  miserias  hujus  mundi,  ut  nullis  subja- 
ccam  tcntationibus  «etexaudi  orationem  meam,»  id 
est  pone  in  me  augmentum  virtutum,  confirmatio- 
nem  corum  bonorum  quaj  in  me  sunt.  Postquam 
dixit  «  exaudivit,  »  superfluo  vidcturapponerc,«  mi- 
sercrc  et  exaudi :  »  sed  convcniens  fuit  apponcro, 
quia  post  cxauditioncm  restant  miserise,  et  ideo 
necessaria  conservatio  et  bonorum  augmentatio. 

Post  exauditioncm  ponit  increpaticnem.Continua- 
tio  :  «  Me,  qnia  justus  cram  «  exaudivit  Dominus  : » 
et  ideo  vos  «  filii  hominum  usquequo,»  id  est  quan- 
diu  critis  «  gravi  corde,»  id  cst  quandiu  gravabit  vos 
voluntas  idololatrioB  vcl  appctitionis  terrenorum? 
Ilomo  duobus  modis  in  divina  pagina  accipitur,  vel 
sccundum  carnalitatem,vel  secundum  terrenitatem, 
utroque  modo  sic  legitur,«  filii  hominum,  »  id  est, 
filii  carnalium,  quandiu  similes  illis  eritis?  vel  «  filii 
hominum,  »  id  est  rationabilium,  quare  non  imita- 
mini  rationem?  Ostendit  eos  peccare  voluntate  :  09- 
tenditetiampeccaredelectationecumdicit:«Utquid 
diligitis  vanilatem?»  Et  etiam  in  actu,  cum  dicit  : 
c  Et  quairitis  mendacium,»  id  est  idola :  vana  sunt, 
quia  dii  non  sunt :  mcndacia  sunt,quia  per  ea  homi- 
nes  exspcctant  vitam,  quam  dare  nen  possunt.  Item 
mundana  vana  sunt,  quia  cum  bona  ab  appetitori- 
bus  putentur,  bona  non  sunt.  Item  multum  laborant, 


hocmodOjincrepando  idololatrasetdilcctorcsmun- C  ut  obtineant  ea  quaj  diligunt,  scilicet   mundana, 


di,  ubi  dicit :«  Usqucquo  gravi  cordc?  »  Admonendo 
ctiam  ad juslitiam, ubi  dicit : « Sacrificatc  sacrificium 
justitia?,»  ctc.  Faciendo  ogrcgias  proniissioncs,  pro- 
mittensGhristum  vocando  cum  sanctum  sanctorum, 
ubi  dicit :  sanctum  suum,  quo  medianto  exaudien- 
turorationcs  sanctorum,ostendit  etiam  certitudincm 
ajterni  boni,  quae  est  finis  ca;lerarum  promissionum. 
Intentio  vero  est  nos  admoncre,  proptcr  quam  ha- 
bendam  fiunt  ct  increpationes  et  promissioncs.  Hajc 
intentio  notatur  ubi  dicit :  «Sacrificate  sacrificium 
justitiae.»  Incrcpationcs  ct  admonitiones  separatim 
ponit,  promissioncs  vero  commixtim.  Et  a  promis- 
sione  sic  incipit  :  Nolite  idola  colere,  et  mundana 
diligere,  sed  adha^rctc  jusCitiai,  et  prcccs  vestroe 


qua)  tamcn  mendacia  sunt  :  quia  sufficientiam  et 
bcatitudinem  promittunt,  quam  dare  non  possunt. 

n  Scitote»  quoniam  haec  mcndacia  sunt:  ct  haec 
«  scitote,quoniam  Dominus  mirificavit,»  id  est  mira- 
bilcm  fecit  «  sanctum  suum,  »  id  est  Ghristum,  qui 
dicitur  sanctus  sanctorum,  quo  modiante  «  exaudiet 
me  Dominus  cum  clamavero  ad  eum  »  habendum. 

Et  item  in  hoc  versu  ponit  promissionem  nobis? 
Nolite  quaerere  mendacium,  sed  potius  « irascimini» 
pcccatis  vestris  proBtcriti8,«  ct »  postmodum  «  nolite 
peccarc. »  Vel  ita :  Nolite  mendacium  quaBrere,  sed 
«  irascimini.B  Quod  quia  naturale  est,  non  possum 
prohibcrc  vobis,  palior,«  et  ■  tamen  «nolite  peccare,» 
id  cst  illam  iram  ad  actum  perducere.Etdehis«qu« 


exaudicntur,  quod  Dcus  vobis  in  cxcmplo  mci  pro-  n  dicitis,»  idest  cogitatis,«  in  cordibus  vestris,»  idest 


mittit :  quia  «  cum  invocarom,  »  id  cst,  cum  Dcum 
ut  in  mc  inhabitaret  invocarcm,  «  exaudivit  me 
Deus  »  dator  justitiic  :  non  quidem  porfecte,  sed 
«  mea),»  id  cst,qualem  polcst  haborc  nieafragilitas. 
Diccndo,  a  cum  invocarom  cxaudivit,  »  notat  simul 
esse  vocationcm  ct  oxaudiLioncm  :  cum  dicit,«  cxau- 
divit  mc  Dcus  justitia?,»  ostondit  a  Dco  nullum  exau- 
diri,  nisi  aliquam  justitiam  haboat.  Ponit  in  quo 
exaudierit,  dicens  :« in  tribulationo  dilatasti  mihi,» 
id  est  multiplicasti.Gum  onim  tribulatio  soloat  af- 
ferre  angustias,ut  dolorc  dc  tribulationc,odio  tribu- 
antem  habere,  veritatcm  etiam  tacere,  etc,  amplifi- 


in  cogitationibus  vestris  «  compungimini  »  etde  hi» 
«  qua)  dicitis  in  cubilibus  vcstris,  »  id  cst  in  quibus 
alicui    delcctationi    carnis    consentitis.  Cubile  est 
lectus  fcrarum  ubi  fcras  volutantur.  Eodem   moda 
corpus  nostrum  dicitur  cubile  animaj,  secunduin 
hoc  quod  stulta  anima  nostra  delectalionibus  con- 
scntit  :  et  in  hoc  versu  notamus  admonitionem  : 
«  Noltte  peccarc. » 

Et  quia  non  sufficit  abstinere  a  malo,  nisi  fiat 
quod  bonum  est,  addidit  :  sed  potius  «  sacrificate 
sacrificium  justitiae,  id  cst  justitiam  qua3  dicitur  sa. 
crificium,  id  est,  placeus  Deo  tanquam  sacriiicium. 


209 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


210 


Hanc  non  facite  ad  favorem  hominum^sicut  hypo-  A! 
crit^e,  sed  sacrincate  eam,  scilicct  ut  placeat  Dco, 
«  Et»  ila  «  sperate  in  Domino, » id  est  cerli  sitis  dc  fu- 
turo  bono,  de  quo  multi  dubifantes,  ct  adhuc  car- 
nalitcr  sapicntes  dicunt  nobis :  Vos  prnedicatis  nobis 
illabona,9ed  quis  ostendit  nobis  ea  bona?scilicct, 
quis  indc  vcniens  renuntiavit  nobis^quc-e  csscnt  illa 
bona. 

Ipsi  dubilant,  sed  nos  certitudincm  inde  scimus, 
quia  «  signatum  est  supcr  nos,)»  id  est  in  superiore 
nostra  parte,  id  est  in  ratione,  scilicet  in  anima  est 
impressum  signum  hoc,scilicet«lumen  vultus  tui,  » 
14  est  crux,  qus  ideo  lux  dicitur,  quia  est  causa 
per  quam  irradiat  vultus  Dei,id  est  voluntas  Dci  in 
anima  nostra.  In  ea  anima  cst  signum  crucis,  quaj 


IN  PSALMUM  V. 


TiTULUs  :  In  finern  pro  ea  quce  hwrcditatein  conse- 

quitur. 

«  Vorba  mca. »  Istc  psalmus  ogit  pro  ca,  scilicet 
adhonorcmilliusEcclcsicc,  qua}  conscquitur  jam  in 
pra>scnti,et  amplius  in  futuro  h.-crcditatem,  id  est, 
Dcum  qui  pascit  ct  sustcntat  nos.  llic  tangit  histo- 
riam  do  libcra  ct  ancilla,  scilicct  dc  Sara,quac  haere- 
ditatcm  obtinuit  cum  filio  :  et  Agar  qua)  cum  filio 
cjccta  est  [Gen.  xvi).  Libcra  namquc  novam  legem 
significat :  filius  vero  cjus  Isaac,  populum  Christia- 
num  dcsignat.  Ancilla  vetcrcm  logem  :  filius  cjus 
Ismacl  infidelium  grcgcm.Psalmus  dico  tcndens  in 
finem,  id  est,  dirigcns,  unumqucmque  fidelem  in 
Christum.Matcria  cst  Ecclcsio,  ct  hajc  loquitur.  De 
omni  desiderio  carnali  mortua  est.  Unde  Paulus  :  3  hacautem  sic  agit:  Describit  cam  petcntem  haere- 


«  Per  quem  mihi  mundus  crucifixus,ct  ego  mundo 
(GaL  w),  »  Quanto  magis  autem  homo  se  rctrahit 
adesideriis  carni8,tanto  proficit  magisin  cognitio- 
nem  Dei.Pcr  hoc  sumus  certi  quod  «  signatum  cst, » 
et  etiam  por  hoc,quia  tu  «  Domine  dedisti  l^titiam» 
de  illo  futuro  bono,  per  puram  conscienliam  «  in 
corde  meo,  »  id  est  diverso  a  cordibus  impiorum, 
dequibus  dicitur :  «Impiis  non  est  gauderedicitDo- 
minus.»  Vel  alitcr:  «Lumcnvultu8tui,»idcstillumi- 
nosus  vullus  tnus,  scilicct  sapientia  tua,  qua;  cst 
?iva  imago  totius  tuae  voluntatis  :  illudlumcn  t  si- 
gnatum  e»t  super  nos,»  id  C8t,in  anima  nostra,utpcr 
8apientiam,id  est,pcr  filium  tuum  inhabitantem  in 
nobis  ratio  nostra  illuminata,  ccrtos  nos  faciat  de 
«temo  bono :  quia  illud  «  lumen  est  super  nos,»ideo 
« dedisti  loetitiam  in  corde  mco.  » 

« In  corde  meo  »  est  l£etitia,  at  illi  «  sunt  multipli- 
cati,»  idestmultipliciter  divisi,sccundumappctitum 
bononim  temporalium :  et  hoc  est «  a fructu  frumcnli 
vinietolci  sui.»  «Sui,  »dicit  ad  difrcrcnliam  nostri  : 
fnimentum  enim  nostrum,  ost  panis  qui  de  ccelo 
descendit  :  vinum  nostrum,  calix  inebrians:oleum 
DOstrum,gratia  sancti  Spiritus,de  qua  dicitur: « Im- 
pinguasti  in  oleo  caput  meum  (P^a/.xxn).  »  Fructus 
hic  improprie  dicitur,quiaillum  solum  fructumdi- 
cimns,  quo  pcr  se  solo  fruimur. 

Ipsi  «multiplicati  sunt,sedego«dormiaminpaco» 
mhac  vita :  tcndente  «in  idipsum,  »  id  cst  in  idcn- 
titatem  :  id  est,  ad  veram  paccm,  dc  qua  dicitur  : 


ditatem,affirmat  habituram  :  ostcndit  ajmulam  ex- 
cludcndam,  pctit  ct  libcrari  ab  ajmula  :  ostendit 
etiam  quod  a?mula,  scilicct  ancilla,  pcrsoquitur  li- 
boram,  modum  quoque  bcatitudinis  pouit.  Intentio 
est,darc  nobis  certitudinom  ajterni  boni,  ct  per  h®c 
omnia  ad  Christum  nos  aclmonet,ot  a  pctitione  hae- 
rcditatis  sic  incipit  :  «  Verba  mca,  »  id  cst  vocalcs 
orationcs  «  percipc,  »  id  cst  coniple  quod  pcto  «  Do- 
mine  :  »  quod  dicit  «  auribns,»  per  similc  loquitur: 
aures  cnim  in  Deo  nihil  aliud  est,quam  clcmentiaet 
•  potcntia.Pcrpotentiamperficit,perclcmentiamDeus 
audit.  «  Clamorem  mcum,'»  id  ost,  afTcctum  cordis 
intcllige  :  quod  clamor  in  cordc  c&sc  intelligitur. 
Apostolus  tcstatur  dicens : « Misit  Dcus  spiritum  filii 
.'feui  in  corda   nostra   clamantia,    abba   Pater  (Ga^ 
C  iv).  »  Et  quia  peto,  vocc  ct  affoctu  intende,  id  est, 
intcntum  te  pra?be,scilicetmagissolitointcnde«voci 
orationis  mca»,»  id  cst  voci  procedenli  ex  afTectione 
cordis.  Ha^c  trina  potilio  ad  idem  tendit,  scilicet  ut 
Deusillam  orationcmexaudiat.  Sicuttrinam  petitio- 
nem  lacit,ita  ad  cxauditus  rcm  (Exauditorcm)  trini- 
tatem  ponit,pcrcipe,intGlligc,intende.  «  Rcx  meus,  » 
idcstjChristo,  qui  idco  rox  dicoris,  quia  tuos  in  justi- 
tia  regis  «  ct  Dcus  mous, »  id  cst  creator,  et  hoc  ad 
Patrem  rcferlur.  Idoo  autoni  Ghristus  primus  poni- 
tur,  quia  co  mcdiantc  ad  Patrcm  venitur  «  et  tu,  Do- 
mine  »  scilicet  spiritus  sanctus,  «  percipe,  »  etc. 

«  Quoniam  orabo  ad  tc,  Doinino. »  Hffic  est  causa 
quarc  dcbeat  inlendcrc,  quiapcrscvcrat  in  oratione, 
quod  est  (I  orabo  »  Tribus  pcrsonis  positis,  non  dicit 


•Pacem  meam  do  vobis:»et  tandcm  in  illa  vcra  pacc  j^  intenditc,sed  intondc,quia  sancta  Ecclcsiaunitatem 


«requiescam.wwDormiam»  dicitpcr  simileiquia  si- 
cutdormicns  non  scntit  aliqua  cxteriora^  ita  aliquis 
fidelis  noncxcitaturatranquillitate  mcntis  pcr  curas 
mundanas. 

0  Requicscam  in  pace,  quoniam  tu,  Dominc,  sin- 
gulapiter  in  spe  constituisti  me,  »  id  cst,  in  singu- 
lari  8pe,  scilicet  habita  de  tc  solo,  quia  nihil  nisi 
te  solum  desidero.  Vel  singulariter,  id  est,  divcrso 
modo,  «  a  multiplicatis,  »  id  eat  amatoribus  tcrrc- 
norum. 


intelligit  in  trinitate.  «Mane.  »  Ego  sic  clamabo,  et 
tu  ftcxaudics  voccm  mcam,»ct  intcriorem  ot  exterio- 
rem  :  «  manc,»  id  ost,in  principio  mea3  conversionis: 
dum  enim  homo  in  peccatis  est,  in  nocte  est,  cum 
vero  a  pcccatis  surgit,  in  manc  cst,  id  cst  in  prin- 
cipio  lucis  cst.  Manc  a  graco  sumptum  est,  et  nihil 
aliud  sonat,nisi  lux  :  unde  dicitur  septimana,id  est, 
septcm  luccs  :  et  pcr  hoc  quod  dicit «  mane,  »  id  est, 
in  principio  conversionis  cxaudiri,  notat  propitia- 
tioncm  exauditoris.  Et  ideo  exaudies  quia  «  mane 
astabo  tibi,»  id  est,  talia  opera  faciam,  pcr  qu® 
sim  dignus  stare  in  conspectu  tuo,  uetvidebo»sci- 


211 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS.  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


212 


licet  Dcum  :  ostendit  quod  talis  videat  Deum  :  po- 
nendo  oppositum,sic  dicens  «  (juia  tu  cs  Deus, »  ct 
ideo  «  non  volcns  iniquitalem.  »  Ita  «<  astabo  et  vi- 
debo, »  hoc  scilicct,  «  quoniam  tu  es  Dcus,  »  etc.  Et 
quia  non  vis  «iniquitatom,»  ideo  «  malignus»  scilicet 
illequimalevolus  estergaproximum,"non  habitHbit 
juxta  te:»  licct  enim  ubique  sitDcus,non  tamenma- 
lignusdicilureseejuxtacum.JuxtaDcumcnimesso, 
estbonis  ipsius  perfrui  :  longe  vcro  esse,  non  frui. 
«Ncquc  injusti,»  id  est  actualiter  pcccantes  «  per- 
manebunt  ante  oculos  tuos  »>  quia  licet  omnis  caro 
videat  Deum  in  judicio,  tamen  non  omncs,  sed  soii 
justi  pcrmanebunt,  in  contemplatione  Dei. 

«  Quoniam  orabo  ad  te  »  solum  habendum.  Non 
n  permanebunt,)»  quiatu  «odisti  omnes qui  opcrantur 
iniquitiitem.»  Pcr  hoc  quod  dicit,  «  qui  opcrantur,» 
etnon  operati  sunt,ostendit  eosqui  pcccaverunt  non 
esse  damnandos,nisi  eos  qui  in  voluntate  poccante 
permanebunt. « Perdes  omnes  qui  loquuntur  menda- 
cium,»8cilicet  qui  perseverant  in  mcndacio.«  Perdcs 
omncs  qui  loquuntur  mendacium»  quia  hoccstvc- 
ritati  contrarium.  Vcritas  est  de  co  quod  est :  men- 
dacium  non  cst  substantia  vel  natura,  sod  de  co 
quod  non  est :  ct  merito  perditurqui  dociinatabco 
quod  cst  ad  id  quod  non  cst.  Mentiri,  est  contra 
hoc  quod  quis  animo  sentit  loqui.Augustinus:  Sunt 
mendacia  qua^dam  pro  salute  vcl  pro  commodo  ali- 
cujus  non  malitia,  sed  benignitate  :  ut  obstctrices 
qua?  dixcrunt  pro  filiis  Hobr.i3orumfalsumPharaoni. 
Haec  autem  mendacia  non  re,sed  in  dolo  laudantur: 
quia  qui  sic  mentiuntur,  morebuntur  aliquando  ab 
omni  mendacio  liberari.Est  etiam  mondacium  joco, 
quod  non  fallic  :  •*  scit  enim  cui  dicitur,  causajoci 
dici  :  et  haec  duo  genera  non  sunt  sinc  culpa,  sed, 
non  cum  magna.Perfectis  autem  non  conveuit  mon- 
tiri.nec  pro  temporali  vita,  cujus  morte  sua  vol  al- 
terius  non  occiditur  anima  :  licct  autem  cis  si  non 
falsum  dicerc,  verum  tacere  :  ut  si  quis  hominem 
non  vult  ad  mortem  perdcrc,  verum  taceat,  sed  non 
falsum  dicat,nec  pro  corpore  alterius  animam  suam 
occidat,  non  est  culpa  vcrum  tacere,  ut  Dominus  : 
a  Mul:a  habeo  vobis  dicerc  {Joan.  xvi). »  Illud  autem 
ubi  non  cst  duplex  cor,non  dcbct  dici  mcndacium, 
ut  si  quis  commodet  gladium,  et  proraittat  se  po- 
scenti  redditurum  :  si  furens  poscit,  non  dcbco  rcd- 
dere,  ut  sc  vel  alium  occidat.  Ideo  liic  non  est  du- 
plex  cor  :  quia  cum  promisi  reddcre  non  cognovi 
furentem  postea  repetiturum.  Vcl  accipiamus  men. 
dacium  dc  haeresi,  ut  cst  negare  Christum  csse 
Deum,  negare  partum  virginis  :  et  pro  hujusmodi 
mendaciis  aggravat  dicens,  «  perdcs.  » 

Quod  dixit  «  odisti  opcrantcs  iniquitatem  «  ostcn- 
dit  porpartesjdicens:  Verc  «  odisti  operantes  iniqui- 
tatem,»  quia  «  virum  sanguinum,»  id  est,homicidam 
«  et  dolosum,  »  id  cst  qui  dolo  viventem  occiditsci- 
licel  vel  mala  persuasione,  vcl  suorum  bonorum 
ablatione,  «  abominatur,  »  id  est,  ab  omni  bono 
ominc  removct :  vel  «  abominabitur, »  id  est,  a  con- 
sortio  rationalium  removebit  Dominus. 


A  Exquo  dixit,  «non  Dous  volens  iniquitatem  tu  C8,i. 
notavit  cxclusionem  .Tmulaf;,dchinc  notabit  sc  habi- 
turani  ha^rcditatem.Isti  excludentur  «  ego  autem,» 
id  est,Ecclesia  «  introibo  in  domum  tuam,»id  est,  in 
ccclcst cm  llierusalcm .  Per  hoc  quod  dicit « domum,ii 
notat  stabilem  mansionem.»  Introibo,  »  et  hoc  non 
secundum  morita  mea,sed  «in  multitudine  miseri- 
cordii-e  tua},.iidost,sccundum  multitudinem  miseri- 
cordiic  tua3«ct  adorabo  ad  tcmplum,»  id  est  ad  Chri- 
stum,pcr  quem  intratur  in  domum  coclestcm  :  qui 
ideo  templum  dicitur,quia  in  eo  habitat  omnis  ple- 
nitudo  divinitatis  corporalitcr,  de  quo  ipse  dicit : 
Solvile  templum  hoc,  «sanctum,  »  id  est,  ex  conce- 
ptione  sanctificatum, « tuum,  »  id  est,  a  te  :  «  ado-; 
rabo  »  dico  « in  timore  tuo,  »  id  est,  in  convenienti 


B 


tibi,  scilicct  non  scrvili,  sed  filiali. 


Et  ut  possim  introire,  tu  «  Domine  deduc  me, »  id 
cstjin  pr.Tsenti  sis  mihi  dux,dando  vires  « in  justi- 
tia  tua, »  id  est,  non  peto  ex  sola  misericordia,  sed 
justitia  tua  hoc  exigit,  ut  sicut  damnas  impios,  ita 
remuucrcs  justos:«deduc»  dico  «  propter  inimicos 
moos»qui  mc  volunt  impedireiotin  futuro«dirige,i» 
ostondendo  quomodo  caveam  ab  inimicis,  «  viam 
meam,»  id  est,  opora  mca,  ita  ut  sint  opera  illa  «  in 
conspectu  tuo,  »  id  est,  in  beneplacito  tuo,  ut  intcl- 
ligam  illam.Ilic  petit  libcrari  ab  ffimula,notat  ctiam 
pcrsccutionem,  diccus  :  «  propter  inimicos.  » 

Idoo  dico  «  dirige,  deduc  propter  inimicos  quo- 
niam  non  est  in  ore  eorum  vcritas.  »  Ncc  miror 
quia  cor  corum  vanum  est ;  »  unde  dicitur.  «  Ex 
abundantia  cordis  os  loquitur  [Matth,  xii). 

C  «  Guttur  cliam  eorum,»  id  est,  os  eorum,  quia  in 
guUure  formantur  voces  «  est  scpulcrum  patens,  » 
id  ost,  similc  patenti  sepulcro  :  quia  sicut  patens 
sepulcrum  felorcm  enjittit,  et  cadaver  aliquod  ex- 
speclat,sic  illi  emittunt  fctida  verba,  scilicet  haBre- 
ses,  et  incorporant  sibi  alios,  scilicet  a  corpore  Ec- 
clesia?  separando,  et  sibi  conformes  faciendo.  Flic 
nolat  apcrtam  haircsis  pra?dicationcm,  et  innuit  la- 
tentem  verborum  scduclionem.«Lingui8  8uisdoIose 
agebant,  »  id  est  blanda  adulatione  in  audientium 
corda  mortifera  suadi^ljtint  vcnena.  Ideo  dixit  «  age- 
bant,»  ut  malitiam  non  solum  in  linguis,8ed  etiam 
in  actucorum  esse  probaret.Occultam  seductionem 
dicitjUbi  vcritati  falsitas  admiscetur  :  apertam,  ubi 
sola  falsitas  ost.  Et  quia  tales  sunt  tu,  «  Deus,  ju- 

j)  dica  illos,»  id  cst,  ostcnde  eos  damnabiles.  Non  di- 
cit  hoc  voio  malcvolentiic,  scd  non  potest  non  con- 
sentire  divinse  scntentiaj. 

Ostendit  quomodo  velit  eos  j  udicari,dicens : «  Deci- 
dautacogitationibus  suis, »  id  est  inanes  invenian- 
tur  cogilationcs  oorum,quibus  sperant  sc  obtinore 
regnuniquod  nonpromerentur.Vcl  «  decidant,  »  id 
est  non  valoant  implerc  qu«  cogitant,  «  Et  expelle 
eos»  de  rogno  tuo  :  puniendo  eos  «  secundum 
multitudinom  impietatum  eorum,»  id  fist,ut  secun- 
dum  quantitatem  delictorum  sit  quantitas  suppli- 
ciorum.  «  Expclle  »  dico  «  quoniam  irritaverunt  tc, 
Domine,.'  id  est  ad  iram  provocavcrunt. 


S13 


EXPLANATIO  QI  PSALMOS. 


214 


Et  isti  expellantur,  sed  «  omnes  qui  sperant  in  te 
Istentur  »  in  anima,'et  etiam  «  exsultabunt  »  in 
corpore  «  in  aeternum,  »  id  cst,  in  a;tcrna  exsulta- 
tione,  et  hoc  ideo  quia  tu  «  habitabis  in  eis.  »  Hic 
ponit  modum  beatitudinis,cum  dicit  eam  esse  acter- 
nam,  ex  hoc  etiam,quod  ipsehabitabitineis.Etiam 
per  hoc  dabit  certitudincm  illius  bcatitudinis,scili- 
cet  quod  dicit  «  laetentur,  cxsultabunt, »  quia  «  ha- 
bitabis  in  eis.  » 

«Eti  etiam  «gloriabuntur,»  idcst  gloriosos  sccsso 

gaudebunt  pro  corona  meritorum.  «Omncs  in  te  » 

habiti  «qui  diligunt  nomcn  tuum,  »  id  cst,ramam 

ipsius,gloriam,quiadivinde  substantio}  cognitioncm 

habere  non  possumus.Diccndo  «omnes,»  notat  quod 

etiam  illi  qui  minus  habentde  participatione  illius 

beatitudinisjgloriosi  sunt. «  Gloriabuntur,  quoniam 

t\i  benedices,  »  id  cst  dabis  incremcntum  virtutum 

•  justo»  scilicet  in  hac  vita,  pro  quibus  gloriabitur 

in  alia. «  Gloriabuntur»  et  ■  bcnediccs,»  ethaicomnia 

proveniunt  ex  tua  bona  voluntatc,  qua  «  coronasti  •» 

eos,et  hoc  est  quod  dicit :  «Goronasti  nos»in  tua  bo- 

na  voluntate,  quae  non  tantum  nobis  critcorona  ct 

remuneratio  in  alia  vita ;  sed  est  etiam  nobis  in 

prasenti  vita  ut  scutum,idestprotectio.Ethoc  ponit 

intransitive  cum  dicit :  «  Scuto  bonae  voluntatis,»  id 

est  bona  voluntate  existentc  ut  scuto  :  ct  hoc  per 

similedicitur^sicutcnimscutumrotundumpositum 

ante  peclus,  est  protectio,  corona  supercst :  ita  in 

hac  vita  bona  voluntas  est  protectio  quia  facit  pro- 

niereri :  et  in  alia  vita  remunoratio  ct  corona  est. 

IN  PSALMUM  VL 
TiTULUS  :  In  finem  pro  Octava  Psalmus  David. 

« Domiue,  ne  in  furore.  »  Augustinus  :  Octavam 
^uidam  dicunt  adventum  Domini,quiaventurus  cst 
post  septem  millia  annorum,ut  aiunt.Sed  nuUi  hoc 
tempus  notum  est,  potius  octavusdics,  quiaomnia 
tempora  septem  dierum  revolutionc  volvuntur,  illc 
nollam  habeat  varietatem.  Vel  duaj  vita3  sunt  una 
psrtinet  ad  corpus,  qui  est  vetus  homo,  cui  et  vetus 
datum  est  Te8tamentum,quaregnavitmors  :  altcra 
ad  animam,  qui  est  novus  homo,  rcgencratus  per 
Christum.  Ad  corpus  autem  quaternarius,  ad  ani- 
mam  temarius  pertinet.  Peracta  igitur  utraquc  quasi 
septenario  numero,  veniet  octavus  dics  judicii,ubi 
nnicuique  pro  meritis  reddetur :  unde  timcns  Eccle- 
sia  810  orat :  In  flnem  pro  octava  psalmus  David,  id 
estpsalmus  iste  attribuitur  David  pcEnitenti,vclcui- 
libct  pcBnitenti :  qui  pccnitens  figuratur  per  David, 
ipiia  et  manufortis  est  cum  pcccata  dcvincit,ct  visu 
desiderabilis,  quia  et  alii  peccatorcs  ad  cjus  confor- 
initatem  venire  desiderant.  Psalmus  dico  habitus 
prooctava  die,  id  est  pro  dic  judicii,  id  cst  timore 
fulori,  qujB  veniet  post  septimanam  hujus  sajculi, 
quod  volvitur  per  septem  dies.  Psalmus  dico  diri- 
gens  in  finem,  id  est  in  Ghristum.  Materia  cst  quili- 
tetvere  pcenitens,  et  hic  etiam  loquitur  pffiuitens. 
De  hac  vcro  materia  hoc  modo  ugit,  facit  dcprcca- 
tioncm,  satisfactionem  ostcndit,  id  cst  emendalio- 


A  nem,pro  inimicis  orationem.Intentio  est  nos  ad  pce- 
nitentiam,et  per  ha;c  omnia  nos  ad  Ghristum  diri- 
gcre  :  et  a  deprocationo  sic  incipit :  Gonscius  pro- 
pheta  pcccatorum,  vel  quilibot  pflenitcns^otterritus 
timore  pocnarum,  quas  pcccatoribus  in  octava  die 
futuras  intelligit,  deprecationcm  sciens  apud  ipsum 
judicem  potius  valcrc  quam  excusationem,depreca- 
tur  eum  per  ipsius  judicis  potcntiam,diccns  :  «  Do- 
minc,»  in  hacvitaargue,idcstconvincemcpeccas8e, 
faciens  mc  tamen  pccnitcrc  «  nc  arguas  mc  in  furore 
tuo,  »  id  est  in  tua  graviori  vindicta,  id  cst  futuro 
judicio :  ct  hic  corripe  me  «  ne  corripias  me,»  id  est 
ne  retrahas  mc  ibi  a  malo  inceplo  in  quo  ieram  «  in 
ira  tua,  »  id  cst  in  leviori  pa3na,id  cst  danda  mihi 
etiam  lcviorem  poBnam  quam  furor  sit :  vel  «  in  ira 

Tj  tua,  »  id  cst  in  aliqua  poena  data  post  mortcm  an* 
te  judicium,  id  cst  in  purgatorio.  Qui  tam  timen- 
dum  ostcndit  Deum,  cjus  notat  potentiam. 

«  Ne  arguas,  nc  corripias,  »  sod  potius  «  misercre 
mci,  Dominc,»  ct  hoc  neccssc  est «  quia  »  cgo  «  sum 
infirmus  »  inolepeccatorum.  «  Infirmus  sum,»  ego 
«  sana  me,Dominc,»  idestpiasaffcclionos^quasha- 
bes  de  meis  miscriis^sanando  oslcndc,id  cst  rcmo- 
vendo  peccata  mca.  «  O"^oiam  ossa  mca,  »  id  cst 
supcrior  vis  anima»  mea?,  scilicct  mcns,  est  turbata 
multitudinc  peccatorum.Per  ossa,  quae  pars  corpo- 
ris  cst  robustior  pars  anima?  robustior  mcrito  desi- 
gnatur.  Quod  pluralitcr  ossadicil,ipsius  mentis  ro- 
bora,id  est  castitatom,  tcmpcrantiam,etaliahujus- 
modi  intclligit  infirmari. 
Superior  vis  animae  conturbata  cst  «  et  anima 

C  mea  »  ipsa,  scilicct,  tota,  non  tantum  sccundum 
supcriorem  vim,  sod  ctiam  secundum  inferiorem, 
scilicet,8ccundum  omnes  scnsus,utpeccet  in  auditu 
et  visu,  ct  cffitcra,  o  turbata  cst  valde,»  id  cst,multis 
et  gravibus  pcccatis.  Guni  dicit  infirmum  csse,  et 
animam  turbatam  cssc  secundum  supcriorcm  otin- 
feriorem  vim,notat  oranc  genus  poDnitentiae.  Valdc 
sum  turbatus  «  ct  tu,Doinine,usqucquo,  »  differssa- 
narc? 

Noli  diffcrre,  sed  tu  qui  hactenus  adversus  fuisti 
dum  esscm  inipocnitcns,  «  convcrterc  »  ad  me  con- 
versum  ad  tc  qui  dixisti :  «  Gonvcrtimini  ad  mc,  et 
ego  convcrtar  ad  vos  (Zach.  i).  »  Convertere,ctesto 
propitius,et  eripp  animam  meam  a  vinculis  pecca- 
torum  a  quibus  tcnctur.  «  Salvum  me  fac,  »  scilicct 

D  dando  virtutes.  Ubi  ponit  suas  infirmitatcs,  depre- 
catus  cst  euin  pcr  suas  miscrias  :  nunc  autem  di- 
cendo,  «  convertcrc,  »  per  ipsius  judicis  misericor- 
diam  dcprccatur,  ubi  dicit,  proptcr  misericordiam 

tuaui  ? 

Ideo  precor  ut  sancs,  eripias,salvuin  facias,  cito 
«  quia  non  cst  in  mortc  qui  mcmor  sit  tui,»  id  est 
nullius  positi  in  transilu  vitae  erit  mortui  fructuosa 
memoria,  si  tui  tantum  memor  sit,  ct  maxime  in 
infcrno.  Per  infernum  acoipe  dcsperationem.  «  Quis 
confitebitur  tibi?»  Non  negat  quamcunquc  confes- 
sioncin  :  lcgitur  enim  de  divitc  :  «  Pater  Abraham, 
misererc  mei  {Luc.  xvi), »  etc,  sed  salubrem  negat 


SI5 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PAUS  I.  —  COMMENT,  BIBL. 


2l6 


confessioncm.Do  utroque  Isaias  sicait:  «Non  enim  A  bescant  (\o  pr.Ttnritis  peccatis.  Illa  erubescentia  vd- 


qui  in  inferno  sunt  laudabunt  tc,neque  ([ui  raortui 
Bunt  benediccnt  te  (Isa.  xxxviii).  »  In  hoc  versu  dr- 
precatur  per  confcssioncm  judicis  :  Doi  eniin  ost 
consuctudo,  in  hac  vita  tanlum  confessionem  reci- 
pere. 

Confessio  in  mortc  inutilis  est,  ct  in  inferno  :  ct 
ideoillaattendons  «  laboravi  »  vigilando,jejunando, 
et  C(Bteros  fructus  pocnitentite  reddcndo  w  in  gemilu 
«  meo,  » id  est  in  compunctione  cordis,procedcnto  a 
momoriapcccatorum,cttimoresuppliciorum.Gcmi' 
tus  enim  quasi  geminus  luctus  dicitur,co  quod  ge_ 
minatur  de  peccato,  ct  de  pojna  peccati,  do  quo  di 
citur:  «Bealiquilugont,quonianiipsiconsolabunlur 
{Malth.  v).  »  Laboravi  ct  laborabo,sciUcpt  «  lavabo,  »> 


let  ut  cavcamus  a  pcccatis  :  et  hoc  «  valde  velocitcr,i> 
id  cst,  ul  non  exspcctcnt  mortem  vel  infernum. 

IN  PSALMUM  VIL 

TiTui.us.  In  finem  psaimus  David,  quein  cantavil 
Domino  pro  verbis  Chusi  filii  Gemini. 

«  Domine  Dcus  mcus.  »>  Lo^liuv  {II  Reg.  xvi)  quod 
David  Chus  filium  Gcmini,faniiliarem  sibi,cum  Absa- 
loncmisit,utcs3etcum  co  in  porsccutione,etsibi  Ab- 
salonis  sccreta  romandarct,  quibus  secretis  auditis, 
David  spcrans  libcrari,  psalmum  istum  composuit, 
non  historiam  quidcm,sedsignificatumhistoriaecon- 
sidcrans.Sicut  cnim  per  occulta  illaspemliberatio- 
nis  habuit,  sic  quilibct  justus  per  incarnationcm 


ide8tmundabo««Iectummeum,»idestcarnommoam,  ^  Christi  sperat  a  potestatc  diaboli  liberari.  Psalmus 

«  *1  <*1J  *1  ^^      *       1  *x       1\  *     1         *     1  1     *  TN  *         *  1  ■         *  « 


eundo  «  per  singulas  noctcs,»  idest  per  singula  poc 
cata,  quce  noctcs  dicuntur,  quia  cxcnccant  mentem 
per  ignorantiam.  Caro  dicitur  lcctus,  quia  anima 
quiescitin  eaconscntiendo  dcloctationibus  ojus.Non 
tantum  lavabo,  scd  etiam  «  rigabo,  »  id  cst  ad  fruc- 
tificandum  parabo  « lacrymis  meis  » interioribus  ot 
extcrioribus.Interior  lacryma  cst  compunctio  «  slra- 
tum  meum,  »  id  est  carnem  moara,  qucT  statum 
dicitur,  secundum  quod  nostrac  dominalioni  subs- 
ternitur.  Per  rigationem  enim  lacrymarum  ipsum 
corpus  aptum  fit  ad  fructificationem,  sicut  terra 
per  rigalionem  aquc-e  ad  fructificandum  praipara- 
tur.  Et  in  hoc  vcrsu  ostondit  satisfactionem. 

«  Laboravi  »  et  «  lavabo, »  quia  «  oculus  mcus  » 
interior,id  est  ratio  «  turbatus  est,  »  id  cst  pcrterri 


istc  convenit  David,  id  est  ipso  Dominico  homini,et 
omnibus  justis,  quia  hic  quilibet  justus  loquitur  : 
quein  psalmum  cantavit  Domino,  id  cstcumoxsul- 
tatione,  pro  his  quaeinhoc  psalmo  sunt,}audavit  Do- 
minum.Omnis  onim  justus  pro  his  quoj  in  hoc  psal- 
mo  conlinentur,cum  exsultatione  laudat  Dominum. 
Pro  verbis  Chusi,id  est  pro  manifestatione  silentii, 
id  cst  incarnationis  Christi,  quaB  hic  manifestatur. 
Iste  psalinus  agit  de  silentio,idcst  de  incarnatione 
Dci :  quod  silcntium,id  cst occultum  crat in  tempore 
illo.  Agit  etiam  de  occulto  silcntio,  scilicet  judicii, 
quod  modo  cxercet,  scilicet  quod  malos  permittit 
pr.Tvalcrc  bonis,et  eos  diverso  gonere  pcenarum  af- 
fligit.Chusi  namque  silentium  interpretatur,silcntii 
dico  filii  Gemini,id  cst  generatiapropitiationcDei. 


tus  est «  a  furore,»id  est  a  causa  furoris  quem  exor-  C  Gcminus  vcro  dextcra  interpretatur  :  per  dexteram 


cebit  Dominus  in  die  judicii.  Et  mcrito  turbatus  est 
ft  quia  invetcravi, »  id  cst  cum  dcbcrcm  csso  mcm- 
brum  novi  homini3,fui  mcmbrum  vctoris,  ita  quod 
sim  dignus  abjici,  sicut  Vctus  Tcstamentum  :  habi- 
tans  «  inter  omnes  inimicos  meos,  »  id  est  operans 
cum  omni  genere  peccati,  scilicet  adulterii,  forni- 
cationis,  etc. 

Ego  inveteravi  inter  omnes  inimicos  mcos ;  sed 
jam  vos  «  omnes  qui  opcramini  iniquitatem,  »  qui- 
cunque  estis,  «  disccdite  a  me  »  spirilualiter,  quia 
deinceps  nolo  malum  operari  vobiscum,«  quoniam 
«  exaudivit  Dominus  voeem  flctus  mei,»  id  est  com- 
punctionis  mece,  quoniam  exaudivit  condonando 
pcccata. 


vero  propitiatio  intclligitur.  Psalmus  dico,  dirigens 
auditorcs  in^.finom,  id  cst  in  Christum  per  spem. 
Materiaestmysterium  Christi,idest  divinitas  juncla 
humanitati :  de  qua  sic  agit :  ostendit  exaltationem 
divinitatis,  quam  habuit  in  vindicando  de  inimicis, 
possidendo  fines  eorum  :  et  ostendit  quod  faciat  ju- 
dicium  dc  omni  justo,  tam  do  Dominico  homine, 
quam  de  aliis,et  de  omni  impio.Judicat  enim  Deus 
sempcr  in  hac  vtta  justos  esse  punicndos  ab  impiis 
ad  eorum  perfectioncm  :  quodjudiciumDci  ostcndit 
eos  paticnter  sustincre,  et  idco  orare.  Deindo  ponit 
admonitionem  impiorum,et  sic  intcndit  nosin  spc, 
constiluere.  Sicut  diximus  {Supra  psalm.m)  ;  «  Do- 
mine  quid  multiplicati  sunt,  >>  tcrlio  loco  positum. 


9  Exaudivit  Dominus  deprecationcm  mcam,  »  sci-  J)  quia  agit  de  r3surrectione,qua3  tertiadie  facta  ost  : 


licet,  ne  deinceps  peccarem,  <•  et  ipse  Dominus  ora- 
tionem  meam  suscepit  »  dando  virtutes.  Bis  ponit 
«  Dorainus,  »  et  semel  «  Deus,  »  et  itaexprimit  Tri- 
nitatem.  Ex  quo  dixit,  «  discedite  a  me,  »  notavit 
cmcndationem  quod  ulterius  non  pcccaret. 

Hic  orat  pro  inimicis.  Justum  enimerat,  utsicut 
veniam  consecutus  fuorat,  ita  ct  aliis  condonaret. 
Continuatio  :  «  Dominus  exaudivit  me,  »  idco  «  ini- 
mici  mci »  considerantes  me  «  erubescant »  de  malis 
operlbussuis«etconturbentur»timore  futurijudicii 
o  vohementer,  »  id  est,ita  ut  pa^niteant  et  convcr- 
tantur  ad  bona  opera,  et  poat  conversioncm  cru- 


ita  et  istum  possumus  dicere  septi/num,  quia  agit 
de  spe  in  qua  quio8cimus,sicut  Dominus  die  septi- 
mo  quievit.Justus  vel  Christus  hic  Ioquens,patiens 
persccutorcs  cum  paticntia,  prscmittitorationem  ut 
liberetur  ab  inimicis,diccns  :  «  Domine,  »  qui  domi- 
nium  habes  «  Deus,  »  id  est  creator  omnium,  qui 
«  meus  »  es  per  familiaritatem  «  in  te  speravi.  »  Et 
hic  notamus  intentionera,  «  et  ideo  salvum  me  fac, » 
ne  ccdam  tentationibus  inimicorum  «  mc,  »  di.^.o, 
per  hoc  exemptum  <f  ex  omnibus  persequcntibus 
mc,  »  tam  extcrioribus  quam  intcrioribus,«ctlibcra 
me,  »  scilicet  ne  ultra  insurgant  adversum  me. 


417 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


218 


Meo  dico,  •  salvum  mc  fac,  noquando  rapiatini-  A  cognitione,  itaut  sis  in  alto,scilicct,  sicuttehumi- 


micus  meus  animam  meam,  »  agens  ut  lco.  Dehoc 
!nimico,aitApostolus:«Adversariu3nos(crdiabolus, 
tanquam  loo  rugienscircumit,  quierens  qucm  devo- 
ret  (J  Petr,  v),  «  dum  non  est, »  id  est,quia  non  est 
alius  «  qui  redimat  »  dando  pretium ;  »  neque  qui 
salvum  faciat »  eripiendo  ne  redempti  cedant  insi- 
diis  inimicijnisi  tu. 

Ideo  dobes  salvum  facere,quia  non  est  alius  qui 
faciat :  ideo  etiam,  qui  non  commisi  quare  me  per- 
sequantur.  Et «  Si  ego,  Domine  Dous,  feci  istud,  » 
scilicet,  si  hanc  persecutioncm  illorum  morui,i(l  est 
h«c  mala  quae  ipsi  mihi  ingcrunt,  ha»c  mala  qufB 
jam  dicam  mihi  contingant.  Et  quo  dixit :  «  Si  fcci 
istud,  «  determinat  cum  subdit :  «  Si  cst  iniquitas 


liasti  uttc  cognoscerent  assumendo  carnem,sic  te 
rctrahe  in  altiludincm  in  qua  fuisti.  Vel  «  Exurge 
in  prajcepto  quod  mandasti  »  id  cst,in  lege  praece- 
pisti,  ut  in  iniquos,  animadvortamus,  proptcrea  et 
tu  juxta  eam  legem  conlra  eos  insurge  :  «  et »  sic 
«  synagoga »  quac  a  te  propter  mortcm et  ignominiafn 
tibi  illatas  dcclinavit «  circumdabit  tc  «  id  est,adha5- 
rcndo  tibi  circumdabit  te  :  et  proptcr  illam  confir- 
mandam  regrodcrein  altum  idest,per  asconsionem 
tc  potentcm  ostonde  :  ut  qui  tibi  humiliato  adha;- 
serant,  sic  glorificatum  romuneratorem  attondant. 
Ex  quodixit,-  oxurgeDomine, » ostendit  exaltatio- 
nemdivinitatis,dchinc  ostendit  judicium  et  conver- 
tit  so  ad  nos:  ac  si  diccret :  Dominus  sic  cxaltatus 


in  manibus  meis,  »  id  est  in  operibus  mcis.DcChn-  -n  est,  et  ipsc  Dominus  judicat  populos :  et  tu  ■  Domi- 


8to  patet  quod  nullam  habuit  iniquitatcm  :  cojtori 

Justi,et  si  peccatis  vacui  non  sint,  tamen  in  pcrse- 

cutores  nihil  committunt.  In  hoc  non  commerui  quod 

fcis  prius  mala  intulissem  :  nec  in  hoc  quod  cis  mala 

pro  malis  reddidisscm,  et  hoc  est  quod  subdit  : 

1 81  reddidi  retribuentibus  mihi  mala. »  Gum  dicit 

retribuentibus,  notat  se  ab  illis  mala  rccipcrc,  qui- 

bus  pietatis  officium  irapenderat.  Pcrhaecomnia,ct 

hicmaximesuamcommendatpationtiam."  Si  »  h.-ec 

« feci,  decidam  merito,»  id  est  vincar  «  ab  inimicis 

meis  inanis,»  id  est  nullum  rocipiens  fructum  pa- 

tientiae,  quod  merito  mihi  eveniot.  Vel  inanis  ab 

inimicis,  id  est  frustratus,   nullum  acquirens  de 


inimicis. 


Praeter  hoc  malum,hoc  etiam  mihialiudcvcniat, 


ne.  judica  me  sccundum  innoccntiam  meam,  »  id 
est,  secundum  bona  opora  moa  «  et  secundum  inno- 
centiam,  »  scilicct,  quod  aliis  non  nocui,  «  supcr 
me,  »  id  est,  a  supernis  mihi  data. 

«  Judica  me  »  dico,ct  consumetur, »  id  cst,  perfl- 
cieturinmejusto,utmesecundumvoluntatemnequi^ 
tia;  sua3  crucient  (inoquitia  pcccatorum  »  et  pcr  hoc 
«  diriges  justum  »  ad  te.  In  hoc  vcrsu  notatur  judi- 
cium  justi  ct  impii.Quod  enim  dicit,  ut  pcccatorcs 
consumant  nequitiam  suam,  in  cojudicium  pecca- 
torum  ostenditur.  Justum  enim  est,ut «  qui  in  sor- 
dibus  cst,pordescat  adhuc.  {Apoc.  xxii). »  Cum  dicit 
post  nequitiam  peccatorumconsummatam  in  justis, 
ipsos  justos  dirigi,ponit  judicium  justorum.  Judicat 
enim  Deus  suos,  probando  pcrsccutionc.  In  Christo 


scilicet  «  persequatur  »  id  est,  impugnet  « inimicus  ^  fuit  consummata  ncquitia  Judacorum^quando  cruci- 


aniinam  meam  »  scilicet,  diabolus  et  membraoius, 

« et  comprebendat  »  id  cst,  sibi  succumbere  faciat 

«vitam  meam  »  id  est,  animam  per  quam  vivero 

dcbeb  «et  conculcet  »  id  est,  multis  turpitudinibus 

toe  contemptibilem  reddat,  in  tantum  ut  sit  in  terra 

prorsus,  id  est  dedita  terrenis,per  quod  erit  cibus 

diaboli «  et  gloriam  meam  »  id  est,  rationom  mcam  : 

qo»  ideo  diciturmihi  gloria,quia  per  cam  sum  si- 

tDiIi8.Deo  «  deducat  in  pulvcrem  »  id  cst,  similcm 

faciatpulveri,  8cilicet,quod  sicut  pulvis  non  resistit 

rento,  ita  nec  ratio  mea  rcsistat  diabolo. 

•  Si  feci  istud,»  ha3C  pracdicta  malamihievcniant : 
sedquianonfeci  «exurge,Domine,iniratua»  id  est, 
in  vindicta  tua,  ut  homines  eripias  a  diabolo  «  et 


fixus  ost  :  directus  est  ipse  justus  quando  a  mor- 
tuis  surrcxit.Dccii  ncquitia  consummata  fuit  in  Lau. 
rcntiOjCum  cum  por  ignem  occidit.  Similiterde  aliis 
justis  atque  impiis  judica  sccundum  jastitiam  :  tu 
dico  «  scrutans  corda,»  id  est,perfecte  videns  cogi- 
tationes,  «ct  rcnes,  »  id  est  carnalcs  delectationos  : 
in  renibus  enim  sedes  cst  libidinis.  Vel  perrenes  ac- 
cipiamus  firmiorcs  cogitationes  :  solus  enim  Deus 
sccreta  cordis  cognoscit. 

Dixi  «consuraeturnequitia  peccatorum,»  etcontra 
illam  ncquitiam  sit  mihi  «  adjutorium  a  Domino  » 
ne  ipsa  mihi  pra)valcat,quod  justum  est  secundum 
patientiam  ct  justitiam  mcam  «  quod  salvos  facit 
rcctos  corde,  «  quia  supcrant   omnem  inimici  ten- 


exaltare   in  flnibus,  »  id    est,  in    possessionibus  0  tationem. 


« ioimicorum  tuorum  »  id  est,  daemonum,  sciiicet, 
pbssidendo  eos,  quos  modo  possidet  diabolus.  Tunc 
mliatur  Dominus  in  pectoribus,  quando  illi  a  con- 
^rsisconfessiolaudis  offertur.Ab  hocversu  incipit 
ostendere  cxaltationem  divinitatis. 

«Exsorge»  dico,utfinisinimicorumpo8sidcas  «ct 
ttsurge  in  prascepto  quod  mandasti  »  id  cst,  ponc 
«timple  leges  tuas  in  omnibus  possessis,  et  sic  sy- 
nagoga  populorum  circumdabit  te,  impugnando  ot 
Chiistum  et  alios  justos. 

«'  E(  propter  hanc  »  sic  obstinatam  contra  tc 
« regredieire  in  altum  »  id  est,subtrahe  tc  ab  eorum 


Et  quia  Dominus  talis  cst,idcovos  impii  convcr- 
timini  ad  eum,  quia  «  nisi  convcrsi  fucritis,  gla- 
dium  suum  vibrabit  »  supcr  vos,  quoniam  ipse 
Dcus  est  judex,  id  est,  retribuet  unicuique  pro 
morito.  Pcr  hoc  ostendit  potestatem  habcre  pu- 
nicndi  :  et  ne  excusent  se  per  ipsius  judicis  impo- 
tcntiam,subdit  «  fortis,  »  id  cst,  cujus  voluntati 
nemo  possit  rcsistcre.Etneiili  dicerent  :  Si  potcns 
essot,  jam  punisset,  subdit  «  patiens,  » id  est,  non 
statimpunicnSjSedexspcctans  peccatorumpoeniten- 
tiam  :cthoc  probat  quod  patiens  sit,quia  non  statim 
punit  peccata :  ct  hoc  est,  «  nunquid  irascitur,  »  id 


219 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMBIENT.  BIBL. 


220 


est,punit«persingulosdics?  Non  »  Etquiajudexest,  A  dum  honorem  Domini  «altissimi »  cujus  noroini  est 

et  potcns  est,  idco  «  nisi  convcrsi   fucritis  ad  cum, 

gladium  suum  vibrabil;  »  ideo  mittondo  ad  judi- 

cium  justis  ostcndct  coruscum,impiis  tcncbrosum. 

Gladius  cnim  vibratus  modo  tcncbras,  modo  splcn- 

dorem  ostcndit.  Injudicio,  quod  vibrabitgladium  : 

et  jam  «  arcum  suum  telendit,  »  id  est,  cum  divina 

Scriptura  nobis  minas  incutit.  Per  lignum  arcus, 

Vetus  Testamcntum  accipitur  :  quia  sicut  lignum, 

per  sc  erat  inutile  et  inflexibile  :  per  chordam  No- 

vum  Testamentum,quod  vetus  intenditur,etad  uti- 

litatcm  intcllcctus  rcducitur  «  ct  paravit  illum,»  id 

cst  nobis  pcr  quosdam  doctorcs  intelligibilem  red- 

didit. 

«  Et  in  00  »  arcu,  scilicct  divina  Scriptura,  « pa- 


psallcndum,  quoniam  ipse  altissimus  est.  Psallere 
vcro  cst,  Domini  mandata,  et  operibus  peragere,  et 
hymnos  et  psalmos  et  cantica  voce  ct  corde  can- 
tare. 

IN  PSALMUM  VIII 
TiTULUs  :  In  finem  psalmus  David  pro  torcularilm. 

«  Doroine  doroinus  noster,  »  psalmus  iste  conve- 
nit  David  prophetae.et  omnibus  de  Ecclesia  qu®  fuit 
antc  adventum  Christi.  Psalmus  dico,  pro  torcula- 
ribus  agens,  id  est,pro  Ecclesi®,  qu®  ideo  torcular 
intclligitur,  quia  in  ea  sunt  et  rcjiciendi  et  reci- 
picndi  :  sicut  in  torculari  vinum  exprimitur^  quod 


rctinctur  :  et  acinus  remanet,  qui  ejicitur  :  cujus 
ravit  vasa  mortis,  »  id  ost,  apostolos  cffiterosque  n  univcrsa  prcssura  fit  Chrisli  permissione.  Psalmue 
doctorcs,ex  quibus  mors  propinatur.  Quibus?  non      nos  in  Christum  dirigit  :  et  hoc  est  quod  dicit,i 


rccipicntibus  doctrinam  eorum,  «ardontibus  •  vero, 
id  est,  dcsidcrantibus  Dcum,  •  sagitlas  suas,  »  id 
est  prffidicatores  ipsos,  vel  divinas  sontcntias  qua; 
corda  vulnerant  «  eCrecit,»  id  ost  habilcs  ut  recipe- 
rentur  et  intclligercntur  paravit.  Unde  Apostolus  : 
T<  Sumus  odor  mortis  in  mortcm,  aliis  odor  vita;  in 
vitam  (H  Cor.  ii).  » 

Licct  Deus  sic  vlbrct  gladium,  sic  parct  arcum, 
tamcn  impii  non  dosistunt,  scd  eccc  impius  «  par- 
turiit,  »  id  cst  conaturemittere  «injustitiam,  »  non 
alio  cogentc  cum  ad  hoc,sod  quiaipse  «conccpit  » 
cogitationectvoluntatc  «  dolorem  » id  cst  pcccatum, 
pro  quo  ci  maxime  cst  dolcndum,  «  ot  pcpcrit  »  id 
est  operc  complevit  «  iniquitatem 


IQ 

fincm,  id  est,  admonct  nos  infideles  ut  voluntarie 
Dco  subjiciamur.  Materia  est  Christus.  De  eo  sio 
agit :  ostcndit  excellentem  potentiam  divinitatis  per 
magnifica  sua  opcra  ostendit  etiam  humanitatem 
ejus  humilcm,deinde  exaltatam  super  omnem  crea- 
turam.  Intentio  vero  est,  admonere  infideleSyUttali 
Domino  subjiciantur.  Loquitur  hio  propheta  vel 
quilibetde  Ecclesia  qua;  fuit  ante  adventum  Christi, 
et  a  magnificationc  divinitatis  incipit :  et  hic  quam- 
dani  cxsultationcm  attendens  secundum  ChrisU 
dignitatcm,  prasmittit  dicens  :  «  Domine,»  qui  cum 
omnibus  domineris  «  Dominus  noster  »  specialiter 
es,  quia  tuorum  bonorum  participes  facti  sumosi 
«  quam,  »  id  cst  quanlum,  «nomen  tuum, »  honori' 


Haic  autem  facicndo  « lacum  sibi  apcruit,»  id  cst  ^  ficcntia  tua,  fama,  gloria,  «  est  admirabile  »  non 


prajcipitium  sibi  pcccali  paravit  «  ct  cffodit  illum, » 
id  cst  amplificavit  pcriculum,  «et  incidilin  fovcam 
quam  fccit,  »  id  cst  pcr  quod  aliis  noccm  paravit, 
seipsum  potius  impedivit.  Uudc  Augustinus  :  Ncmo 
non  prius  pcccat  in  sc,  quam  in  alium  :  sicut  alios 
volens  dcciperc,  apcrit  terram  prius,dcindc  oCfodit 
amplificando  foveam,  tandcm  nisi  sibi  benc  provi- 
dens,  incidit  in  eamdcm.  Lacus  dicitur  cujus  latet 
fundus  :  poccatura  voro  dicitur  lacus,  sccundum 
hoc  quod  finem  immincntis  cx  pcccato  ruina;  igno- 

ramus. 

In  hac  vita  cadit  pcccator  in  foveam  poccati,  sod 
landcm  in  dic  judicii  «convcrteturdolor  ejus,  »  id 
ost  peccatumcumjucunditate  hic  pcrpctratum,  ibi 


tantum  in  Afriea,  sicut  dicebant  quidam  haeretici, 
scd  «  in  universa  terra.  » 

Idco  dico  mirabile  «  quoniam  magnificentiataa,i 
id  est  magnificus  Filius  tuus,  «  est  elevata  super 
omucs  ccelos,  »  id  cst  super  omnem  angelicam 
crcaturam  :  vcl  supcr  omnes  cgbIos  materialiter : 
quod  fieri  non  posset,  nisi  ille,  homo  esset  ct 
Dcus. 

Proptcr  hoc  cst  admirabilc  nomen  tuum,  et  etiam 
proi)tor  hoc  quod  tu  «  porfecisti, »  id  est  perfectam 
fecisti  «  laudem  ex  ore  infantium  et  lacteniium,  • 
infantium  quantum  ad  ajtatem,  lactentium,  id  est 
simplicium,qui  indigcbant  pasci  simplici  doctrina. 
Laudcm  puerorum  pcrfectam  dicit,  quia  non  fit  ei 


dolorcm  incutiet  «  in  caput  cjus,  »  id  cst  animam  D  humanoingcnio,  sed  ex  sola  operatione  divinitatiB. 


ojus.  Puniclur  enim  ibi  anima  pro  omnibus  in 
quibus  hic  pcccavit,  »  et  in  verticem  ejus,  »  id  est 
in  superiorem  partem,  scilicct  ralioncm, «  iniquitas 
ipsius  dcsccndcl,»  id  est  peccatis  quibus  hic  con- 
scnsit  ratio,  ibi  absquo  omni  obca^cationc  destrue- 
lur.  Ex  quo  dixit  «  Dcusjudcx  justus,posuitadmo- 
nitionem  impiorum.  » 

Et  quoniam  ipse  talis  es'.,  ideo  «  confitcbor  Do- 
mino  »  id  est  laudabo  Dominum.  Accipitur  cnim 
confcssio  vel  de  pcccatis,vcl  in  laude,  «  sccundum,  » 
id  est  proptcr  «  justitiam  ejus,  »  et  psallam  bene 
opcrando  «  nomini  Domini,  »  id  cst  ad  amplifican- 


Pcrfccisti  dico  « propter  inimicos  tuos,  »  scilicoi 
pharisaios.  Hffic  prophetia  in  Evangclio  orcDomini 
docctur  exposita,  cum  a  Juda^is  prohibercntur  in- 
fantcs,  nc  laudem  Domini  resonarcnt,  respondit : 
«  Nonne  Icgistis^  quia  ex  ore  infantium  et  lacten- 
tium  pcrfecisti  laudem?  (Matth,  xxi.) »  Propter  ini- 
micos  dico  «  ut  destruasinimicum,»  scilicet  male- 
volum, "  ct  ultorem,  »  id  est  dcfensorem  suaa  legia, 
veritatcm  Evangelii  impugnantem. 

Idco  dicit  destrucs  «  quoniam  ogo  videbo  »  ia 
successoribus  meis  «  coclos  tuos,  »  id  est  sanctos 
apostoIos,qui  dicuntur  cccliyquia  continent  seoreia 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


222 


ipluunt  eliam  rorem  coelestis  doctrin<Te  fide-  A 
ode  per  ccDlosevangclicoslibros^qiii  sccreta 
itinent,possumus  accipere.CoBlos  dico«ope- 
jOTum  tuorum,  »  id  est  quos  ipsa  deitas 
,  estiper  digilos  pluralitcr  personarum  plu- 
m  in  deitate  significatiundealibi  manifeste 
Bm  nobis  notat  cum  dicit  :  «  Quis  appcndit 
terra;  tribus  digitis?  »  Videbsw  et  lunam,et 
, »  per  lunam  infcriorem  Ecclesiam  sub  apo- 
/el  gcncralcm  Ecclcsiam,qua3  pro  dcfcctu  ct 
anto  luna  dicitur  :  per  stellas  intclligit  cos, 

Ecclesia  in  seipsis  lucent  «  quas  »  stellas 
uaB  »  scilicet  coclum  et  lunam«  tu  fundasti » 
irmitcr  statuisti,  ut  quibuslibet  tentationi- 
:{ueam  dimovcri. 

ido  quidcm  ha;c  omnia  fccisti,  crgo  «  quid  -^ 
QO?  »  id  est  magnum  quid  video  hominem 
Br  hoc  quod  tu  cs  mcmor  ejus?  Praeparas 
er  Filii  tui  transmissioncm,  humani  generis 
ionem  :«  aut  quid  est  filius  hominis?>»id  cst 
itas  Christi,«quoniam  visitas  eum  »uniendo 
ium  tuum.  Quod  dicit,  filius  hominis,  notat 
»rum  hominem  csse  :  quod  dicit  hominis  et 
minum,  eum  non  ex  homine  patre,  scd  ex 
atre  humanitalem  traxisso  innuit 
osti  filium  hominis,  et  eum  filium  cum  vi- 

deitate,  id  est  Christum  intcgrum  «  mi- 
•secundum  deitatem.Humiliata  enim  fuitdi- 
,  quando  sibi  passa  cst  humanitatcm  uniri. 
ipostolus  :  «  Exinavit  semetipsufti  formam 
Bcipiens  (Philip.  ii).  »  Minuisti  dico,  ita,  ut 
iristus  sccundum  humanitatem  minus  habe-  C 
angelis,  quia  passibilis  et  mortalis  fuit,«sed 
»  quia  ctiam  ipsi  sic  fragili,  prout  Domino, 
ministrabant  :  ct  eum  prius  sic  minutum 
lasli  gloria  »  in  rcsurrectione«  et  honore  »  : 
nultitudine  servorum  per  cxaltationem  ad 
.  Cum  dicit  coronasti,  notat  de  corona  to- 
undi  resurrectionis  et  asccnsionis  gloriaali- 
onfiteri  :  et  sic  honoratum  «  constituiti  su- 
jra  manuum  tuarum.  »  etiam  supcr  angeli- 
eaturam. 

loniam  potuisseteum  constituisso  digniorem 
I8creaturi8,ncc  tamen  omniasubjecta  essent 
iliquis  episcopus  dignior  est  omnibus  aliis, 
nen  omnes  subjecti  sunt  ci),  subdit  :  «  sub 
B  ejus,  »  id  est  plenaric  subjecisti  «  omnia,»  jj 
imnes  crcaturas.  Sicut  onim  quod  sub  pedi- 
tcujus  est,  plenum  ei  subjectum  est,  ita 
i  omnia  :  licet  enim  adhuc  quidam  recalci- 
ihil  tamen  faciunt  nisi  ejus  pcrmissione.Vel 
edibusejus,»id  cst  sub  humanitate,qua3ideo 
licitur)  quia  per  eam  divinitas  ad  nos  dc- 
:.  Ostendit  per  partes  quae  orania  subjecerit 
» id  est  simplic^s  in  Ecclesia,  de  quibus  ait 
U8  Pctro  :  «  Pasce  oves  meas  {Joan,  xx),  » 
i,  »  id  cst  pra?dicatores  sanctos,  qui  tritu- 
:clesiam.  Unde  Moyses  :  a  Non  alligabis  os 
nturanti  [Deut.  xxv).  »  «  Universas  »  pro- 


pterhoc  ponitfeminium,ut  significet  illosquosdam 
fetus  in  Ecclesia;  «  insuper  et  pecora  campi  »  per 
pccora  campi  illos  qui  sub  nullius  cusiodia  tencn- 
tur  intelligit,qui  late  vagantur.  Per  hoc  quod  dicit, 
«  insupor,  »  notat  discrctioncm  illorum  a  bonis. 

Et  etiam  volucres  coDli,  id  est  elatos  in  supcrbia, 
«  et  pisces  maris,  »  id  cst  qui  curiose  victum  quae- 
runt,  sic  mundana  quacrunt  sollicite  :  sicut  enim 
pisces  qui  victum  sollicite  inquirunt,8icquidamut 
possideant,  ut  morcatorcs  :  quidam  naturas  rerum 
inquirendo,  ut  philosphi,  qui  perambulant  semitas 
maris.  Per  mare  accipimus  mundum,  qui  scmper 
in  motu  est,  sicut  mare.  Cum  superius  dixit,  «  mi- 
nuisti,  n  humilitatem  humanam  ostendit  :posthoc 
usque  de  humanitatis  cxaltationc. 

Ostcnsa  igitur  tanta  dignitate  ipsius,  quasi  con- 
cludens  in  cadem  admonitione,  in  qua  inceperat, 
desinit.  «  Domine  Dominus  noster.  >>  Et  notatur  ibi 
mysterium,  ut  sicut  a  bono  incipimus  sic  finia- 
mus. 

IN  PSALMUM  IX. 
TiTULUs  :  /n  finem  psalmus  David  pro  occultis  filii, 

«  Confitebor,»iste  psalmus  convenit  David,  qui  et 
hic  loquitur  pro  occultis  filii,  id  est,  Christi.In  hoc 
enim  psalmo  agitur  dc  occultis  Christi,et  jungit  nos 
in  finem,  id  est  in  Christum.  Intcndit  cnim  in  hoc 
psalmo  invitarc  nos  timorem  Christi.  Materia 
est  gesta  Christi  in  primo  et  secundo  adventu,  de 
quo  sic  agit.  Ostendit  Christum  in  secundo  adventu 
damnaturum  diabolumcummembrissuis.In  primo 
vero  ostenditquidfaciat  suis,et  quid  persecutoribus 
Ecclesiaj,  sive  capiti  Antichristo,  sivc  suis.  Postea 
ponit  imprecationem  Ecclesia?  persecutoribus.Dein- 
de  attendens  mala  quai  Antichristus  faciet  Eccle- 
sio),  cum  qua^stione  ipsa  mala  enumerat.  Ultimo 
precalur  finem  mundi. 

Praavidens  prophcta  destructionem  inimicorum 
in  secundo  adventu,  in  quamdam  exsultationem 
prorumpit,  dicens  ;«Confitebor  tibi,  Domine,'>con- 
fesssione  laudis  «  in  corde  »  dicit,  quia  nulla  con- 
fessio  valet  qua3  ex  corde  non  procedit,  «  meo  » 
dicit,  cui  dominatur,«toto  »  dicit,  quia  nulla  mala 
cogitatione  impeditur  et  aliis.  «  Narrabo  omnia 
mirabilia  tua,  »  non  ideo  dicit,  quod  orania  ejus 
mirabilia  narret,  sed  quaecumque  dicit  de  eo  mira- 
bilia  sunt. 

«  Laetabor  »  etiara  in  animo,  «  et  cxsultabo  »  in 
corpore,  non  in  mundani8,sed«  in  to  »  «  psallara,» 
etiara  bene  operando  «  nomini  tuo  »»  ampliando, 
«  0  Altissime,  »  scilicct,  quia  altissiraus  es. 

Laetabor  dico  et  exsultabo.  «  In  convertendo  ini- 
micura  racura  retrorsura,«  id  est  in  consideratione 
conversionis  iniraicLLicet  cuira  hic  nobis  quodam- 
modo  dominetur,  taraen  in  die  judicii  prorsus  ejus 
dorainium  destruetur.Conversio  vero,id  estdestru- 
ctio  illius  dorainiipcrmortem  Christi  incocpit,indie 
quidera  judicii  plcne  consummabitur.Ulo  converte- 
tur,  suique  sequaces  «  infirmabuntur,»id  ostamit- 
tent  polestalem  nocendi  :  quae  iterum  inflrmatio  in 


223 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPIST.  OPP  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


23i 


hac  vita  incipit  per  mortcm  Chrisli  :  et<c  peribunt»  A 
ffiterna  damnatione,  rcmoli  «  a  facie,  »  id  cst  a  co- 
gnitionc  tiia  juxta  qiiod  dicitur  :«  Tollatur  impius, 
nc  vidcat  gloriam  Dci  (/5.  xxvi).  » 

Ideo  peribunt  et  infirmabuntur  «  quoniam  tu  fc- 
cisii  meam  causam,  »  id  cst  mihi  utilcm.  Ibi  cnim 
paticntio)  ethumilitatisnobisoxomplum  reliquit:et 
«  judicium,  »  id  cst  scntcntiam  mortis,  datam  ab 
ipsis  Judaeis,"  fccisti  meum,  »  id  est  mihi  ulile.Per 
mortem  enim  tuam  redempti  sumus  :  et  potcs  de- 
strucre  adver8arios,quia  «  tu  sedes,  »  id  est  quics- 
cis  «  supcr  thronum,  »  id  est  in  regali  sede ;  «  qui 
judicas  justitiam,  n  id  ost  juste,  ct  per  hoc  notat 
quod  Deus  eos  velit  dcstrucre. 

«Judicas  juslitiam»hanc,scilicet:«Incrcpasti  gcn- 
tcs,  »  id  cst  gontilitcr  vivenles  damnabis,  incre-  w 
pando  cos  de  malcfactis;  «  impius,  »  id  est  dia- 
bolus,  »  poribit  »  in  a^ternum,  scilicct,  «  nomen 
eorum,  »  id  est  omncm  potcstatcm  «  corum,  »  id 
cst  gentiliter  vivcntium,  dclcbis  in  aitcrnum.  Et  ne 
acciperemus  in  ajternum  usquc  ad  fincm  mundi, 
sicut  Moysos  ait  :«  Rcgnabit  Dominus  in  a;ternum 
et  ultra  (Exod,  xv) ;  »  subdit,  «  ct  in  saiculum,  » 
subsccutivum  hujus  sajculi. 

Peribit  impius,  quia  «  framea;,  id  est  tcntatio- 
nes  «  inimici, »  id  est  diaboli,«  dcficient  in  fincm^'» 
id  est  postquam  devcnient  in  ultimum  finom,  «  ct 
destrues  civitates  corum,  »  id  cst  collcctiones  sub- 
ditorum,munilasscntontiisfalsorumadsuoserrores 
defendendos.Et  tunc  «pcribit  memoria  cornm, »  illa 
scilicct  aEfcctio  quam  habent  sancti  pro  cis  in  hac 
vita  existentibus.Undc  in  Evangelio  :  «  Inter  nos  ct  C 
voschaos  magnum  firmatum  cst  [Luc  xvi)  »  «  cum 
sonitu,  »  id  est  magno  dolore  pcreuntium.  Sicut 
enim  aliqua  civilatc  pcrcuntc,magnus  d.ilorctma- 
gnus  sonitus  cst,  ita.crit  in  illis  percuntibus. 

«  Ipsi  ita  peribunt,  Dominus  autcm  permanctin 
ajtcrnum,  »  vcrc  pcrmanet  in  a;ternum,  quia  «  pa- 
ravit  thronum  suum  in  judicio,  »  id  cst,  dum  judi- 
carctur  :  vcl  in  judicio,  ut  judicct  ;«ct  ipsc  judicabit 
«  orbem  terrae,»id  cst  omncs  bonos  viventcs  in  cir- 
cuitu  tcrrop,  «  in  aequitate,  »  scilicct  pro  meritis ; 
a  judicabit  eliam  populos,  »  scilicct  poccalorcs,  » 
in  justitia,  »  id  cst  pro  mcritis  singulorum. 

Ilactenus  cgit  dc  sccundo  advcntu,nunc  dc  primo 
ingreditur  :  ct  primo  ostcndit  quid  Ghristus  faciat 
suis  ;  in  secundo  advcntu  judicabit,et  ipsc  idem  Do-  n 
minus  in  hac  vita  factus  cst  refugium  pauporum. 
«  Factus  est»bene  dicit,  quia  cum  Dcus  nihildebe- 
ret,  homini  (homo  cnim  per  suam  culpam  ab  eo  rc- 
cesscrct)fccit  tamen  mediatorcm,perquem  rcdime- 
ret,  «  rcfugium,  »  dicit  pcr  simile  :  sicut  enim  pu- 
gnantcs  cum  stare  ncqucunt,ad  aliquam  munitionem 
fuginnt,  sic  fidclcs  cum  pcr  vircs  proprias  staro 
ncqueant,  ad  Chrislum  refugiunt,  qui  vcl  ministrat 
tolerantiara,vel  mitigat  passioncs.Pauporem  vocat, 
qui  licct  habeat,tamcn  terronacupiditatc  vacuatus, 
ccDlestis  dcsirat  largitate  ditesccre  :  ipse  cst  ctiam 
adjutor  ad  cooperandum,ut  si  aliquis  incipiat  jeju- 


naro,Deus  ei  manum  apponat  :  adjutor  dico  in  tri* 
bulatione.  Illud  cnim  dulcissimum  cst  adjutorium, 
quod  in  neccssitate  proistatur,  sicut  in  alio  psalmo 
dicit  :«Invoca  mc  in  dio  tribulationis,  ct  eru^m  te, 
et  honorificabis  me(P5a/.xux)  ;»ct  non  quocumque 
modo  adjutor  in  tribulatione,  sed  in  opportunitati- 
bus,id  cst  secundum  quod  opportunum.  est.Si  enim 
tribulatus  roget  removeri  tribulationcs,  non  est  di- 
gnus  exaudiri  :  si  vero  tolerantiam  deprocatur,  di- 
gnus  cst  exaudiri. 

Adjuvas  in  tribulatione,  et  etiam  non  delinqucs, 
id  esi  non  patcris  eos  devinci.Licet  relinquas,id  est 
ad  boram  patiaris  trtbulari,vel  etiam  aliquando  ca- 
dcre  :  sunt  cnim  aliqui  casus  utiles,  ut  impetus, 
«  quajrenles  te,  Domine,  »  id  cst  illos  qui  omnibus 
modis  volurtati  tuaj  oblempcrare  nituntur. 

Et  quoniam  non  dcrcliquisti,  ideo  «  sperent  in  te 
omncs  qui  novcrunt  nomcn  tuum.  «  Noscere  acci- 
pit,  non  ex  interiori  cognitione,  scd  in  sola  fidc  el 
bona  opcrationo.  Unde  Joanncs  :«Qui  dicit  senosse 
Deum,  et  mandata  ejus  non  custodit,  mcndax  esl 

(/  Joan.  1).  » 

Non  dcrelinquit  suos,sed  rcquiret  sanguinemeo- 
rum:  ct  ideo«psallite  illi  Domino,»et  detcrminatcui 
Domino,scilicctqui  corporaliter«habitat  in  Sion,»id 
est  in  Judaia.  Sion  namquo  Judeai  caput  e8t,in  qua 
Christus  praiscntia  corporis  habitavit.  Undeet  ipso 
ait  :  «  Non  sum  missus  praiseatia  corporis,  nisi  ad 
oves  qut-B  pericrunt  domus  Isracl  (MaUh.  xvj,»  Vd 
per  Sion  Ecclesiam,  quac  spcculatio  est,  possumus 
accipcre  :  «  Annuntiate  inter  gcntes,»  id  estgentili- 
tcr  viventes,«  studia  ojus,  »  hoc  scilicet,»  quoniam 
ipse  est  requirens  sanguinem  eorum,  >*  id  estqu»- 
rcntium  Dominum,  «  recordatus  ost,»scilicettribu- 
latorum  ct  Iribulantium.Dcus  suorum  videturobli- 
tus,  cum  cos  tribulari  permittit :  recordari,quando 
cis  subvonit.Studia  dicit,quia  Deusnon  tantumju- 
dicat,  scd  studiose  vindicat.wRccordatus  est  tribu- 
torum,  et  non  cst  oblitus  clamorem  pauporum,»id 
est  supplicium,  qui  non  possunt  tribulationes  sus- 
tinere,  miscrctur  statim  Dcus,  ct  liberat  atribular 

tionc. 

«  Clamorem  pauperum  »  dicentium  :  «  Miscpere 
mci,  Domine,  »  scilicct.hoc  modo,  «  vide  humilita^ 
tem  mcam,  »  id  est  afflictionem  meam  :  vide,dico, 
«  de  inimicis  meis,»  id  est  de  superbia  inimicoruiB' 
Si  enim  consideras  modum  superbe  inferontiom, 
potcris  cognoscere  quanta  sit  afQictio  patientium. 
Quod  dicit  Domino,«Vidc  humilitaicmmeami»p^ 
simile  loquitur.Sicut  enim  aliqui8,si  eum  Dominui  ^ 
suus  videat,  melius  pugnat,  ita  fideles  Ghristi, ,«  -s 
Deus  eos  vidcat,  melius  tolerant  Videre  enim  Do*  ^^ 
mini,  juvare  est. 

«  Vide  humilitatem  meam.  »  Et  stc«ezsultaboia  -  _ 
salutari  tuo,  »  id  est  in  salutione  tua.  .  '^ 

Et  sdco  dcbeo  cxsultare,quia  tu  es  illovquiesal;  ^ 
tas  mc,  »  id  est  rcmovendo  «  do  portis  mortiB,»»1B 
est  de  malis  operibus,per  qu®  intratur  inififeil^USH^. 
ita  ut  ego  sic  exaltatus  positus  •  in  poriiB  filiaB  Sio&yi' 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


226 


idestinYirtutibusqu®  suntintroitusadEcclesiam,  A  iHc,  quia  video  lanlam  tribulationcm  inferri  tuis 


quac  dicitur  jilia  Sion,  quia  generata  fuit  in  Sion,  id 
estin  Judaea,in  passioneChristi.  Vel  etiam  dicitur 
filia  Sion,  id  cst  filia  speculationis,  quia  non  csset 
Ecclesia,nihil  Dcum  specularetur,  annuntieni »  om- 
nibus  aliis  «  laudalioncs  tuas  omnes,  »  non  (juod 
pmaia  qua;  possunt  de  co  cum  laudo  dici  dicat,s(yl 
quidquid  dicct,  laus  cjus  erit. 

Et  quia  sic  exallas,  «  exultabo  in  salulari  tuo.  >» 
Hic  incipit  dicere  quid  faciat  pcrsccutoribus  Ecclo- 
sia»  in  primoadventu.Continuatio  :  Suis  ita  subvcuit 
Dcus,  «  scdgentes,»  idcstgentilitcrviventes,«infixaQ 
sunt  in  interitu  quem  fecerunt, »  Cum  enim  alios 
corporaliter  interimunt,  seipsos  ipiritualiter  intor- 
ficiunt.  «  Infixae,  »  pcr  simile  dicitur.  Sicut  cnim 


ab  illo,  quod  videris  rccessisse  a  tuis. 

Et  ideo  «  ut  quid,  Domine,  recessisli  longe,  »  id 
est  pormittis  tuos  tantum  tribulari,  et  «  despicis, » 
otiam,id  est  sicut  videris  rccessissejta  etiam  vide- 
ris  despicero  «  in  oportunitatibus  in  tribulationo?  » 
id  cst  cum  in  tantis  tribulationibus  opportunum 
videretur  ut  Deus  confortarct  suos  pcr  miracula, 
videbitur  suos  despiccre,  cum  nec  miracula,  nec 
aliquam  ttdcm  ministret  confortationem.  llic  vult 
enumerare  mala  quaj  Antichristusinfcret  fidelibus, 
ct  enumerando  ostcndit  ipsa  mala  nocero  infercn- 
tibus,  prodesse  paticntibus.  Continuatio  : 

Recessisse  videris^  quia  «  superbit  impius,»  et  ex 


,  .   ^  ,.     1   .  .     .  superbiasanctosafflimt  singularis  ille,  id  est  Anti- 

ciavus  mfixus  vel  m  luto,pcr  sc  non  potcsl  resur-  n    u  •  *         *  j         •  i  •*    •        j-* 

.,     .     .  ,       ...       '*^       ...        *^  B  christus :  ct  dum  sic  superbit  «mccnditur  pauper.» 

gere,  lU  ipsi  hom.oida)  a  ncqml.a  sua  pcr  sc  non  Y  p^^  i„e.endilur  notat  et  quod  tribuletur  et  quod 


possunt  rcsurgerc.  Et  etiam  «  pcs  corum,  »  id  est 
afrectio  eorum,  cst  comprchcnsus  «  in  laquco, »  id 
est  in  dolosilate, «  isto  qucm  absconderunt,»  idcst 
aliis  occulte  tetenderunt. 

Ipsi  ignorant  hoc  judicium  Domini  esse  datum 
supcr  eos  in  hac  vita,  sed  «  Dominus  cognoscetur 
facicnsjudicia,»  ideoquia  «  peccatorcstcomprchen- 
sus,»  in  hac  vita  «  in  opcribus  manuum  suarum,» 
id  cst  in  dclectationibus  suarum  operationum. 

Quia  peccatorcs  sic  persequuntur  Ecclesiam  Dei, 
ideo  «  convertantur  »  a  proposito  persequendi,  et 
prscipitcntur  «  in  infcmum,  »  materialem  :  pecca- 
torcs  dico,  scilicet  «  omnes  gentes  qu®  obliviscun- 
ipr  Deuoi, »  id  est  qui  vel  fidem  non  habent  :  vel, 
si  babent,  opera  Dci  non  faciunt. 

Vere  convertcntur,  quia  pauperes  remuncrabun- 
tur,ct  hoc  est «  quoniam  obiivio  paupcris  non  crit  in 
fincm,  1  id  est  in  oetemum  :  quia  licet  Deus  in  hac 
vita  videatur  pauperum  oblivisci  tamen  veniendo  in 
fine  sfficuli,  non  obliviscetur  Dominus  eorum  :  ct  si 
pauperum  simpliciter  rccordatur  Dominus,  tuno 
multo  potius  patientia;  pauperum  recordabitur :  et 
hoc  est  «  patientia  pauperum,  »  id  cst  merccs  pa- 
tientiae  pauperum,  «  non  peribit.  »  Uic  imprecatur 
contra  persecutores. 

Et  ut  patientia  ipsorum  non  percat^  «  tu  Domine, 
^xsurge,  non  confortetur,  »  id  est  non  prosperctur 
diu  in  persecutione  sanctorum,«homo,  »  id  est  An- 
tichristus,  qui  cum  dicat  se  essc  Deum,  tamen  sim- 
pliciter  homo  est.  Ipse  non  confortetur,  et  etiam  J) 
«  gentes,»  scilicet  sequaces  et  complices  cjus  « ju- 
diccntur  in  conspectu  tuo,id  est,  »  licct  alii  ncsciant 
eos  judicatos,  tamen  apud  te  sunt  judicati. 

Hoc  modo  judiccntur.  «  Constitue  super  eos  lc- 
gisiatorem, »  id  cst  Antichristum,  qui  constituat 
super  eos  legem  contrariam  legi  Christi,  et  etiam 
hoc  modo  judicentur,  ut  «  ipsae  gentcs  sciant»  ali- 
quando  «  quoniam  ipsi  sunt  homines, »  id  cst  carna- 
ies.  Propheta  prospiciens  tantam  persecutionem  fu- 
turam  ab  ipso  Antichristo,conqueritur  quasi  Deus 
rccessisset  a  suis,  ipsius  malefacta  enumerando. 
ContinuatiQ  :  Ideo  precor  ut  non  confortetur  homo 


quod  tribuletur  et  quod 
purgetur.  »  Superbit  impius,  »  ct  castigant  ipse  et 
sui  mala  consilia  adversus  sanctos,  in  quibus  «  com- 
prehenduntur.  a  Per  oomprehenduntur  notat  eos 
nocentcs  suis  ipsis  laquois  impediri. 

Supcrbit  impius,  paupor  inconditur,  laudatur 
etiam  poccator,  secundum  acta,  laudatur  dico  «in 
desideriis  animae  suac,  »  quia  suceedunt  ei  omnia 
qnoe  desiderat,  et  sic  laudantes  dicunt:  Non  posset 
h.TC  facere  nisi  Deus  esset  cum  eo  «  et  ipsc  ini. 
quus,  »  quiavoluntate  habet  nequitiam  «  bcnedici- 
tur,  »  id  est  exaltatur,  quia  ctiam  in  mahs  operi- 
bus  bcne  agere  dicitur. 

Et  quoniam  sic  laudatur  et  benedicitur,  ideo  «  cx- 

fj  accrbavit  Dominum  peccator,  »  ille  singularis,  id 

est  iram  provocavit,ot  idco  etiam  quia  ipse  «  non 

qua^ret,»  sibi  Deum  adjutorcm  :  agens«  secundum 

multitudincm  irae  suac,  »  id  cst  muUo  furorc. 

«  Non  ost  ctiam  Deus  in  conspectu  ejus,»  id  est 
non  attcndit  Dcum  aliquid  possc  :  et  praster  ha3C 
omnia  «  viac,»  id  cst  opcra  ipsius,  «  sunt  inquinatae 
«  in  omni  tempore,  id  cst  nunquam  fccit  aliquod 
bonum. 

Et  ideo  exacerbavit,quia  «  auferuntur  judicia  tua 
«  a  facie  ejus, »  id  cst  a  oonsideratione  ejus,  quia 
ncc  te  altendit  rectorem  rerum,nec  futurum  judi- 
cem,  ethocideo,  quia  «  dominabitur  omnium  ini- 
micorum  suorum,  quia  realiter  subjiciet  omncs 
reges  terrae . 

Vere  dominabitur,quia  « ipsedixitincorde  suo,» 
id  est  tibi  compctendi,  «  movebor  a  gcneratione,  » 
una  mihi  subdita  «  in  aliam  generationem,»  mihi 
subjiciendam,sed  «  non  sine  malo,«  id  estquineis 
mala  infcram.Ilic  notatnimiam  malitiam  ncquitiae 
illius. 

Ipse  etiam  talis  cst « cujus  osoi^t  plenum  malitia,» 
id  est  blasphemia  in  Deum  «et  amaritudine,»  quia 
amara  verba  ct  turpia  dicit  hominibus  «  et  dolo, »» 
quia  scducit  homines  per  latcntcs  seductiones,id  cst 
pcr  promissiones,  ctc. «  Sub  linguaejus  laboret  do- 
lor,  id  est  in  corde  cjus,  quia  nihil  aliud  cogitat, 
nisi  ut  fidelibus  laborem  et  dolorem  inferat.  Vel 


227 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  1.  —  COMMENT.  BIBL. 


Zzo 


«  8ub  lingua  cjus,»  quiaaudientes  plus  timentlin- 
guam  cjus,  quam  laborem  et  dolorem. 

2  Sedet,  »  id  est  immoratur  u  in  insidiis  cum  di- 
vitibus,  »  id  est  potentibus,  per  quorum  auxilium 
homines  decipict,  «  in  insidiis,  »  dico,  positis»  in 
occultis  >»  locis.Occulte  cnim  fallet  boinincs,  ad  se 
propbetarum  scripturas  converLens,  sic  diccns  : 
Ego  sum  promissus  Messias.  In  me  etiam  complctur 
prepbetiaqufB  dicit: « Adorabunteum  omnes  reges, 
omnes  gentes  servicnt  ei.»  {Psal.  lxxi.)  Ad  boc  se- 
det  «  ut  interficiat  innocentem,  »  spiritualiler. 

«  Oculi  etiam  ejus  in  pauperem  respiciunt, »  per 
afTectum  misericordiaB.  Dicet  enim.  Movebor  erga 
te,  quia  ila  tribularis  desine  stultitiam  illam,  ct 
converte  ad  me  :  exterius  ostendit  se  babere  affec- 
tum  erga  illos,  sed  interius  «  insidiatur,  »  boc  est 
quod  dicit «  in  abscondito,  quasi  leo  in  spelunca 
«  sua,  »  scilicet,  cum  comparat  eum  lconi,bominc8 
eum  pcr  violentiam  sibi  adbifirere  coacturum  osten- 
dit.  Cum  vero  dicit,  in  spelunca,  »  dolosc  eum  agere 
insinuat. 

Etad  hoc  scilicet  «  insidiatur,  ut  rapiat  pau- 
perem,  »  et  ne  rapinam  semper  violentam  intelli- 
gamus,  subdit  «  rapere  pauperem,  »  dico,  etiam 
«  cum  attrabit  eum,»  id  est  dum  aliquibus  blandi- 
tiisseduciteum.Per  boc  quod  repetit, «  insidiatur,» 
ostendit  eum  valde  studiosum  ad  insidias. 

Insidiatur  pauperi  ut  rapiat,  et  rapiet,  quia  «  hu- 
«  miliabit  eum,  »  id  cst  inclinabit  eum  sub  suis  le- 
gibus.  «  In  laqueo  suo,  »  id  cst  ipsius  Anticbristi, 
quandiu  aliis  paratlaqueum  ipscin  eo  illaqueatur. 
«  Inclinabit  se,  »  id  est  paulatim  descendct  ad  rui- 
nam  :  quanto  enim  magis  alios  tribulat,  tanto  pro- 
pior  ipse  est  ruinaj,  «  et  cadet,  quiaDominus  intci^ 
liciet  eum  spiritu  oris  sui,  sed  tum  tandem  cadot 
«  cum  dominatus  fucrit  paupcrum,  »  quos  sibi 
subjiciet. 

Et  merito  cadet.  «  Dixit  enim  in  corde  suo,»  id  est 
tractavitin  corde  :  quia  sicut  dixit,verum  csse  pu- 
tavit:  «  OblituscstDeus  »  suorum,et  «  avertit  facicm 
suam,  »  id  est  prajsentiam  suam  «  no  videat,  » 
opera  qua  ego  facio,  punicndo  eos,  nec  etiam  « in 
finem,  »  id  cst  nec  in  bac  vita  nec  in  futura.  Vi- 
dens  Propbeta  bomines  futuros  in  tempore  Anti- 
cbristi,  praj  nimio  tribulatione  mortem  expetere,in- 
ducens  personam  eorum  prccatur  finem,et  secun- 
dum  adventum  Cbristi,sicut  etiam  superius  in  per- 
sona  eorum  conquestionem  facit.  Continuatio  : 

Ipsc  dicit  quo  Dcus  obbtus  est,scd  tu  «  Domine 
Deus,  exsurge,  et  exalletur  manus  tua,  »  id  est 
vindicta  tua  «  ne  obliviscaris  pauperum,  sicut  ille 
sstimat. 

Et  bene  debes  te  vindicare  de  eo,  quia  «  ipse  im- 
pius  irritavit  Dcum,  »  et  propter  quid  irritavit?  Id 
est  quaa  fuit  principalis  causi  illius  irritationis? 
Hffic  scilicct  i<  dixit  enim  in  corde  suaj, »  sic  babens  : 
Dominus  «  non  requiret,  »  id  est  vindictam  non  ac- 
cipiet :  et  idco  baic  irritatio  maxima  fuit,  quia  con- 
tra  ipsum  Deum  sermodirigitur,  et  hoc  est  ponere 


A  08  in  coclum.  Interrogando  loquens,  ad  inquisitio- 
ncm  nos  admonet  :  cum  respondet  inquirentibus 
satisfacit. 

Ipso  dicit  «  non  requirct  a  sod  tu,  Domine,  vides, 
ut,  qualiter  «  tradas  in  manus  tuas,  »  id  est  vindi- 
ctas  tuas.  Vcre  vides  istud,  quia  ncc  profunditas  co- 
gitatioaum  latot  visum  tuum  :  et  boc  est  quod  dicit 
«  quoniam  tu  considcras  laborem  ct  dolorem,»  id  est 
cogitationem  de  dolore  et  laborc  inferendo  aliis. 
Unde  supcrius  dictum  cst  :  Sub  lingua  ejus  labor 
et  dolor. 

Bene  debes  eos  tradere  in  manus  tuas,quia  « tibi,» 
id  est  tuaj  custodia)  « pauper  derelictus  est,  »  id  est 
in  nullo  alio  confidit,  nisi  in  te  solo,  et  pauper  dere- 
lictus  tibi  non  frustrabitur,quia  « tu  cris  adjutor,  » 
j^  id  est  cui  mortuus  est  diabolus,id  est  pateretma- 
ter,  scilicet  voluptas  carnis.  Diabolus  ideo  dicitur 
pater,  quia  omnes  bomines  animales  in  peccato  et 
gencrantur  ct  nascuntur.  Voluptas  ideo  mater :  quia 
sicut  matcr  gignit  puerum,ita  carnis  voluptas  nutrit 
stultum. 

Quia  tibi  est  paupcr  derelictus,  ideo  «  contere,  » 
id  est  anniblla  «  brachium  »  id  est  fortitudinem  et 
potontiam  «  peccatoris  »  in  actu  «  et  maligni  »•  in  vo- 
luntate,et  jam  tcmpus  cst  ut  dcstruatur  ejus  poten- 
tia  :  quia  et  illius  noquitia  est  consummata,et  Eccle- 
siaillius  perseoutione  purgata;  ethoccstquod  sub- 
dit :  «  quajretur  peccatum  »  ponamus  ut  quaeratur 
quem  locum  habeatin  Ecclcsiapeccatum  illius  «  et 
non  invcnictur  » locus  ipsius  peccati.Ubi  enim  nibil 
restat  purgandum,  ibi  irapius  non  habot  locum. 
C  Brachium  illius  conteretur  «  Dominus  autem  re- 
gnabit  in  ajternum  »  et  sic  dico  in  aeternum  ut  in- 
telligatur  «in  sa3culumsa)culi»ct  ne  gentesdicerent, 
et  nos  cum  eo,  subdit  «  vos,  gentes,  peribitis  de  terra 
illius  »  remoti  scilicet,  de  terra  viventium. 

«  Vere,  gentes,  peribitis,  quia  Dominus  cxaudivit 
dcsidorium  paupcrum  »  quia  etiam  «  prajparationcm 
cordis  eorum,  »  id  est,  ex  quo  habent  voluntatcm 
paratam  sive  a  Dco,sivc  a  seipsis  «  audit  auris  tua. » 
Alia  translatio  habentconcupisccntiam  ubi  nosha- 
bemus  praeparationom,  ct  ideo  sic  legamus,  ut  idem 
valcat  cum  concupiscenfia  :  sic  «  desiderium  exau- 
divit  et  praeparationem,  »  id  est  id  ad  quod  ipsi 
omni  conatu  virium  nitcbantur  orando  assequi. 

Dcsiderium  exaudivit,  hoc  scilicot,  «judicarepu- 
D  pillo  et  humili,  »  id  est  ad  honorera  pupilli  et  hu- 
mili  ita  judicare  «  ut  homo  non  apponat,  »  id  est 
non  praesumat  « magnificarc  ultra  se  super  terram  » 
sciiicet,  viventium,  quaj  terra  dicitur  propter  soli- 
ditatem. 

IN  PSALMUM  X. 
TiTULUS  :  In  finem  psalmus  David. 

«r  In  Domino.»  Istcscilicet  psalmus  convenit  David 
propbetaB,  qui  ct  hic  loquitur,  dirigens  auditores  in 
finem,idestinChristum.Inlenditonimin  hoc  psalmo 
nos  admonere  ut  resistamus  baGreticis.  Materia  est 
CbristuSjde  qua  sic  agit.  Ostenditenm  in  isto  judi* 
cio  suo  quosdam  excoecare^ut  sunt  baeaetici.Ostendit 


m 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


230 


ctiam  quod  a^juvel  suos  et  protcgat,ne  succumbant  A  palpebrro   clauduntur  et  apcriunlur,  ita  et  divinaj 


illorum  haeresibus.Ostenditeliam  quod  puniatillos 
impioSyCt  sic  incipit  contra  hajrctico8,ac  si  diceret : 
Resistite  haereticis  exemplo  mei,qui  «  confido  in  Do- 
mino,  »  et  ideo  «  quomodo,  »  id  est  qua  audacia 
w  dicitis,  »  id  est  audetis  diccre  ?  ad  detrimentum 
animas  meaj  «  Transmigra,»  id  est  transi  de  vilitate 
intelligentiffi  scripturarum  in  qua  es^ad  altitudinem 
intellectus  nostri  :et  hocestquod  dicit«in  montem,» 
et  tunc  erit  sicut  passer.  Quoddam  gcnus  est  passc- 
nim,qui,relictis  locis  humilibus,nidificant  in  mon- 
tibu8,ut  sibi  caveant  a  laqueis.  Istis  passcribus  pu- 
tant  hsretici  illos  esse  similcs,quos  sibi  adjungunt. 
Alia  autem  translatio  habet,  sicut  avis,et  secundum 
hoc  dicit  Propheta  :  Si  ego  transmigrarem  ad  vos, 
essem  sicut  avis,  id  est  instabilis. 

t  Dixi  confido  in  Doraino,  »  et  hoc  neccsse  est 
«  quoniam  ecce  »  scilicet  in  manifesto  est  «  pccca- 
torea  intenderunt,  »>  id  est,  sui  parti  applicucrunt 
«arcum,»  id  estdivinam  Scripturam.Dicendo  pec- 
catore9,08tendit  quod  proptcr  peccata  sua  cxcajcati 
Bunt,«sagittas,»id  estsententias  suas  « paraverunt,»- 
id  est,  rationes  et  auctoritates  ad  eas  verisimilos 
ostendendas  inquisierunt,  « in  pharetra,»  id  est  in 
venenato  corde  suu:ad  hoc  scilicet, «  ut  sagitlent,  » 
id  est  occidant  ipsi  «  rcctos  corde  »  exislenlos  »  in 
obscuro,»  sagittent  in  obscuritate,id  est  in  simpli- 
citateiipsi  hojretici  sagittent,  scilicct  non  illumina- 
tosetsapientesviroSjSed  idiotas  et  eos  qui  Scriptu- 
ras  ignorant,aggrediuntur  sagittarc.  Vel  exislcnlcs 
•  in  obscuro,  »  id  est  in  ambiguitate,  scilicet  quod 


Scripturffl.Divina  Scriptura  clausa  bono,comprobat 
cum:quialicetbonus  ignoret  cam,non  ncgligit,nec 
eara  corrumpcndo  suura  sensum  apponit.  Aperta 
comprohat  malum  :  quia  non  graliaj  Dei,  scd  suo 
ingcnio  rcpulal  et  supcrbit. 

«Interrogant  filios  hominum»)quiaipscaDominus 
intcrrogat  justum  et  impium, »  et  bonus  convcnien- 
tcr  respondet,  scd  «  qui  diligit  iniquitatem, »  id  est 
malus,ita  respondet,  ut  in  ipsa  responsione  appa- 
reat  quod  «  odit  animara  suam.  »  Ex  quo  dixit,  Do- 

minusinteraplosanctuo8UO,ostenditquodDominu8 
suos  protcgat,  nunc  vcro  ostendit  quomodo  adver- 
sarios  puniet.  Gontinuatio  : 

Iniquus  odit  animara  8uara,et  Dorainus  «  pluit  la- 
»>  qucos,»  id  est  errores,  quibus  illaqueantur  «  super 
peccatoros,  »  id  cst  ad  dctriraentura  peccatorum. 
Pluit  dicit,  quia  sancta  Scriptura,  quae  aliis  pluvia 
fructiflcans,  ipsis  vertitur  in  laqueos  ct  errores  : 
«  ignis,»  id  est  ardor  concupiscentiae  «  et  sulphur, » 
id  est  fetida  opcra  «  et  spiritus  proccllarum,»id  est 
tempestuosi  actus  :  cst  «  pars  corura  »  pars  dico 
«calicis,»  id  cst  judicii  Dei.  In  hac  vita  judiciura 
Dci  vocat  calicora  :  quia  quibusdam  vitam,quibus- 
dara  raortera  propinat,vel  calicera.id  est  ajterni  ju- 
dicii  est  pars  «  ignis  »  infcrnalis  «  et  sulphur,  »  id 
est  fetor  inferni  «  et  spiritus  procellarura,  »  id  est 
impetus  ajternae  daranationis. 

IdcoDorainusadjuvatsuos«quoniarajustusDomi- 
nus  dilcxit  juslitiam  »  et  haec  est  justitia,  ut  suos 
adjuvet.Pluitlaqueosetca^tera  mala,  quia  «  vultus 


admistione  veritatis,  suam  falsitatem  conantur  tc-  ^  ejus,  »  id  est  ira  ejus  quac  pcr  vultura  inteUigitur 


gere  :  «  Sagittent  (dico)  rectos  corde  in  obscuro,» 
id  est  in  simplicitate,  quia  per  Scripturas  nesciunt 
86  defendere. 

Intendenint  (dico)  arcum  «  quem  destruxorunt  » 
malis  interpretationibus  ea  «  quaj  tu  perfecisti,»  id 
est,  perfecta  fecisli,  divinam  scilicct  Scripturara  : 
licetenim  prophetajctaliidicantur  scripsissc,taraon 
ipsi  nihil,sdd  Deus  per  eos  scripsit.  Vel «  quera  pcr- 
fecisti,»  id  est  Christum  quera  dicuntur  destrucro, 
aliquiddeipsius  veritate  ncgando,utsioranibus  aliis 
concessis,negarent  virginera  peperisse.  Ipsi  destru- 
xerant :  «justus  autem  quid  fccit  ?  »  id  est  Deus :  per 
bocqaoddicit  eum  justum,innuit  quod  suos  diebct 

adjuvare,  et  adversarios  reprobare. 


«  videt  oequitatera,  »  id  est  raalis  reraunerat  quod 
justura  est  Unde  dicitur  :  Qui  in  sordibus  cst,  sor- 
doscat  adhuc. 

IN  PSALMUM  XI. 
TiTULUS  :  In  fitwm  psalmus  David^  pro  Octava, 

«  Salvura  rae  fac. »  Qui  enira  et  ipse  hic  loquitur, 
pro  octava,non  pro  tiraore  solius  judicii,  sicut  su- 
perius  in,«Doraine,ne  in  furorc,»  sed  pro  habenda 
octava,id  est  aeterna  gloria^quae  dabilur  in  die  illa, 
ad  quara  pcr  istum  Salvatorem  quera  inducit,felici- 
ter  putat  pervcnirc  :  ct  dirigit  nos  in  finera.Hortatur 
enim  nos  ot  suos  contcmporuneos  ctomncsalios,ut 
Cbristum  finera  suaj  cxspoctationis  ponant.Materia 


Quid  fecit?  ecce  quid  fccit  «  Dorainus  »  oraniura  D  *^st  Christus,  dc  qua  sic  agit:  oslendit  salvationem 


e«t « in  iemplo  sancto  suo  »  «  Dominus,»  id  est  qui 
dominatur  omnibus  suis  quadam  familiari  doraina- 
tione;  « in  coclo,»  id  est  in  suis  secrctariis:  ost  ibi 
•«edes  ejus,»quia  ibi  sine  oCfensa  requiescit  ctju- 


Habitat  in  iempIo,sedct  in  coclo,  nccctiam  mino- 
rBsderelinquit :  et  hoc  quod  dicit  «  oculi  ojus, »  id 
tttaffectus  misericordiarum  «  respiciunt  in  paupo- 
nm»  ac^QVAn^o»  sustinendo  :  et  «  palpebrajcjus,» 
idertdmiuB  Scriptarffi  «  interrogant,  t  id  est  com- 
pNbint : «  fiUds  homiiiamy »  id  est  probant  bonos 
tJMkMk  Mh^  »  Soriptur»,  quia 


humani  gencris  per  Christum  esse  proraissara,  et 
eura  idoncura  qui  faccrc  possit,  per  hoc  quod  osten- 
dit  eum  esse  contrariura  vanitati,pcr  quara  vanita- 
tera  salvatio  illa  araittilur.  A  qua  vanitate  petons 
liberari,  sic  incipit  : 

« Salvum  mo  fac^noraine,»  nc  istius  saeculi  vani- 
tas  raihi  prajvalcat,  ct  opus  est  «  quoniara  defccit 
sanctus,  >»  id  ost  sanctitas  abbroviata  est.  Dicens 
defecit,notat  horainem  insanctitate  fuissocroatura, 
ot  inter  priorcs  Patrcs  plures  fuisse  sanctos.  Vere 
defecit,  <*  quoniara  dirainutae  sunt  veritates,»  id  est 
abbreviata;  sunt «  a  filiis  hominumi  »id  est  rationa* 


m 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISG.  OPP.  PAHS  L  —  GOMMENT.  BIBL. 


^ 


lium,  quorum  rationem  debucrant  imitari.Pcr  hoc 
quod  dicit  veritalos  i)luralitcr,notat  in  muUis  homi- 
nibusvcritatemquamcunquefuissediminutam.Cum 
dicit  diminutae,  notat  depravata  Dci  muncra  culpis 
hominum  evidentor, 

Vcrita*  est  diminuta,  et  subintravit  vanitas  :  ct 
hoc  est  «  vana,  »  id  cst  ad  veram  salutem  non  porli- 
nentia  «  sunt  locuti,'>  ct  non  pauci,scd  «  unusquis- 
«  que  ad  proximum,»>  id  est  ad  proximum  decipien- 
dum  :  ipsi  dico.existcntes  «  labia,  >»  id  est  garruli, 
loquaccs  «  dolosa,»  id  est  occulte  decipientes:  et  hi 
tales  sunt  locuti  in  corde,  «in  corde, »  id  est  in  mul- 
tiplicitatc,quia  ad  singulos  decipiendos,diversa  in- 
genia  secundum  modum  persona;  agunt.Hic  impro- 
catur. 

Ipsi  loquunturvana,sedoDominu8disperdatlabia 
«dolosa»)  et  inter  labia  dolosa  ei  maxime  imprcca- 
tur,quod  maxime  nocivumcratcumdicit « linguam 
«  magniloquam,»scilicct  mundanorum  philosopho- 
rum.  Dispcrdat  dicit,  ut  passim  pereant,  qui  se  in 
uqa  pravitate  coUogerant. 

u  Qui  »  scilicet  philosophi  «  dixeruntiMagniflca- 
«bimus  labia  nostra,»  id  est  magna  diccmus  de  no- 
bis  :  ct  hoc  possumus,  quia  «  labia  noslra, »  id  est 
loqucla  nostra,  "sunt  a  nobis,»id  est  ex  nostro  in- 
gcnio,de  quibus  Apostolus  :  Evanuerunt  in  cogita- 
tionibus  suis  (flom.i):  «  labia  nostra  sunt  a  nobis,  » 
quia  «  quis  est  nostcr  Dominus?»id  est  quis  nobis 
dominatur  ?  scilicet,  in  scientia. 

Ipsi  dicunt  hoc,  sed  Dominus  hoc  dicit  :  Nunc 
quasi  usquc  modo  dormivi.sednunc  in  temporc  gra- 
tioD « surgam,  ^»  scilicct  propter  removendam  «  miso- 
«  riam  inopum,  »  id  est  gentilium,  qui  ideo  inopea 
dicuntur,quia  nequeper  legcs,neque  per  prophctas 
divitias  cognitionis  habcbant,«ct  propter  gemitum 
«  paupcrum,»  id  est  Judajorum :  qui  idco  paupcrcs 
dicuntur,  quia  licet  logcm  et  prophetas  habcbant, 
non  tamcn  ad  salvationem  sufllcunt.  Per  gemitum 
notat  aliquosde  advontuChristi  ma.ximam  affectio- 
nem  habcre.Ethic  incipit  ostendere  promissioncm 
salvationis. 

«  Ego  exsurgam,  »«  et  hoc  quod  facturus  sum 
«pouBm  in  salutari,*  id  est  in  Jesu,  quia  per  eum 
salvabo  humanum  gcnus :  ct  « in  eo  agam  fiducia- 
«  liter, »  non  timide,  sicut  per  sorvos,  sed  potesta- 
tive  :  sicut  complctum  est,quando  ipse  ejccit  homi- 
nes  de  templo  {MaUh.  xxi). 

«  Fiducialitcr  agam  in  eo»  et  bene  hoc  potero  fa- 
cere,quia  «  eloquia  illius  Dommi»  sunt  «  eloquia,» 
id  est  magni  pondcris,  sicut  dicitur  :  Ilic  vir  est,  id 
est  maximus  :  ct  sunt  «  casta,  »  id  est  sine  aliqua 
admixtione  falsitatis  :  et  sunt  «  argcntum,  »  id  est 
similia  argento.  Sicut  cnim  argentum  clogantius  et 
clarius  caetcris  mctallis  tinnit,  sic  eloquia  Domini 
dulcius  omnibus  aliis  in  auribus  fidcliura  resonant; 
argentum  dico  «  igne  examinatum.»  Sicut  enim  ar- 
gentum  comprobatur  per  ignem,sic  Christus  com- 
probavit  sua  cloquia  esse  vera  per  suam  passionepi: 

prob^tum  terraei » id  est  ^urgatum  a  terra  :  sicut 


A  eloquiaChristisine  omniterrenitatesuat^quiainnul- 
lo  loco  movent  hominem  ad  appetitum  terrenorum. 
«Purgatum  septuplum.»Namsicut  ai^entumquod 
septics  cst  purgatum  purissimum  est,  sic  eloquia 
Christi  sunt  sinc  omni  labe,  pcr  septiformem  Spiri- 
tum,qui  Spiritus  septiformis  diciturpropter  septem 
dona.  Dicitur  onim  [Isa,  ii)  Spiritus  sapienti»  et  in- 
tcllectus,consilii  et  forlitudinis,  scientiaj  ctpielatia, 
ct  timoris  Domini :  ct  quod  pr«cedit  ultimum  ponit 
Pcr  soptcm,  universa  dona  sancti  Spiritus  accipi 
possunt. 

«  Tu,  Domige,  »  qui  talis  cs  «  scrvabis  nos  •  in 
ffiterna  beatitudine,quam  pcr  octavam  intelligit  «  et 
«  custodies  »  in  hac  vita « ab  hac  »  pessima  «  genera- 
« tione»qua3  loquitur  vana,ne  eorumimpugnatioQCS 

U  me  a  tua  veritate  dimoveant,  et  sic  ducendo  me 
c  in  aetcrnum.  » 

Nos  sorvabiSjCustodics  «  impii  autem  ambulant,» 
id  est  laborant  «  in  circuitu,»  id  est  in  appetitu  ter- 
rcnorum,inquibus  nunquam  ad  verum  fmem  perve- 
nient :  sicut  ille  qui  vadit  in  circuitu,  nunquam  me- 
tam  invenit.  « Filios  autem  hominum,»  id  est  ratio- 
nalium,qui  patrum  rationeutuntur,«multiplicasti,» 
hic  virtutibus  tandcm  aDtorna  rctributiono,  non  se- 
cundum  eorum  merita,sed  «  sccundum  altitudinem 
«  tuam, » id  cst  miscricordiam.  Cum  dicit  multipli- 
casti,rcspicit  ad  promissionem  factam  Abraha;  [Gen. 
xvietxvii).  Et  in  hoc  ultimo  versu  brcvcm  conclu- 
sionem  utriusque  partis  ponit,  bonorum  scilicet  et 
malorum. 

-,  IN  PSALMUM  XIL 

TiTULUS  :  In  finem  psalmus  David, 

«  Usqucquo,Domine. »  Psalmus  iste  convenit  Da- 
vid  propheta3  qui  hic  loquitur:Psalmus  dico,ducens 
in  (inom,  id  est  in  Christum.  Intendit  cnim  in  hoc 
psalmo  nos  ad  Christi  charitatem  invitarc  suo  cxcm- 
plo.  Materia  est  ipse  David,  et  alii  sibi  similes,  de 
qua  hoc  modo  agit :  ponit  sc  conquerentcm  de  dila- 
tione  adventus  Christi  :  ponit  etiam  pctitionem  ut 
cito  veniat.In  ultimo  ponit  se  patienter  fcrre,  si  in 
tempore  suo  non  veniat ;  ct  a  questiono  sic  incipit : 

« Domine,  tu  oblivisccris  me.  »  Oblitus  Deus  ho- 
minum  ante  advcntum  Christi  fuiase  dicitur,  quia 
anteeum  nuUus  in  paradisum  dcducebatur,sed  ctiam 
justi,  quamvis  sinc  poena,  in  infcrno  tenebantur  : 
j)  « ctusqucquo,  Dominc,  »  erit  ha3C  oblivio?  erit  ua- 
que  in  finem  temporum,  id  cst  ad  tempus  grati». 
Bene  scntio  quia  usque  tunc  erit,  et  «  usquequo, 
«  Dominc,avertis  faciem  tuam,»  id  est  Filium  tuum: 
qui  dicitur  facies  et  imago  Patris  :  id  est,quare  tar- 
das  mitterc  quem  missurus  es? 

"  Quandiu  ponam  ego  et  consilia  »  de  adventu 
ejus  «in  anima  mea?  »  et  ponam  ego  «  dolorem  »  de 
dilatione  sui  adventus  « in  cordo  meo  per  diem,  »  id 
estdedic  in  diem.  Por  hoc  quod  dicit  se  dolere  de 
advcntu  Christi,  notat  sc  erga  Christum  magnam 
charitatcm  habere,perquod  nos  quoque  adeamdem 
cbaritatem  inYitat, 


S33 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


234 


«  Etusquequo  exaltabitur, »  id  est,  daminabitur  ?  A  dicebant  illudentesei:  «Si  FiliusDei  est,  descendat 


B 


Ante  adventum  enim  Christi  cxaltatus  de  humana 
captivitate  gliudebat  :  quia  etiam  justos  retinebat 
#  inimicus  mens,»  id  est  diabolus  ;  exaltabitur  dice 
«super  mc  »  et  alios  bonos.Ilic  ponit  pctitioncm,  ut 
mitiat  quem  missurus  cst.  Gontinuatio  :  Inimicus 
exaltatus  est,  sed  tu,  Domine,  u  rcspicc  »  nobis  mit- 
tendo  Filium  tuum  :  respice  dicit  contra  hoc  quod 
Buperius  dixerat,  avertis  facicm,  «  exaudi  mo,  Do- 
mine,Deus  meus  »  libcrando  a  diabolo^  ct  in  para- 
disum  reducendo. 

Reapico  mittendo  Filium  :  ct  si  non  vis  tam  cito 

miitere,  saltem  « illumina  oculos  meos  »  scilicct  in- 

teriores,  ut  habeam  de  eo  verum  intcllectum  «  ne 

«  onquam  obdormiam  in  mortem»  pcr  ncgligcntiam 

haman»  infirmitatis,etsic  eundo  in  mortem  animaB. 

Etetiamillumina,neinstinctu  diaboliseducipossim: 

et  hoc  est  quod  dicit «  ne  quando   dicat  inimicus 

«1  meu8,«  id  est  diabolus^  «  prasvalui  adversus  cum.o 

Ne  dicat  «  prasvalui,  »>  quia  «  si  motus   fuoro,  » 

scilicet  a  propositoboni  opcris,«  exsultabunt  qui  tri- 

bulant  me,  »  quorum  exsultationcm  nunquam  de- 

bes  pati,quia  ipsi  sunt  inimici  tui,et  cxsultabunt  si 

iDotus  fuero,  sed  ego  non  movcbor,  quia  «  spcravi 

inmisericordiatua,  »  et  in  hoc  dc  prceccdenti  inci- 

]ut  de  patientia. 

•  Et  aperavi  in  misericordia  tua  : »  et  idco  etiam 
si  ocnlis  non  videam  ipsum  Ghristum^  tamen  »  cor 
ineum  exsultabit  in  Salutari  tuo,  »  id  cst  in  Jcsu 
tno ;  et  illi  tali  «  Domino  cantabo  o  mcnte,  «  et 
psallam  »  bona  operatione  «  nomini  Domini,  »  id 
est  ad  amplificandum  nomcn  illius  Domini«aItissi-  C 
i&i »  et  merito,  quia  ipse  est  «  qui  bona  tribuit 
mihi.i»  Per  «  cantabo  »  theoricam,  id  cst  contempla- 
tiTam  vitam,  notat:  per « psallam »  practicam,  id  est 
aetivam. 

IN  PSALMUM  XIII. 
TrruLDS.  In  finem  psalmus  David, 
«Dixit  insipiens.  »  Psalmus  istc  convenit  David 
prophetc,  vel  cuivis  justo.  Apponunt   quidam  ipsi 
Oavid,  et  tunc  convenit  soli  Christo  :  dirigens  nos 
in  Gnem,  id  est  in  Christum.  Materia  cst  Ghristus 
Yisitator  in  hoc  psalmo  non  receptus  a  Judaeis,  de 
9(ui  tic  agit :  Inorepat  Judsos  quod  cum  non  rcce- 
penmt,  describit  Judasorum  malitiam,  comminatur 
eb  in  fine  :  intentio  est  nos   hortari  ad  fidcm.  Pcr 
Wqaod  increpateos  de  incrcdulitate  et  commina-  D 
tur  flb,  m(mct  ut  non  simus  incrcduli  scd  fidclcs. 
VoiDavid  prophetffi :  et  incipit  ab  incrcpalione  sic 
^cens : 

«Insipiens,)»  id  est  populus  illc  Judaicus,non  at- 
temleDs  iegem  et  prophetas,  in  quibus  Chrislus  cis 
promissusTuerat,  nec  attendens  vitam  cjus  inimu- 
nemapeccato,  nec  miracula  quas  Christus  facicbat 
■dixit»ore,et  utmagis  nequitiam  corum  aggravct, 
«t  boc  habebat  «  in  corde  suo  scilieet,  »>  qyod  fece- 
nt,non  habemus  hoc  a  lege  et  prophetis  lethocsci- 
Heet,iste  homo  qui  est  passibilis  et  mortalis,  fame- 
litos,  etc.y  c  non  est  Deus,  »  nec  Fiiius  Dei :  unde 

Patrol.  CKYL 


de  cruce  et  crcdimus  ei  (MaUh,  xxvii).  »  Et  ponit 
causam  quare  hoc  dicerent,  quia  excscati  erant 
propter  pcccata.  Continuatio  : 

«  lloc  dixit  insipicns,»ct  hoc  idco  quia  «  corrupti 
sunt,  »  id  est  a  rationc  veritatis  decedentes,  «  et 
abomiiiabiles,»  id  est  dctestabilcs  per  malos  actuSy 
«  facti  sunt  in  studiis  suis,»  id  cst  omni  studio  se  in 
actus  turpissimos  dcmcrserunt,intantum,quod  jam 
«  non  ost  »  aliquis  inter  cos  «  qui  faciat  bonum,  • 
et  quia  quaedam  facicbant  qus!  bona  videbantur, 
ostendit  ea  non  csse  bona,  quia  «  non  est »  aliquis, 
«  qui  faciat  bonum  »  donec  veniat »  usque  ad 
unum,  »  id  cst  usque  ad  Christum.  Solus  enim 
Christus  cst  sinc  quo  aliquod  bonum  humanafragi- 
litas  facere  non  potcst  ad  qucm  postquam  per  fidem 
pervcnimuSjbonum  facerc  possumus.  Unde  Aposto- 
lus  :  «  Omne  quod  non  cst  ex  fide,  peccatum  est 
(Rom.  xiv).  » 

Jpsi  dicunt  quod  homo  illo  non  est  Deus,8ed  male 
dicunt,  quia  Dcus  est  :  et  hoc  est  »  Dominus  Deus 
«  prospexit,  »  id  est  misertus  est  «  de  ccdIo,  »  id  eat 
de  humanitatc  :  qu®  idco  ca^lum  dicitur,  quia  se- 
creta  divina  ei  commissa  sunt.Vel  quia  sicut  coelia 
terraexaltati  sunt,  sic  illa  humanitas  supraomnem 
creaturam  cxaltata  est.  Respexit  dico  «  super  filios 
hominum,  »  ct  ad  hoc  scilicct  «  ut  videat,  »  non 
quod  uliquid  eum  latcat,  scd  ut  alios  faciat  patenter 
vidcre  :  hoc  scilicct  «  si  cst  »  aliquis  «  intelligens  » 
eum  scse  Deum ;  aut  postquam  intellexerit,  sit 
«  requirens,  »  bona  opcratione. 

Ipsc  prospexit,scd  «  omncs  declinaverunt,»  id  est 
non  curaverunt:  et«simui,  »idestexquo  declinare 
cccperunt  «  facti  sunt  inutiles,  »  id  est  intantum, 
quod  «nullus  est»  corum  «  qui  facit  bonum  usque 
ad  unum  »  ut  supra.  Quod  dicit  «  omnes  declina- 
verunt,  »  non  de  omnibus  dioit,  sed  dc  illis  qui 
dixcrunt"non  cst  Dcus.  »  Hactcnus  cos  increpavit, 
quod  visitatorcm  suum  non  recepcrunt  :  nunc  au- 
tem  corum  describit  ncquitiam.  Sciendum  autem 
quod  propheta  istos  tres  sequentes  vorsus  in  hoo 
psalmo  non  posuit,  sed  quia  Apostolus  Juda^orum 
fidcm  increpans  in  epistola  ad  Romanos  {Cap.  m) 
ita  contexuit,Ecclesia  autem  ejus  tanquam  et  David 
auctoritatem  attendens,ejus  contextionem  non  per^ 
mutavit. 

« Non  est  qui  faciat  bonum,»  scd  potius  «  guttur  est 
scpulcrum  patens,  linguis  suis  dolosc  agebant,  » 
sicut  supra  expositum  cst :  ct  «  sub  labiis  eorum, 
id  est  in  cordo  ipsorum  cst  «  vencnum,  »  id  est 
odium  vencno  comparabile  :  quia  sicut  venenum 
serpit  per  onmes  vcnas,  undc  et  venenum  dicitur, 
ita  illud  odium  totum  hominem  occupat,  ut  omnes 
hominis  virtutcs  obstruat.  Cum  dicit  «  aspidum,  » 
notat  quod  illud  odium  sitiiicurabile,  et  quod  ipsi 
Judici  naturam  aspidis  habeant.Aspidisenimnatura 
est,  ut  dum  incantatur,  affigat  unam  aurem  terr«, 
etaltcramcauda  obstruat,  ne  incantationes  audiat  : 
sic  et  Judsei  appetitu  terrenorum  et  consuetudine 

8 


23S 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


236 


aniiquam  obstruunt  aurcm,  ne  audiant  prajdicatio- 
nem  Christi.Vci  alitcr  «  venenum  aspidum  est  sub 
labiis  eorum,  »  id  est  inferius  quam  verba  eorum, 
quia  magis  sunt  nocivnrvcrbaeorum,quam  venenum 
aspidum. 

«  Quorum  os  plcnum  cst  malodictiono,«id  cst  bla- 
sphemia  in  Deum,  «  et  amaritudinc,  »  quia  amara 
verba  dicebant  ei  :  ut  cum  diccrent  :  «  Crucifigc 
eum,  eic.  (Luc.  xxni).  >»  «  Pcdcs,  »  id  est  alTcctio- 
neseorum.Affcctusidco  pcdcs  dicuntur,  quia  sicut 
corpus  per  pedcs  portatur,  ita  mens  pcr  affcctus  in 
diversa  rapitur,  « sunt  vcloces  adeffundendum  san- 
guinem  »  Saivatoris. 

Haec  omnia  sunt  via;  corum,et  in  illis  «  viis  corum, » 
id  est  operibus  eorum,  cst  contritio,  id  est  opera 
eorum  merentur  eis  contritionem,  id  est  aBternam 
damnationem.  Vel  contritio,  sicut  fuit  eis  a  Tito  et 
Vespasiano  in  destructione  Hierusalcm,  «  et  infcli- 
citas  in  viis,  »  quando  pcr  totum  mundum  captivi 
ducti  sunt.  In  viis  corum  dicitur  contritio  esse,  sicut 
dicitur  latroni  :  In  via  tua  crux  est  :  ct  eliam  sic 
afflicti  «  non  cognovcrunt  viam  pacis,  »  id  est  Chri- 
tum,qui  vere  via  pacis  cst.Unde  ct  ipsc  ait  :  «  Ego 
sum  via,  et  vcritas,  et  vita  (Joan,  xiv).  »  «  Non 
cognoverunt.  »  Unde  Apostolus  :  <»  Ipsc  est  pax 
nostra,  qui  fecit  utraquc  unum  (Ephes.  ii).  »  Ca;- 
tera  etiam  mala  feccrunt,  qua;  praidicta  in  eis  fuc- 
runi,  ideo  quia  «  timor  Dci  non  cst  ante  oculos 
corum,  »  scilicet,  cordis,  quia  cum  non  attendunt. 
QuodGhristumnoncognovis3cnt,tcsiaturauctoritas, 
diccns:((Si  cognovisscnt,  nunquam  Dominum  glo- 
riffi  crucilixissent  (I  Cor.  n).  »  Dehinc  ponit 
comminationem.  Ipsi  non  cognovcrunt,  scd  ccrto 
cognoscent  :  et  hoc  est.  «  Nonne  cognosccnt »  tan  - 
dem  Dominum  «  omnes  qui  opcrantur»illam  cgre- 
giam  « iniquitatcm,»  scilicet  mortcm  Domini,«  qui 
etiam  devorant  plcbem  mcam,  »  id  est  apostolos 
vel  alios  justos.Si  loquatur  Christus,  benc  dicit  plc- 
bem  meam,sibi  subditam.  Si  loquatur  Propheta  vel 
alius  justus,  bcnc  dicit  plcbcm  suam,  de  qua  unus 
esi :  ipsi  devorant  dico  «  sicut  escam  panis,  »  quia 
sicut  famelicus  ali(iuis  pane  rc[icitur,sic  illi  iribu- 
laiione  jusiorum  renciuntur. 

Qui  etiam  Deum  «  non  invocaverunt,  »  quia  nisi 
per  Christum  orationes  cxaudiri  non  possunt,«  illic 
trepidaveruni  timore,  ubi  non  erai  timor,  »  id  esi 
illum  timorem  quem  interiushabucrunt,quiatamen 
non  essci  habendus,  exlerius  in  corpore  ostende- 
runi ;  dicebani  enim  :  Si  crcdimus  in  eum,vcnieni 
Romani  ei  iollant  nostrum  locum  et  gcnlcm .  Ubi  ti- 
mendum  es8et,non  timuerunt,  cumjustum  non  at- 
tendeniesocciderunt.Sicutopportunotemporeiimc- 
re  prudentia  esi,  sic  timcre  quando  timendum  non 
esset  stultitia  est. 

«  Nonne  cognoscent,»  scilicct  hoc  «  quoniam  »  id 
esi,  quod  «  Dominus  est  in  gcncratione  justa  »>  ci 
quonirm  ipse  in  jusiis  habitat,  ideo  iimendum  est 
illis  qui  eos  persequuntur.  Dcum  non  invocastis, 
ped  poiius  confudistis,  id  esi;  confu^ibilem  osten- 


A  disiis  quantum  ad  vos  «  consilium  »  ejus,  scilicet 
consilium  reparandi  humanum  genu8:ideo  sciiicei, 
quia  illud  consilium  erai « inopis,ei  qvoniam  Deus 
esi  spcs  cjus  »  quia  non  confidebai,ni8i  in  Domino» 
propter  quod  consilium  ejus  potius  esset  recipien- 
dum  quam  rejiciendum.  Christum  icsiatur  Aposio- 
lus  fuissc  inopcm,  diccns  :  «  Cum  dives  essei,  pro 
nobis  pauper  factus  est  (//  Cor.  ii).  » 

Vos  «consilium  cis  confudi8tis»scd  hoc  stulium 
fuil,  quia  «  quis  vcniet  ex  Sion,  »  id  cst,  Judiea, 
«  dabit  salutarc,  »  id  est,  saluiioncm  «  Israel,  » 
id  esi,  Isracliiico  populo  :  nisi  isie  ?  nullus  utique, 
et  non  tanium  dabit  saluiare,  sed  «  cum  averierit  » 
in  fuiuro  «  capiivitatem,  »  id  esi,  passibilitatem  et 
morialiiatem  :   et   cujus  ?  «  plebis   suae,  »  et  cum 

•n  averterit,  exsultabii  Jacob,  id  est,  luctaior  contra 
peccaia,  scilicei  active  viventes  «  ot  laBiabiiur  Is- 
rael,  »  id  est,  vir  videns  Deum,  per  quod  coniem- 
plativos  intelligimus. 

IN  PSALMUM  XIV. 
TiTULus.  Psalmus  David.  Vox  David  prophetx. 

«  Dominc,quishabitabii.»  In  hoc  psalmo  materia 
cst  jusius  ei  spiritualiier  Christus,de  qua  sic  agii ; 
Facit  interrogationcm  ci  responsionem  :  in  qua  re- 
sponsione  dcscribii  jusium,  attribuens  ei  decem 
virtutcs,  quae  spiriiualitcr  conveniunt  Chrisio  soli; 
aliis  autcm  justis  quoquomodo  possunt  adaptari. 
Intentio  cst  nos  admonere  nc  proisumamus  de  re- 
gnoDei,sicutpIeriquecum  injusii  8int,iamen  filios 
Dci  80  cssc  prossumuni,  Et  sicut  aliquis  sacerdos 

tJ  quaBrit  responsaaDeo,eiaudita  profert  populo,  iia 
Propheta  quaerit  a  Deo,  qui  sini  habiiantes  in  suo 
iabernaculo,  cum  dicii  : 

«Dominc, »  multos  video  qui  se  dicunt  esse  in  iuo 
tabcrnaculo,  sed  «  Domine,  quis  habitabii  in  ta- 
bernaculo  tuo  ?  »  id  esi  in  praBsenti  Ecclesia  tua, 
ubi  est  locus  militiae.Ta^ernacuIa  enim  suni  domus 
expeditionales.  Cum  dicit  «  habiiabii,  »  inielligii 
non  solum  intrantcs,scd  ctiam  perseveranies ;  «  aui 
quis  tandcm  requiescet  in  monte,  »  id  est,in  sccu- 
ritate  aBicrni  regni,  ubi  nulla  pugna,  sed  quies 
summa.  Sicut  enim  qui  in  monie  suni,securi  suni 
ab  hostibus,  ita  qui  ibi  erunt  :  monte  dico  «  sancio 
iuo  »  qucm  iu  sanctificasti.  Postquam  posuit  inier- 
rogationem,  ponii  et  responsioncm,  quasi  ipse  Do- 

D  minus  responderet. 

Quaisivi  quis  habitaret,  ecce  quis,  ille  scilicet 
«  qui  ingreditur » in  Ecclesiam  Dei  «  sinc  macula,  » 
Christus  quidem  sine  omni  macuIa,caBicri  vero  ju- 
sti  sine  criminali  peccato  :  et  in  hoc  noiatur  una 
de  deccm  virtutibus  «  ct  qui  opcratur  justiiiam  » 
aliquam.  Si  enim  sinc  macula  ingreditur,  et  non 
facit  justitiam,  non  est  justus. 

Illc  etiam  ingreditur  «  qui  loquitur  veritatem  in 
cordc  suo,  »  id  csi,  qui  scmpcr  vcriiatem  retinens, 
tacct  eam  auditoribus  illis  qui  verbum  Dei  vellcnt 
conculcare.  Bonum  est  aliquando  verbum  Dei  reti- 
cere  :  unde  in  Evangelio  praecipiiur  :  «  Nolite  san- 


237 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


238 


etum  dare  canibus,  et  margaritas  spargcrc  antc  A 
poroos  {Matih.  vii).  »  Opcrari  justitiam,  secunda 
virtus,  haec  autem  tertia  :  Ei  ille  »  ingreditur  qui 
non  egit  dolum  in  lingua  sua,  »  id  cst  qui  vcrita- 
tem  pr^dicando  nullum  deeepit,  quiii  nequc  proptcr 
pecuniam,  ncque  simili  modo  et  ht-cc  cst  quarta 
virtus. 

Et  illo  intrabit,  qui  «  non  fecit  proximo  suo  ma- 
lum  «  verberando  cum,  sua  aufercndo  :  ct  ha3c  cst 
quinta  virtus ;  «  et  opprobrium  non  acccpit  adversus 
proximos  suos,  >»  id  est  non  fuit  acccptabilc  sibi, 
dicere  proximis  aliquid  causa  opprobrii,  ct  si  ali- 
qua  turpia  dixit  causa  correctionis,  nec  si  alius 
dixit  sibi  gratum  fuit :  haec  est  sexta  virtus. 

Et  ille  intrabit  qui  talis  est,  quia  «  in  conspcctu 
ejus  malignus,  «>  id  est  diabolus  «  ad  nihilum  dc-  n 
ductus  est,  w  id  est  nullius  pretii  habitus  cst :  sicut 
Christus  cum  a  diabolo  tentaretur^dixit  ei :  »  Vade 
retro,Satanas  (MaUh,  rv).  »  Malignum  nullius  pretii 
fioit,  sed  «  timentes  Dominum  gloriflcat,  »  id  cst, 
JQstos  honorat  :  et  hoc  vcrsu  notatur  scptima 
virtus. 

Et  ille  «  qai  jurat  proximo  suo,  et  non  decipit,  » 

idestyflrmiter  dicit  et  non  fallit :  sicut  Christus  quid- 

quid  apostolis  dixit,  complctum  est  :  ct  hsec  cst 

Yirtus  octava.  Et  ille  «  qui  pecuniam  suamy»  scilicct 

terrenam,  «  non  dedit  ad  usuram,  »  sed  pecuniam 

soam  Judffi  tradidit  pauperibus  erogandam.  Spiri- 

toaHter  autem  pecunia  benead  usuram  pra^cipitur 

commodanda  :  et  hsc  virtus  nona  est.  Et  ille  qui 

« munera  super  innocentes  non  accepit.  »  Muncra 

quidem  accepit  Ghristus,  sce  non  ut  innocentes  op-  ^ 

primeret :  hsc  virtus  decima  invenitur.  IlaRC  autcm 

omnia  spiritualitcr  in  Ghristo  inveniuntur. 

•  Qui  »  vero  alius  secundum  quod  humana  fra- 
gilitas  non  tantum  loquitur,  scd  «  facit  hscc,  non 
moTebitar,  »  id  est  non  separabitur  a  Deo  <<  in 
eteroum  ■  aed  ingredietur  in  tabernaculum  Dei,  et 
reqaieacet  in  monte  sancto  Dei. 

IN  PSALMUM  XV. 
TiTaLUs.  Inscriptio  tituli  ipsi  David, 

« Conserva.  »  Propheta  Esdras  intelligens  David 
Kripsisse  hanc  psalmum  de  restaurationo  regni 
Christi,  et  providens  etiam  quod  in  passione  ipsius 
Christi  iste  titulus  scriberetur  :  «  Jesus  Nazarenus 
rex  Jadaeorum ;  »  et  quod  etiam  illi  titulo  contradi-  D 
wrent,  dicentes  Pilato  :  «  Noli  scribere,  rcx  Judaeo- 
nim,  sed  qaia  ipse  dixit,  rex  sum  Judsorum  (Joan. 
&x),»  ad  confirmationem  istius  tituli,  sic  intitulavit 
pBalmam  istum.  Ubi  enim  dicit  psalmum  cssc  in- 
scriptam,  ostendit  etiam  titulum  essc  inscriptum, 
quiadeeodem  agit,  et  titulus  et  psalmus,  sciiicet 
de  regno  Christi.  Titulus  autem  sic  exponitur  :  Ista 
Q^ptio  tituli,  id  est  iste  psalmus  cui  et  titulus, 
^lda  de  obtentu  ipsius  regni,  sicut  titulus  in  pas- 
Ame.  Inscriptus  est,id  est  immutabilitcr  scriptus : 
fna  qaicuaque  contradicant,  ipse  semper  est  rex 
Joteoromy  14  est  vere  Deui^  confit^ntium :  e(  hac 


inscriptio  tituli  convenit  ipsi  David,id  ost  Christo 
quia  nusquam  lcgitur  David  de  se  aliquem  titulum 
scnpsiss6,ncquc  ctiam  de  eo  alius  scripsit  titulum. 
Vel  sic  exponitur  titulus  :  Tituli  inscriptioipsa  Da- 
yid,  id  cst  oporatioundc  loquitur  psalmus,  cst  at- 
tribuenda  David,  id  cst  Christo  agente  hoc  pro  sua 
victoria.  Titulus  enim  apud  vetcres  ad  dcsignatio- 
nem  victoriai  in  triumphali  arcu  ascribcbatur.  Ma- 
tcria  cst  rcgnum  rcstitutum,  id  cst  fidelcs,  de  qua 
sic  agit :  Ponit  infimitatem  humanitatis,  et  gloriam 
ha^reditatis,  id  cst  suorum.  Postea  sub  gratiarum 
actionc  agit  do  passionc,  resurrcctionc,  ascensione, 
pcr  qua3  omnia  facta  est  restitutio  regni.  Intentio 
vero  est  nos  admonerc  ut  non  contradicamus  titulo, 
sed  confitcamur  Christum  esse  regem  Judaeorum. 
Vox  Christi  sccundum  humanitatcm,ct  iucipit  ab 
infirmitatc  humanitatis,  quasi  positus  intcr  pericula 
sic  dicerct  : 

1  Dominc  Dcus,  conserva  me  »  no  mihi  ists  tri- 
bulationcs  prsvalcant.  Hic  innuit  ex  sc  nihil  ha- 
bcrc  :  scd  ex  Dco  «  conser\'a  me  »  et  dobcs  facere 
u  quoniam  spcravi  in  te  »  spcm  mcam  posui  te,  et 
propter  hoc  ctiam  quod  dixit  tibi  <*  Domine,  Deua 
meus  es  tu,  »  id  est  multum  mihi  familiaris  :  ideo 
dico  Dcus,  «  quoniam  tu  bonorum  meorum  non 
«  cges,  »  id  cst  nihil  boni  ex  me  habeo,  scd  potius 
ex  te  :  quia  si  aliquid  cx  mc  haberem,  illo  tu  ege- 
rcs,ct  non  esscs  sufHcicns.  Cum  Christus  dicat  ox 
se  nihil  boni  habcre,  manifcstat  illos  valde  praesu-r 
mere,  qui  cx  sc  aliquid  boni  cxistimant  habcre. 
Hic  incipit  ostcndcre  gloriam  haercditatis.  Conti- 
nuatio  : 

«  DixiDomino,Dcus  meus  cs,»  hicautem  Dominus 
«  mirificavit,  »  id  cst  mirabiles  ostepdit  «  omnes 
voluntates  meas.  »  Voluntas  Christi  est,  ut  omnes 
impIeantmandataejus.Hanc  voluntatem  mirabilem 
ostendit  Deus  «  sanctis  »  quando  cognoscere  facit, 
quod  si  hanc  voluntatcm  implcant,  impassibiles  et 
immortalcs  fiant.Sanctis  dico  «  qui  sunt  in  terra,i 
quiideo  dicuntur  sancti,quia  sunt  in  terra,  id  est, 
in  stabiIitate,non  in  fluctihus  hujus  mundi :  terra, 
dico  «  ejus  p  scilicct  bencdictionis,  non  maledictio- 
nis,  ut  tcrra  Adae  (Gen,  iii).  Et  quia  aliqui  possent 
cognoscere  voluntatem,  et  tamen  non  posita  esset  in 
eis,  addit  «  in  eis  »  ita  scilicet  «  mirificavit^  »  ut 
essent  posit»  in  cis :  «  mirificavit  »  prius  erant  in- 
Crmi,  ct  cum  essent  infirmi,sub  naturali  lege  « in- 
firmitatcs  eorum,  »  id  est  pcccata  «  multiplicata  » 
per  legem  scriptam.  Unde  Apostolus :  Lex  subin- 
travit  ut  abundaret  delictum  {Ram.  v),  «  postea,  » 
id  cst,  postquamse  cognovcrunt  non  posse  salvari 
per  Icgem,scd  potius  multiplicari  peccata  :  per  eam 
«  acceleravcrunt,  »  gcilicet  ad  Christum. 

"  Accclcraverunt  »  etideo  jam  «  non  congregabo 
conventicula  conim,  id-  cst  conventus,  instituta 
de  sanguinibus  »  cffundcndis,sicut  in  alia  lege.Sed 
jam  non  recipiam  8anguinem,id  est  sacrificium  de 
effkisioiia  Bangainis,  vel  agni  vel  hirci.  Ilic  promit- 

«mtionem  ab  onere  legis  Dsmiau9  ( 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISO.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


MO 


ft  liec  iheinor  ero  nominum  eorum, » id  est  infami»  A 
eorum.Prius  nominabantur  fures  alii,alii  idololatr», 
etCfigieris  similibusnominibus.  Hicnotaturremissio 
peccatorum,«noneromemor,«ethocdico  «pcrlabia 
•c  tiiea,»  idestperVetus  et  NovumTestamentum,qua3 
Te^menta  ideo  dicuntur  labia,  quia  sicut  labia 
conVeniuni  ad  aliquod  verbum  formandum,ita  duo 
Testamenta  in  promissionc  remissionis  pcccatorum 
ooniveikiiunt.  In  Testamcnto  Voteri,  ut  in  Ezechiele  : 
f  FllhMnon  portabitiniquitatem  patris  (Eze^.xviii).» 
In  Novo  ubi  Christua  dixit  apostolis :  «  Quorum  re- 
pRMriihi  peccata  (Joan,  xx). »  Vel  per  labia  acci- 
pitoiks  apostolos,  quia  per  eos  loquitur  Deus. 

i<  N6n  esro  memor  nominum  eorum,  »  sed  «  Do- 
BtiauB  »  ea^it  «  pars  haereditatis  mea;, »  quia  cum  alii 
titbieligani  vestes, aurum, etc.,mea  haereditas  solum  » 
Dbminmn  DsLcit  suam  partem,  «  et  Dominus  ost 
pars  calicis  mci.  »  Por  hsreditatem  fidelium^  Dei 
p«&iB6eeio  :  per  calicem  vero^  ipsorum  meritorum 
di^ributio  intelligitur;  per  caliccm  idem  significa- 
Midcfuod  per  hffircditatemySed  sccundum  hoc  quod 
IfeuB  e$i0  diversa  dona  distribuit ;  vel  per  calicem  in- 
Mliigiinus  spiritualiter  imitatores  passionis  Ghristi. 
tr  £k>niittUB  ost  pars,  et  tu,  Domine,  restitucs  hsere- 
ditatem  taenm  mihi  »  quam  ego  primi  pareniis  prse- 
tirricatidne  amiseram. 

Et  iiia  haBroditas  est  de  praeclaris,  et  hoc  cst  «  fu- 
ftes,  *  id  est  divitiffi  vel  elcctiones,  vel  divisiones 
«  eeeiderunt,  »  id  est  contigerunt.  Invenitur  cadere 
atityi  iu  bonOyUti  dicitur  :  «  Sors  cccidit  super  Ma- 
^am  (Act.  i)  :  »  ceciderunt  dico  «  in  preeclaris.  » 
Ideoperfunesintelligimusclectioncs :  quiasicutper  G 
ftittes  httreditas  dividitur,  sic  justi  a  reprobis  ele- 
etiotte)  id  est  divina  inspiratione  sejunguntur.  Uas 
Mteoai  eleoiiones  ideo  cadere,  id  est  casu  evenire 
dtcuiiUir,  quia  quare  Deus  hos  eligat,illosque  repro- 
bet  f^cQramus :  dico  « in  prteclaris  mihi, »  est  enim 
^raelfli^ina  hffi^editas  mea,licet  selii  contemnant, 
quit  panhosos  et  afQictos  aspiciant.  Hic  incipit  de 
gMiahim  actionc.  Continuatio  : 

IMcnnus  restitnet  mihi  praeclaram  h^ereditatem^ 
ei  ideo  «  benedicam  Dominum,  »  id  est  laudabo. 
Benedieere  Dominum,e8t  eum  annuntiare  et  cogno- 
ioere  -de  fpBO^  qufie  de  ipso  sunt  naturaliter :  qucm 
benedloere  debeo,  quia  ipse  est  «  qui  tribuit  mihi 
iirfelleetum,  »  id  est  veram  intelligentiam  de  omni- 
biis  rebus,  et  «  insuper  »  benodicam  de  passione  :  n 
et  hoe  est  «  rencs  mihi,»  id  est  carnales  cognati.  Pcr 
renes  accipiuntur  illi  qui  sunt  dc  una  gcneratione, 
quia  in  renibus  est  seminarium  gcnorationis;  « in- 
crepoerunt  me  »  verbis  ct  vorbcribus^  ct^^m  «  usque 
cd  noctem,  »  id  est  ad  mortem. 

Ipsi  increpuerunt  me,  scd  cgo  «  sempcr  provide- 
tatn,»  scilicetme  resurrccturum  «  Dominum  in  con- 
Btfeotu  »  scilicet  interiori  «  mco, »  id  cst  ita  certus 
bfom  de  resurrectione  mea,  ac  si  jam  vidercra :  ideo 
f^c^debam  «  quoniam  »  in  ipsa  passionc  «  est  » 
ipBb  «  mihi  a  dextris, »  id  est  in  adjutorio  «  nc  com- 
pW^  »  in  ftliqua  tribulatione. 


Quia  ipse  «  mihi  est  a  dexlris  propter,  hoC  lieta- 
tum  est  cor  meum  »  de  spe  resurrectionis, «  et  exsul- 
tavit  lingua :  » ipsa  cnim  perfecta  est  lsetitia,que  et 
hilari  corde  concrpitur,et  alacri  sermone  profertur. 
Unde  ipsc  Dominus  dixit  :  «  Solvite  tcmplum,ctin 
triduo  illud  rcaedidcabo  (Joan,  ii).»  « Insupcr,»  id  est» 
proptcr  hoc  «  caro  mea  »  etiam,id  est  corpus  in  se- 
pulcro  «  requiescet  in  spe  »  quam  ipseChristus  ha- 
buit  de  futura  resurrectione  :  unde  Propheta  dicit : 
«  Dormiam  et  rcquiescam  (Psal.  iv).  » 

Hac  spe  scilicet  «  quoniam  non  dcrelinquam  ani- 
mam  mcam  in  infcrno » sicutantea  animai  sanctoruni 
retentee  fuerant  in  infemo.  Anima  autem  Christi  in 
inferno  non  remansit,sed  alias  secum  addwdt «  ned 
dabis»  me  «  sanctum  tuum,»  id  est^  corpus  meum 
sanctificatum,  «  videre, »  id  est  habere  «  cdrrupiid- 
nem^»  id  est  puiredinem.Quod  autem  alibi  dicitur 
eum  fuisse  corruptibilem,  non  ost  conirarium  huic 
dcn  tenti(B,quia  propter  hoc  tantuin  dicitur  corruptibi- 
lis,quodip3e  potuitvulnerari.  Istudquodhicdicitur : 
« necdabissanctumtuumviderecorruptionem,»  non 
possct  David  prophetaj  convenire,  de  cujus  corrap- 
tione  ccrtum  est,  testante  Petro  in  Actibus  fl^osto- 
lorum  (Cap.  ii).  Per  hoc  enim  ipse  idem  ostendit 
prophetam  annuntiasse  de  resurrectione  Christi. 

Non  dabis  videre  corruptionem,sed  potios  «  notats 
focics  mibi  vias  vitae »  scilicet,facultates  introeundi 
advitamveram,quas  ante  Ghristum  nemohabuerai: 
«  adimplebis  me  Isetitia  «  in  assumptione  :  me  dieo 
positum  «  cum  vuUu  tuo,»  id  est  in  prsaentia  tua : 
et  ibi  mihi  posito  «  in  dextera  tua,»  id  est  in  potio- 
ribus  bonis  tuis  «  delectationes,  »  id  est,  inoflabiles 
beatitudincs  «  usque  in  iinem,  »  id  est  Christum. 

IN  PSALMUM  XVI. 
TiTULUS.   Oratio  David. 

«  Exaudi,Domine.»  Gum  in  cfieteris  psalmis  oratio- 
nes  contincantur,  iste  et  quidam  sequentium  oratiio 
appellantur,  quia  por  totam  suam  contexiieBem 
continent  orationes,  et  nos  ad  orandum  informant. 
Oratio,  id  est  psalmus  qui  vocatur  oratio,  aitribui- 
tur  David,  id  cst  ipsi  Ghristo.  Oratio  vero  duobus 
nominibus  accipitur  :  vel  pro  8upplicatione,vel  pro 
quacunque  scrmocinatione  t  hic  autem  acoipitor  prv 
supplicatione.  Materia  est  Ghristus  orans,  de  q«a 
sic  agit :  Orat  restitui  sibi  sccundum  justitiam  ante 
tompus  passionis,  scilicet,  ut  Deus  dirigat  gressus 
suos  in  semitis  suis.  Petit  etiam  libcrari  a  Judsis  in 
imminentia  passionis  :  postulat  etiam  rctnbui  srbi 
secundum  suamerita,scilicet  gloriam  rcsurrectionis, 
et  illis  pa3nam  secundum  mcrita  sua  mala.  Intentie 
sua  est,  nos  ad  orandum  instrucrc  :  ih  hoc  primo 
versuct  secundo,contincnturilI(e  tresorationesquas 
diximus,  quas  postea  singulatilcr  exsequitur.  Vox 
Christi  ita  diccntissecundum  humanitatem  : 

«  DomineDcus,exaudi  justitiam  mcam,  »  id  est 
adimple  illud  quod  justitia  mea  petii.  ExprcssiM 
dicit  justitam  meam  quam  verba,  quia  ipsa  j^ustitlm 
olamat,scilicei,utante  passionemdiriganturgreesai 


i4i 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


tii 


tai  :  «  Intende  deprecationi  meas  »  de  remotione 
miseriarum,  ut  nullatenus  moveatur  propter  insi- 
dias  Judffiomm. 

o  Aurihus  percipe  obsecrationem  meam  d  dc  obti- 
ncndis  bonis,  scilicet  de  resurrectiono.  Oratio  enim 
proprie  dicitur  do  obtinendis  bonis  :  deprecatio 
autem  de  remotionc  malorum  proprie  habctur. 
Quamvis  exauditio,  deprecatio,  oratio,  in  Dco  idem 
sint,  tamen  diversa  ponit  secundum  similitudincm 
hominum,  «  Percipe  orationem  »>  quod  debes  facere, 
quia  «  non  »  est  facta  « in  labiis  dolosis, »  quia  ne- 
que  fuit  malum  in  ore  neque  in  corde. 

Priorem  partem  orationis  exsequitur :  hanc  scilicet 
•  exacidijDomineJustitiammeam,»  hocmodoscilicet 
m  judicium  meum  prodeat,  »  id  est,  judica  me «  de 
vultu  tuo,  »  id  est  de  affectu  tuo,  socundum  illa 
Bcilicet  quffi  in  me  aspicis  atque  cognoscis,  et  qua 
fiducia  peto  in  me  judicari  secundum  cognitioncm, 
quia  scio  in  me  esse  flequitates,  et  «  has  aaquitates 
vidoant  in  me  oculi  tui,  »  id  est  cognitio  tua. 

Exsequitur  illas  Gequitates,  dicens  :  «  Probasti,  » 
Id  cst,  probatum  ostendisti  «  cor  meum, »  id  est 
voluntatem  meam^quianihil  volui  nisi  aequitatem  : 
et  probando  «  visiti^ti,  »  id  est,  adjuvisti,quia  sine 
tuo  auxilio  non  potest  subsisterc  »  nocte,  »  id  est 
iempore  adversitatis ;  «  probasti  cor  meum»  sic  soi- 
lioet,quia  «  examinasti^ »  id  est,  cxcminatum  osten- 
disti  me  «  igne,»  id  est  in  ferventi  tribulationo,  ut 
Bcilicet,cum  ejeccrunt  eum  extra  civitatem  ut  lapi- 
darent  {Acl,  vii);  et  in  tanta  examinatione  «  nonest 
inventa  in  me  iniquitas.  » 

Hoc  intantum  verum  est,  quod  «  non  est  inventa 
JD  me  iniquitas.  Ut  non  loquatur  os  rocum  »  scili- 
cet  quod  nonoportet  os  meum  indc  loqui,quia  satif 
patet.  Et  quasi  aliquis  diceret :  Quandoquidem  in  te 
non  est  inventa  iniquitas,  quare  tu  tribularis?  Res* 
pondit «  propter  verba  »  scilicet  implcnda  «  labio- 
rum,»  id  est  prophetarum  «  tuorum  custodivi  ego  » 
perseveranter  sustinui  « vias  duras,  »  id  est  tribula- 
tiones.  Alia  translatio  habct,  viea  latronis,  et  idem 
est.  Vias  dico  a  opera  hominum  »  quas  promcrentur 
opera  hominum,id  cst  camalium.  Vcl  aliter  :  Intan- 
|jttm  non  est  inventa  in  mo  iniquitas,  ut  os  meum 
(K  non  loquftturopcrahominum,»  id  estmcndacium : 
ethic  ostendit  maximam  ejus  pcrfectionem.  Perfec- 
Ussimus  enim  est,  qui  nec  lingua  peccat.  Mendacia 
vocat  hominum,  quia  homines  a  seipsis,  non  a  Deo 
habent  mentiri.  Vel  sic  dico,  quod  «  in  me  non  est 
iaventa  iniquitas  »  intantum,  «  ut  non  loquatur  os 
meum  opera  hominum,»  id  est  ut  lego  loquarinde 
jactantiam  sicut  mos  est  hominum. 

Et  quia  tam  perfectus  sum  «  perfice,»  id  cst,  us- 
que  ad  finem  conserva,  ubi  est  meritorum  perfectio 
iota  «  gressus  meos,  »  id  est  opera  mea,  por  quo; 
gradior  « in  semitis  tuis,  »  id  est,  in  arctioribus 
pnecepiis  tuis  ut  in  nullo  devicm  apraeccpto  tuo.  Sic 
iiirige  gressus  meos,  ut  etiam  «  vcstigia  mea, »  id 
jsst  apostoli  et  alii  sequaces  mci  «  non  moveantur  » 
a  seoiitis  tuis.  Vestigia  sunt  signa  pcdum^  et  propter 


A  hoc  dicuntur  apostoli  vestigia,  qula  in  tpsis  appar 
rent  signa  justitiae  Christi.  Et  quia  sunt  vestigia» 
non  possunt  esse  perfecti,  nisi  ille  quem  imiiarentur 
essot  perfcctissimus.  Hinc  incipit  cxsoqui  seciindam 
orationem,  scilicct,  ut  intendat  deprecaiionem  ejus. 
Gontinuatio  : 

M  Perflce  gressus  »  et  etiam  «  inclina  aurem  tuam 
mihi,  »  id  cst,  condcsccndo  mihi.  Noscens  enim 
suam  inflrmitaiem  non  possct  tantam  dignitaiem 
promereri,  rogat  ipsam  deitatem  ut  se  humiliet  ad 
subveniendum  ei,  quasi  infirmus  aliquis  qui  non 
posset  sc  erigere,et  rogare  medicum,  ut  se  humiliet 
ad  subvcnicndum  ci  «  cxaudi  verba  mea.  *  Dico 
¥  inclina  »  ct  «  exaudi  vcrba, »  ei8ecum8  8um,quia 
«  ego  clamavi  quoniam  exaudisti  mc.»  Hocautem, 

n  scilicet  clamarc,  quoniam  exaudiuntur,  tan^m- 
modo  sanctorum  ost,  qui  ex  puritaio  suas  conscien- 
tiae  sccure  clamant^  ct  exaudiri  non  meiuunt :  alii 
vero  exaudiuntur  quia  clamant,  quos  sua  oonscieniia 
in  aliquibus  accusai. 

«  Exaudi  verba  moa  »  et  mihi  abundaniius  tacuui 
quam  aliis :  ct  hoc  est « miriflca  misericordias  tuaa,!» 
id  est,  mirabiles  fac  In  hoc  enim  misericordiiD  Det 
in  Christo  sunt  mirincata;,  quia  et  immunis  a  pec- 
cato  fuit,  otomncs  persecutiones  paiioniius  omnibus 
atiis  tulit.Et  bene  debcs  miriflcare  «  qui  salvos  iam 
sperantes  in  te  »  ne  cedant  tribulaiionihus. 

Dico  mirifica,  ita  scilicct  «  custodi  me,  »  sciiioet 
non  me  rapiant  ad  peccatum  «  a  resisieniibus,»  id 
est  a  Judaeis  contradicentibus  «  dexterasiue,»  id  est 
mihi  Filio  iuo.  Ideo  Filius  Dei  dextera  diciiur,quia 

li  per  ipsum  opcratur  Deus  omnia  :  cusiodi  dico  ^  ut 
pupillam  oculi  »  sicut  oportet  custodire  pupillam. 
Bene  se  Ghristus  pupillae  oculi  comparai.  Sicui  onim 
pupilla  est  dignior  pars  oculi  et  totum  corpus  iilumi- 
nat,  sic  et  Ghristus  est  dignior  pars  Ecclesic,  ^t 
totam  Ecclcsiam  illuminat. 

«  Custodi  mc  ctprotege  »  ut  non  sentiam  fflstum, 
scilicei,  ut  non  invitus  patiar  «  a  faoie,  »  id  est  a 
prscsentia « impiorum.»  Perfaciem  notaipreseniem 
impugnationem  :  quare  necesse  erat  ui  proiegere- 
iur, «  quiame  afflixerunt;  protege  dioo  «  sub  umbm 
alarum  tuarum,»  id  estsub  refrigerio  misericordis 
et  charitatis.  Hic  per  simile  loquitur.  Sicui  enim 
avis  protegit  pullos  suos,  ne  asium  seniiani  :  sic 
Deus  Christum  misericordias  et  chariias  relHgerio 

Q  protexit. 

Et  necesse  erat  ui  tu  protegeres,  quia  « inlmid»  » 
id  est  Judffii, «  circumdederunt  animam  meam, »  soi- 
licet,  volentes  iollere  animnm  meam,  id  esi  vitam 
meam.  Hoc  modo  quando  cum  gladiis  oi  fusiibus 
eum  circumdederunt :  concluserunietiam  «  adipem 
suum.»  Sicut  enim  aliqui  pingucs  concludunisuam 
pinguedinem  cum  alia  pinguedine,  ita  ut  jam  nihil 
possit  in  eos  intrare :  sic  Judcei  pingues,id  est  muliis 
malitiis  suas  malitias  concluserunt,  ita  quod  jam 
nihil  vcritatis  in  eos  intrareposset,propter  peccatum 
Dominic(e  passionis  :  ct  ideo  «  os  corum  loeutum 
estsuperbiam»dicentium  : « Nolunaushunc  regnare 


243 


HATMONIS  HALBERSTAT-  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BBBL. 


244 


Buper   no8 :  non  habcmus   regem,  nisi   Cacsarem  A 
(Luc,  XIX ;  Joan.  xix).  « 

Circumdederunt  cum  gladiisctfustibus  :  ctetiam 
circumdederunt  me  in  cruce.quasi  ad  spectaculum 
crucifixionis  «  projicientcs  *  extra  civitatcm  «  me 
nunc,»  id  est  cum  prius  servos,nuncetiam  meipsum 
haeredem  missum  ad  vincam  (MatUi.  xxi) ;  «  oculos,  » 
id  est  intentiones  suas «  statueruntdeclinarc  in  tcr- 
ram,  »  id.  est,  solam  terrenitatem  consideraverunt, 
Bcilicet  timuerunt  perdere  legem  et  geutem.  Vel 
dcclinaverunt  oculosin  terram,  qui  eum  non  Deum 
es8e,Bed  purum  hominem  putaverunt.Circumdedc- 
runtme  fustibus  etgladiis,circumdederunt  ad  spec- 
taculum  crucifixionis  :  et  hoc  ideo,  quia  «  suscepe- 
runt,»  id  est  cum  gaudio  quasi  munus  maximum 
receperunt  a  Pilato,  vel  a  Juda  tradente,  vel  a  Deo  ^^ 
promittente  «  me  »  ita  parati  ad  mortem  meam 
«  sicut  leo  et  catulus  leonis  paratus  ad  prajdam.»  Per 
leones  illos  majores  persecutores  Domini  debcmus 
accipore  :  per  catulos  inferiores,  plebem  scilicet. 
Quod  dicit «  habitans  in  abditis»  occullum  judicium 
Judaeorum  notat,occulte  mortemDomini  machinan- 
tium.  Hic  incipit  de  remuneralione  et  sua  in  bono, 
et  persecutorum  in  malo  orare.  Continuatio  : 

Ipsi  haec  mala  mihi  machinantur,scd  tu  qui  hu- 
cusque  videris  dormisse  aexsurge,pra3veni  eum,»  id 
est,Judaicum  populum. »  Pra3veni « pcr  simile  loqui- 
tur  :  sicutenim  cum  duo  currunt,  illi  qui  prajvcnit 

aufertpraimium,etefficitvoluntatemsuam:itaDcus 
ct  Jud9Bi,cum  ad  mortem  Christi  currcrent,  preve- 
nit  illosDeus,illum  resuscitans,quem  illi  in  morte 
tenere  volebant  «  et  supplanla  eum,  »  id  cst,  sub-  C 
vertea  similitudinc  luctatorum.Hoc  dicit  «  prevcni  • 
itascilicet  »  eripeanimam  meam  ab  impio,»  id  est 
diabolo,faciendo  me  resurgere :  etbene  debes  facere, 
quia  ipsa  est,  «  framea,»id  est,  gladius,  pcrquem 
debes  inimicos  devincere  :  eripe  dico  hanc  «  fra- 
meam  ab  inimicis,  »  id  est  a  Judaeis,  qui  sunt  ini- 
mici  «  manus  tua;,  »  id  est  operationis  tuae.Opcra- 
tio  Dei  erat  humanum  genus  redimcre. 

Supplanta  hoc  modo  «  dividc  eos,  Domine,de  terra 
sua  in  vita  sua,  »  id  est^in  vita  eorum.Haec  divisio 
facta  est  in  destructionc  Hierusalem  pcr  Titum  et 
Vespasianum,quaB  viventibus  Judaiis  evenit. « Divide 
illos  »  dico,  rcmotos  «  a  paucis,  »  id  est,  apostolis. 
Vcl  paucos  intelligamus  eos  qui  angeli  admonitione 
annuntiantis  destructionem  Hierusalem,in  regnum  D 
Agrippa;  Bccesserunt.  Et  merito  divides,  quia  «  ven- 
ter  oorum,»  id  est  carnalitas  eorum,«  estadimple- 
tus  de  absconditis  tuis, »  id  est  de  pcccatis,  qua 
tibi  abscondita  sunt,  non  in  cognitione,  sed  in  per- 
pctratione. 

Etproptcrhocctiamdebeseosdividcre,quia«sunt 
saturati, »  id  est,  nequitia  repleti  in  more  Domini  : 
saturati  dico  «  filiis,  »  id  est  ad  incommodum  filio- 
rum  :  et  hoc  modo  «  diviserunt  reliquias  parvulis,» 
id  est,  superabundantiam  maledictionis  suai  «  par- 
vulis  Buis,  »  id  est,  filiis  suis.  Cum  enim  dicerent  : 
«  Sanguis  ej  us  super  nos,et  super  filios  nos  tros  (MaUh . 


xxvii):»non  tantumsibi,sedetiam  filiissuismaxime 
nocucrunt :  quiausque  ad  hodiernum  diemexcascati 
6unt.  Vel  «  saturati  sunt  filiis,»  id  est,  ad  incommo- 
dum  filiorum,quia  «  raliquias  suas,»  id  est,qua8  de- 
buissent  facere  suas,  de  quibus  propheta  dixcrat  : 
t  Reliquia;  salvee  fient  (/^a.  x;  Rom,  ix)  :  non  fec«- 
runtse  illas  reliquias,scilicet  humiles  et  subditos, 
sed  «  diviserunt  parvulis  suis  »  qui  per  humililalem 
et  abjectionem  sunt  facti  illsereliquiae.Aliatranslatio 
habet  porcina,id  est,immunditia.QuiaChristusper 
totum  psalmum  suam  infirmitatem  ostenderat,  ne 
idco  purus  homo  videretur,  altitudinem  ostendit. 
Continuatio  : 

Tu  divides  eos  «  ego  autem  apparebo  conspectui.» 
id  est,  praeseutiae  tuae  ;  et  hoc  completum  fuit  in 
assumptione.  «  Apparebo  »  dico  «  in  justitia,»  id  est, 
secundum  hoc  quod  justitia  mea  exigit  »  et  gloria 
tua  tandem  apparebit,  »  scilicet  quod  Filius  est  in 
Patre,ct  Pater  in  Filio  :  et  haec  apparitio  eritin  ju- 
dicio,  et  a  cum  apparuerit  gloria,  tunc  ego  satia- 
bor  »  complebo  corpore  meo.  Tunc  cnim  corpus 
Christi  completum  erit,  cum  Deo  et  Patri  regnum 
tradiderit. 

IN  PSALMUM  XVII. 

TiTULUs.  In  finem  puero  domini  David  verba  canlici 
hujuSj  qux  locutus  est  DonmWy  in  die  qua  eripuU 
eum  Dominus  dc  manu  omnium  inimicorum  suo- 
rum^  et  dc  manu  Saul,  et  dixit : 

«  Diligam  te.  «  Hunc  psalmum  fecit  David  post 
mortem  Saul  (//  Reg.ii),  exsultans  quod  ab  inimicis 
liberatus  esset :  non  tamen  quod  de  exsultatione  sua 
scriberet,  sed  quia  videbat  Chrirttum  esse  liberan- 
dum  ab  inimicis  :  undemaximeexsultandum  puta- 
bat;  non  solum  enim  personam  Christi,8ed  Chris- 
tum  cum  toto  corpore,  et  ante  ipsum  adventum,  et 
post.Verba  cautici  hujus,id  estverbahiyuspBalmi 
qua;  agunt  de  8piritualibuB,de  quibus  cxsultandum 
ost.  Attribuitur  David,id  est^Christo  puero,  id  est, 
Bcrvo  Domini,  quem  bene  per  puerum  significat, 
quia  in  puritate  et  Bimplicitate  servivit  Domino. 
Sunt  enim  quidam  servi  qui  non  dicunturpueri,iUi 
Bcilicct,  qui  pro  timore  poenae,  vel  spe  temporalis 
mercedis  Domini  serviunt.  Si  dixisset  simpliciter 
puero  David,  posset  intelligi  de  historiali  David,  sed 
Esdras  per  Spiritum  sanctum  intelligens  hoc  esse 
dictnm  de  spirituali  David,  apponendo  cantici,  re- 
movet  historiam.  TantuB  enim  ille  propheta  de  tem- 
poralibus  esse  exsuitandum  non  diceret :  quae  verba 
locutus  cst  complendo  domino,  id  est  ad  honorem 
Domini  «  in  die,  »  id  est  in  tempore  gratiae  «  qua 
eripuit  eum,»  id  est,Christum  totum,«Dominu8Deu8 
de  manu,  »  id  est  de  potestate  «  omnium  inimico- 
rum  suorum  »  tam  visibilium  quam  invisibilium, 
•  et  de  manu  Saul,  »  id  CBt  de  manu  mortis.  Per 
Saul  ideo  mortem  accipimuB,  quia  Saul  petitio  in- 
terpretatur.  Petiit  enim  eum  Israeliticus  populus 
sibi  in  rcgem  (/  Reg,  viii),  contra  Domini  volunta- 
tem.  Similiter  homo  quem  Deus  fecerat  immortalem 
Bub  conditione  obedientiae,  mortem  quam  Deus  non 


245 


EXPLANATIO'  IN  PSALMOS. 


i4A 


fecerat,  ipse  sibi  manibus  ac  pcdibus  appctivit.  A  est,  iniquitatos  hominum  qua;  sunt  sicuti  torrcns: 


Dico  ha;c  verba  attribuutur  Christo  cum  omnibus 
membris  :  verba  dico,  dirigcntia  nos  in  fincm,  id 
cst,  in  Christum  :  intendit  cnim  nos  invitarc  ad 
dilectionem  Dei  pcr  exomplum  sui.  Materia  sunt 
munera  vel  misericordiaj  Doi,  salvatio,  populorum 
subjectio,  vindicatio  de  inimicis.  De  hac  autcm  ma- 
teria  sic  agit :  Praemittit  cxsultationcm  dc  datorc, 
ostcnditcalamitatemhumanigencrisanteadventum 
Cbristi,  et  contra  :  remcdia  per  advcntum  Christi 
tertiam  partem  depotestateipsiusChristi,quartam 
partem  de  commendatione  ipsorum  munerum.  Vox 
Christi,  et  secundum  suam  personam  et  secundum 
mcmbra.  Gontinuatio  : 
Christus  est  locutus  verbacantici  hujus^  et  dixit  : 


quia  sicuti  torrcns  per  pluviam  crescitct  impctuo- 
sus  fit,  sic  iniquitatcs  hominum  tumultu  crescunt, 
ot  in  sanctos  impotuosc  fiunt,  «  turbaverunt  mo, » 
id  est,  anxium  feccrunt  mc. 

Praetcrca  eliam  «  dolores  inferni  circumdederunt 
me,  »  id  est  pagani,  qui  pro  merito  malaB  vita3  in 
inferno  torqucndi  sunt.  Vcl  : 

«  Dolorcs  inferni,  »  id  cst,  pocnac  infcrnales 
«  circumdcderunt  me, » id  est,  ita  ccrtus  sum  quasi 
jam  circumdedisscnt  mc,  nisi  adventus  Christi  re- 
dimat  me.  Item  ponit  alteram  partem  suae  calami- 
tatis,  cum  dicit  «<  laquei  mortis,  »  id  est,  originale 
peccatum  «  praeoccupaverunt  mc  »  etiam  nescien- 
tem,  quia  ab  ipsa  otiam  concoptionc  ost  homo  illo 


0  Domine,  dilexi,  et  diligo,  ct  «  diligam  te.  »  Dili-  n  peccato  illaqucatus 


gam  dicendo,  notat  perseverantiam  ipsius  dilcctio- 
nis  :  quia  tu  es  «  fortitudo  mea^  »  quia  in  mc  sum 
imbecillis,  in  te  fortis  ad  pugnandum  contra  mali- 
gnos  :  quasi  diceret  :  Vultis  cognoscerc  illum  ad 
quem  loquor,  ipse  est,  t  firmamentum  meum,  »  id 
est,  facions  me  firmum  ne  deficiam,  «  et  rcfugium 
meum,  ■  scilicot  ad  quem  ego  refugiam  quasi  ad 
turrim.  Si  cnim  ignorant  fidelcs  quid  agendum  sit, 
consilio  divino  instruuntur  quid  sit  agendum  :  et 
quia  posset  esse  fortis,  firmus,  et  sciensetiam  quod 
agendum  esset,  et  posset  dificere  :  qucmadmodum 
quidam  haerctici,  qui  putabant  postquam  essent  ins- 
tructi  a  Deo,  per  suas  vircs  sufficcre  :  subdit  «  ct  li- 
berator  meus,  »  id  cst,  qui  me  liberat  ab  inimicis  : 
quia  si  Deus  manum  subtraheret,  statim  deficerct. 


«  Deus,  »  id  est,  Creator  meus,  «  adjutor  meus  »  ^  Continuatio  : 


Et  '<  in  tanta  tribulationc  mca  invocavi  Domi- 
num  »  et  ab  ipsa  invocatione  prorupi  in  clamo- 
rem,  et  hoc  cst  «  ct  ad  Dcum  mcum  clamavi,  »  id 
est,  omni  conatu  virium  petii. 

Contra  hoc  quod  dixcrat  invocavi,  ponit  »  et  ex- 
audivitvoccm  mcamdetcmplo  sanctosuo,»  hocsive 
dc  ccbIo,  sive  de  corporeDomini,  quod  est  templum 
sanctum  ejus,  quia  secreta  Dei  continct,  competenter 
accipimus :  contra  hoc  quod  dixit "  clamavi,  et  clamor 
«  mcus  in  conspectu  ejus,  »  id  est,  in  beneplacito  . 
cjus  existens  «  introivit  in  aures  cjus,  »  id  cst,  ex- 
auditus  fuit.  Ostcnsis  calamitatibus  humani  gene- 
ris  antc  advcntum  Christi,  ostcndit  remcdia  per 
ejus  advcntum  humano  generi  a  Deo  facta,  et  ip- 
sum  adventum  indicat  nobis  pcrquaedam  mysteria. 


ad  cooperandum,  quia  sine  eo  nihil  boni  possum 
facere,  et  ideo,  •  sperabo  in  eum, » id  estspem  meam 
totam  ponam  in  eum.  Ipse  etiam  est  protector 
meus.  »  Sicut  enim  aliquis  protegit  aliqucm  in  bello 
ne  vuincretur  aliqua  sagitta,  sic  Dcus  Christum  pro- 
tegit,  ne  eum  etiam  parva  tentatio  tangcret :  et  hic 
ChriBtum  cum  omnibus  membris  accipimus.  Quando 
enim  vulnerantur,  sicut  David  in  adulterio  (11  Reg, 
XI,)  tunc  membra  Christi  non  sunt.  «  Et  cornu  salu- 
tis  mea!.  »  Propter  hoc  dicit  cornu,  quia  sicutani- 
malia  per  comu  fugant  inimicos,  itaDeus  inimicos 
Christi  dissipat^  et  ipsum  salvum  facit.  Hoc  cnim 
quod  est  cornu  est  causa  salutis  mcac.  Haec  autem 
prsdicta  non  fecit  mihi  ex  mea  dignitate^  scd  me 


Exaudivit  clamorcm  meum,  quia  misit  Filium 
suum  in  cu jus  adventu  « tcrra,  » id  cst  terreni,  «com- 
motaest »  a  sccuritatc  in  quacrat,  audita  novaprae- 
dicatione,  inccrti  quod  tcncrent  ;  «  etcontremuit  » 
quia  timuit  eum  futurum  judiccm,  et  suae  ncquitiae 
punitorem  «  ct  fundamentamontium, » id  est,  montes 
fundati  v  conturbati  sunt.  »  Pcr  montes  divites  vel 
claroshujussaBCuIiintolIigamus,quarumfundamen- 
tum  sunt  divitia;  et  honorcs  in  quibus  sperant  :  quae 
fundamcnta  conturbatasnnt,  cum  Christoveniente, 
cognoverunt  in  tcrrcnisdivitiisspcrandum  non  esse. 
«  Et  commota  cst,  «  id  est,  commoti  sunt  ipsi  di- 
vites  ad  pccnitcntiam  :  idco  terra  commota  et  con- 
turbata,  est  «  quoniam  Dominus  iratus  cst  cis,  «  id 


quasi  pupillum  suscepit,  et  hoc  est  «  et  susceptor  D  cst,  quoniamDominum  sibi  iratum  proptcr  pcccata 


meas.  » 

Et  quia  haec  omnia  fecit  mihi  bona,  ideo  «  lau- 
dans  invocabo  Dominum^  »  id  est,  de  habitis  bcne- 
ficiis,  laudans,  invocabo  de  habendis,  ct  per  ipsum 
invocatum  «  ero  salvus  ab  inimicis  meis.  »  Totus 
Christus  hucusque  locutus  est  dc  exsultationc  da 
toris,  nunc  in  persona  antiquorum  patrum  loquitur 
de  calamitate  in  qua  erant  ante  adventum  Christi. 
Continuatio  : 

Et  necesse  erat  ut  salvarer  ab  inimicis,  quia  «  do- 
lores  mortis,  »  id  cst,  dolorcs  de  potestate  diaboli, 
circumdedenint  me,  «  et  torrentes  iniquitatis,  »  id 


cognovcrunt.  «  Iratus  cst  eis,  et  in  ira  ejus,  »  id 
est,  in  considcratione  irae  illius  « ascendit  fumus,  » 
id  est,  pccnitentia.  Ideo  pcr  lumum  pocnitentiam  in- 
tclligimus,  quia  sicuti  fumus  cst  primum  indicium 
ignis,  et  movetlacrymas,  ita  pocnitcntia  est  primum 
indicium  charitatis,  ct  hicrymas  fructuosissimas 
cxcrit.  Dicendo  «  ascendit  »  notat  quod  poenitentia 
illa  ad  Deum  ipsum  erigatur,  «  ct  ignis,  »  id  est 
charitas  illa  quaj  poBnitcntiam  movebat  «  cxarsit  a 
facic  cjus  »  id  cst,  ab  illuminatione  ejus  fcrventior 
estfacta.  Pcr  cxarsit,  apparitioncm  notat  charitatis  : 
«  carbones  »  etiam  succensi  sunt.  id  est,  homines, 


247 


HATMONIS  HALBERSTAT.  EPISG:  OPPg  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


m 


in  quibus  ardor  charilatis  exstinctus  est  per  cul- 
pam  primi  parentis  «  succensi  sunt  ab  eo,  »  id  est 
Deo  dante  ignem  charitatis.  Sicut  enim  propric  vo- 
cantur  carbones,  in  quibus  ignis  extinctus  cst :  ila 
homincs  proprie  vocantur  carbones,  in  quibus  cst 
extincta  charitas.  Cum  ostendisset  remcdia  qua? 
fecit  Dcus  humano  generi,  nondum  ostcndit  pcr 
quem  fecisset,  scd  modoostcndit  pcr  quem  omnia 
illa  facta  sunt.  Continuatio  : 

«  Terra  commota  est  »  ct  caetera  facta  sunt,  quia 
Deus  «»  inclinavit  codIos,  »  id  est,  humiliavit  coelos, 
id  est  coelestia,  scilicet  ipsam  deitatem,  ot  ipsos  an- 
gclos  inclinavit,  pcrfrequcntemvisitationemhomi- 
num.  Vel  ipsos  angelos  inclinavit,  per  commiscra- 
tionem  quam  habuit  per  rcparationem  humani  ge- 
neris  :  et  ipse  Dous  t  dcsccndit »  uniendo  hamanam 
naturam.  Inclinati  sunt  etiam  angcli,  cum  acccden- 
tes  ad  Dominum  ministraverunt  ei  (Matth.  rv). 
d  Inclinavit,  descendit,  »  et  licet  ita  sit  humiliatus, 
tamen  non  perdidit  potestatem,sed  «  caligo,»  id  cst, 
diabolus,  cst  «  sub  pedibus  ejus,  id  est,  plenaric 
subditus  est  ei,  sicut  res  quae  sub  pcdibus  cst.  Pcr 
caliginemideodiabolumaccipimus,quiasicutcaligo 
obtenebrat  oculos,  sic  diabolus  pcccatores  obca?cat, 
etcaliginosos  reddit  ne  valcant  lumcn  voritatis  agno- 
scere.  Descendit  dico,  et  asccndit  ipsc  idem  super 
omnem  angelicam  crcaturam  in  ascensione  exalta- 
4us  est.  Per  illum  ordinem  omnes  alios  accipimus 
«  et  volavit  super  pennas  ventorum,  »  id  est,  ocior 
fuit  Bua  fama  quam  venti :  quia  cum  natus  fuit  agni- 
tus  fuit  in  Chaldaea  perstclla8(>/a//yi.  ii):dumcru- 
cifigeretnr  cognitus  fuit  Athcnis,  per  obscurationom 
solis.  Vcntos  describit  pennatos  propter  agilitatem  : 
cum  bis  dicit  volavit,  maximam  ejus  ccleritatcm 
notat. 

Vel  ita : 

«  Ascendit  Bupercherubim,»idest,  superomnem 
plenitudinem  scientia^ :  quianullustam  plensQ  scien- 
ti®  est,  qui  possit  cognoscero  illud  secretum,  quod 
penetravit  in  ascensione  "  et  volavitsuper  ponnas,  »> 
id  eat,  superavit  agilitatem  intellectus  sanctorum. 
Per  ventoB  sanctos  accipimus,  propter  agilitatem  : 
pcr  pennas,  velocem  eorum  intellectum,  et  si  ipsi 
aliquid  cognoverunt  in  eo  :  volavit,  quia  quoddam 
aliud  eratquodcognoscercnon  potuerunt,etsi  ilhid 
aliquo  labore  cognoverunt,  iterum  volavit  et  itcrum 
volavit.  Per  haBC  praedicta  nondumdixerat  eum  ns- 
sumpisse  humanitatem,  quod  modo  in  sequenti 
manifeste  ostendit.  Continuatio:  IUum  qui  ascendit 
et  desc^ndit  non  tantum  credatis  essc  Deum,  sed 
etiam  hominem  :  et  hoc  est  posuit  tenebras,  » 
id  est,  carnem  humanam  « latibulum  suum, »  scili- 
cet,  in  qua  carne  divinitas  latuit.  Hic  tenebrae  acci- 
piuntur  in  bono.  Sicuti  tcnebrosum  sermoncm  voca- 
mus  ubi  magna  profunditas  ost,«c  etincircuituejus 
tabernaculum  ejus,  »  id  est,  militantes  ei  sunt  in 
circuitu,id  est  proximi  cjus,  idcstaliquam  habont 
cognitionem  et  familiaritatem  de  eo  :  ex  quibus? 
scilicet  ex  illisqui  sunt  intabernaculo,  quidam  sunt 


Ai  tcnebrosi,  quidam  pra^fulgidi  :  «  tenebrosa  vero 
aqua,  »  id  cst  obscura  doctrina  est  «  in  nubibus 
acris,  »  id  cst  in  supcrioribus  nubibus,  scilicet  in 
prophetis.  II i  enimprophet«permundum  non  sunt 
missi,  propler  obscuritatem  praedicationis. 

«  Prai  fulgore  vero  nubcs  id  est,  sancti  apostoli : 
qui  idoo  «  nubcs  »  dicuntur,  quiacompluunl  terram 
Dci,  et  fructificare  eam  faciunt  spirituali  doctrina, 
quac«nubcsprai  fulgorc,  >*  quia  manifeste  prasdic^nt 
et  omnibus  intclligibilessunt  «  in  conspectu  ejus» 
qua^idcoprae  fulgore  dicuntur,quiapr2Bsentcm  illu- 
minationcm  rccipiunt  a  cognitionc  ipsius,  ct  bujus- 
modi  «  nubos  transierunt^an  diversas  partesmundi, 
annunliarevcrbumDei.Et  ecce  ex  illis  nubibusexiit 
«  grando,  »  id  cst  objurgatio  do  peccatis  «  et  car- 

•n  bones  ignis,  »  id  cst,  quidam  qui  mortui  erant, 
fervorc  charitatis  fiunt  igniti. 

«  Nubcs,  »  id  cst,  apostoli  transierunt,  et  «  Do- 
minus  intonuit  de  coelo,  •  id  est  de  illis  nubibus 
quidicunturcoclum,  quiasecretacoelestiacontinent : 
«  Dominus  intonuit,  »  id  cst,  per  minas  judicii  in- 
crcpuit,  et  ipse  «  Altissimus  dedit  vocem  suam. » 
id  est  evangelicam  doctrinam  :  et  ecce  o  grando  ct 
carboncs  ignis.  » 

Et  ipse  Dominus  «  misit  sagittas  suas,  »  id  est, 
discipulos  discipulorum,  qui  dicuntur  sagittas,  quia 
vuIncraCit  corda  hominum  verbo  Dei  :  et  eos  ad 
quos  sunt  missi  dissipant,  quia  alios  assumpsit, 
aliosrojecit ;  misitsagittas,etpereas«  sagittas  mnl- 
tiplicavitfulgura,»id  cst,  multiplicia  fccit  miracula. 
Per  fulgura  miracula  accipimus,  quia  sicut  perful- 

C  gurahomines  tcrrentur,  sic  per  miracula  etperilla 
miracula  «  conturbavit  eos  »  de  peccatisad  convcr- 
sionem. 

Et  per  illas  sagittas  habuit  mundus  cognitionem 
veritatis,  et  hoc  cst  «  et  apparuerunt,  »  id  cst,  om- 
nibus  cogniti  sunt  «  fontes, »  idest  sapientes ;  fontes 
dico  «  aquarum,  »  id  est,  ex  quibus  fluunt  mults 
aquse.  id  cst  multoB  doctrina3,  quae  sapientia  cum 
prius  lateret,  in  cis  modo  cognita  fuit  :  et  per  eos- 
dem  «  fundamonta,  »  id  cst,  proqhetaj  per  quos  fun- 
data  est  Ecclesia  :  fundaraenta  dico  «  orbis  terra- 
rum, » id  cst,  Ecclcsifls,  quae  ex  orbe  terrarum,id  estex 
omni  parte  terroc  collccta  est  «  sunt  rcvelata,  »»  id 
est  manifcstata  :  quia  sancti  a]X)stoli  ot  aliiproedi- 
catorcs  ctiam  prophetarum  Scripturam  intelligibi- 

D  lcm  reddidcrunt. 

«  Fontcs  apparuerunt  »  et  hoc  fuit  «  ab  increpa- 
tione  prajdicantium  :  qui  cum  alios  increparent,  per 
ipsam  increpationem  ab  aliis  esse  sapientes  cogniti 
sunt,fictabinspiratione  spiritus  irstua3,widest,  per 
spiritum  spirantem  cis  iram  tuam.  Ostensis  sacra- 
mentisadvcntus,vultostenderequidiIla  sacramenta 
faciant,  scilicct  Ecclesiam.  Continuatio  : 

«  Misit  sagittas,  »  misitetiamSpiritum  sanclum, 
«  dc  summo,  »  id  est,  de  Patro.  Dicendo  misit,notat 
donum  :  dicendo  de  summo,  a^qualitatom.Cum  dicit 
misit,  non  dicit  ooquodminoremmittente  missum 
intelligatjSedtotaTrinitasmittitSpiritum  sanctum  • 


J49 


RXPLANATIO  IN  PSALMOS- 


950 


tet  accepit  me.i  Hoc  loquitur  Christus  in  porsona  jfc.  latus,  quia  «  obscrvabo   mc   ab    iniquitatc  mea» 


totius  corporis  :  «  accepit » ,  id  cst,  quasi  fugitivum 
collegit,  ct  hajc  acceptio  cst  per  inspiratiouem,  €  et 
assumpsit  mc  »  in  dignitatem  per  fidcm,  per  ba- 
ptismum,  per  casteras  virtutes  «  de  aquis  multis  », 
id  est,  do  populis  multis.  Unde  Joannos :  Aquoi  mul- 
t®  sunt  populi  multi.  Vel  de  aquis,  id  est,  de  multis 
baptismatibus :  quia  licet  baptismus  sit  unus^  ta- 
men  in  multis  populis  flt. 

Et  me  sic  assumptum  «  eripuit  do  inimicis  meis 
fortissimis,  » id  est  da;monibus,  «  et  ab  his  qui 
odenint  me,  »  id  est  malis  hominibus,  ot  nocesse 
crat  ut  oriperet  «  quia  confortati  sunt  super  rae. » 
Quanlo  cnim  fidelcs  magis  tribulantur,  tanto  magis 
in  fide  accenduntur,  et  firmiores  sunt,  et  alios  ad 
fidem  convertunt. 

«  Et  pra5venerunt  me,  »  id  est  prffivalucrunt  sc- 
cundum  cxistimationem  suam  « in  die  afflictionis 
mcs,  »  id  cst  in  vita  ista  in  qua  sancti  affliguntur. 
In  alia  enim  vita  non  affliguntur,  sod  coronabun- 
tur  :  et  quod  ipsi  putaverunt  me  proDvenirc  contra 
hoc  •  Dominus  est  factus  protector  meus, »  id  cst 
clypcus,  ne  ulla  persecutione  vulnerer. 

Protexit  mc  Ecclesia,  et  pcr  tantas  tribulationcs 
quae  aliquando  in  infirmioribus  gencrare  solent  an- 
gustiam  «  eduxit  mc  in  latitudine  »  charitatis  ct  in 
numero  mcmbrorum.Et  quid  bona  ejus  enumere- 
mus  «  salvum  me  fecit »  pcr  ha3C  omnia,  et  hoc  non 
meis  meritis,  scd  sua  magna  gratia;  et  hoc  est 
«  quoniam  voluit  me  »  habere.  Hajc  omnia  fccit 
per  suam  gratiam,  secundum  primordia  salvationis, 


retributionem  autcm  fecit  secundum  'merita  sua.  C  dat  malis  in  hac  vita. 


quasi  mihi  naturali.  Unde  Apostolus  : «  Nati  sumus 
filii  iraj  (Eplies.  ii).  »  Diccndo  «  observabo  »  notat 
cautelam  esso  adhihondam  ad  custodiam  virtutum. 
Nunc  agit  dc  rctributionc  justorum  in  futura  vita. 
Continuatio  : 

In  hac  vita  cro  immaculatus,  et  in  futura  •  re- 
tribuet  mihi  Dominus  secundum  justitiam  mcam, 
et  sccundum  puritatcm  manuum  mearum »  habitam 
«  in  conspcctu  oculorum  cjus,»  id  estin  beneplacito 
misorieonliae  cjus.  Sicut  cnim  aliquis  potcns  rem 
quam  diligit  in  conspcctu  habct,  quam  non  diligit 
non  vult  in  conspectu  haborc  :  sic  Deus  quod  sibi 
placct  dicitur  aspicere,  quod  non  placct  ncgligere. 
Quia  superius  dixcrat,  justitiam  meam,  ne  vidca- 
T%  tur  justitia  osse  ab  hominc,  ostcndit  quod  sinc  Deo 
nulla  justitia  essc  potost.  Continuatio  : 

Dixi  •  justitiam  mcam,»  et  tamen  «  cum  sancto,  » 
id  cst  ad  hoc  ut  homo  sanctus  sit  «  eris » tu  Deus, 
qui  tu  cs  «  sanctus, » id  cst  sanctificans,  «  ct  cum 
viro  innoccnte,»  id  est  ad  hoc  ut  sit  innoccns  «  eris » 
tu  «  innocens,  »  id  est  facicns  innocentem. 

«  Et  cum  elccto, » id  est  ad  hoc  ut  aliquis  sit 
elcctus,  id  cst  scparatus  a  pcrditis  «  clcctus.  >  Non 
dicit  idoo  eloctus,  quod  Dcus  csset  in  societatecum 
malis,  sod  «  eleclus,  »  id  cst  remotus  ajtcrnalitcr 
a  malis  :  «  ct  cum  pcrverso,  >  id  cst  cum  illo  qui 
sc  pervertit  a  tc  «  pcrverteris  »  subtrahendo  gra- 
tiam,  pcrversum  ad  majorcm  adjuvabis  :  et  hano 
sententiam  testatur  alia  translatio,  quae  habet,  per- 
versum  pervcrtes,  et  haeo  est  rctributio  quam  Deus 


Retributiones  autem  dus  sunt,  et  justis,  et  impiis  : 
ona  in  hac  vita,  una  in  alia  vita.  Justus  in  hac  vita 
pro  sua  justitia  accipit  retributionem,  quia  justitia; 
accipit  incrementum,  in  futuro  vero  coronam.  Im- 
pius  in  hac  vita  ut  magis  sordescat,  ffiternum  vero 
iQCcndium  in  futura.  Continuatio  :  Salvum  mefecit 
pro  sua  voluntate,  «  et  retribuct  mihi  Dominus  se- 
cundam  justitiam  meam,»  id  est  secundum  bona 
ppera  mca  «  et  secundum  puritatem  manuum  mea- 
rum,  id  est  secundum  innocentiam  mearum  ope- 
ratioQum,  quod  a  malo  abstinui,  nulli  nocui  «  retri- 
buet  mihi. » 

•  Secundum  justitiam  meam  •  dico  •  quia  custo- 
divi,  >  id  est  implevi « vias  Domini,»  id  cst  prajcepla 


Ideo  dico  quod  in  hac  vita  ita  facics  et  bonis  ot 
malis  c  quoniam  »  in  alia  vita,  •  salvum  facies  po- 
pulum  humilem, » id  cst  bonos,  •et  oculos  super- 
«  boruin  humiliabis, »  id  est  aflliges.  Pcr  oculos  idco 
suporbiam  accipimus,quia  in  oculis  notatur  super- 
bia.  Vol  hoc  modo  litteram  lcgamus.  Continuatio 
eadcm.  Dixi  «  justitiam  mcam, »  sed  tu  homo  non 
cris  per  tc  sanctus,  sed  «  sanctus  eris  cum  sancto, » 
id  est  cura  Christo  suo  adjutorc  facicns  opera  ejus, 
et «  cum  00  innoccnte,»  id  cst  por  eum  innocentem 
«  innoccns  eris  »  et  cum  co  Christo  •  clecto  electus 
eris  :  et  cum  perverso. »  id  est  diabolo,  «  perver- 
tcris. »  Continuatio  : 

Ideo  dico  quod  in  hac  vita  justus  ct  impius  ac- 


Domini,  perquasad  Deum  gradimur  per  bonaopera  j)  cipiunt  rctributionem  pro  meritis  «  quia  tu  »  Deus, 


I  Becuodum  puritatem  manuum  »  quia  non  «  gessi 
iinpie,»  id  est,  non  gessl  illud  unde  vocarer  impius, 
id  est,  non  feci  malum  recedendo  «  a  Deo  meo. » 

•  Castodivi  vias,  nec  impie  gessi  •  quia  •  omnia  ju- 
dicia  ejus  »  sunt  in  consideratione  mea  :  et  hoc 
esi  c  in  conspectu  meo  >  omnia  tam  bonorum  quam 
malorum,  tam  in  hac  vita,  quam  in  alia  :  et  idco 
nec  fessus  humanafragilitate  «  repuli  justitias  ojus 
a  me  »  aed  perseveranter  sustinui. 

« Non  repull,  >  et  ita  •  ero  immaculatus  cum  eo  » 
scilicetDeo.Gportetcnim  ut  qui  immaculato  Domi- 
no  vult  adherere  immaculatus,  sit  ideo  immacu- 


in  alia  vita «  salvum  facies  populum  humilem,  et 
oculos  superborum  humiliabis. »  Pcr  h©c  omnia 
suprodicta  intellitrimus,  quod  Deus  illuminat  Eccle- 
siam.  Qua;  Ecclesia  se  videns  esse  illuminatam,  orat 
Deum,  ut  per  ipsam  illuminet  caeteros  convcrtendo, 
et  hoc  est. 

f  Quoniam  tu  illuminas  luccmam  meam, »  id  est 
quosdam  de  Ecclcsia  ad  hoc  ut  illumincnt  alios :  qui 
dicuntur  luccrna,  quia  in  cis  lumen  sancti  Spiritus 
resplcndet.  Moam  dicit  quia  do  sua  socictatc  sunt  : 
et « tu,Dtmiinc  Dcus  meus,illuminatencbra8meas,» 
id  est  infideles  et  idiotas,qui  sunt  in  tenebris,quiade 


254 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


m 


Deo  cognitionem  non  habcnt  :omea8, » id  cst  pras- 
destinati  ut  sint  mci. 

Rogo  ut  illumines  tenebras,  et  hoc  secure  «  quo- 
niam  eripiar, »  id  cst  eripientur  illi  mci  qui  adhuc 
sunt  tenebra? «  a  tentationc  »  diaboli  «  in  tc,  id  cst 
per  te  «  ct  in  Deo  meo,»  id  est  in  auxilio  Dei,  in  eo 
t  transgrediar  murum,  »  id  est  obstaculum  pecca- 
torum.  Murus  autem  illc  non  est  prorsus  destructus, 
sed  justi  Dei  auxilio  illum  transcendunt. 

Benc  dico, «  in  Deo  meo,  »  quia  ipse  est  «  Deus 
meus  »  et «  via  ejus,  »  id  cst  prascepta  «  est  im- 
polluta, »  quia  nihil  immundum  praecipit  faccre  : 
c  et  eloquia  Domini,  »  id  est  ipsa  doctrina  evange- 
lica,  e8t,«  examinata  igni,»  id  est  cum  diligenti  exa- 
minatione  sunt  acdita,  id  est  Spiritu  sancto.  Qui 
Spiritus  sanctus  ideo  ignis  dicitur,  quia  ardorem 
charitatia  ponit  in  quibus  cst :  et  quamvis  ita  sit 
altus,  tamen  non  descrit  suos,  sed  «  protoctor  cst 
omnium  sperantium  in  se.  » 

NuUus  est  alius  Deus,  nisi  isto  tantus  Dominus 
■  quoniam  quis  est  Deus  praeter  Dominum, » id  est 
praeter  eum  qui  ita  dominatur?  Aut,  o  vos,  gen- 
tiles,  «  quis  est  Deus  praBter  Dcum  nostrum  ? » 
Quasi  si  vos  Dominum  nostrum  non  habctis,  nul- 
lum  Dominum   habctis.  Hic   incipit   dc   potcntia 

Ghristi. 

Nullus  cst  <t  Deus  praeter  Deum  nostrum,  »  ct  istc 
«  Deus  est,  qui  praecinxit  me,»  id  est,  pra^paravit  me 
dominicum  hominem  divina  «  virtute  »  ad  pugnan- 
dum  contra  diabolum  :  et  istud  praecingere  fuit  ab 
ipsa  conceptione.  Praecinxit  dicit,  contra  hoc  quod 
superius  dixerat : «  Praeoccupavcrunt  me  laquei  mor- 
tis.»  Sicut  enim  originale  peccatum  praeoccupavcrat 
humanum  genus  in  conceptione,itaSpiritussanctus 
significabatChristum  ab  ipsa  conceptione,  et  pcr 
hoc  «  posuit  viam  mcam  immaculatam,  •  id  est 
omnia  opera  totius  vitaj  meac. 

Qui  etiam  Deus  «  pcrfecit, » id  est  pcrfcctos  fccit 
t  pedcs  meos,  id  est  affectus  meos  «  tanquam  cer- 
vorum, »  id  est  similcs  cervis.  Sicut  cnim  ccrvus 
vitat  spinas,  et  transilit  fossas,  et  lutosa  loca,  et 
ascendit  in  montcm,  itaChristus  spinosa  et  pcricu- 
lo8adclictasajculi,etpcccatorumfoveassanctovolun- 
tatis  affectu  transilit,  et  ad  celsa  cojlorum  pervcnit, 
et  hoc  est,  ipse  Deus  «  statuens  me  super  excelsa.» 

Hic  ctiam  Deus  «  docet  meas  manus, »  id  est 
operationes  mcas  «  ad  prajlium  »  contra  diabolum  : 
et  tu,  Domine,  «  posuisti,»  tu  dico  qui  talem  fecisti 
personam  meam  propriam  «  brachia  mea,  »  id  est 
illos  per  quos  operor  ego  •  ut  arcum  aereum.»  Sicut 
si  arcus  aereus  esset  qui  mittcrct  sagittas,  quia 
iereus,  infatigabilis  cssct  :  sic  brachia  Christi  et 
sagittas  mittunt  quibus  vulncrantcordahominum, 
et  infatigabilia  sunt. 

Posuisti  et  «  dedisti  mihi  protectionem,  »  id  est 
defcnsioncm,  quae  cst  causa  «  salutis  tuae  »  id  est  a 
te  dataB,«  ct  dextera  tua,»  id  est  Filius  tuus,  «  sus- 
cepit  me,  dominicnm  hominem.  Quia  dicturus  erat 
quod  Christus  per  suos  vincerct  alios^  projmittit 


A  quamdam  aptitudinem,per  quam  ostenditillos  esao 
aptos  ad  hoc  facicndum.  Continuatio  : 

«  Dcxtcra  tua  suscepit  me,  ct  disciplina  tua, »  id 
est  justitia  qua  tuos  examinas, «  correxit  me, »  id 
est  mcos  dc  praeteritis,  usque  «  in  finem, »  id  est 
usquc  ad  consummationcm  :  quia  incorrectum  re- 
mansit «  et  ipsa  tua  disciplina  docebit  me,  •  id  est 
meos,  ne  ulterius  pccccnt. 

Et  per  illos  «  dilatasti  grcssus  meos,»  id  est  ope- 
rationes  mcas  pcr  totum  mundum  notificasti  «  et 
vestigia  mea, »  id  est  illi  in  quibus  signa  justitiae 
meae  apparent,  «  non  sunt  infirmata,  »  id  est  non 
sunt  superati  ad  hostibus.  Necesse  cnim  erat,  ut 
illi  qui  erant  missi,  ut  alios  docerent,  irreprehensi- 
biles  essent  in  omnibus. 

n  Vcl  ita  «  disciplina  tua  corrcxit »  meoset  docuit, 
et  sic  «  dilatasti » in  virtutibus « gressus  meos,»  id  est 
discipulos  meos  qui  dicuntur  grcssus.Vel  deChristo 
dicitur  sccundum  Apostolum  dicentem  :  «  Ex  his 
quae  passus  est,  didicit  obedientiam  (ffeftr.  v).»  Di- 
scipuli  dicuntur  «  grcssus,»  quia  pcr  eos  Deus  mun- 
duin  ingrcditur,  et  licet  ita  dilatati  essent,  non  ta- 
mcn  superbierunt,  sed  sunt  «  subtua  me, » id  est 
mihi  plenarie  subditi,  et  ipsi  idem  qui  praeter  aliud 
sunt  «  vcstigia  mea  non  sunt  »  infirmati. 

Et  per  istos  tales  «pcrsequar»  ego  ratiocinan- 
do  «  inimicos  mcos, » id  est  qui  mihi  contradicunt 
«  et  comprehendam  illos  » in  ratione,quia  non  ha- 
bcbunt  intus  quomodo  possint  resistere  «  ct  non 
convertar»  ab  increpatione  corum  «donec  deficiant» 
a  secta  sua,  id  est  convertantur. 

G  Quosdam  persequar  ratione  sicut  dictum  cst, 
alios  «  confringam  »  in  tribulatione  «  nec  poterunt 
stare  »  contra  mc,  sed  potius  «  subtus  pedes 
meos  cadcnt, »  id  cst  plenarie  subjicientur  mihi. 
Ostendit  quod  Christus  quosdam  sibi  resistentes, 
suo  dominio  subjiciet,nunc  de  inimicis,id  est,  daj- 
monibus,  et  specialiter  dc  Judaeis  ingreditur.  Gon- 
tinuatio  : 

«  Persequar  inimicos,  »  et  tu,  Domine,  «  insur- 
gentcs  in  me,  »  id  est  diabolos  qui  volebant  me  op- 
primere,  ct  regnum  obtinerc  «  supplantasti, »  id  est, 
inscientes  dejecisti  «  subtus  me,  »  id  est  sub  potes- 
tatc  mea,  quia  nihil  faciunt  nisi  permissiono  Chri- 
sti  :  et  praemittit  causam  per  quam  ostendit  Chri- 
stum  essc  dignum,  cui  suhjiccrentur  illi  daemones, 

])  cum  dicit  : 

«Praecinxisti  mevirtute»deitatis«ad  bcUandum» 
contra  daemones  et «  inimicos  meos  »  Judaeos  scili- 
cet,  qui  dicuntur  spiritales  inimici  Christi,  partim 
«  dcdisti  mihi  dorsum,»  id  est  sequaccs  meos  fecisti. 
Sicut  cnim  famuli  dicuntur  dorsum  domini,quia  se- 
quuntur  eum  a  dorso,  sic  sequaces  Christi  dicuntur 
dorsum  :  et  partim  «  disperdidisti »  scd  «  odientes 
me,  »  id  est  illos  qui  indurati  sunt  in  odio  mci. 

«  Disperdidisti,  »  et  in  illa  dispersione  «  clamave- 
runt »  ut  liberarcntur  «  ncc  erat »  inter  eos  qui  sal- 
vos  faccret,»  quia  dux  eorum  erat  diabolu3,qui  eos 
liberare  non  poterat;  «  clamaverunt  etiam  ad  Domi- 


253 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


254 


nnm,  nec  exaudivit »  quia  noa  quaorebant  exau-  A 
diri  per  Filium, 

Tu  dispersiti,  et  ego  «  comminuam  eos,  »  id  cst^ 
contcram  eorum  vires  ne  possint  colligi  in  robur 
«  ut  pulvercm,  »  scilicet  pcr  subtractionem  gratis 
faciam  eos  et  dissolutos  et  instabiles,  nec  illos 
ita  redactos  in  pulverem  dimittam  in  quiete,  sed 
iilos  ponam«  ante  faciem  venti,»id  ost,tales  faciam 
qui  deficiant,non  exspectantes  faciem  venti,  id  est 
BoliditatemtentationiSjinprimatentationedeficiunt, 
«  et  eos  delebo^»  id  est  destruamcnt  lutum  platca- 
rum.»Ut  lulum  platearum  et  in  seipso  inquinalum 
est,et  alios  coinquinat  transeuntes  per  plateam,sic 
Judasi  et  in  se  inquinati  sunt^  et  alios  per  plateaa 
ambulantes,  id  est  perterrcna  desideria,  coinqui- 
nant  exemplo  vitas  suae  malae.  Desideria^^carnalia  ^ 
plateam  appellat,quia  per  ea  sine  omni  rcfrenatio- 
nc  ad  diabolum  transitur.  Et  no  aliquis  puiaret, 
istis  Judaeis  deletis,  Ghristum  regnum  suum  amit- 
tere,  ostcndit  se  ab  illis  subtractum  etiam  obtinere 
regnum.  Gontinuatio  : 

Illi  delebuntur  «  me  autcm  »  o  Deus  «  eripies,  » 
id  est,  subtrahes  «  de  contradictionibus  populi,  » 
id  est  de  contradicente  populo  Judaico,  qui  scmper 
mihi  contradicit,  et  ereptum  me  ab  iIlis«constitues 
me  in  caput  gcntium, »  id  est,  ut  sim  rex  gcntium. 
Ideo  facies  me  regem  gentium,quoniam«populus» 
gcntium  scilicet«  quem  non  cognovi  »corporali  ha- 
bitatione,necprophetas  misi,nec  legem  dedi«servivit 
mihi,»id  est,crcdidit  mihi  :  quia  quicunquecredit, 
eervit^et  ita  quod  «  in  auditu  auris,  »  id  est,  cx  quo 
audivit  «  obedivit  mihi.  »  Laus  ista  gentium,  est  C 
viiuperatio  Judseorum. 

Ideo  eripies,  quia  illi  qui  debuerant  esse  «  filii  » 
mei,  facti  «  alieni  mentiti  sunt  mihi  »mendaciadi- 
xerunt  de  me,negantes  me  esso  Filium  Dei,et  multa 
alia,  et  ipsi  idem  «  filii  »  facti  «  alieni  »  cum  de- 
bcrcnt  innovari  novo  homine  veniente  «  invetcrati 
sunt,  »  id  estyCum  ante  essent  veteres,  id  est  pec- 
catores,  magis  peccatores  facti  sunt,  et  ipsi  talcs 
«  claudicaverunt,»id  est,erravcrunt «  semitis  suis,» 
id  est  pro  semitis  suis  a  sc  inventis.Ipsi  autem  in- 
venerunt  quasdam  traditiones,  scilicet  ut  lavarent 
manus  antequam  comedcrent,  ot  ne  immundum 
tangerent.Unde  et  Dominus  in  Evangclio  :  «  Quare 
etvos  transgredimini  mandata  patrum  propter  tra- 
ditiones  vestras?  »  {Matth,  xv.)  Vel  ita  :«  Glaudica-  q 
Terunt,  »  id  est,  erraverunt  «  a  semitis  suis,  » 
id  e8t,quas  debuerunt  facere  suas,  quia  in  Scrip- 
taris  litteralem  tantum  intelligentiam 'et  non  spiri- 
taalem  habent.  Quae  Scripturs  ideo  dicuntur  se- 
mils,qtua  bene  intellect®  ducunt  ad  vitam.Claudi- 
caverunt  dicit  per  simile  :  sicut  cnim  claudus  uno 
pede  firmus  est,  alioque  infirmus,  sic  Juda^i  in  lit- 
lerali  sensu  sunt  firmi,  et  spiritali  inflrmi  :  quia 
male  et  raro  allegoria  utuntur.  Quorum  claudicare 
claudus  Jacob  figuravit  {Gen,  xii). 

Ipsi  claudicaverunt,  mentiti  sunt,sed  »  Dominus 
vivit,»id  est,  viget  in  suis  et  regnat :  et  ipsew  Deus 


«  meus  sit  benedictus,id  est,  laudatur  et  ipse  Deus 
«  exaltctur  »  in  multitudine  crcdcntium,  dator  sa- 
«  lutis  meas.  » 

Bene  dico,  sit  bcnedictus,quia  tu  «  das  vindictas 
«  mihi,  »  id  estjVindicas  de  inimicis.  Et  incipit  hic 
comraendatio  munerum  «  et  subdis  populos  »  ita 
quod  «  sub  me,»id  cst,  quod  mihi  obedientes  fiunt : 
tu  dico  liberator  meus  de  inimicis  meis  »  etiam 
«  iracundis,  »  id  est  ferventissimis. 

Et  etiam  «  cxaltabis  me  ab  insurgcntibus  in  me,» 
quia  quanto  magis  insurrexerunt,tanto  magis  Chri- 
stus  exaltatus  est;  ct  etiam  surgentes  diabolo  sunt 
prossi,  «  et  cripies  me  a  viro  iniquo,  »  id  est  po- 
pulo  Judaico,  vel  a  quocumque  impio. 

«  Propterea  »  omnia«  confitebor  tibi,»id  estlau- 
dabo  te,  Domine,«in  nationibus,»rd  est  in  diversis 
gcntibus  :  «  et  psalmum  dicam,  »  id  est,  bonam 
opcrationem  faciam«nomini  tuo,  »  id  est,ad  hono- 
rcm  tuum.Dum  dicit,  psalmum  dicam,  dat  intelli- 
gere,  quod  non  tanium  bene  operabitur,  sed  ctiam 
aiiis  exemplum  bonaj  opcrationis  erit. 

Confitebor  hoc  dicens,  Dominusiste  estMmagni- 
ficans,  »  id  est  magnificos  faciens  «  salutes  regis 
«  ejus,»  id  est  salvatos  a  rcgc  suo,  scilicet  Christo  : 
et  hoc  etiam  dico,quod  ipse  facit  omnia  cx  miseri- 
cordia,  et  hoc  cst,  et  «  ipse  cst  facicns  miseri- 
cordiamDavid  »scilicct  significativo«Christosuo,  » 
id  cst  regi  6uo«  et  scmini,»id  est  sequacibus  suis  : 
ct  hoc  non  ad  horam,  sed  «  usque  in  sasculum,  » 
id  cst  quandiu  saeculum  erit.  Vel  «  David  Christo 
suo,  >  id  est  uncto  suo,  et  «  semini  ejus,  »  id  est, 
Christo,  et  sequacibus  ejus. 

IN  PSALMUM  XVIII. 

TiTULUs./n  finem^  alias  victori,  psalmus  David, 

«  Coeli  cnarrant  »  Psalmus  iste  convenit  David 
prophetffi  qui  hic  loquitur  :  dirigens  auditores  in 
finem,  id  cst,in  Christum.  Intendit  enim  auditores 
et  maxime  JuddBos  monero,  ut  rclicta  sua  vctustate 
ad  Christi  transeant  novitatcm.  Materia  cst  incar- 
natio  Christi  de  qua  sic  agit :  commcndat  cam  per 
commondatam  prajdicationem,  propriam  commen- 
dationem,per  bonam  etiam  legem,pcr  bonam  insti- 
tutionem,  quam  mundo  aitulit.  Commendat  eam 
ctiam  orando  se  mundariapeccatis,ut  digne  possit 
laudarc  cam,  et  sic  a  praedictione  incipit  :  Vos 
dimittite  a  vetustatc  mcntem,et  audite  novam  prae- 
dicationem,qua3  maximc  etiamcxdignitateipsorum 
praedicatorum  ostenditur  audienda,quia  «  coelo  >,id 
est,  apostoli  «  enarrant  »  ut  rem  non  fictitiam^  sed 
veram  «  gloriam  »,  id  est  deitatem  «  Dei  •,  id  est 
Christi,  «  et  firmamcntum  »,  id  est  apostoli  firmi 
qui  sunt  in  hac  praedicatione  Christi,«annuntiant» 
tamquam  rem  gestam  «  opera  >,  id  cst  miracula 
«  manuum  »,  id  est  operam  ejus,  id  est  operatricis 
deitatis.Bene  apostolos  firmamentum  vocat  in  prae- 
dicationo  Christi  miracuIorum,quia  multi  contradi- 
ccbant,et  multi  eum  passum  vel  mortuum  praedicare 
eruboscebant.Vel  ila,  ut  opera  sit  nominativus  sin- 
gularis«opera  manuum  ejus  »id  est  homo  «annun- 


S5S 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  GOMMENT.  BIBL. 


356 


tia  «  firmaraentcm»,idest,Rcclcsiam  esse  firmatam, 
quaj  Ecclcsia  firmata  cst,  id  cst,  stabilis  facta  cst 
ab  ipso  Ghristo  in  inquiciis  fluctibus  hujusmundi. 
Quod  significatum  fuit  pcr  firmamcntiim  quod  fuit, 
factum  intcr  aquas.Vcl  potcst  dici  ccelos  materiali- 
tcr  cnarrarc  gloriam  Dci,  pcr  stellam  qu.ne  mundo 
Dcum  factum  homincm  nuntiavit  {Malth,  ii).  Hic 
commendat  ipsam  incarnationGm,pcrdiscrctioncm 
ipsius  praidicationis.  Continuatio  : 

Cccli  praidicabunt,  ct  ita  «  dies,  •  id  cst  sapiens, 
«cructat  vcrbum  »,id  est,Filium  Doi,«diei  »,id  est 
sapicnti.Eructat  dicit  ad  similitudinem  saturi :  sicut 
enim  aliquis  satur  ex  intcriori  plcnitudinc  eructat 
aliquid,sic  sapien8Cxabundantialoquitur,«ctmox>», 
id  cst  humili8,«indicat  nocti,  »  hoc  cst  alii  humili, 
«  scicntiam  »,  id  cst  tcmporalia  de  Chri3to,scilicct 
passioncm,  nativitatem,  ctc.  Idcm  socundum  hoc 
quodhumilibus  humilia,8apientibus  alta  praidicat, 
dies  et  nox  appellari  potcst.  Undc  Apostolus  Corin- 
thiis  :  M  Intcr  perfectos  loquimur  sapientiam,vobis 
autem  lac  potum  dedi,  npn  cscam  (ICor.  i).»  Post- 
quam  ostcndit  discretionem  praDdicationis,ostcndit 
magnificentiam  ejus  praedicationis.  Continuatio  : 

«CoDlicnarrantgloriam,»ctctomnibuslinguiscnar- 
rant,  et  hoc  est  «  non  loquola?  »,  id  cst  lingua^, 
«  nequc  scrmones  »  modi  locutionum  :  alio  enim 
modo  in  eadcm  lingua  loquimur  sapicntibus,  alio 
modo  mediocribus,alio  modo  infcrioribus«quorum» 
«  scrmonum  »non  audiantur  voccs  corum.wRursus 
oommondat  eamdem  pra3dicationcm  per  latitudi- 
nem  scilicet,  quia  pcr  omnes  tcrras  divulgata.Gon- 
tinuatio  : 

Omnibus  linguis  sunt  locuti,  et  non  in  unatcrra 
tantum,  «  scd  sonus  eorum  «,  id  cst  fama  eorum, 
r  exivit  in  omnem  lerram,  >>  ct  non  tatum  modo 
sonus,  sed  etiam  «  verba  »  ipsa  «  eorum,  ■  scilicet 
quod  dicebant  Christum  incarnatum,  natum,etcflB- 
tera.  Exierunt  «  in  fincs  terrae  •,  id  est,  in  ultimas 
partcs  terrae,  et  non  in  una  parte  terraa  tantum ,  sed 
in  omnes  :  et  hoc  est  quod  dicit  :  «  orbis  tcrraj, 
scilicct  in  circuitu.  llic  commendat  ipsam  incarna- 
tionem  per  scipsam  ostcndcndo  dignitatcm  ipsius. 
Continuatio  :  «  CodH  cnarrant,  ct  hicc  omnia  fiunt, 
Et  quarc  hoc?  quia  Filius  Dei  venit  in  mundum^ct 
hoc  est. 

«  Posuit  tabernaculum»,  id  est,  carnem  suam  in 
qua  militavit  Doo  «  in  sole  »,  id  est,  in  manifcsto, 
vcl  in  (Bstu  tribulationis,  vol  in  virgine,in  qua  hu- 
manitatl  conjunctus  est,«et  ipse  tanquam  sponaus», 
id  est,  similis  sponso^scilicct,  bene  ornatus  virtuti- 
bus,itu  ut  amica  sua,  id  est  Ecclesia,librentereum 
reciperet,  sicut  aliqua  sponsa  sponsumMprocedens 
de  thalamo  »,  id  est,  dc  utcro  virginis,  ubi  fuit 
facta  sponsio,quiaquando  deitasunivit  so  humani- 
tati,  caetera;  humanae  natur®  sc  liberatorcm  pro- 
misit  :  «  thalamo  dico  suo  »,id  est  sibi  convenien- 
ti  :  quia  nullus  a  Dco  potens  rcx  tam  bonum  tha- 
lamum  babuit. 

Et  ipse  ita  procedens  «  cxsultavit  ad  currendam 


B 


j^  M  viam,  »  scilicet  exsultanter  currit  viam,  edlieet 
omnia  opora  qua;  fccitMut  gigas  »,  id  est  campara- 
bilis  giganti.Sicut  enimgigas  non  timet  minas,non 
curatmolliticm,infatigabilisest:sicetChristus.Quia 
dixcrat  m  posuit,  ct  exsultavit,  et  non  determinavit 
quis  ille  cssot,  quasi  aliquis  quaereret,  quis  cst  ille? 
per  quaedam  indi6ia ostenditesse  Filium  Dei,dicens : 
M  Egrossus  illius»qui  hoc  fecit,est«  a  summocoelo, 
id  cstaDco  Patre,quo  nihil  altiusest.EgrcBsioFilii 
fuit  manifestatio,quia  cum  prius  esset  occaltosyper 
carncm  se  manifestavit,  Per  hoc  quod  dicit  egres- 
sio  personarum  distinctionem  insinuat  :  per  hoe 
quod  dicit  a  summo,  notat  quod  in  summo,  et  sic 
eum  Doo  Patri  aequalem. 

Egrcssio  fuit  a  Patre,  et  ipse  qui  cgressus  est,  in 
ascensione  occurrit,  id  est,  Patrem  sibi  invenit 
«ct  ille  occursus  ejus  fuit  usque  ad  summum  eju8»F> 
id  cst  ad  Patrem^quianullumpracterPatreminvcnil, 
sibi  ffiqualem.  Unde  dicitur :  Egressus  ejus  a  Patrc, 
rcgrcssuscjusad  Patrem  :«necest  qui  scabscondat», 
id  cst,  cxcuset  «  a  caloro  ejus  »,  id  est  a  Spiritu 
sancto  :  quia  ille  omnia  qua3  in  homine  sunt  novit. 
Undc  dicitur  :«Cum  vcncrit  Paracletus,  illearguet 
mundum  de  peccato  et  de  judicio  (Joan.  xvi.)  >»Per 
calorcm  Spiritum  sanctum  accipmus,quia  ipse  vero 
ignc  fidelium  corda  succendit.  Unde  Dominus  ail : 
«  Igncm  vcni  mittcre  in  tcrram,et  quid  volo,nisit  ut 
ardeat?  »  (Luc.  xii.)  Et  hic  per  calorera  tertiam 
pcrsonam  notat.  Hic  per  legem  ot  institutioncm 
ipsius,  ipsam  incamationem  incipit  commcndare, 
Sub  nomine  legis  continentur  ista  sex  :  lex,   testi- 

C  monium,  justitia,  praeceptum,  timor,  judicia.  Con- 
tinuatio  : 

Ipsc  cgressus  cst,  et  illius  :  «  Domini  lex  »  id  est 
prohibitio,  cst»  immaculata  »,  id  est  immaculatos 
faciens,quia  prohibct  mala,  et  nihil  prohibct  quod 
faciendum  sit.  Et  cst  etiam  m  convertens  »  non  tan- 
tum  manus  a  malis  operibus,  sed  «  animas  »,  id 
est  voluntates,  quod  nullatenus  optent  mala^et  hoc 
facit  per  tcrrorcm  poenaB  :  et  est  ctiamw  tcstimonium 
Domini,  •  id  est,  promissio  astcrni  boni  facta  a 
Domino.Ideo  promissio  Christi  tcstimoniumdicitur, 
quia  sicut  testimonium  nos  certos  reddit  do  re  in- 
ccrta,  sic  Christi  promissio  nos  certos  reddidit  de 
vita  aeterua,  quro  erat  incerta  nobis.  Testimonium 
.  dico  «  fide  »  id  cst,  credibile^et  istud  teetimonium 

n  «  prasstans  sapientiam»,id  est  cognitionem  deDeo, 
non  clatis,  sed  «  parvulis  »,  id  cst  humilibus.  Hu- 
milis  enim,  audita  promissione  aBtemi  boni,  solli- 
.  cite  inquirit  illius  cognitionem. 

«  Justiti®  »  illius  etiam  «  Domini  »,  id  ost  itln 
opcrationos  quas  ille  docet  facere,scilicet  visitaFe  in- 
firmos,  panem  dare  pauperi,ctcaBtera,8unt«recte», 
id  est,  naturales  :  quia  ipsa  natura  hoc  exigit,  ut 
nostra;  naturae  tribulatae  compatiamur,nostracom- 
muniaindigcntibusfaciamu8,quiaipsaejustitiaBSunt 
« la3tificantes  corda.»LaBtatur  enim  intcrius  qui  benc 
agit  :  «  pra5ccptum  etiam  Domini,  »  illud  scilicet 
de  charitate,  spirituale  est  « lucidum  »quantum  ad 


2S7 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS, 


25g 


86  «illuminans  oculos  »  interioreB.Quanlo  enim  ali-  A  propriis  «  lunc  ero  immaculatus  »  a  communibu3 


quis  oharitate  accenditur,  tanto  mcgore  Dei  cogni  > 
tione  perlustratur. 

«  Timor  »  ctiam  illius  «  Domini  »>  est  «  sanchis,  » 
id  est  faciens  sanctos.  Est  quidam  timor  qiii  non 
cst  bonus,  scibcct  timerc  tribulationes  corporis. 
Unde  Dominus : « Nolito  timcre  eos  qui  occidunt  cor- 
puSf  animam  autem  non  possunt  occidere  (MaUli. 
x).»  £st  quidam  alius  timor,qui  bonus  est,  qui  sic 
defiiiitur  :  dilectio  et  reverentia  cum  pavore.  Dili- 
gioius  enim  Deum  propter  misericordiam,  pavcsci- 
mus  autem  propter  judicium;  et  dehoc  timore  hic 
agitur,  quem  Dominus  in  Evangelio  comprobat,  di- 
oens  :  •  Potius  eum  timete,  qui  potest  animam  et 
corpus  mittere  in  gehennam  {Ihid.) ;  »  et  ille  timor 
«  perman.t  in  ssculum  saBCuli,  «  id  est  quandiu 
succedit  sasculum  soeculo,  id  ost  per  totam  vitam 
hanc  :  vel  «  in  saeculum  »  subsecutivum  hujus  «sas- 
cali,  »  id  est  in  asternum  :  quia  etiam  in  alia  vita 
diligemus  Deum,  nec  potest  unus  non  diligere  :  et 
propter  omnipotentia  «  {udicia  »  etiam,  id  cst  prae- 
dicta  prsccpta  «  Domini  »  quibus  prcecipit  aliquid 
fieri,sunt  a  vera  »  et  non  indigcnt  testimonio  cxte- 
rioriysicutpleraque  humana  judicla,8ed  sunt»  justi- 
ficata  in  semetipsa  »»  quia  per  se  apparent  justa. 
Ideo  praecepta  Domini  dicuntur  judicia,  quia  cum 
discretione  facit,  et  judicia  fiunt. 

Etlstajudiciasunt  u  dcsiderabilia,  »  id  est  digna 
desiderari,ab  his  qui  non  habent »  super  aurum  ct 
lapidem  »  non  quemlibet,8ed  «  multum  pretiosum» 
etper  haec  duo  qua3  in  omnibus  mundanis  chariora 


B 


pcccatis  «  ct  etiam  cmundabor  a  delicto  maximo,» 
id  cst  a  superbia,qua5  ideo  delictum  maximum  dici- 
tur,quia  pcr  illud  etiani  angcli  cecidcrunt  et  homo 
et  maxirac  regnat  ctiam  in  bonis. 

Etsi  ero  hujusmo(li,tunc  <«  crunt  cloquia  oris  mci» 
taiia  «  ut  complaceant  »  tibi  «  ct  meditatio  cordis 
mei «  uudc  procedunt  cloquia,orit  «  in  conspectu,» 
id  cst  in  bcneplacito  v  tuo  soniper.  » 

Tu,dico,  «  Domine,  »  qui  es  «  adjutor  meus  »  in 
bonis  «  ct  rcdcmptor  »  a  malis. 

IN  PSALMUM  XIX. 

TiTULUs.  In  fimm,  seu  victori,  sive  ad  victoriamy 

psalmus  David. 

«  Exaudiat  tc.  »  Loquitur  hic  Prophcta,  dirigcns 
nos  in  fincm,id  cst  in  Ghristum.  Matcria  sunt  pro- 
spera  in  Ecclcsia,  qua;  videbantur  multo  tcmpore 
post  futura.  Pra^videbat,  cnim  Propheta  Ecclosiam 
prospcrari  in  advcntu  Christi,in  acceptionc  sacriii- 
cii,  ctc.  Dc  ca  autem  sic  agit  :  optat  illa  cvenire 
Ecclcsia3,  ct  affirraat  quoniam  cvenient.  Et  cum  sic 
ostcndit  sc  optare,prajponit  nobis  se  cxcmplum  pie- 
tatis,pcr  quod  nos  ad  pictatem  invitarc  contendit : 
ct  ab  optionc  sic  incipit  : 

0  Ecclcsia!  «Dominus  cxaudiat  te  in  die  tribula- 
tioni.s,  M  id  cst  in  tua  maxima  nccessitate  :  ct  per 
partcs  ponit  cxauditioncm,cum  dicit «» protegatte,» 
id  cst  sit  tibi  clypcus  «  nomcn  Dei  Jacob, »  scilicet 
sicut  Deus  protcgit  Jacob,  protegat  te.  Ecclcsiam 
protcgat  sicut  Jacob,  quia  sicut  Jacob  supplautavit 
primogcnito  bcnedictionem  (Gen.xxvii),  sic  Ecclesia 


aantyinnuit  pneceptum  Domini  omnibus  mundanis  C  Synagoga;  nomcn  Dei,id  est  famaniDci :  quia  divi- 


et  pratiosius  esse  et  charius. 

Desidevabilia  sunt  his  qui  non  habent,  scd  qui 
hab^t^fais  sunt  «  dulciora  super  mel  »  quodlibet  et 
saa  via,  sed  mel  dico  quod  cst  in  favo,  et  hoc  est 
« saper  mel  et  favum.  » 

Stpcrboc  patet  quod  sunt  dulciora  ot  digniora, 
quia  •  servus  tuus  custodit  ca »  ct  in  hoc  non  stulte 
agit.quia  «  in  custodiendis  illis  retributio  multa,  » 
scilicetpro  bis  dabitur  custodicnti  vita  ajterna.  Hic 
ineipit  rogare,  ut  Dcus  ipsum  mundet  a  dclictis,  ut 
digiie  laudare  possit  incarnationem,  et  de  ea  cogi- 
tire  et  dtgne  loqui.  Gontinuatio  : 

Sgo  laudoillam  incarnationem.,et  ut  dignepossim 
laodare  «  munda  mea  delictis  meis. »  Occulta  vocat 


namcsscntiam  tantum  per  famam  intclligimus,  ip- 
sam  autcm  rcm  nondum  habemus.Undc  Apostolus : 
«  Vidcmus  nunc  pcr  spcculum  in  a^nigmatc,  tuno 
autcm  facic  ad  faciem  (/  Cor.  xiii).  » 

Etetiam  «mittattibi  auxilium  >*  ad  coopcrandum 
«  dc  sancto,  »  id  cst  de  Christo,  vel  de  ccelo  «  ot 
tueatur  tc  »  contra  malum  «c  dc  Sion,»  id  est  dc  spe- 
culationc,  scilicct,  dc  divinitatc  sua,  pcr  quam  spe- 
culatur  omnia. 

«  Mcmor  sit,  •  id  ost  memorcm  se  ostendat  per 
aliquam  remuncrationcm  «omnis  sacrificii  tui,»  id 
estilliusoblationis,  qua?  quotidie  fit  in  altari.  Omnis 
idco  dicit,quia  licet  unum  sit,tamen  in  infinitis  iocis 
idem  fit :  ct  idcm  sacrificium  quod  vocatur  «  holo- 


peccfila  illa  quoe  ex  se  sunt,  scilicet,  quaj  nullo  sug-  n  caustum,  »  id  cst  totum  inccnsum,  quod  totum  se 
-      '    "     '  '  obtulit  Deo  sccundum  corpus  ct  animam  paticndo 

usquc  ad  ipsam  mortem.  lloc  tale  sacrificium  «  fiat 
pingue,  »  id  cst  acceptabilc.Trahitur  hoc  a  sacrifi- 
ciis  antiquonim,  quoruni  pinguc  sacrificium  Deo 
magis  placere  dicobatur. 

«  Tribuat  etiam  tibi  sccundum  cor  tuum,»  id  est 
intellcctum  tuum,itaut  sicut  intelligis,Dcus  confir- 
met  in  to,  ne  pervcrtaris  ad  aliquem  crrorcm  «  et 
omnc  consilium  tuumcon(irmet.»ConsiIium  sanctaj 
Ecclesiai  est,  ut  noquc  advcrsis  frangatur,  ncque 
prosperis  extollatur.  Et  mcrito  hoc  peto,  quia  ero 
particcps  illius  boni,  Et  hoc  est. 


gtrente  fiunt,  quas  secundum  naturam  suam  non 
cognoscuntur.Ego  dico  occulta ; quia  «quis  intclligit 
Mcta?  »  Nemo  scilicct ;  id  est,  quis  est  momor 
omnium  deliclorum  suorum?Undc  Paulus  :  «  Nihil 
ftiihi  conscins  sum,  scd  non  in  hoc  justificatus  (// 
Gor.  iv) ;  a  et  parce  >»  mihi  «  scrvo  tuo  ab  alicnis 
peocatis,  »  id  est  ab  homine,  vcl  diabolo  suadcnle 
^u«  committuntur.  Vel  i  ab  alienis, »  id  est  homi- 
nibusveldiabolis  :  parco,dico,  scilicet  ne  inducant 
in  tentationem. 

Et  benedico,  debes  parccrc,  quia  «  si  »  maligni 
«  non  fuerinl  mei  dominati »  cum  sim  mundatus  a 


259 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL, 


360 


c  Lstabimus  »  cgo  oi  filii  Ecclcsit-c,  quorum  ego 
sum  unus  «  in  salutari  tuo,»  id  est  in  Jesu  tuo  «  et 
magnificabimus,  »  id  est,  magni  efficiemur  «in  no- 
mine  »  Domini  «  Dei  nostri,  n  id  est  quod  in  hoc  sffi- 
culo  nomen  ejus  portabimus,id  est  Christiani  voca- 
bimur. 

Quia  particeps  cro,  ideo  opto,  ut  non  tantum  pra;- 
dictas  potitiones,sed  «omncs  petitionestu^Lsimpleat 
«Dominus;  »  quod  toties  ponit  optationes,  affectum 
.5U8Bpietatisostondit.Hicincipitconfirmarc,quiavere 
lia  propria  evcnient  Ecclcsiae,  quaj  optavcrat  Eccle- 
siffi.  Opto  impleat,  et  affirmo  quod  implebit,  quia 
4  nunc,»ide8t,  tanto  temporeanteadventum  Christi 
«  cognovi,  quam  salvum  fccit  Dominus  »  Pater 
«Christum,»  id  est  regem«suum»inresurrectione. 
Continuatio  : 

Salvum  faciet  in  rcsurrectione  et  ascensione,  et 
etiam  «  exaudiet  illum  »  clamantem  pro  nobis  re- 
praesentatione  humanltatis«de  c(Blo,»idestde  carne 
r)ua,vel  de  cgbIo  materiali  «  sancto  suo  »  quia  «  salus 
estdexter(B  cjus,»  id  est  Filii  ejus.  Ipse  enim  totius 
salutis  dator  est,  et  illa  salus  non  est  in  infirmitate, 
aed  « in  potenlatibus,  »  id  est  in  magnis  potcntiis, 
qua  nullo  modo  potest  destrui  sicut  laus  humana. 
'  Salus  istius  Dominiest  in  potentatibus,  sed  «  bi  » 
non  attendentes  gloriantur,8cilicet«in  curribus»  ct 
iii  alii  «in  equis»  et  per  currus  et  cquos  notat  maxi- 
mos  honores,sciIicet  duogeneratriumphorum : « nos 
autem  invocabimus»  habitatorem  nostrum  «  in  no- 
minc  Dei  nostri,  »  id  est  per  hoc  quod  tantum  Dei 
nomen  habemus,sed  Christiani  vocamur:  velfamam 
jpsius  habcmus  sinc  cognitione  essenti(B»  Ipsi  sunt 
in  curribus  et  in  equis,  et  nos  habemus  spem  in 
Domino,et  illa  superbia  illis  ad  malum  evenit.nostra 
autem  humilitas  in  bonum  nobis.  Et  hoc  est. 

« Ipsi  obligati  sunt  »  in  vinculo  peccatorum  «  et 
ceciderunt  »  de  vitio  in  vitium  ;  «  nos  autem  sur- 
reximus  »  a  peccatis  ad  virtutes  :  et  non  fuit  illa 
resurrectio  per  aequalitatem,  necfuit  qualiscunque, 
scilicet  de  uno  ad  alterum,  et  hoc  est  «  erecti  su- 
mus.  »  Dicendo  surrcximus,  notat  arbitrii  liberta- 
tem.  Dicendo  erecti  sumus,  notat  gratiam  a^jutri- 
cem. 

Et  istum  regem  qui  tales  nos  facit,  ne  permittas 
morte  detineri,  sed  tu,  « Domine,salvum  fac  »  illum 
t  regem  »  resuscitando  ipsum  :  et  per  illum  salva- 
tum  «  cxaudi  nos  in  die  quainvocaverimus^»  id  est, 
in  tempore  praesentis  vit»,  in  quo  licet  invocare. 
Vel  prfficipue  in  die  resurrectionis,  ereptis  fidelibus 
a  tenebris  mortis. 

IN  PSALMUM  XX. 

TiTULUS.  !n  fincm^  seu  victori,  alias  ad  victoriam 

psalmus  David, 

M  Domine,  in  virtute  »  matcria  est  Chrislus  rex, 
de  eo  sic  agit  :  Describit  virtutcm  et  gloriam  ejus, 
optat  ut  facittt  quod  bonus  rex  dcbet  facere,  scilicet 
parcere  subjectis  et  debellare  superbos.Intentio  est, 
Judaeorum  incredulitatem  improbare.  Dum  enim 


A.  Christum  ita  gloriosum  et  potentem  ostendit,  admo- 
net  Judseos,  utasua  infidclitate  discedact:  deterret 
et  eos,  confirmans  quod  ipse  suos  inimicos  puniet, 
cum  dicit : «  Pones  eos  ut  clibanum  ignis.»  Et  ad  vir- 
tutis  descriptionem  sic  incipit,  et  ad  Deum  Patrem 
dirigit  orationem,  sic  diccns  :  «  Domine,  rex  »  iste 
Christus  scilicet  «  Isetabitur  »  non  velut  alii  reges, 
qui  aliquando  cedunt  ho8tibus,sed  «  in  virtute  tua  ■ 
in  cadem  potentia  quam  lu  habes  per  adjunctam  di- 
vinitalem  :  tibi  etiam  rex  ille  ocxsultabit»  corpora- 
liter  «  supcr  salutari  tuo,  »  id  est,  dc  salvaUone, 
quam  tu  per  eum  facies  humano  generi:  velinten- 
dens  supra  salutare  tuum  «  vehementer.»  Bene  di- 
cit,  ut  quanta  sit  copia  in  beneficio,  tanta  sit  gaa- 
dii  magnitudo. 

P  Exsultabit  et  merito,  quia  tu  «  tribuisti  ei  deside- 
rium  cordis  cjus.  »  Spirituale  Christi  desiderium 
fuit :  ut  per  mortcm  suam  humanum  genus  redim»' 
ret.Cum  omne  desideriumsitcordi8,ideo  tamenap- 
ponitcordis,utmagisde8iderium  per  expresBioBem 
notet,sicut  in  Evangclio  :  «  Desiderio  desideravi  :  » 
etetiam  a  «  voluntate»  spiritali  quidem  «labiorum 
ejus,»  id  est,  quam  ipse  per  labia  proferebat  t  non 
fraudasti,  »  id  est,  nihil  remansit  inexpletum, 
quod  ipse  spiritaliter  peteret  :  vel  si  habeatur,  vo- 
luntatem,  diccmus  «  non  fraudasti  cum  »  negando 
voluntatem  ei. 

Etmerito  tribuisti  ejus  desiderium  *  quoniam  ■ 
tu  «  praevenisti  eum  »  ante  nativitatem  «  in  bene- 
dictionibus,»  scilicet  dans  illi  benedictiones,  faclena 
immuncm  a  peccato,perfcctum  justitia,quaB  nostra* 

C  rum  quoque  bencdictionum  causa  fuerunt.  Bene- 
dictionibus  dico  «dulcedinis»quia  ips®  dulcesfue- 
runt  Christo,  quia  semper  puritas  suae  conscientis 
placuit.  Quod  dicit  Christum  prfieventum  fuisse  be- 
nedictionibus  dulcedinis,  dicit  ad  differentiam  illo- 
rum  qui  praeventi  sunt  maledictione  amaritudinlB, 
id  est,  pcccato  origiiiali.  Ponit  aliam  gloriam 
Christi,dicens:  "posuisti»aeternaliter  « in  capite,  • 
id  est,  in  propria  pcrsona  Christi  qu®  est  caput 
.  totius  Christi,  scilicct,  dignior  pars  in  toto  Christo  : 
totus  Christus  dicitur  caput  etcorpus  :  «  coronam  • 
id  cst,  apostolos,  qui  ideo  corona  dicuntur,  quia  si- 
cut  corona  reddit  personam  insignem,  et  est 
prsemium  victoriae  :  et  illa  corona  fuit  «  de  lapide 
pretioso.  »  Apostoli  propter  soliditatem  et  stabili- 

n  tatem  lapides  appellantur :  pretiosi,proptcr  virtutum 
fuIgorem.Exsequiturgloriam  ejusdem  regis  peraliafl 

partes. 

«  Vitam  »  ctiam  fleternam  scilicet  «  petiit  a  te.  » 
Et  hic  notatur  vera  humanitas,  quae  non  putat  se 
sibi  osse  sufficientem,sed  pcr  humilitatem  vitam  a 
Domino  sempiternam  petit :  «  et  tribuisti  longitudi- 
nem  dierum  »  non  solum  pcr  centum  annos,  sed 
« in  sfficulum»  subsecutivum  hujus  «saeculi,»  id  cst, 
usque  in  finem  sfficuli,  et  etiam  in  sseculum  subse- 
cutivum  isti  sfficulo.Nondicit  longitudmem  dierum 
esse  in  futura  vita,  ideo  quod  ibi  fuit  dies,  sed 
propter  spatium. 


261 


EXPLANATIO  JN  PSALMOS. 


262 


«  Impones  eliam  supor  cum  »  ut  super  fundamen-  ^valet  ad  salutem  :  «  et  semen,  »  id  est,  vota«  eo- 


tum  «  gloriam  »  gloriosos  scilicet  martyres  »  ctma- 
gnum  decorem, »  id  est  magnos  decores,  ut  Marti- 
num  et  Hilarium,  et  caeteros  confessores  :  ideo  «  in- 
ponessuper  eum,»  quia  « gloria  cjus  magna  insalu- 
tari  tuo,  »  id  cst  in  verbo  tuo  sibi  unito,  cujus  glo- 
ris  decens  erat  manifestatio,  qu(B  dcmonstrata  est 
perhoc  quod  apostoli  supcr  cum  fundati  sunt.Bene 
dico  impones  super  eum  gloriam,  ct  hoc,  quoniam 
ipse  est  benedictio  omnium  gcntium,  et  hoc  est  : 

«  Quoniam  dabis  eum  in  bcncdictionem  »  in  hac 
vita  dando  virtutes,  et  •«  in  ssculum  sccculi,»  id  est, 
in  alia  vita  dando  coronam.  Hic  confirmat  promis- 
sionem,  quae  facta  est  AbrahaB :  « In  semine  tuo  bc- 
nedicentur  omnes  gentes  (Gen.  xxxii ;  Galat,  iii).»  Et 


rum  »  qua?  dicuntur  semen,  quia  sicut  ex  semine 
procedit  fructus,  ita  ex  votis  opera.  Scmen  dico 
separatum  •  a  filiis  »  vcrorum  «  hominum.  »  Vel 
senien,  id  cst,  sequaces. 

Idco  quidem  perdes  eos  «  quoniam  mala,  »  id  cst 
destructionem,  quam  sibi  a  Romanis  inferri  time- 
bant  declinaverunt  in  te,  »  id  est,  vcrtcrunt  in  te  : 
cum  te  morti  tradercnt  «consilia  cogitaverunt,qua3 
non  potuerunt  stabilirc.  »  Cogilaverunt  enim  per 
mortcm  ipsius  retinere  locum  et  gentem  (Joan.  xi), 
per  quam  potius  utrumque  perdiderunt. 

Perdes  eos,  ct  «  ideo  pones  eos  dorsum,  »  id  est 
curvos  ad  tcrrcna  et  non  intucntes  ccBlestia,  scilicet 
asinos  daemonum,  ideo  «  vultum,»  id  est  cognitionom 


etiam  «  lajtificabis  eum  in  gaudio  »  quod  sui  habe-  j.  tuam,  qui  deberet  esse  «  eorum  pra;parabis  »  per 
bunt  «  cum  vultu  tuo,  »  id  est,  in  pro^sentia  tua,      introductionem  gentium,  et  per  asperationem  glo- 

rias  «  in  reliquiis  tuis,  »  id  est,  ut  ipsae  reliquiaj  ha- 
beant  cognitionem  tui.  Reliquias  accipit  illo8,-t[ui  se 
faciunt  humiles-ct  abjectos. 

Tu  pones  eos  dorsum,  et  ut  hoc  possis  faccre 
«  exaltare  in  virtute,  »  id  est  per  virtutem  deitatis, 
ct  «  cantabimus  vocect  corde  »  «  etpsallemus»  bcne 
operando  «  virtutcs  tuas  »  laudando  scilicet  ct  imi- 
tando.  In  cantando  contemplativam,  in  psallendo 
vero  activam  vitam  intclligimus. 


scilicet,  quando  fructur  perfecta  cognitione  tui. 

Tunc  enim  eritperfecta  lstitia,cum  tradidcrit  re- 

gnum  Deo  Patri.  Ponit  causam  omnium  pra^dicto- 

rum,ut  slc  dicamus  :  Ideo  Deus  dedit  huic  regi  lon- 

gam  vitam,et  alia  quae  praedicta  sunt,  quia  «  rex  » 

iste  «  sperat,  »  id  est,omnium  spcm  posuitff  in  Do- 

mino,»  ct  non  facit  hoc  pro  confidentia  meritorum, 

sed  potius  «  in  misericordia  »  ipsius  Dci ; «  non  com- 

movebitur  »  a  confidentia  ipsius  misencordiae  :  et 

mcrito,quia«  Altissimi  est  illa  miscricordia.Ostensa 

virtute  et  gloria  ipsius  regis,transit  ad  secundam, 

scilicet,  optat  ipsum  regem  exercerc  justitiam  in 

bonos  et  malos.  Hucusqnc  direxit  ad  Patrem  verba, 

mododirigit  ad  Filium. 


IN  PSALMUM  XXI. 

TiTULUs.  In  finem  pro  susceptione  matutina, 
psalmus  David. 

«  Dcus,Deus  meu8,rospice.»  Psalmus  istc  convenit 


Quandoquidem  tu  talis  cs  rcx,  idco  o  Domine,  C  David,id  cst  Chri8lo,habituspro8usceptionematu- 


■  inveniatur  manus  tua,  »  id  est,  operatio  tua  «  ab 
omnibus  inimicis  tuis,  »  id  est,  omnes  qui  modo 
8unt  inimici,  diligenter  inquirentcs  opera  tua,imi- 
teotur  ea  :  et  si  qui  nolunt  ea  ita  invenire  «  dextcra 
taa, »  id  est,  virtus  tua  «  inveniet »  ad  eorum  dam- 
nationem  «  omncs  »  cos  «  qui  te  oderunt.  » 

Opto  ut  punias  cos,  ct  vcrc  facics,  quia  tu  «  ponca 
cos  in  clibanum  ignis  »  id  est,  similes  clibano 
ignis :  quiasicut  clibanus  intcrius  continet  ardorcm 
ignis,  ita  isti  contincnt  in  se  ardorem  malai  con- 
BcientiaB  suae.  Pones^dico  « in  tcraporc  vultus  tui,» 
id  est,  in  diejudicii  in  quo  tu  ostendcs  vultuosi- 
tatem  tuam,  id  est  iram  tuam.  Vel  «  in  tcmpore 
Tultus   tui  »  in   quo   tu    ostcndcs  tuis  perfcctam 


tina.  Susceptio  matutina  hic  accipitur  Christi  resur- 
rectio,facta  quando  corpus  corruptibilc  suscepitin- 
corruptionem,ct  mortalc  immortalitatem  (ICor,  xv). 
Per  hanc  susceptionem  Christi  habemus  certitu- 
dincm  nostraj  susceptionis.  Quod  autcm  Dominica 
8usceptio,id  est  resurrcctio.manefuit  facta  sacra- 
mcntura  cst,  quia  per  hocdaturinteIligi,quod  ipsa 
est  principium  nostraj  rcsurrectionis,  ct  ipsa  rcsur- 
rectio  totura  mundum  illuminavit  :  sicut  sol  mane 
oricns  paulatim  ascendit,  ut  totum  mundum  illumi- 
net.  Et  hic  psalmus  pro  susceptione  matutina  agit, 
quia  novam  nobis  institutioncm  proponit.  Proponit 
enim  hominem  justum  derelictum  et  passum,  et 
etiam  gloriam  Dci  Patris  quam  exhibet  ei  Christus 


cognitionem  pra;sentia3  tuae.  Clibanus  est,  quicun-  J)  resuscitatus,  in  quo  etiam  commcndatur  assumptio 


que  furnus,  vel  proprie  vas  quod  calcscit  in  igne,  ut 
subtus  coquatur,vcl  aliquid  tale  :  et  illeidem  «  Do- 
minus  »  qui  posuit  eos  ut  clibanum  «  conturbabit 
eos  in  ira  sua  »  cum  dicet  :  «  Itc,  maledicti  in 
ignem  xternum  [Matth.  -xxv).  »  Qua  data  sententia 
mox  «  devorabit,  »  id  cst,  torquebit  «  cos  ignis  » 
materialis.  Cum  dicit  ignis,  notat  genus  tormenti 
quodintcrius  torquct.  «  Pones  cos  utclibanum,»ct 
etiam  «perdes  fructum,»  id  est  bona opera  « corum,» 
remota  «  a  terra  »>  viventiura  :  cum  vero  dcsistc- 
rent  a  bono,  perdebantur  bona  opera  corum,  quia 
licet  faciant  aliquod  remedium  pcenae,  non  tamcn 


matutina,quia  propter  illam  assumptionem  fit  glo- 
rificatioilla  tota  Dei.  Habct  aliatranslalio^pro  cerva 
matutina,et  tunc  intelligimus  per  ccrvam  huma- 
nitatem  Christi,  quae  naturam  cervi  habuit,quiain 
mano  ista  lutosa  deseruit.  Institutio  nova  in  Christo 
fuit,quia  ante  Christura  Deus  justis  tanquam  infir- 
mis  tempo^alia  bona  rcmunerare  solebat.  Christo 
autem,  cura  omnibus  justioresset,  tcmporalia  bona 
non  Iribuit,  sed  adversa  hujus  mundi,  ut  sic  bona 
coelcstia  obtineret;  et  per  hoc  dcdit  intelligere,quia 
jara  post  Christuni  temporalia  bona  hominibus  non 
remuneraret,  sed  ceterno.  Materia  est  dominicu^ 


263 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMBNT.  BIBL. 


m 


homo  :  do  co  sic  ugit  :  Ostcndit  dereliotum,  osten-  4.  Ju^^i^  ^^  necessitatc  sit  illa  naturalis  voliiiitafl,  in 


dit  pasBum.  Vel  materia  est  passio  Ghristi :  ostcndit 
posteagloriam  Dei,in  quo  etiam  gloriamChristios- 
tendit.  Intcndit  nos  hortari  ad  sustincnda  adversa, 
ut  cxomplo  ipsius  appctamus  prospcrari  in  tcmpo- 
ralibus,  scd  sustincndo  adversa,  co^lcstia  cxspcctc- 
mus  :  ct  pcr  hoc  dirigit  nos  in  fincm,  id  cst,  in 
Christum.  Vox  ipsius  Christi  directa  ad  Patrcm,  ct 
incipit  a  derelictione  sic. 

«  Deus.Deus  meus. »  Quod  bis  ponit « Deus,**  notat 
86  habore  necossitatcm  orandi.  Quod  dicit  «  meus  » 
notat  se  famiiiaritatem  ad  ipsum  habere  «  respice  in 
me  »  non  deficiam  in  ista  derelictione.  h  Respice  in 
me  »  non  est  in  Hebrajo,  sed  scptuagintaintcrprctes 
apposuerunt,  secundum  quos  translatio  ha;c  facta 
est.  «  Respico  »  dico  «  quia  me  dereliquisti  »  et  non 
abundantem  in  temporalibiis,  sicut  priorcs  justos 
fecisti,scd  potius  cgcntcm  «  quarc  mc  »  justum  sic 
dereliquisti?  Non  ponit  admirationcm  quod  ipse 
admiraretur,  scd  ut  ostendat  nos  dcbere  admirari, 
quod  ipse  tampcrfcctusnon  habuerittemporalem  re- 
munerationem8U(cjustitia},sicutpriorcsjusti.Undo 
dat  nobis  intelligero,non  csscjustitia^cxspectandam 
remuneralioncm  temporalium,  scd  coclestium  :  ct 
non  tantum  me  egenum  fecisti,8cd  cs.»  longe  a  sa- 
lute  mca,  »  id  cst,  permittis  me  tribulari,  et  hoc 
ideo,  quia  «  vcrba  dclictorum  meorum,  »  scilicct 
fidclium,  id  cst  dclicta  mca  clamantium,sunt  «  lon- 
ge  a  salute  mea, »  id  est,  faciunt  te  longc  a  salutc 
mca :  longe,  quia  dclicta  non  rogant  mihi  vitam 
temporalcm,  sed  mortcm  pcr  quam  dcloantur.  De- 


B 


Christo  tanlum  fuit  non  ex  necessitate,  sed  cx  vo- 
luntatc.Possct  enim  adjuncta  divinitas  omnem  ejus- 
modivoluntatemexpcllcre.Voluitautemideotimepe, 
ut  dc  sc  aliis  exemplum  relinqucret  :  quod  si  in 
passionc  timerent,non  ideo  de8perarcnt,scd  potius 
tamen  voluntati  Dci,  quam  suae  obedirent.  Et  con- 
tra  hoc  quod  aliquis  posset  diccre  :  Stulte  clamasti, 
cum  scires  tc  non  exaudiendum,  dicit :  hoc  «  non 
ad  insipientiam  mihi »  ost  imputandum  :  quia  quod 
sic  fui  derelictus,  passus,  clamans  non  exauditns, 
magna  fuit  sapientia.  Per  hoc  enim  fuit  mea  glori* 
ficatio,  ct  humani  gcneris  reparatio. 

Tu  me  dereliquisti,clamantem  non  exaudisti,  se^ 
tamen  « tu  habitas  »  in  me  «  sancto»  tu  dioo  « laoti 
Israel,»  id  est,  qucm  laudabat  Israel,  proptep  ool- 
lationcm  bonorum  temporalium.  VoUqui  facis  Iau« 
dabilcm  Isracl  confcrcndo  temporalia  bona.  Per 
Isracl  accipimus  qucmcunque  justum  de  priori  po- 
pulo,  quibus  Dcus  dabat  remunerationem  suffi  justi- 
tiae,  tcmporalia  bona  contrario  modo  quam  huic 
justo. 

Beno  dico  laus  Israel,  quia  •  in  te  speraverunt 
patres  nostri  »  dc  habendis  prosperis  «  sperave- 
runt »  otiam  de  rcmovcndis  pcriculis,  et  tu  «  libe- 
rasti  cos  »  sicut  in  mari  Rubro  {Exod,  xrv).  Ad 
te  clamavcrunt,  veluti  in  deserto  pro  aqua,  pro 
cibo,  et  salvi  lacti  corporaliter  recipiendo  petila 
(Exod,  XV  el  xvi).  Quid  singula  enumercm?  «  In  te 
sporaverunt,  et  non  sunt  conflisi,  »  id  est,  erubes-* 
centiam  non  habuerunt  quod  in  nulloquod  sperave- 


licta  dicit  sua,  non  quod  ipse  fecisset,  sed  pro  cis  C  runt  fraudati   sunt.  Illi    patrcs  in  omnibus  sunt 


portavit  pcenam,  vcl  «  delictorum  mcorum,  »  homi- 
num.  Exsequitur  derelictioncm,  Non  tantum  me 
«  dereliquisti,»  sed  etiam  me  clamantem  non  cxau- 
dies,  ct  hoc  eat  : 

«  Deus  mcus,clamabo  pcr  diom,»  id  cst,  pcr  tcm- 
pus  aliquod  :  vcl  pcr  dicm,  id  cst,  in  prospcritatc 
«  et »  clamorcm  istum  «  non  cxaudics  in  nocte, »  id 
e8t,in  adversitato  «clamabo  ncccxaudics,»  In  nocte 
clamavit,  ut  in  imminentia  passionis  cum  dicerct  : 
M  Pater,si  fieri  potcst  transfcr  a  mo  caliccm  istum  : 
vcrumtamen  non  mca  voluntas  sod  tua  fiat  (Mallh, 
xxvi).  »  In  dic  clamavit,  cum  cum  in  regem  Juda;i 
constituere  voluerunt  (Joan,  vi).  Cum  dicit  Christum 
seclamantem,et  non  esse  cxauditum,intclligendum 


prosperati,  «cgo  autem  »  qui  perfectissimus  eram  et 
justus  «  vcrmis  sum,  »  id  cst,  conculcatus  ut  ver- 
mis  «  et  non  homo, »  id  est,  non  considerabaet 
meam  humanitatem  :  et  ctiam  «  opprobrium  homl- 
num,  »  id  cst,  in  quem  projiciebant  homines  soa 
opprobria  «  ct  abjectio  plebis, » id  est,de  quo  dice- 
batur :  Nunquam  populus  erit  mundus,  nisi  abjieia- 
tur.  Vcl  ita  «  cgo  sum  vcrmis  »  habcng  verbis  natu- 
ram,  scilicet,  quia  sicut  vcrmis  sine  semine  patris 
procreatur  de  tcrra,  ita  Christus  dc  matre  taatum, 
«  non  homo  » tantum,scd  et  Deus.Vel  «  non  homo,» 
id  cst  poccator,  quia  pcccatum  quod  est  proprium 
hominis  non  habuit. 
Ego  tam  dignus,  opprobrium  hominum  sum  :  6* 


est  cum  clamarc  sccundum  naturalcm  voluntatcm,  n  cum  opprobrium  sum,  «  quia  omnes  videntes  md 

J  __.  *        •  1  1  ___         T  _  __  *  *  •  «  1  ^^         »•  1  •!•!  Il  t  *  %  11*. 


non  sccundum  spiritualcm.In  omni  cnimjusto  du- 
plex  voluntas,  naturalis  scilicct,ct  spiritualis  :  natu- 
ralis  ost  seinpcrde  tomporali,  scilicet,  ut  homo  vi- 
tam  prajscntcin  diligat,  mortom  tinioat,  ct  similia. 
Uaec  aulcm  voluntas  peccatum  non  cst,si  spirituali 
voluntati  consentiat  :  sicut  in  Christo  qui  cum 
pcterct  secundura  naturaicm  voluntatom,  ut  calix 
transferretura  sc,  conscntiens  potius  spirituali  sub- 
junxit:Vcrunitamennori  mcavoluntas,scd  tua  liat  : 
sicet  justi  alii.Si  vero  spirituali  naturalcm  prmpo- 
nat,  peccatum  est,  ut  si  quis  cum  necesse  sit  mori 
pro  flde,vitam  custodiut.  Et  cum  in  omaibus  aliis 


deriserunt, »  scilicct  «  sunt  locuti »  de  me « labiis.  •» 
Loqui  labiis,  cstsine  rationabili  meditatione  loqui  t 
et  sic  ctiam  me  deridcrunt,movcrunt,  scilicet  capita 
sua  (3/a///i.xxvii;  ^farc.  xv).  Movere  caput  est  genu^ 
dcrisionis. 

Dcridendo  dixcrunt  :  «  Spcravit  in  Domino  »  ut 
ipse  dicit,modo  «  eripiat  eum  »  a  manibus  nostris, 
vel  saltem  «  faciat  cum  salvum  »  resurgere  «  quo- 
niam  vultonm.»  Ipsidicunt  eripiateum  etsimilia, 
sed  tu,Domine,  ne  discesseris  a  me,  »  id  est,  fab 
me  resurgerc. 

Et  pracmittit  causam,  quare  non  debet  discedere 


IIB 


EXPLANAtfO  lU  PSAlMOS. 


m 


810  .  Meo  no  diaooosorifl,  <c  quoniam  ta  eo  qui  ex-  A  ^  ianqiiam  testa.»  Vcl «  arait  tanqnam  tMta,  »  qnii 

«  trazisti  me  de  vontre,  »  quia  tu  solus  natura  nulia 

adyuvanto  focisti  me  nasci :  quia  cum  in  aliis  soleat 

natura  oporari  cum  divinitate,  in  isto  solo  opcrata 

divinitas,  non  natura :  et  propter  lioc  non  debes  dis- 

oedoro,  quoniam  tu  es  «  spes  mea  a  juventute  mea,» 

id  eateom  adhuc  sugerem  ubera,totam  spem  meam 

posoi  in  te.  In  hoo  maxime  notat  perfectionem  Ghri- 

B(a :  ot  proptor  hoc  iterum  non  defoes  discedero,  quia 

«r  projeotus  sum  ex  utero,»  id  est  ex  quo  sum  natus, 

vilia  habitns  sum  etegenus,volut  quilibet  abjectus, 

soiKoet  non  sum  projectus  in  Adam,  scilicet  non 

recopil  me  peocatum,  sed  «  in  te  »  qui  me  custodisti 

inmunem  ab  omni  peccato,  propter  quod  non  debes 

discodere  a  me.  Et  item  propter  hoc,quoniam  « tu  es 

Dens  meufliy»id  ost  unitus :  non  tantum  quando  pate-  ||  verem  accipit  quodcunque  corpus  postquam  mor" 

bat  per  miracula,  sed  «  de  ventre,»  id  est  ex  illo  tem-     tuum  est,  juxta  verba  qus  Dominus  dicit  ad  Adam  : 


sicut  testa  combustiono  solidior  ct  fortlor  fit,  itk 
virtus,  Christi  igne  passionis  comprobata,  robustior 
apparuit  :<f  Et  lingua  mea  adhaBsit  faucibus  meis, » 
id  est,  qui  prius  solebam  docerc,  conticui,  ut  neo 
Pilato  interroganti  responderem  {Matth.  xxvii).  Po- 
test  hoc  quidam  legi  ad  allegoriam,  quamvis  hic 
locum  non  habat;  sic  «  lingua  mea,»  id  est  praBdi- 
catores  mei,  perquos  ego  loquor  «  adhffisit  faucibus,» 
id  est  sanctis  Scripturis,secundum  quas  ipsi  prsdl- 
caverunt.  ScripturaB  dicuntur  fauces  Dei,  quia  per 
oas  incorporat  sibi  aliquos,  sicut  per  fttuces  bellua 
sibi  incorporat  aliquid. «  Et  deduxisti  me  in  putviQ- 
rem  mortis,  » id  est  redegisti  me  in  pulverem  pef 
mortem,  non  quod  corpus  ejus  putresceret,  sed  pul- 


pore  in  quo  adhuc  eram  in  ventre.Cum  invocat  ne  dis- 
cesseris^ponitdeprecationem  contra  derelictionem- 

Rogo  ne  discodas,  et  opus  est,  »  Quoniam  tribu- 
latio  proxima  est, »  id  est  jam  mihi  imminet.  Vel 
proxima,  quia  in  mea  propria  persona  est.  Quod 
enim  fit  in  rebus  nostris  vel  amicis,  propinquum 
est;  quod  autem  in  nobis  ipsis,  proximum  est.  Item 
propter  boo  opus  est,  «  quoniam  non  est  »  alius 
«  qui  a4juvet.  »  Hic  incipit  de  passione. 

Bene  dico,  quod  tribulatio  proxima  est,  quoniam 
vituli  multi,»  id  est  multitudo  populi  Judaici  qui  las- 
citiebant  contra  Ghristum,  nullo  compressi  jugo  : 
contraoum  sicutvituli  Iasciviunt,quos  nondum  com- 
primit  jugum.  Hi  tales  vituli «  circumdederunt  me  » 


«  Cinis  08,  et  in  cenerem  reverteris  (Gen.  m),»  danifl 
universalem  sententiam  de  omni  humana  natura. 
Haec  sententia  vera  est  illis  qui  vivi  invenientut 
cum  Dominus  vencrit  judicare :  quia  licet  non  pii- 
trefiant,  tamen  in  ipso  raptu  movebuntur  vel  ih  pul* 
verem,  secundum  opinionem  JudsBorum.  Potest  et 
hoc  allegorice  legi,  sed  hic  non  habet  locum  :  «  de- 
duxisti  me  »  per  praedicationem  meorum  « in  pul- 
verem  mortis, »  id  est  in  gentiles,  qui  pulvis  erant, 
scilicet  non  coUigati  vinculo  fldei  vel  charitatis,  et 
mortui  in  peccatis. 

Haec  omnia  mala  ideo  venerunt «  quoniam  cir« 
cumdederunt  me  canes  multi,  » id  est  Judsi,  qui 
dicuntur  canes,quia,  sicut  canes,  illatrant  irrationa- 


ci  quo  incoeperunt  usque  in  ipsam  mortem  «  tauri  C  biliter  :  quia  si  videant  insolitum  aliquid^  etiam  si 


pingaes,»  id  est  ipsi  principes  contra  Ghristum  fero- 
cesvobsederunt  me,»id  est  mora  et  consilio  quaesie- 
nmt  me  morte  expugnare,  ad  modum  obsidentium. 

Et  hi  obsidentes  et  circumdantes  «  aperuerunt  os 
soam,»  id  est  multa  locuti  sunt «  super  me,»  id  est 
ad  meam  depressionem^  «  sicut  leo  rapiens  et  ru- 
giens  »  rapuerunt,  cum  ante  judicem  traxerunt. 

Deinde  «  effusus  sum,  »  id  est  occisus  sum  fun- 
dcDdo  sanguinem  in  latere.  Et  hoc  est  quod  dicit : 
« sicut  aqua.  »  Et  bene  comparat  mortem  Ghristi 
ellttss  aquse,  quia  sicut  effusa  aqua  parat  ruinam  et 
etiam  iavat,  ita  mors  Ghristi  quibusdam  est  ad  rui- 
Dam,quibu8dam  abolitio  :«  Et  dispersa  sunt  omnia 
osia  mea,  » id  est  apostoli,  qui  robustiores^erant  in 
corpore  Christi. 

Et«  cor  meum,»  id  est  doctrina  mea,  in  qua  ex- 
ponitar  voluntas  mea,  «  est  factum  tanquam  ccra 
liqnesoenfl,  » id  est  cum  antea  esset  solida  et  flrma 
inip»B  apostolis,  igne  passionis  dcfecit.  Cum  cnim 
vidissent  eum  morte  teneri,  diffidebant  dc  sua  do- 
ctrina :  et  in  paucis  non  defecit,  sed  «  in  medio, »  id 
^tin  communi  «  ventris  mei,  » id  est  meae  congre- 
gationis.  In  quibus  ideo  dcfecit,  quia  cum  prius  for- 
^  fuissent,  modo  facti  erant  ventcr,  id  est  mollcs. 

Et  etiam  «  virtus  mea, »  quae  prius  virebat  in  eis 
dom  facorem  miracula,  ipsa  «  aruit »  exsiccata,  et 
DiU  valetudinis  habere  apparuit,  reputata  fragilis 

Patrol.  GXVI. 


bonum  eis  afferat,  illatrant ;  si  videant  soIitum,etiam 
si  inutile  sit,applaudunt;  ita  Judaei  doctrinam  Ghri- 
sti  quamvis  bonam,  tamen  quia  insolita  erat,  reje- 
cerunt :  si  secundum  suam  legem  prsedicasset  ets^ 
gauderent,  quia  res  solita  quamvis  inutilis  esset. 
«  Goncilium  malignantium,  »  id  est  principum  qul 
mihi  male  volebant,  «  obsedit,  me,  » id  est  consiiro 
mortem  qusesivit. 

Etiam  «  foderunt  manus;  »  licet  enim  non  per 
seipsos  facereort,  tamen  dicuntur  fecisse,  quia  pre- 
cepto  ipsorum  fiebat.  Melius  dixit «  foderunt »  quam 
transfixerunt,  quia  sicut  terra  fossa  fructificat,  ita 
iila  fossio  Ghisti  maximum  fVuctum  dedit :«  et  pedes 
meos  »fodcrunt  etiam,«dinumeraverunt  omnia  ossa 
n  mca^  »  non  quod  ipsi  enumerare  curarent,  sed  sio 
extendcrunt  quod  enumerare  potuerunt. 

Per  alios  foderunt,  sed  «  ipsi  » in  propria  persona 
considcraverunt »  ea  quse  de  me  flebant«  et  inspcxcr 
runt  me  »  quasi  rem  beneplacitam,  per  quod  nota- 
tur  eorum  duritia  maxima  :  «  Diviserunt  sibi  vesti- 
mcnta  mea  »  ad  derisioncm,  «  et  super  quamdain 
vostem  meam,»  scilicetinconsutilemtunicammeam/ 
«  miserunt  sortcm  (Malth,  xxvii;  Joan,  xviu).  »  AI- 
legorice  legitur  sic  : «  Diviserunt  sibi  vestimenta 
mea,  » id  est  Scripturas,  de  quibus  heeretici  diver- 
sas  partes  traxerunt,  et  super  vestem  meami  id  esf 
(idem  catholicam,  quee  semper  manibua  integra  re- 

9 


i67 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMKNT.  BIBL, 


aAQ 

2UO 


manct,  «  miscrunt  sortcm,  >»  quia  intclliginius  cara  A 
per  solam  dilcctionem  dari. 

Ipsi  mihi  ita  fecenint,  sedw  tu,  Domine,  ne  elonga- 
veris  auxilium  tuum  a  me,»  id  cst  ne  differas  meam 
resurrectioncm  usque  in  communem  omnium,  sed 
potiu8((  ad  defensionem  meam  conspico,»  id  est  te 
intondum  ostende  meaB  oflensioni  cito  resuscitando. 

Dico  «  conspicc, » ita  scilicet  mihi  faciendo  «  erue 
a  framea  animam  meam,»  id  est  a  morto  ne  ipsam 
possit  retinerc,  licct  separatam  a  corpore.  Mors  idco 
dicitur  framea,quia,  sicut  framea,  dividit  animam  a 
corpore  :  «  et  de  manu  canis,»  id  est  Judaici  populi, 
erue  «  unicam  meam,  » id  cst  animam  meam,quam 
dioit  unicam,  quia  ipsa  una  immunis  a  peccato  fuit : 
sic  quflBrit  erui,  ut  non  sit  vera  opinio  eorum,  por 
quam  ipsi  exisiimabant  eum  in  morte  dctincri.       n 

Similiter  «  salva  me  ex  ore  lconis,»  id  est,  diaboli, 
qui  Christum  in  orc  habuit,dum  eum  usque  ad  mor- 
tem  deduxit.  Et  salva  «  humilitalem  mcam,»  id  est, 
me  humilcm  «  a  cornibus,»  id  ost,  a  superbis,  «  uni- 
oornium,  »  id  est,  superborum  JudoBorum.  Per  uni- 
comem  idem  Jud^os  accipimus,quia  sicut  unicornis 
uno  solo  cornu  snperbit,  ita  Judaii  solo  Vetcri  Te- 
stamento.Ostei^aigiturChristi  dcrclictionc  et  pas- 
sione,  ne  per  hoc  detincamur  ei  obedin»,  ostendit 
inde  magnam  glorificationem  provonire  Deo  Patri, 
et  ita  ipsi  Ghristo  :  quae  glorificatio  cst  nobis  reme- 
dium  contra  praBdictam  derelictionem*et  passionem. 

Et  beno  debes  me  salvare,  quia  cum  salvis  cro 
narrabo  nomen  tuum  fratribus  meis,  »  id  est,  fa- 
mam  tuam,  «  fratribus  meis,  »  id  est^  apostolis  : 
quflB  narratio  non  tantum  verbis^t  s^d  maxime  in  ^ 
missione  sancti  Spiritus  fuit :  ot  etiam  «  laudabo 
te,  » id  est,  laudari  faciam  te  «  in  medio,»  id  cst,  in 
communione  «  Ecclesis.»  Gonvortit  se  ad  ipsos  cum 
dicit : 

M  Vos  qui  timetis  Dominum,  laudate  eum  »  omni- 
mode  :  et  subdividit  in  partcs,  quos  admonct  lau- 
dare,  activos  scilicet  et  contemplativos.  Activos 
ponit  ubi  diclt  :  «  univcrsum  semen,»  id  est,  imita- 
tores,  «  Jacob,  glorificate  eum.  »  Gontemplativos 
ponit  ubi  dicit  «  timeat  eum  omne  sQmen  Israel  » 
ideo  M  quoniam  non  sprovit, »  id  est,  prorsus  abji- 
ciet, «  neque  despexit,  »  id  est,  aliquo  modo  vilem 
habuit «  deprecationcm  »  mei  «  pauperis.  » 

«  Nec  avertit  faciem  suam  a  me,»id  est,  sempcr  in 
beneplacito  ipsius persisti.«Et  exaudivit  mecumcla-  D 
marem,»  id  est,eo  tempore  quo  potebam  exaudiri. 

Et  quia  me  clamantcm  exaudisti,  ideo  «  laus  mea 
est  apud  te  in  ecclcsia  magna,  »  id  est,  toto  orbe 
coUecta.  Vel  ita :  Quia  cxauditus  sum,  ideo  laus  mea 
est  in  ecclesia  magna,  id  cst  laudor  apud  tc  in  ec- 
clesia,  id  cst,  sicut  tu  laudaris  et  ego  aequalitcr  te- 
cum  :  et  ut  laus  ista  in  Ecclcsia  sit  pcrfccta,  dabo 
ipsi  Ecclesia3  corpus  ct  sanguinem  meum.  Et  hoc^cst 
«  vota  mea,»  id  est  corpus  meum,  quod  ego  dcvovi 
ofTerre  Deo  in  rcparationcm  humani  generis, «  red- 
dam, » id  est,  quod  jam  dederam  in .  cruce,  iterum 
dabo  in  altari ;  et  licet  aliqui  non  intelligant,  tamen 


crit  «  in  conspeclu,  »  id  cst,  in  cognitione  «  timen- 
tium  eum.  » Ideo  per  hoc  sacramentum  major  laus 
erit  Dei,  quia  istud  est  consideratio  inter  Deum  et 
hominem,  quod  foedus  attendentes  homines,  inde 
Dcum  maxime  laudant. 

Uoic  autem  vota«  edent  pauperes  et  saturabuntur  >» 
recipiendo  quod  appetunt,  scilicet  remissionem  pec- 
catorum,.  incrementum  justitis  in  hac  vita,  in  alia 
coronam,et  de  hoc  «  laudabunt  Dominum  » illi  scili- 
cet «  qui  requirent  eum,  »  et  ita  «  vivent  »  in  justi- 
tia  «  corda  eorum,»  idest,  animas  oorum,  «  in  ssbcu- 
lum  ssculi,»  id  est,  quandiu  succedet  sasculum  sa- 
cuIo,"8cilicet  per  totam  hanc  vitam  :  vel  «  in  se* 
culum,  »  id  est  in  hac  vita  vivet;  «  et  in  sfficulum 
saBcuIi, »  id  est  in  alia  vita  vivent  in  gloria. 

Dico  «  paupores  saturabuntur,»  et  non  pauci^  sed 
«  universi  Hnes,  »  id  est,  aliqui  in  universis  nnibus 
terraB  «  reminiscentur,  »  et  sic  «  convertentur  ad 
Dominum.  » 

Et  ncacciperemus  unum  solum  ordinem,  scilicet 
rusticalem,  vcl  aliquem  talem  pcr  omnes  partes  ter- 
raB,  dicit :«  Et  adorabunt  in  conspectu  ejus,»  id  est, 
in  bencplacito  ipsius,  «  universaB  familiae,  »  id  est, 
aliqui  dc  omnibns  ordinibus  «  gentium.  » 

Benc  dcbcnt  adorare  «  quoniam  Domini  est  re- 
gnum,  »  id  cst,  Dominus  est  rex  omnium  :«  et  ipse 
dominabitur  gentium, » id  est,  exercebit  dominium 
supra  gentes  suas,  quia  reget  eos  in  justitia. 

«  Paupercs  edent  et  saturabuntur,»et  etiam  «  pin- 
gues  terrae,  » id  est,  impinguati  in  terrenitate,  «  om- 
nes  »  de  ecclesia  «  manducaverunt, » id  est,  Domini- 
cum  corpus  gustaverunt,  «  et  adoraverunt :  »  sed 
licet  hoc  aliqui  non  videant  esse  ad  ruinam,  tamen 
«  cadentin  confcpectu  ejus,»  Dei,quem  nihil  latere 
potest.  Gadent  dico  «  omnes  qui  descendunt  in  ter- 
ram,»id  est,qui  declinant  ad  appetitum  terrenorum. 

«  Laudabunt  Dominum  qui  rcquirunt  eum ;  »  ei 
anima  mea, » id  est,  ipsi  quos  ego  diligo  sicut  animam 
meam, «  vivct  illi,  »  id  est,  ad  honorem  illius,  et  non 
tuntum  justi  praBsentes,  sed  «  et  scmen  meum,»  id 
est,  imitatorcs  mei,  filii  istorum,  «  serviet  ipsi.  » 

Bcne  dico,«  semen,»quia  «  gcneratio  »  est  quasdam 
«  ventura,»  et  ipsa  «  annuntiabitur  Domino  »  ab  an- 
gelis,  sicut  angelus  TobiaB  :  «  Ego  obtuli  orationes 
vestras  ad  Deum  (Lib.  iii).  Vel  «  annuntiabitur, » id 
est,  praBdicabunt, «  Domino, »  id  est,  ad  honorem 
Domini  generatio  ventura,  et  per  coelos.  Et  hoc  didt 
«  ct  annuntiabunt  cosli,»  id  est,  sancti  prasdicatores, 
«  justitiam  ejus,»  id  est  Dci,«  populo  qui  naacetur,» 
non  naturali  nativitate,  sed  aqua  et  Spiritu  sancto 
(Joan,  iii)  «  quem  » ita  «  Dominus  fecit  »  suum.  In 
carnali  nativitate  operatur  Deus  et  natura,  sed  in 
rcgcncratione  solus  Deus. 

IN  PSALMUM  XXII. 

TiTULUS.  In  finempsalmus  Davidy  sive  canUcum 

David. 

«  Dominus  regit.»  Psalmus  David,vox  prophets, 

et  habet  in  materiam  gratias  Dei.  De  ea  sio  agit; 

ordinat  decem  gratias.  Intendit  nobis  persuadero 


269 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS, 


270 


B 


non  esse  desperandum  cum  tales  Deus  gratia  suas  \ 
tribuat^et  antequam  de  gratiisagatjpra^mittitquu- 
si  prologum  et  commendationem  ipsarum  gratia- 
rum,  ut  ita  dicam. 

Nolite  desperare,  sed  considerate  quoroodo  Do- 
minus  regit  me  »  a  scductionibus  impiorum,  si- 
cut  bonus  pastor  regit  oves  suas,  et  bene  custodit 
ne  lupi  dilanient,  et  eo  regente  «  nibil  )>  necessa- 
rium  quidem  ad  justitiam  «  mibi  deerit.  »  Unde 
dicitur  :  Timentibus  Deum  nibil  deest.  Per  boc 
nibil  deerit,  quia  Dominus  ponit  me  «  in  loco  pas- 
cu£  »  et  cffiteras  qus  sequuntur  gratias  confert. 
Gontinuatio  :  «Nibil  mibidecrit.  «  Mibi  dico  posit 
«  in  loco  pascuflB,  » jd  est,  in  divina  Scriptura^quffi 
vocatur  pascua  per  simile  :  quia  sicut  animalia  in 
pascuis  reficiuntur,  ita  fideles  anima)  divinis  Scri- 
pturis  impinguantur.  Eamdem  Scripturam  locum 
nominat^  quia  in  ea  sola  certitudo  sufficientis  in- 
venitur,  quam  pbilosopbi  licet  studiose  quaBrercnt 
in  aliis,  nunquam  tamen  invenlre  potuerunt  in 
aliis  scripturis.  In  nullis  enim  aliis  prster  divi- 
nam,  cognitio  Dei  reperitur ;  et  quia  se  dixerat  csse 
in  loco  pascuffi,  et  non  dixerat  quis  cum  ibi  po- 
suissety  subdit, «  ibi  me  collocavit  »  Dominus.  Ubi 
dicit  86  positum  in  loco  pascuse,  notamus  primam 
gratiam. 

Ponit  secundam  gratiam,«  collocavit  me,»ei  ipse 
Bominus  «  educavit  me  super  aquas  refectionis,  » 
id  est,  aquam  baptismi,  qus  dicitur  aqua  refectio- 
iiis,quiapeream  et  a  peccatis  mundamur,et  ad  bo- 
nos  fructus  ferendos  irrigamur,qui  sicci  ac  stcriles 
ct  quasi  pulvis  prius  fueramus  disoluti.  Et  ponit  C 
tertiam  gratiam  cum  dicit  :«animam  moam  conver- 
tit.  »  Hanc  gratiam  conversionis  ponit  Auguslinus 
primam,deinde  gratiam  baptismi,postea  locum  pa- 
ficus  :  sed  possunt  etiam  bocordine  recte  considera- 
n',per  prius  aliquis  per  divinam  Scripturam  pasci- 
tur,  deinde  baptizatur,  postea  etiam  convertitur, 
quia  non  tantum  ante  baptismum  flt  conversio,  ut 
de  infidelitate  ad  fidem,sed  etiam  post  baptismum 
conversio  est,  scilicet,  quia,  dimissa  priori  vita, 
solam  novam  sequimur. 

Quartam  ponit  gratiam,  et  ille  Dominus  qui  ani- 
tQam  meam  convertit,  «  deduxit  me, »  id  est  quasi 
ignorantem  rexit,  «  super  semitas  justitiiE,  »  id  est 
per  justa  opera  quae  sunt  semitaj :  quia  per  ea  recte 
iid  vitam  inceditur  super,dat  nobis  intelligere,quod  n 
iion  tantum  eemitas  illas  cognovit,sed  ut  magister 
earum  per  eas  alios  incedere  docucrit :  et  boc  non 
proptcr  meritum  meum,  sed  «  propter  nomen 
8uum,  M  id  est  ut  verum  appareat  nomen  suum, 
8cilicet  quod  Salvator  dicitur.  Ponit  quintam  gra- 
tiam,  etsic  jungitur. 

Bene  dico,«  deduxit  me  super  semitas  ju8titifle,j> 
«  nam  »et  quod  majus  est  fecit  mibi,  scilicet,quod 
81  persistam  inter  baBreticos,numquam  mibi  nocere 
poterunt.  Et  boc  est«  et  si  ambulavero,»  id  estdiu 
pennaneam  «  in  medio  umbrcB  mortis,  »  id  est  in 
niedio  h8Breticorum,qui  dicuntur  umbra,  quia  ba« 


bent  corda  obscura  ad  veritatem  cognoscendam  : 
et  ideo  mortis,  quia  qui  intrant  sectam  corum, 
in  mortem  incurrunt,  quia  vera  vita  privatur  : 
sicut  autem  umbrae  mortis^  inter  quas  si  quis  in- 
tret,  cito  moritur:  inter  tales«  non  timebo  mala», 
id  est  venenatas  persuasiones  eorum  «  quoniam 
tu  mecum  es  »  qui  tuitione  tuse  praesentia  me  de- 
fendis. 

Et  etiam  «  virga  tua,  »  id  est  correctio  tua  «  et 
baculus  tuus,  »id  cst  adjutorium  tuum,  quo  sus- 
tentatur  aliquis  fidelis,cum  per  se  non  possit  sub- 
sistere,  sicut  infirmus  baculo  :  »  Ipsa  me  conso- 
lata  sunt  »  in  virga,  quamvis  non  videtur  esse 
solatium,  consolantur  tamen  et  in  boc  sancti, 
quia  per  boc  intelligunt  ct  purgari  de  a  peccatis, 
et  in  alia  vita  sus  patientia:  se  magnum  fructum 
conscqui.  Unde  Apostolus  :  «  Omnis  disciplina 
in  prssenti  non  videtur  esse  gaudii,  sed  mceroris, 
in  futuro  autcm  fructum  afrertpacatissimum(ffe&r. 
xii),  »  et  bsBC  est  soxta  gratia.  Ponit  septimam  di- 
cens  : 

«Parastiin  conspectu  meo,»id  est  babilem  me  fe- 
cisti  qui  intelligerem,«mensam,»id  est  Dominicum 
corpus,  mensam  dico,  adjutricem  mei«  adversus  » 
omnes  «  eos  qui  tribulant  me.  »  Non  solum  enim 
Dominico  corpore  a  vitiis  mundamur,  virtutibus 
replemur,  sod  etiam  contra  omnem  persecutionem 
sustentamur.  Octavam  gratiam  ponit  cum  dicit : 

«Impinguasti  caputmeum,»id  est  mentem  meam, 
«  in  oleo,  »  id  est  in  Spiritu  sancto  qui  penetrat 
animam,  et  fovet  animam  sicut  oleum  carnem.  Vel 
«  caput  meum,»  id  est  Cbristum^cui  datusestSpi* 
ritus  sanctus,non  ad  mensuram,de  cujus  abundan- 
tia  coiterea  membra  collaetantur.Gum  dicit«in  oleo,» 
majorem  abundantiam  notat,  quam  si  diceret  oleo. 
Ponit  nonam  gratiam  dicens  :«  Gadix  meus,»id  est 
potusDominici  sanguinis,«  incbrians,»quia  terreno- 
rum  facit  oblivisci,  et  etiam  vita  prajsentem  con- 
temni,  ut  in  Laurentio  patet  et  similibus  :  et  ille 
calix  «  quem  prseclarus  estl»  Multum  scilicet,quia 
confert  vitam  (eternam.Ponit  decinam  gratiam,per 
quam  cseterse  novem  conservantur,  ut  ita  dicatur, 
ad  custodiam  aliarum  gratiarum. 

«  Misericordia  tua  subsequetur  me.»  Sicut  enim 
praecedit  misericordia  conferendo  gratiam,  sic  sub- 
sequatur  ad  custodiam :  nam  si  tantum  praBcedoret, 
nullus  collocata  servare  posset  :  «  omnibus  diebus 
vitae  me«.»Ad  boc  subsequitur,  ut  per  gratias  col- 
latas  et  custoditas  inbabitem  in  domo  coelestis. 
Hierusalem  «  in  longitudine  dierum,  »  id  est,  in 
ajternum.  Si  et  babeatur,  sic  legatur  :  Subsequa- 
tur  me  misericordia  Dei  ut  persistam  in  bac  vita, 
«  et  ut  inbabitem  in  domo  Domini.  »  Et  baec  est 
commendatio  gratiarum,quod  ostendit  per  bas  d^ 
ri  ccelestem  domum. 

IN  PSALMUM  XXIII. 
TiTULUS.  Psalmtis  David  in  prima  sabbati, 

«  Domini  est  terra.»Psalmus  iste  convenit  David 
propbetae  bio  loquenti  in  consideratione  Domioico 


^71 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


%J$ 


resurrectionis  factae  in  prima  sabbati,  id  est,  in  Au  «  quis  »  est  ille  qui  «  stabit, »  id  est,  perseverabiti 


prima  de  septimana; ;  quae  resurrectio  Dominica 
fuit  fundamentum  EcclesiaB,  et  fuit  initium  totius 
nostras  reparationis  :  quia  nostra  natura  in  ipsa 
Ghristi  personaet  jam  factaimpassibilis^immorta- 
lie,  et  per  eum  nobis  spem  dedit  immortalitatis  et 
impa8sibilitatis.Quod  autem  reparatio  humans  na- 
turae  facienda  esset  in  prima  die^significavit  creatio 
mundi,  secundum  materiam  factam  in  prima  die. 
Sabbatum  est  nomen  totius  8eptiman6e,et  trahitur  a 
dignitate  diei^in  qua  quicvit  Dominus.Juxta  quod  in 
Evangelio  dicitur  :»Jejuno  bis  in  sabbato,BMateria 
est  Christus  resuscitatus.  Modus  talis  est :  ostendit 
et  ipsum  ordincm  obtinere,et  ipsius  regni  amplitu- 
dinem  :  deinde  ostendit  quem  honcsti  habitent  in 


«  inloco  sancto  ejus?  »  id  est,  in  Ecclesia  quam 
ipse  sanctificavit. 

Quaero  quis  ascendit,  talis  scilicet  «  innocens 
«  manibus,  »  id  ost  operibus,  »  ille  scilicet  c^jus 
opera  non  nocent  proximo :  et  quia  propter  hoc  non 
esset  tamen  habitator  illius  regni,subdit«  et  mundo 
corde,  »  id  est^qui  ncc  voluntate  proximum  Isdit  * 
et  quia  licet  in  proximum  non  peccaret,  nondum 
tamen  dignus  esset,  subbit :  «  qui  non  accepitaiu« 
mam  suam,  »  id  est,  voluntatem  8uam,«  invaDO,» 
id  est,  in  istis  terrenis  quae  vana  vocaniur,  teBta 
Salomone,  qui  dicit  :  «  Vanitas  vanitum,  et  qmnia 
vanitas  (Eccli.  i).  »  Gum  dicit  vana  non  esse  acce-. 
ptabiha  animae  suse,  innuit  seipsum  quantum  ad  sa 


regno  illo.  Admonet  etiam  nos  rcmovcre  errores,  *>  a  peccatis  mundum  esse  :  et  quia  nec  hoc  sufQcd- 

1*  *1A  !_*  *  *  1*  ^^  L  *       *  \^  /**  A-SX  *l 


ampliare  virtutes,  ut  sic  possimus  rccipere  trium- 
phatorem  Domihum  ,et  hoc  idem  est  in  tcntio.Et  sicu  t 
aliquis  admoneret  homines  regni  alicujus,ut  dirue- 
re^t  muros,  et  ampliarent  portas  ut  cum  magna 
exsultatione  reciperent  Dominum,ita  propheta  prae- 
videns  Christum  in  sua  resurrectione  obtinere  re- 
gnum  per  totum  mundum, admonet  recipere  istukn 
triumphatorem. 

Quia  istius  «  Domini  est  terra,  n  id  est,  Ecclesia 
quam  fundavit  in  sua  ressurrcctione:«et  plenitudo 
ejus,»id  est,omnis  copia  virtutum  quam  habetEc- 
cfesia^sunt  Domini,quia  Dominus  dat  Ecclesias  :  et 
ne  intelligerem  arctam  Ecclesiam,  scilicet  in  sola 
Judaea,ostendit  Ecclcsiam  Domini  esse  collectam  ex 
omni  parte  terrarum,cum  dicit  :  orbis  terrarum, » 


ret,  nisi  se  bona  fecisse  ostenderet,  supponil  «  nee 
juravit  in  dolo  proximo  suo.  »  Juravit  quidem,sed 
non  dolose,  quia  bene  complevit  quidquid  proximo 
promisit. 

Posita  dignitate  habitatoris  ostendit  quam  remu* 
nerationem  talis  habitator  sii  habituru^  cum  dicit; 
«  Hic  »  prsescriptus  habitator  acripiet  benedictio* 
nem, »  id  est^in  hac  vitam  incrementa  virtutum,iii 
alia  retributionem  meritorum,  a  Domino  »  at 
hoc  non  per  merita,  sed  per«  misericordiam»datam 
«  a  Deo  salutari,  »  id  est,  a  Salvatore  «  suo,  » 
qui  dat  benedictionem,  quia  per  eum  salus  tri^ 
buitur  misericordiam,quia  per  eum  peccata  laxan-» 
tur. 

Et  ne  habitores  quos  descripserat  pauci  puta* 


id  est,Ecclesia  ex  omni  circuitu  tcrrarum  est  Domi-  C  rentur,ostendit  multos  es8e,nominando  eos  genera- 


ni  ;  «  et  universi  qui  habitant  in  co,»id  est,omnes 
filii  qui  quaque  die  genorantur  in  Ecclesia.  Cum 
dicit  «  habitant,  >  notat  non  quoscumque  acceden- 
tes  ad  Ecclesiam,  sed  qui  in  flde  Ecclesiae  usque 
ad  obitum  perseverant. 

BenedicOyDomini  est  terra^  »«quia  fundavit  eam,» 
id  est,  stabilem  fecit  eam,«super  maria.»Per«  ma- 
ria»accipit  communes  fructus  istius  mundi.Gum  di- 
cit  «  super,»  ostendit  quod  Ecclcsia  non  possitsu- 
perari  a  fluctibus,  sed  potius  superet  fluctus.  «  Et 
super  flumina.»Per«flumina»accipit  saeculares  prin- 
cipes,  qui  defluunt  in  curas  populi,  sicut  flumina 
currunt  in  mare,  super  quos  Deus  fecit  Ecclesiam, 
quia  etiam  principum  pcrsecutiones  superat  Eccle- 


tionem.  «  Hsec  cst  gencratio,  »  Et  ostendit  duaa 
partes  istius  generationie,activos  et  contemplativot 
cum  dicit  «  quaerentium  eum,  »  id  est,iliorumqui 
quocmnque  opere  quserunt  habere  Deum,  ut  retro 
ostium  sint  saltem  contemplativos  ubi  dicit  :uquah 
rentium  faciem  Dei  Jacob,»id  est,cognitionem  deir 
tatis.Deum  Jacob  ideo  dicit,quia  laborant  ut  Deum 
videant  sicut  fecit  Jacob. 

Quandoquidem  regnum  tale  est,  et  habitatorei^ 
tam  digni,  ergo  vos  «  principes,»  id  est,dsmoneS| 
qui  daemones  dicuntur  principesmundi^^attollite^i» 
id  est,  removete  «  portas,  »  id  est,  vitia  ab  homi« 
nibus  quos  in  errore  tenetis,  qui  errores  portae  di- 
cuntur,  quia  per  eos  itur  in  seternum  interitum 


8ia.Cumdicit«pr£paravitorbem,»notatipsamEccle-  n  et  »  vos,  «  portae  aeternales,  »  id  est,  virtutes  qus. 

.        __^      1_        1_  _  1_  •        1  _  _  .  •  •  /^  *^        ••>.  %  *  I  1  1  •••!« 


siam  habere  haec  per  internam  aspirationom.  Os- 
tensa  amplitudine  rej^ni,  ostendit  quam  digni  sint 
ipsi  habitatores  regni  :  et  hoc  ideo  ostendit  per  in- 
terrogationem  et  responsioncm,  ut  per  hoc  majo- 
rem  nobis  ostendat  certitudinem.  Gontinuatio  : 
«  Domini  est  terra,  ct  ipse  fundavit  eam,  »  sic 

«  Et  quis  »  ille  tam  dignus,  qui  «ascendet»  hunc 
«  montem  Domini  ?»id  est  in  Ecclcsiam,quaB  dicitur 
mons  propter  stabilitatem  ct  eminentiam  virtutum 
Proprie  dicit/(  asccndit,»  qui  magnus  ascensus  est 
de  injuatitia  transire  ad  conformitatem  Ecclesiae :  et 
quia  posset  ascendere  et  recedere  cito^subdit «  aut 


ducitis  ad  vitam  aeternam,«  elevamini,»  id  estyamr 
pliamini^  «  et  introibit  » in  eos  a  quibus  removen- 
tur  errores,  et  in  quibus  ampliantur  virtutes,  «  re^ 
gloriae.  » 

Ostendit  dignitatem  ipsius  rcgis  interrogando  ei 
respondendo,  cum  dicit :  «  quis  est  iste  rex  glo- 
riae?  »  «  Dominus  »  scilicet  «  fortis  »  in  se  ipso, 
etiamsi  nunquam  ostenderent  «  et  polens  »  in  om- 
ni  creatura  :  et  iste  «  Dominum  »  spiritalitor  est 
«  potens  in  praelio,  »  in  quo  devicit  diabolum. 

«  Attollitte^ »  idem  geminat,per  quod  oatendit  sa 
erga  hunp  Dpminum  aiTectum  n^agnum  hfiJ^eirei  in 


m 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


271 


quo  intendit  nos  admonere  huno  Dominum  magno 
affectu  suscipiendum  esse. 

« Iste  rexgloriae »  est «  Dominum  virtutum,»  id  est, 
angelicorum  omnium  ordinum  :  licet  virtutes  pro- 
prium  nomen  sit  unius  ordinis.tamen  fit  commune 
omnium.  Sciendum  est  quod  David  in  persona  sua 
ntiturverbis  angelorum.Praeviditenim  perSpiritum 
sanctum,  angelos  prscursores  Ghristi,  ad  infcrnum 
ha9c  dicturos  :  n  o  principes,  »  id  est  dasmones, 
«  attolite  portas,  »  id  est,  clausuras  inferni,quibus 
tenetis  animas  sanotorum.  Praevidit  quoque  angelos 
Ghristi  praecursores,  in  ascensione  haec  dicturos  : 
•t  Forta  fleternales,  »  id  est,  aditus  in  coelestia,  per 
quos  nullus  homo  usque  modointrare  potuit,  «  ele- 
▼amini  »  id  est  ampliamini,  «  et  introibit  rexglo- 
ris.  »  Prsevidit  quoque  propheta  haec  respondenda 
ang^s :  dixeruntenim  dcemones  angelis  prseceden- 
tibus  Ghristum  ad  infernum. «  Quis  est  iste  rex  glo- 
risB,  quem  hue  venientem  annuntiatis?  Sed  hoc 
idem  qussierunt  coelestes  angeli,  cum  eis  ascensio 
Ghristi  a  praesentibus  angelis  nuntiaretur.  Gertum 
est  enim  quosdam  angelos  ignorasse  ascensionem 
Ghristl  donec  viderunt,  et  videntes  valde  admirati 
flunt.Inquirentibusautem  angelis  tam  infernalibus 
quam  ecBiestibuspraecurrentesangeli  responderunt : 
*i  Dominus  fortis  et  potens^Dominus  potens  in  proe- 
Ito.  Attolite  portas,  »  ingeminant  suam  prasceptio- 
wm,  quia  rem  miram  et  incredibilem  annuntiare 
^dentur. 

IN  PSALMUM  XXIV. 
TrruLUS.  In  finem  ptalmus  David. 

H  Ad  te.Domine.»  Loquiturin  hocpsalmoEccIesia^ 
€jam  significatur  per  David  :  et  est  materia  clamans 
iii  imgnstiis  bujus  mundi.  De  ipsa  ita  agit :  petitle- 
vats  anim®  sua  vias  Domini  demonstrari,  deinde 
petit  misericordias  quas  consuevit  Deus  facere  cae- 
fjctis  patribus,  deinde  describit  justum,  et  ponit 
pnemimn  Justitiae  ejus,  et  promittit  se  vovere  si- 
xnilem  ei,  et  intendit  admonere,  ut  patienter  hujus 
xnundi  necessitatem,  nec  monet  ad  martyrium,  sed 
Xitoommunes  molestias  hujus  vitas  patienter  susti- 
xieamus,  quas  etiam  omnes  sancti  confessores  inevi- 
tabiliter  Bustinuerunt. 

fit  antequam  petat  demonstrationem  viarnm^prae- 

xttittttkvatam  esseanimam  cum  dicit : «  Domine,  » 

ego  « levtfvi  animam  meam,  «  id  est,  animalitatem 

uieamy  qum  ejus  naturee  erat,  quod  posset  cito  de- 

primi  ab  appetitu  terrenorum,erexi «  ad  tc, »  id  est, 

ita  «t  obediendo  superiorivianimae,tibi  deserviet. 

Vel  acdpiamus  superiorem  vim  animae,  ipsam  ani- 

mam  8cilicetmentem,velut  si  dicat  fidelis :  Animam 

meam,  M  est,  mentem  meam  ad  te  contuendum  le- 

Tgfi,id  e8t,adterrena  haecnon  permisi  ab  animalitate 

dcprimi.Bt  quia  oognoscit  se  mobilis  naturae,  quae 

p«r  seipsam  non  possit  erecta  consistere^  subdit : 

e  Deus  meus,  confldo  in  te,  »  id  est,  in  custodia 

toa  misericordiae,  et  ideo  «  non  erubescam, »  id  est, 

ooa  retraham  me  ab  aliquo  bono  incepto. 


A  Nequo  alii  rstrahentme,perquod  erubescentiam 
patiar,et  hoc  dicit :  «  Neque  inimici  mei »  spirituales 
sive  corporales  «  irrideant  me,  »  id  est,  faciant  irri- 
sibilem.  Tantum  valet  hacc  optatio,quantum  si  di- 
ceret,  non  irridebunt,  et  vere  non  erubescam  neque 
irridebor,  cum  levata  anima  in  te  confidam,  quia 
ita  est  in  omnibus.  Et  hoc  est  quod  dicit,  «  etenim 
universi  qui  sustinentte,  »  id  est,  qui  sub  malorum 
persecutione  auxilium  tuum  fiducialiter  exspectant 
«  non  confundentur,  »  id  est,  non  habebunt  erubes- 
Centiam  de  aliquo. 

Sustinentes  non  confundentur,  sed  omnes  iniqui 
confundentur,  tum  quia  inique  agunt,  tum  quia  su- 
pervacue.Et  hoe  est :  «  ConAmdantur  omnes  iniqua 
agentes  supervacue.  »  «  Supervacue  »  dicuntur  agi 

l^  illa  sive  bona  sint,  sive  mala,  in  quibus  nulla  certa 
exspectatio  est,  et  optatio  quam  boni  tantum  valei 
quantura  affirmatio.Cum  dicit,  sustinentos  non  cori- 
fundi,  et  iniquos  confundi,  maxime  nos  admonet  ut 
sustineamus. 

«  Levavi  animam  meam ;  non  erubescam,»  et  ideo 
«  demonstra  mihi  vias  tuas,  »  id  est,  communed 
praBceptiones,quibus  itur  ad  te,Domine.  Benedicit, 
«  demcnstra,»  quia  non  est  multum  laborandum  in 
cognoscendis  viis  Domini :  «et  semitas  tuas,»  idest, 
arctiora  praecepta  tua,  quas  multis  occulta  sunt,  et 
rectius  ad  vitam  ducunt  :  sicut  semitse  quae^trictae' 
\ia3  sunt,  et  rectius  ad  civitatem  ducunt :  «  edocO 
me  »  illas.  Bene  dicit,  «  doce, »  quia  ad  eas  cogno- 
scendas  non  tantum  demonstratio,  sed  doctrina 
,  maxima  est  adhibenda. 

C  Et  quia  posset  demonstrare  vias,  ct  doccre  serafi- 
tas,  et  tamen  parum  prodesset,  nisi  eum  Deus  rectd 
ire  faceret  per  illas,  addit :  Domine,  me  positum  iri 
viis  tuis  et  in  semitis  tuis  »  dirige,  »  id  est,directum 
fac  incedere  «  me  »  scilicet  positum  «  in  veritate 
tua,  » id  est,  in  Filio  tuo,  qui  est  veritas  :  vel  in  lege 
quam  ipse  Filius  docuit,  ubi  sola  veritas  est.  Et  cum 
bona  fecero,  «  doce  me  »  ut  ego  intelligam  et  quae 
feci,  et  quaj  credo.Prius  enim  credit  homo  et  ope- 
ratur,  quam  intelligat  quod  credit  et  operatur.  Unde* 
dicitur  : «  Nisi  credideris,  non  intelliges  {Isa.  vii).  » 
Et  Psalmista :  «  Annuntiaverunt  opera  Dei  et  facta 
ejus,  et  postquam  annuntiaverunt,  intellexerunt.  » 
[Psal.  Lxiii.)  Duas  causas  ponit  quare  debeat  eum 
docere  et  dirigere,  quia  credit  eum  salvatorem  esse 

I)  suum,  et  quia  sustinet  eum  :  et  hoc  est  «  quia  tu  es 
«  Deus  salutaris  meus,et  te  sustinui  tota  die,»id  est, 
in  omni  tempore  vitae  meae. 

Posita  demonstrationis  viarum  petitione,  transit 
ad  petitionem  misericordiarum,ut  sic  faciat  sibi 
sicutconsuevit  facereantiquispatribus.Continuatio : 
Quia  credo  te  salvatorem  et  sustinco,  dcbes  me  di- 
rigere  :  et  si  non  sufficit  hoc,  sufficiat  consuetudo 
misericordiae  tuae,  et  hoc  est  :  «  Rcmiuiscere,  »  id 
est,  fac  mihi  sicut  caeteris  patribus  facere  consue- 
visti  :  miserationum  tuarum,  Domine,  et  miseri- 
cordiarum  tuarura.»  Miseratioest  exhibitio  miseri- 
cordiae  :  raisericordia  est  interior  pietatis  affertus, 


875 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISG.  OPP.  PARS  I,  —  COMMENT.  BIBL. 


276 


ideo  post  miserationcm  miscricordiam  ponit :  quia  A 
licet  Deus  non  exhibeat  quibusdam  aCTectum  misc- 
ricordiaequem  petunt,tamencrga  eos  misericordia 
movetur  :  ut  in  Paulo  (/  Cor.  xii),  a  quo  licct  non 
removeret  stimulum  quem  petebat,  tamen  miseri- 
cors  ei  erat,etiam  in  hoc  quod  dabat  ei  stimulum  in 
custodiam  virtutum  :  «  quae  »  miscrationes  «  sunt 
a  saBCulo,  «  id  est,  ex  quo  mundus  incoDpit. 

Tu  petis  misericordias,  et  quid  vis  tibi  ficri?  lloc, 
Domine,  quod  «  ne  memineris,  »  id  C8t,ne  punias  in 
alia  vita  «  delicta  juventutis  moae,  »  id  est,  lcvita- 
tis  meae.  Non  dicit  juventutis  quantum  ad  tcmpus, 
quia  haec  juventus  potest  etiam  esso  in  senibus,  in 
quibus  levitas  est,  proptereaper  juventutem  accipi- 
mus  levitatem,quia  in  juventute  levitas  est.Delictum 
e8t,quando  quod  praecipitur  fieri  dcrelinquitur  :  «ct  t* 
ignorantias  meas, »  id  est,  ea  peccata  quae  ignoro,  ut 
originalia,  vel  ea  quae  in  pueritia  feci. 

«  Delictanemomineris,  »  scd  potius«  tu,Domine, 
memento  moi,  »  id  est,  meae  naturo;  fragilis,  non 
secundum  altitudinem  tuam,sed  «  secundum  misc- 
ricordiam  tuam,  »  sed  nec  miscricordiam  audoo 
petere  secundum  meritum,  sed  propter  bonitatem 
tuam  memento  mei,  »  quia  tu  solus  es  bonus. 

Bene  dico  bonum  esse  Dominum,  quia{ipse  «  dul- 
cis  »  alicui  cognoscenti,  sicut  cibus  gustanti :  ct  haec 
dulcedq  est  secundum  misericordiam,  «  et  rectus 
Dominus,  »  secundum  justitiam  :  «  proptcrhoc,  » 
quia  «  dulcis  et  rectus  dabit  delinquentibus  in  via, » 
id  est,  in  hac  vita  «  legem,  »  id  est,  correctionem. 
Per  legem  ideo  correctionem  accipimus,  quia  sicut 
lex  ct  timorem  incutit,  ot  a  malo  cessare  facit,  ita  ^ 
quoque  correctio.  Vcl  per  viam  mandata  Domini 
possumus  accipero;  qui  autem  extra  hanc  viam 
sunt,  his  Deus  nuUam  legem  dat.  Cum  Deus  punit 
peccatores,  justc  agit  :  quod  punire  habemus  cum 
dioit  legem  dat.  Quod  facit  hoc  in  via,id  cst,  in  hac 
vita,  merito  agit  :  quia  in  hac  vita  sola  cst  locus 
correctionis.  Bene  ponit  simul,  «  dulcis  ot  rcctus,  » 
quia  alterum  tcmperat  alterum.  Dulcedo  enim  de 
miscricordia  Dei  non  desperare  nos  admonctjusti- 
tia  vero  negligentiam  aufcrt. 

«  Dominus  dabit  legem, »  et  per  hanc  legem  «  diri- 
get  mansuetos,»  idest,illosqui  priuserant  indomiti, 
et  nunc  facti  sunt  tractabiles  et  si  pcrcutiuntur 
non  repercutiunt,  si  maledicuntur  non  maledicunt : 
«  in  judicio,  » id  est,  in  discretione  boni  et  mali.  D 
«  Vel  in  judicio,  »  id  est,  in  correctione  ipsaquam 
Deus  fecit  ipsis,diriget  eos  mansuetos  ad  viam  vitae. 
Ipsa  namque  correctio  est  directio  ejus,  quia  per 
eam  et  peccata  laxantur,  et  virtutos  conferuntur, 
«  et  mites,  » id  est,  illos  qui  in  natura  sunt  simpli- 
ces.etqui  nunquam  ficrifuerunt«docebitviassuas.» 

«  Doeebit  vias  »  quae  non  sunt  contemnenda3,  quia 
«  universae  viae  » illius, «  Domini,»  sunt  valdc  dignaj, 
scilicet «  sunt  misericordia  et  veritas.  »  Quidquid 
enim  Deus  nobis  facit,vel  pcr  misericordiam  facit 
vcl  per  voritatem  :  vel  pcr  quodcunque  incedimus 
ad  oum,  misericordia  vel  veritas  est.  Si  enim  eamus 


per  tribulationem,  Dei  justitia  est,  qu®  juste  nos 
punit.  Si  autem  per  aliqua  bona  opera  incedamus, 
misoricordiae  Dei  est,  quia  nihil  boni  per  nos  facere 
possumus.  Quae  vias  non  sunt  notae  omnibus,  sed 
«  requircntibus,  »  id  est,  cum  frequenti  diligentia 
considerantibus  «  tcstamentum  ejus  et  testimonia 
ejus.  »  Pcr  testamcntum  sanctum  Evangelium  acci- 
pimus,  ideo  quia  sicut  aliquis  testamento  suo  haere- 
ditatem  promittit,  et  prscipit  haeredibus  quid  fa- 
ciant,et  testamentum  morte  confirmat :  ita  Christus 
haereditatem  promittit  in  Evangelio,  et  dat  suis  prae- 
ccpta  vivendi,  et  morte  testamentum  suum  confir- 
mat.  Per  testimonia  ejus  Scripturas  prophetanim 
accipimus  :  prophetae  enim  testes  fuerunt  promis- 
sioncm  quae  in  Christo  completae  sunt. 

Quia  «  dulcis  et  rectus  »  es,  securus  sum  quod  tu 
«  propitiaberis  peccato  meo  »  condonando  illud,  ct 
non  proptcr  meritum  meum,  sed  «  propter  nomen 
tuum,  »  quiatues  Jesus,  id  est,  Salvator.  Benedico, 
«  propter  nomcn  tuum, »  quiapropter  peccatum  non 
«  multum  enim  peccatum.  » 

Hic  incipit  de  tcrtia  parte,  describens  justum  et 
ejuspraDmium,et  similcmei  sefuturum  asserit.Con- 
tinuatio  : «  Propitiaberis  »  mihi  qui  sum  peccator,8ed 
«  quis  » justus?  Et  hoc  est,  «  homo  qui  timet  Do- 
«  minum  »  filiali  timore  qui  est?  Hic  scilicet  «  qui 
elegi  sibi  viam, »  id  est,  sive  activam  sive  contem- 
plativam  vitam.Dicendo  elegit,  notat  duo,  et  quod 
ex  sola  voluntate  fccit,  et  quod  eam  ab  aliis  separa- 
vit :  in  qua  via  «  statuit  ei  »  Dominus  «  legem,  » id 
est,  pra3cepta  sccundum  quae  viveret,  scilicet,  justus 
est  ille,  qui  et  vitam  et  in  ea  secundum  legem  Do- 
mini  inccdit. 

Etponitjusti  pracmium  cum  dicit :  «  Anima  ejus,» 
justi,  «  dcmorabitur  in  bonis  »  locis  ante  judicium, 
«  et  scmen  ejus,  »  id  est,bonaoperaejus,  «  haeredi- 
tabit,  »  idcst,faciet  eum  haereditare  «  terram  »  vi- 
vcntium,et  hoc  erit  in  communi  resurrectione.Con- 
tra  hoc  quod  aliquis  diceret.nemincm  posseperse- 
verare  in  bono  propter  nobilitatem  naturae,et  ideo 
amittere  illud  bonum  dicit  : 

«  Dominus  est  firmamentum,  » id  est,  firmans 
justos  in  bonojn  hacvita,non  superbis,sed  « timenti- 
bus  Deum,»  quia  timor  Domini  contrariusest  huma- 
no  timori.  Humanis  enim  timordiffidentiamtribuit, 
divinus  autem  firmamentum  spei.  Et  etiam  promisit 
suis,quodscipsum  manifestaret  eis^et  hocest  •  te- 
stamentum  ipsius,  »  id  est,promissio  ipsius  est  hu- 
jusmodi  «  ut  »  ipscDominus  «  manifestetur  illis. » 
Vcl  «  tcstamcntum,  »  id  est,  Evangelium  est  taie 
«  ut  manifesletur  illis,  »  id  est,  ut  habeant  inteile- 
ctum  ipsius  Evangclii. 

Quiajustus  talis  est,  et  tale  praemium  est  justi, 
ideo  quidquid  alii  faciant,  ego  similem  me  faciam 
justo,  et  hoc  est,  «  oculi  mei,  »  id  cst,  intentioncs 
mcac,  «  scmper  ad  Dominum, »  ideo  «  quoniam  ipse 
evcllct  pcdcs  meos,  id  est,  affectiones  meas,  «  de 
laqueo, »  id  cst,  de  tentationibus  diaboli,  id  est,  ne 
iliis  valcam  irrctiri.Alii  si  elevatis  oculis  incedant. 


i77 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


an 


cadunt  in  laqueos  :  qui  autem  ad  Dominum  ele-  A 
vant  oculos,  Domiuus  eos  a  laqueis  eripit. 

Respicio  in  te,  ct  tu  «  respice  in  me, »  nec  dico  ut 
consideres  me  ut  patrem,  sed  ut  miserum,et «  mei  » 
miseri  «  miserere  »  quia  misericor  e8,et «  quia  uni- 
CU8  bt  pauper  sum  ego.»  Justus  ideo  unicus  dicitur, 
quiade  omnibus  sectis  unam  solam  sectam  Dei  elegit, 
ct  soluB  Deo  servit.  Per  hoc  quod  dicit  unicus,  no- 
tat  se  ita  esse  diligendum,  sicut  unicus  filius  a  patre 
diligitur.  Pauperem  se  dicit  justus,  quia  ab  appe- 
titu  terrenorum  exutus,  propter  hoc  est  dignus  ut 
consdetur. 

Dico  «  miserere, »  et  necesse  est,  «  quia  tribulatio- 
nes  cordis  mei,  »  scilicet  quao  in  cor  etiam  ascen- 
denint,  cfmultiplicatffi  sunt : »  quia  ab  illis  etiam  qui 
filii  Ecclesiffi  deberent  esse  justi  tribulantur,  et  tu,  n 
N  enieme  »ne  praevoleant  mihi  «  de  nccessitatibus,» 
idestyde  tribulationibus  quaB  sunt  mihi  necessari®, 
qoiainevitabiles  sunt,quia  nemo  justus  tribulationes 
potest  evitare  :  «  meis  »  dicit  quas  ipsi  sibi  studio 
charitatis  assumpserat. 

«  Erue  me,»  et«  vide  humilitatem  mcam,»id  est, 
quantum  sim  humilis,  quia  nulli  me  praBfero  :  «  et 
laborem  meum  »  quem  sustineo  disputando  contra 
manifestos  malos,  et  admoncndo  eos,  et  ideo  «  di- 
mitte  universa  delicta  mea. »  Facta  oratione  pro  se, 
facit  orationem  pro  inimicis.  Gontinuatio  : 

«  Respice  in  me,»  etetiam  «  respice  inimicos  meos  » 
oculo  misericordiaB,  de  quibus  est  grande  damnum, 
«quoniam  ipsi  multiplicati  sunt, »  id  est,  multi  sunt, 
qui  etiam  Hlii  facti  sunt  inimici,et  ipsi  «  oderunt  me 
odio  iniquo,  »  quia  pro  bonis  reddebant  mala.         C 

Et  talibus  «  custodi  animam  mcam  »  ne  me  sibi 
conformem  reddant :  et  si  ipsi  nolunt  converti  «  crue 
me  »  etiam  a  corporali  praesentia  corum,  scilicet, 
destrue  eos  :  erue  ut «  non  erubcscam  »  ne  eo  «  quo- 
niam  speravi  in  te,  »  quia  nisi  tu  erueres,  tunc  de 
spe  mea  enibescerem. 

Erue  me,  et  tu  «  Dcus,  »  «  libera  Isracl,  »>  id  est, 
omnes  te  videntes;  «  ex  omnibus  tribulationibus 
8uis :  »  et  prasmittit  causam  quare  pro  talibus  oret 
ot  liberentur. 

Et  hoc  est,  quia  «  innocentes^  »  id  est,  qui  aliis 
mala  non  inferunt :  «  et  recti  »  qui  bona  faciunt 
«  adhaBserunt  mihi^  »  scilicet  in  unione  voluntatis 
conformes  mihi  facti  sunt :  idco  «  adhaBserunt,  quia 
w  sustinui  te,  »  id  cst,  viderunt  me  cxspectantem  J) 
patienter  tuam  remunerationem. 

IN  PSALMUM  XXV. 

TrruLus.  Psalmus  David. 

«  Judica  me,  Domine.  »  Hic  loquitur  David,vel 

qoilibet  perfectissimus^  qui  rclicto  consortio  malo- 

nim  adhaBret  consortio  justorum.Ipse  idem  justus 

est  hic  materia,  hoc  modo  petens  duo  judicia  se- 

candum  sua  merita,  unum  in  hac  vita,  aliud  in 

alia  vita.  Intentio  est  admonere  ut,  relictis  impiis, 

adhaDreamus  justis  :  quia  si  hic  soparati  fucrimus  a 

mali8,in  judicio  separabitnos  Dcusab  eisdem  malis. 

£t  incipita  petitione  judicii  hujus  vitaB  sic  :  0  Do- 


mine,«  judica  mc.  »  id  est,secorne  me.ab  impiis :  et 
ponit  causam  quarc  debeat  judicare,dicens  :  «  quo- 
niam  ego  ingressus  sum,  »  id  est,  incoBpi  facere 
bonum  «  in  innocentia  »  non  dico  angelorum,  sed 
«  mea,»  id  est  qualcm  potcst  habcre  humana  fragili- 
tas,  quia  non  fecitfurtum,  nec  homicidium  :  et  quia 
posset  incoBpissc  in  illa  innocentia,  nec  perseverare, 
dicit «  et  non  infirmabor  »  ab  illa  innocentia :  et  ne 
arrogans  videretur,subdit  :  «  sperans  in  Domino,» 
id  est,  non  ex  mcritis,  sed  quia  spero  in  Domino 
«  non  infirmabor.  » 

Judica  hoc  modo,  scilicet  «  proba  me,  »  id  est, 
ostende  me, «  Domine, »  roihi  et  aliis  probatum.  Pro- 
batum  ostendit  Dous  Job  sibi  (Job,  i.),  quia  cogno- 
vit  se  multa  posse  pati  :  et  aliis,  etiam  dsmonibus, 
qui  eum  Levi  tribulatione  posse  devorari  putabant. 
«  Proba  »  dico  hoc  modo  «  tenta  me, »  id  est,  per 
probationes  ostende  me  probatum  :  et  pcr  has  tcn- 
tationes  «  ure  renes  meos,  »  id  est,  delectationos 
libidinis  :  «  et  cor  meum, »  id  est,  cogitationes 
meas,  ut  ncquo  in  ronibus,nequein  cogitationibus 
aliquid  mali  invoniatur.  Vel  «  ure  renes  meos  »per 
igncm  sancti  Spiritus. 

«  Proba  »  «  et  tcnta, »  et  cgo  hoc  sustincbo  bene, 
«  quoniam  misericordia  tua  antc oculo  meos  est,»  id 
est,scmper  habeo  te  misericordem  praBocuIiscordis, 
et  etiam  «  complacui  » tibi «  in  veritate  tua,  »  id  est, 
in  Christo  filio  tuo,quem  cgo  imitatus  sum,qui  di- 
xit  :  «  Ego  sum  vir,et  veritas,et  vita  {Joan,  xiv).  » 
Vel  «  in  veritate  tua,  »  id  est,  in  lcgo  quam  Filius 
docuit,ubi  pura  veritas  fuit.  Benedico,«  complacui 
in  vcritate  tua,  »  quia  mala  vitavi,et  bona  secutus 
sum,  ct  quod  mala  dimisisset,  ostendit  cum  dicit  : 

«  Non  sedi,  »  id  est,  non  sum  immoratus,  neque 
corporalitcr,neque  veritatc  «  cumconciliovanitatis. » 
Pervanitatcm  accipimustorrcna,pcr  concilium  eos 
qui  dant  rationcs  de  appotitu  tcrrcnorum.  Dicunt 
enimquidani  ha3ccsseappetenda,quiaproptcrhomi- 
nes  suntfacta  :  <•  ct  non  introibo,  »  id  est,non  inci- 
piam  csse  ut  vcl  mala  cum  illis  agam  vcl  assensum 
praDbeam,cum  hominibus  «  iniqua  gerentibus,  » 

«  Non  sedi,  »  scd  potius  «  odivi  Eeclesiam,»id  est 
congregationem  «  malignantium,  »  idest,  qui  pro- 
ximo  mala  volunt :  «  ct  cum  impiis,  »  idest,haBreti- 
cis,  qui  sunt  contra  divinum  cultum  ct  persuadent ; 
«  non  sedcbo,  »  id  est,  non  morabor  ita  ut  consen- 
tiam. 

Ostcndit  se  mala  dimisisse,  et  a  malorum  consor- 
tio  separatum  ('uissc :  nunc  ostendlt  se  et  bonum 
facere,  et  ad  bonorum  consortium  transisse?  «  Non 
scdcbo,  »  sed  potius  «  lavabo  manu  meas,  »  id  ost, 
operationes  meas  lavatas  ct  purgataa  ostcndam 
«  inter  innocentes,»  id  est,inconsortio  innocentium. 
Accenditur  enim  per  consortium  sanctorum  qui- 
cunquo  etiam  tepidus  ad  bcns  agenduni,  et  lotis  ma- 
nibus,  id  est,  purgatis  operibus  «  circumdabo,»  id 
cst,  assidua  dcvotione  inquiram  «  altarc  tuum,»  id 
est,  cffilcstia.  Altarc  cniiii  dicitur  quasi  alta  ara, 
cujlestia  vero  sunt  alta. 


879 


HAYMONIS  HALBERSTAT,  EPISG.  OPP.  PARS.  I.  —  GOMMENT.  BIBL.  S60 


Circumdabo  ad  hoc  «  ut  audiam,»  id  est,  intelli-  ji, 
gam  i<  vocem,»  id  est^  manifestionem  «  laudis  tuae  » 
et  postea  «  enarrem  universa  mirabilia  tua,  »  non 
quod  omnia  enarret,  sed  qua^cunque  enarretmira- 
bilia  sunt.  Quod  justus  se  dicit  circumdare  altare, 
et  universa  mirabilia  narrare,per  simile  dictum  est. 
Sicut  pontifex  in  Vcteri  Testamento  introibat  ad  al- 
tare  in  Sancta  sanctorum,et  audito  divino  responso^ 
populo  referebat :  sicut  Isaias  audivit  voces  :  «  San- 
ctus,sanctus,sanctus  Dominus  Dcus  Sabaoth,  pleni 
sunt  coBli  et  terra  gloria  tua  {Isa.  vi),  »  et  retulit 
coram  populo.Usque  modo  tractavit  de  judicio,quod 
petit  de  se  fieri  justus  in  hac  vita  :  modo  ostendit 
Judicium  quod  petit  de  se  fieri  in  alia  vita.  Conti- 
nuatio  : 


IN  PSALMUM  XXVI. 

TiTULUS.  1n  finem  ^salmus  David^  priusquam 

liniretur, 

«  Dominusilluminatio.»David  primamunctionem 
habuit  in  designationemregni,secundam  inregnum. 
Sed  priusquam  veniret  ad  regnum,  multa  mala  ha- 
buit,  et  hostes  :  sic  et  Christus  primam  unctionem 
habuit  ex  utero  Virginis,secundam  in  resurrectione: 
et  inter  utramque,  mala  et  hostes.  Sic  et  fidelis 
animam  primam  unctionem  habet  in  baptismo,8ed 
ante  secundam^  quJB  erit  in  resurrectione,  mala 
sustinet  et  bona.In  fmempsalmusDavid^priusquaxn 
liniretur,id  est^  inungeretur  in  regnum.Davidfecit 
hunc  psalmum,  priusquam  liniretur  secunda  lini- 
tione.  Ante  primam  enim  linitionem  nullum  psal- 


Lavabo  inter  innocentes  manus  meas,  »  et  ideo,  n  mum  prorsus  composuit.  Inunxit  autem  eum  Sa- 

-V • j • 1«  "  ^..^1  /ff   n—     -- .   _\ : :^    j i.   •_     ?     «^ 


tu,  Domine^u  ne  perdasanimam  meam  cum  malis,» 
et  malorum  ponit  duas  partes,  impios  et  viros  san- 
guinum.  Per  impios  accipimus  et  hsreticos,  ct 
omnes  qui  contra  divinam  religionem  nituntur  : 
per  viros  sanguinum,  homicidum  vel  viros  sangui- 
num  vocat,  qui  carnaliter  vivunt,  de  quibus  Apos- 
tolus  ait  :  «  Garo  et  sanguis  regnum  Dei  non  possi- 
debunt  (/  Cor.  xv).  »  Juste  rogat,  ne  anima  ipsius 
pereat  in  Judicio,  cum  quibus  hic  non  fuit  aliqua 
actionis  communio.  Dicendo,  «  ne  perdas,  » tantum 
valet,  ac  si  affirmaret  ne  perdes  :  et  per  hoc  maxi- 
itie  hortatur  ut  separemur  ab  impiis,  praDmittitque 
cau8as,diccns.  Pcr  vitam  idcm  accipimus  quod  per 
animam. 
«  Domine,  dilexi  decorem  domus  tua;.»  «  Domum  » 


muel  (//  Reg,  ii ;  ▼)  primo  in  domo  patris  sui,  in 
qua  linitione  intellcxit  promissionem  regni  et  per 
quam  securus  fuit,  non  posse  enici  aliquo  modo 
quin  regnum  et  sccundam  linitionem,  sicut  in  pri- 
ma  linitione  intellcxerat  promissum,  obtineret.Cum 
vero  fecisset  hunc  psalmum,  non  fecit  de  corporali 
linitione,  vel  de  obtentu  regni  terrestris,  sed  de 
linttione  spiritali,  ct  de  regno  ccelesti.  Consideravit 
enim  filios  Ecclesis  securitatem  posse  habere  da 
secunda  linitione,  id  est,  de  impassibilitate  et 
immortalitate,  per  primam  linitionem  quam  in  hap 
vita  recipiunt,  scilicet  remissionem  poccatorum,  et 
confortationem  ad  bene  operandum  in  baptiBmate. 
Sicut  autem  David  primam  iinitionem  in  domo 
patris  sui  suscepit,  ita  unusquisque  fidelis  in  domo 


vocat  quoscunque  justos  in  quibus  Deus  habitat :  C  patris  sui,  id  est,  diaboli,  qui  ideo  pater  dtcituir» 


«  decoremdomus  »  illius  accipit  virtute  quibus  justi 
ornantur :  et  dilexi,  «  locum  habitationis  glorias 
«  tuae,  »  idest,divinitatis  tuae  :  locum  in  quo  habitat 
divinitas,  accipimus  perfectissimosjustos,  qui  ma- 
gnam  et  egregiam  de  Deo  habent  cognitionem. 

«  Neperdas, »  dixi, «  cum  impiis  animam  meam,» 
qui  a  me  valde  dissimiles  sunt,  quia«  in  manibus 
eorum,»  id  est,in  operibus  eorum«  sunt  iniquitates» 
^extera  eorum,  »  id  est,  bona  opera  eorum,  si  ali- 
quam  faciunt  Justitiam,  «  repleta  est  muneribus  :  » 
fn  quo  maxime  judices  intelliguntur;qui  pro  justitia 
facienda  pecuniam  accipiunt. 

«  In  manibus  »  eorum ;  sunt  iniquitatcs  «  ego  au- 
tem  sunt  ingressus  »  ad  bonum  «  innocentia  »  mea, 


quia  per  eum  omnes  nascuntur  in  peccatis,  susci- 
pit  primam  linitionem.  Domus  diaboli  vocatur  mun^ 
dus  istc,  in  quam  venit  Christus,  et  in  ea  assumpsii 
quosdam  de  potestate  diaboli.  Unde  in  Evangelio^ 
«  Venit  Jesus  in  domum  Simonis  leprosi  {MaUiu 
XXVI ;  Marc,  xiv),  »  id  est,  diaboli.  Materia  est  pri-^ 
ma  et  secunda  linitio.  De  prima  sic  agit :  poniteam 
certitudinem  secunds.  De  secunda  sic  agit :  pooit 
frequentes  petitiones  illius,  et  afQrmat  se  habitu- 
rum.  Intendit  nos  certos  reddcre,  quod  habita  prima 
linitione,  secundam  possimus  habere.  Titulus  sic 
exponitur  :  Psalmus  iste  convenit  David,  prophet»| 
vel  cuicunque  Justo  de  priori  populo.  Qui  juatua 
in  hoc  loquitur  psalmo  vel  David  :  psalmus,  diooi 


ut  supra,  et  tu,  Domine,  «  redime  me  »  per  san-  n  habitus  priusquam  liniretur   secunda  linitiooe : 


guinem  Filii  tui  :  et  quia  redemptus  per  suam  in- 
noceniiam  sufQcere  non  valet,petit  misericordiam 
Dei,  dicens  :  «  et  miserere  mei.  » 

Qui  bene  sum  aptus  cujus  miserearis,quia  «  meus 
pes, »  id  est,  afQictio  mea  «  stetit,  »  id  est,  flrmiter 
permansit  »  in  directo, »  id  est,  in  alto  loco  :  vel  in 
direclo,  id  est,  in  Christo.  Alios  enim  translatio  in 
via  recta  :  Christus  enim  dicit :  «  Ego  sum  via, 
veritas,  ct  vita  [Joan,  xiv).  »  Vcl  «  in  directo,  »  id 
est,  in  ordine  catholico,  et  «  te  etiam,  Domine, 
benedicam  in  «  ecclcsiis  »  scilicet,  habilans  in  con- 
sortio  fidelium. 


psalmus,  dico,  dirigens  nos  in  finem^  id  est,  in, 
Ghristum.  Et  a  prima  linitione  incipit  ita,  et  ad 
secund»  securitatem  ita  nos  admonet. 

Confidite  et  certi  sitis  de  secunda  linitione,  oon- 
siderantes  me,  quia  «  Dominus  illuodnatio  mea^  » 
id  est,  illuminans  me,  ut  velim  acoedere  ad  fldem^ 
et  hoc  est  ante  baptismum  «  et  etiam  salus  mea,>( 
id  est,remissio  peccatorum  quas  fit  in  baptismo,  et 
confortatio  ad  benc  operandum,  quod  flt  in  con- 
firmatione  :  et  quid  hoc  est?  «  quem  »  deinceps 
«  timcbo?  »  Nullum  scilicet,  quia  neque  Saul^^id 
est  diabolus,    nec   aliquis    inimicus    potetit. 


m 


EXFLANATIO  W  PSALMOS. 


Zoz 


impedire  quiu  obtineam  regnum  quod  exspectabo. 

Dominus  dat  salutem,  etipse^Dominusest  pro- 
iector,  »  id  est,  defensor,  ne  sentiam  tela  diaboli 
€  vite  tnem,  »  id  est,  salutis  meas,  vel  virtutum  in 
quibus  degit  fidelis  anima,ergo  «aquo  trepidabo  ?» 

Quoniam  dum  «Dominus  protector»  ost^et  non  ti- 
mebOyideo  quia  illi  qui  volunt  mihi  nocere^cadunt, 
et  hoo  est  «  dum  nocentes  appropiant  mihi »  accc- 
dunt  magis  et  magis  tentando,  putantes  se  facere 
■  Buper  me»  appropiant  dico  ad  hoc  «  ut  edant  carnes 
i&eas,)!  id  est^  delectentur  in  tribulatione  mea :  sicut 
illi  qui  edunt  carnes,  delectantur  in  esu  carnium. 

«  Infirmati  sunt  et  ceciderunt,»  id  estyinflrmatur 
diabolus,  cum  aliquem  tentando  non  potest  perfi- 
cere  :  cadit  cum  justus  confirmatus  est  sic,  quod 
nec  etiam  audet  eum  aggredi :  et  maxime  « inimici 
mei  qui  me  tribulant.  »  Vel  ita :  «  Dum  ipsi  appro- 
piant  super  me  »  ad  hoc  ut  noceant  sicut  putant  : 
iamen  in  veritate  ita  appropiant,  «  ut  edant  carnes 
meas,  »  id  est  consumant  carnalitates  mcas,  ct  illi 
qui  sic  edendo  « tribulant  me  inimici  mei,infirmati 
snnt  et  ceciderunt.  » 

£t  quia  tribulantes  me  cadunt^  ideo  «  si  castra,» 
id  esi,  si  molimina  multitudinis  «  consistant,  »  id 
eet  immorentur  «  adversum  me  »  moliendo^  «  non 
timebit  cor  meum,»  qui  sum  quasi  castrum  muni- 
tam :  quia  etai  caro  aliquantulum  formidet,  tamen 
Qor,  id  est  rnterior  anima,  non  timebit. 

Stetiam  «siprffilium,»  id  est  manifesta  impugnsh 
UOyfcexBurgat,»  id  est  excrescat,  ita  quod  fragilitas 
kamana  videatur  ierre  non  posse,  tendcns  «  adver- 
iQBi  me  in  hoo  »  prffilio,  t  ego  sperabo^  »  id  est 
istud  erit  mihi  causa  spet :  vel  «  in  hoc,  »  id  est 
in  Domino  «  sperabo  »  victoricun  illius  praelii. 

«Dominus»  eat «  salus  mea, »  cadentqui  metribu- 
lAQt,eip6r  hos  «  petii  a  Domino  unam.»  Unam  est  hic 
&um«et «  hanc  »  unam  «  requiram  omnibus  diebus 
%» mem^  »  hanc  scilicet  unam  «  ut  inhabitem  » 
teiulfira  in  alia  vita  «  in  domo  Domini.  »  Vel  sic  : 
« fianc  lequiram  ut  inhabitem  »  in  hac  vita  mente 
t  m  domo  Domini  »  et  non  in  parvo  tempore,  sed 
« in  omnibus  diebus  vit®  mes.  » 

Habitem  in  domo  ad  hoc  «  ut  videam  voluntatem 
Oomini,»  id  est  quid  Deus  vclit  me  facore,«etvi8i- 
tem  templum  ejusyt  id  est  frequenter  memoriaB  re- 
dacam  bumanitatem  Ghristi,  ut  sim  conformis  ei : 
t vel  visitem  templum,»  id  est  ^ Ghristumper bona 
opera  perveniam. 

Dico  viaiteoK,  et  vere  inde  securus  sum  «  quia  » 
jam  fboii  mihi  hsc,8cilicet,  «abscondit  mie  •  ne  im- 
imgnaeeai  inimici  «  in  tabernaculo  suo,»  id  est  in 
humaiiitaie  Filii  sui,  cujus  membrum  me  fecit « in 
(fie  midorum,  »  id  est  in  hac  vita,  in  qua  mali  po- 
testatem  execcent :  «  sicut  David  absconditus  est  in 
6averi|ia,cum  eum  Saul  persequeretur(/i^^^.xxiv),» 
etQon.tantum  abscondit,  sed  etiam  «  protexit  me  • 
ne  sentirem  vulnera  impugnantium  «in  abscondito 
tabemaculi  sui,  »  id  est  in  deitate  qus  latet,  et 
«bscQiiditAest  in  humanitate  Ghristl.  t  In  abscondito 


A  protexit  me,  »  id  est  in  flde.  Unde  est :  «  Gorde 
creditur  ad  justitiam  (Rom.  x).  » 

Et  non  tanlum  protexit  et  obscondit,  sed  etiam 
«  exaltavit  »  dando  virtutes,  «  in  petra,  »  id  est  in 
Ghristo,  qui  totius  justitiae  est  fundamentum.  «  In 
pelra  exaltavit,  »  id  est  in  confessione  oris.  Unde : 
«  Oro  autem  confessio  fit  ad  salutem  {Ibid.),n  Simi- 
liter  David  in  petra  et  in  montibus  ponebat  muni- 
tiones.Exaltatio  quam  promisit  in  petra  futura  erat 
illi  justo,  quia  Christo  nondum  erat  :  oxaltationem 
vero  qu®  sequitur  jam  tunc  habebat. 

Abscondit  in  tabernaculo,  «  exaltavit  in  petra,et 
Jam  tunc  exaltavit  caput  meum,  >  id  est  mentem 
meam,  «  super  inimicos  meos,  »  quod  jam  i\pn  ti- 
ineam  ab  eis  impediri  quin  regnum  obtineam.Post- 

l^  quam  ostendit  per  primam  linitionem  se  sccurum 
esse  de  vita  a;terna,ponit  inde  quamdam  exsultatio- 
nem.  Gontinuatio  : 

«  Exaltavit  super  inimicos  meos  caput  meum,tet 
ideo  omnia  t  circuivi  »  ut  laus  ideo  dicitur  bostia 
immoIata,quia  sicut  hostia  immolata  placebat  Deo 
cum  statum  habebat,  ita  laus  ista  grata  est  Deo. 
•  Hostiam,dico,vociferationis,  »  id  est  magn^e  affe- 
ctionis.  Alia  translatio  habet  jubilationis,  et  tunc 
dicitur  jubilus^  quando  tantum  gaudium  mente 
concipimus,  ad  quod  exprimendum  vox  humana 
non  sufficit.  Unde  etiam  consueverunt  prsdicato- 
res  Ecclcsiffi  ut  postquam  laudaverint  Deum  in- 
teIIigibiIi,prorumpunt  in  jubilum,  scilicet  in  intel- 
ligibilem  vocem,  per  multiplicitatem  not«,per  quod 
ostenduntnuIlamvocemintelSigibilemadlaudemDei 

Cl  posse  sufncere.lmmolavi  hostiam,  et  deinceps  lau- 
dabo,  et  hoc  est  quod  dicit  t  cantabo,  •  scilicet, 
voce  et  corde,quod  pertinet  ad  contemplativos  :  t  et 
t  psalmum  dicam  Domino  »  beneoperando,quod  per- 
tinet  ad  activos.Vel  si  habeatur  t  circuibo,  »  quod 
frequentiuspcnuntauctores,sicdicemus:«Dominus 
exaltavit  capiit  meum»,etideo  «  circuibo  et  immo- 
labo,»  scilicet  cantabo  «  et  psalmum  dicam.  »  Gir- 
cuibo,  dico,  «intabemaculoejus,  »id  estin  Ghristo. 
Postquam  tractavit  de  prima  linitione^  ostendit  se 
securum  esse  de  futura.per  eam  transit  ad  secun- 
dam,  et  petit  eam  frequenti  oratione.  Gontinuatio  : 
«Gircuiboet  immolabo,»  cantaboetpsallam,  ideo- 
quetu, «  Domine,  exaudi  vocem,»  id  est  petitioncm 
meam  ;  et  ponit  causam  quare  illa  petitio  sit  digna 

j^  exauditione,  quia  est  cnm  cIamore,id  est  cum  ma- 
gna  cordis  affectione  :  et  hoc  est  quia  clamavi  ad 
te,»  solum  obtinendum^et  non  tantum  dico  quod  vo- 
cem  exaudias,  sed  etiam  propriam  personam  meam, 
8ciIicet,consideramiserum  me,  et  per  misericordiam 
exaudi,  et  hoc  est  quod  dicit,  «  miserere  mei,  »  id 
est  misericordia  super  me  movearis,  ctperillam  mi- 
sericordiam  «exaudi  me.»  Bis  ponit  exaudi,et  duas 
causas,qu(B  clamavi  et  miserere.Glamor  hic  merito- 
rum  causa  est  in  homine  :  Misericordia  quas  est  in 
Deo,  causa  est  in  Dco  ut  homo  exaudiatur. 

Dico,.«exaudi,»  etbene  debes  exaudire,quia  «  cor 
meum,»  id  est  intentio  cordis  mei,  t  dixit  tibi,  »  et 


m 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


284 


per  dicere  cordis  notatur  magna  intentio  :  «  facies  k     Ips'  hoc  dieunt :  Quis  vidit  hoc  regnum?  Quis 
mea,»  id  cst  pulchritudo  mca,  per  quam  discretus'     deinde  venit?  Sed  quidquid  illi  dicant :  Ego  «  credo 

1  i>«  •••!  •!  1.1  ?--i;—  l^  .^  #«_     ..!  vJ  n-^r^     l-w<>m  n    T^/Nmi  n  1     >i    /Tii  «n   «<  Y\at*    /\/«im  lllO  «71/1!  4 


8um  ab  aliis  «  exquisivit,  »  id  cst  extra  omnia  alia 
quffi8ivit,idest,postpositi8  aliis  omnibus  terrenjs,te 
solum  intueri.praesentiam  tuam  cognoscerestudui. 
Faciesjusti^estvirtus  illa  per  quam  discretus  appa- 
ret  ab  omnibus  aliis :  sicut  fuit  in  Job  patientia,in 
David  humilitas,  et  in  aliis  similiter  :  «  quaesivi  ct 
requiram,  Domine,  faciem  tuam, »  id  est  cognitio- 
nem  tuam  per  bona  opera. 

Et  ideo  «  ne  avertas  faciem  tuam,  »  id  est  cogni- 
tionem  tuam, «  a  me, »  quin  quandoque  habeam  illam 
cognitioQom,  qua  cognitio  tantum  in  illa  vita  habe- 
tur : «  nedeclines  a  servo  tuo,  »  id  est  ne  permittas 
incidere  servum  tuum  in  peccatum :  et  si  aliquando 
permittas  cadere,  hoc  non  facias  «  in  ira  tua.»  Tunc  g 
iniradeclinata  servo,quando  pcrmittit  eum  usque 
in  peccati  praecipitium  pervenire,  gratiam  subtra- 
hendo :  et  hoc  dicit  per  similie  :  sicut  aliquis  Domi- 
nus  declinat  a  servo  iratus,quando  non  vult  hospi- 
tari  cum  eo. 

Non  declines,8ed  potius  •  esto  adjutor  meus  »  ad 
bene  operandum  :  et  quia  posset  juvare  in  principio 
et  recedero,  ideo  supponit  «  non  derelinquas  me, » 
quin  semper  porrigas  mauum :  et  quia  se  esse  vidc- 
bat  vilem  et  de8picabilem,quod  videreturesse  causa 
quare  Deus  eum  delinqueret,  precatur  Doum  nc  in 
ipso  causamillam  attendat,dicens: «  nequedcspicias 
me,»idest  non  sim  tibi  vilis,tum  quia  «Deus»tum 
quia  «  salutaris,»  quia  qualiscunque  sim  « tucs  Dcus 
meus,  »  id  est  Creator  meus,  «et  Salutaris  meus,  » 


tamen  videre  bona  Domini,»  qu»  «  nec  oculus  vidit, 
nec  auris  audivit,nec  in  cor  hominis  ascendit  (/  Cor. 
ii),  »  «  in  tcrra  viventium,  »  id  est  in  cobIo,  ubi 
sancti  habitant  et  vera  vita  vivunt.  Coelum  vocatur 
terra  propter  stabilitatem,  quia  tunc  stabile  erit. 
Quandoquidem  vides  me  certumquodvidebobona 
Domini,ergo  quicunque  (idelis  «  exspecta.Dominum » 
per  longanimitatem,et  exspectando  «  viriliter  age,» 
id  cst  insiste  virtutibus  :  et  si  manus  fatigentur,  ta- 
men  «cor  tuum  confortetur»et  sic  «  sustine  Domi- 
num,»  id  est  licet  tribuleris,  tamen  Dominum  oum 
patientia  exspecta. 

IN  PSALMUM  XXVII. 
TiTULUS.  Psalmus  ipsius  David. 

«  Ad  te,Domine,  clamavi.  »  Verbum  Del  loquitur 
hominibus  de  Deo:ipsum  enim  est  Obtensio  Dei.Unde: 
«  Nemo  novit  Patrem  nisi  Filius,  et  cui  Filius  voluerit 
revelare  (Matth,  xi) ;  »  et  sicut  tota  humana  natura 
habens  cognitionem  de  Deo,hoc  habet  per  verbum, 
ita  humana  natura  Christi:  et  si  alicui  hominiver- 
bum  silet,ut  fecit  AdaB,descendit  in  lacum.Gum  hu- 
mana  natura  unita  verbo  Dei,  non  confldit  de  se, 
multo  minus  cajteri.Psalmus  huio  David.  Psalmus 
iste  attribuitur  David,  id  est  Christo,  qui  Christus 
hic  loquitur.  Quod  dicit  huic,  vel  ad  differentiam, 
vel  ad  excellentiam  potest  accipi  :  quasi  diceret : 
Iluic  non  carnali  regi,  sed  spiritali  Regi  regum,  id 
est  Christo  ad  excellentiam :  quia  qusdam  verbain 


id  est  Salvator  meus  :  quia  per  humanitatem  Filii  ^  hoc  psalmo,  que  nulli  alii  possunt  adaptari,  nisi 


debes  me  salvare. 

Et  ideo  non  debes  me  despicere,  quia  mea  culpa 
non  est  quod  talis  sum,«  quoniam  patcr  meus,»  id 
est  Adam,  «  et  matcr  mea,  »  id  est  Eva,  derelique- 
runt  me,in  periculis  quasi  puerum  expositum : «  Do- 
minusautem  assumpsit  me,»id  estmfiam  humani- 
tatem  sibi  univit,  per  quod  apparet  maxime  quod 
homo  jam  non  sit  despiciendus. 

«  Dominus  assumpsit  mc,»  et  tu,  «Dominc,  pone 
mihilegem,»id  estaliquam  correctionem  mihi,dico, 
sito  in  «  via  tua,»  id  est  in  fide  et  in  bonis  operibus, 
quibus  pervenitur  ad  te  :  «  et  dirige  me  in  seraita 
tua,  »  id  est  in  arctioribus  prajccptis  tuis  :  et  hoc 
fac  propter  inimicos  meos,id  est  haereticos^qui  vo- 
lunt  intellectum  Scripturarum  pervertere. 

Ego  dico  propterinimicos  meos,ncc  tamen  precor 
ut  non  tradas  me  in  manibus  eorum,  sed  «  nc  tradi- 
deris  me  in  animas  »  eorum,  id  est  in  voluntates 
tribulantium  me,  »  ut  non  possint  devorare  me  ut 
volunt.  Nec  debes  iradere,  quoniam  et  iniqui  sunt, 
et  insurgunt  et  metiuntur  :  et  hoc  est  « insurrexc- 
.runt,  »  id  est  erexerunt  « in  me,»  id  est  contrame, 
«  testes  iniqui,  »  id  est  testantes  iniqua  :  quia  ea 
quae  alii  falsi  dixerant,  isti  confirmabant,  dicentes 
non  esse  futuram  aliam  vitamprajterhanc,  et  simi- 
lia  :  «  et  iniquitas  est  mentita,  »  id  est  ipsi  iniqui 
sunt  mentiti  «  sibi,  »  id  est  ad  damnum  suum. 


Christo  soli,ut  est :  «  Refloruit  caro  mea.»  Materia 
est  ipse  Christus.Deeo  sic  agit:  describit  eum  peten- 
tem  ct  sibi  et  contra  inimicos,  agentem  etiam  gra- 
tias  de  impetratione  sua?  petitionis,  et  haec  est  se- 
cunda  pars  psalmi.In  tertia  parte  ostendit  quod  ea 
quffi  facta  sunt  de  Christo,  sicuti  passio  et  resur- 
rectio,et  similia,suis  etiam  ad  exaltationem  profue- 
runt.  Intentio  est  ut  persuadeat  non  esse  confiden- 
dum  in  homine,  scd  in  boIo  Deo,  cum  ostendit 
Christum  perfcctissimum  justum  in  nulloconfidere, 
nisi  in  solo  Deo.  In  fine  etiam  ubi  ostendit,  quod  po- 
pulus  salvatus  per  Christum  non  habet  salvationem 
nisi  in  solo  Deo,  innuit  plane  omnem  salvationem 
esse  a  Deo,  et  non  ab  homine:  et  sicut  in  prieceden- 
])  tibus  quibusdam  psalmis  breviter  tangit  passionem 
et  resurrectionem,  ita  et  hic. 

Et  sic  incipit  invitatis  aliis  ad  petitionem,ut  con- 
fidant  et  clament  ad  Dominum  sic  :  quasi  diceret : 
Clamateet  conflditein  Domino,  exemplo  mei,quia 
ego  clamavi  et «  clamabo  ad  te,  Domine  »  Pater,  qui 
solus  potes  exaudire.Ideo  ponit  futurum,  ut  per  hoc 
notet  se  incessanter  clamare  ad  Deum  toto  tempore 
suffi  obedientiae  :  et  tu,  «  Deus  meus,  ne  sileas,  » 
quin  clamori  mco  rospondeas,scilicetcxaudias:  quia 
si  silcres,  tunc  csscs  remotus  «  a  me.  »  Cum  dicit, 
«  clamabo,»  et  subjungit  «  ne  silcas,»  notat  affectio- 
nempiam  inter  Deum  et  hominem,quiaexquo  homo 


185 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


36 


clamare  inoipit,  Deus  exaudit.Hebraica  veritas  non  A  sed  ne  consentias  voto  ipsorum :  et  hoc  est,  tradas 


habe  t  hoc : «  ne  quando  taceas  a  me : »  sed  septuaginta 
interpretes  addiderunt,  nec  tamcn  sine  causa,  sed 
per  hoc  dant  nobis  iatelligerc  eum  clamasse  de  prima 
et  secunda  clarificatione.Prima  clarificatio  est  ante 
resurrectionem,cum  fuit  immunis  ab  omni  peccato, 
et  per  eum  Deus  miracula  fecit,  quse  nemo  alius  fa- 
cerepotuit.Secundaclarincatioin  resurrectione  fuit, 
quia  ejus  humanitas  impassibilitatem  et  immortali- 
tatem  suscepit.Gum  dicit, «  ne  sileas,  »  intelligimus 
enm  clamare  de  secunda  clarificatione:etquiapos- 
set  de  illa  secunda  non  silere,  et  tamen  de  prima 
non  exaudire  eum,  addit  :  et  etiam  «  no  taceas,  » 
quin  exaudias  me  de  prima  clarificatione  :  quin,  id 
esi  quod  vel  una  hora  permittas  me  non  exauditum  : 


me  quidem  cum  peccatoribus,sed  ne  tradas  ita  quod 
sis  similis,  id  est.in  eadem  intentatione  cum  ipsis  : 
ut  sicut  ipsi  malo  voto  me  tradunt,  ita  tu  quoquo 
m\lo  voto  me  tradas  :  et  ne  permittas  animam 
mcam  teneri  in  inforno  cum  operantibus  iniquita- 
tem,  id  est,  habens  idem  votum  cum  illis  qui  mihi 
machinantur  exitium. 

Qui  scilicet,  opcrantes  iniquitatem  «  loquuntur 
pacem,  »  id  est,  pacifica  verba  :  et  hic  specialiter 
nequitia  Judoeorum  notatur :  pacem  dico  «  cum  pro- 
ximo  suo  »  scilicet  me.  Christus  enim  dicitur  Ju- 
dfflorum  proximus  socundum  carnem,  quia  de  geni- 
mine  corum  fuit :  et  secundum  quod  eis  facere  mi- 
scricordiam  vencrat.  Juxta  quod   do  Samaritano 


et  si  sileas  remotus  ame,  tunc  «  assimilabor  descen-  «  legitur  in  Evangclio, qui  proximus  dicitur  illi  qui  in 

jt *:u :~  1  <.<... ^   :^  ^»4.  :^  .«^:»»..:»*^  u..: i:    *'i_i •__•»•£  •         .        •         »•  .«i     .. 


dentibus  in  lacum,id  est  in  miseriam  hujus  mundi, 
qus  idco  lacus  dicitur,  quia  sicut  fovea  cujus  fun- 
dus  ignoratur,  lacus  dicitur,  sic  mundus  lacus  dici- 
tur,  cujus  miseriarum  profunditatem  non  videmus. 
Si  enim  ille  homo  Dominicusaprssidio  divini  verbi 
sibi  uniti  desereretur,  similis  utique  hominibus  in- 
veniretur.  Vel « in  lacum,»  id  est  in  corruptioncm  : 
caro  enim  Dominica  in  sepulcro  corrumperetur  nisi 
eam  divinitas  suscitaret.  Bene  dicit,  «  descendenti- 
bus,  »  quia  maximus  descensus  est  a  Deo  deviarc, 
et  se  ad  hujus  mundi  miserias  inclinare  :  ascensus 
Tero,relictishismiseriis,adbonaperpetuafestinare. 
Dico  «  ne  sileas  »  Domine,  sed  potius  «  exaudi  vo- 
cem  deprecationis  meae  »  de  removendis  malis  :  et 
subdit  causam  quaro  debeat  exaudiri  qui  orat  ad 


latrones  incidit,«  quia  misericordiam  eifecit.»(LtM;. 
X.)  Et  quamvis  pacifice  loquerentur  cum  dicerent : 
«  Magister,  scimus  quia  vcrax  es  (Matth,  xxii),  »  et 
similia,  tamen  «  mala  erant  in  cordibus,  »  id  cst, 
in  voluntatibus  «  corum.  » 

Ipsi  operantur  iniquitatem,  sed  tu,  Domine,  «  da 
illis  secundum  opcra  ipsorum,  »  id  est,  secundum 
malam  vitam  corum  :  «  et  secundum  nequitiam  ad- 
inventionum  ipsorum,  »  id  est.  secundum  adinven- 
tiones  suas.  Adinventiones  ideo  dicit,  quia  iicct  de 
eo  aliquid  mali  nescirctur,  tamen  vocabant  eum 
peccatorem,  dicebant  eum  habere  daemonium  [Joan, 
VIII,  ix). 

Et  non  tantum  sccundum  turpem  vitam  tribue, 
sed  etiam  «  secundum  oporamanuum  ipsorum,»  id 


eum  :  qaia  extollit  manus  suas  ad  ipsum  :  et  hoc  ^  est,  secundum  excolientiorem  illam  iniquitatem, 


est :  «  dum,  » id  est,  quia  «  oro  ad  te,  et  extollo  ma- 
nasmeas,  »  et  haec  levatio  manuum  Christi  fuitin 
cnice  : «  ad  templum  sanctum  tuum,  »  id  est,  Eccle- 
Biam  constituendam.  Ex  passione  enim  Christi  pro- 
eessit  Ecclesis  constitutio.  Vel  «  manus,  »  id  est, 
operationes  meas  «  extollo  ad  Ecclesiam  »  consti- 
toendam.  Vel  «  ad  templum  sanctum  tuum, »  id  ost, 
id  teipsuci,  in  locum  quem  scio  to  habitare.  Hic 
mittit  nos  ad  consuetudinem  orantium,  qui  elevant 
manus  suas  in  coelum,  ubi  Deum  specialiter  credunt 
habitare :  sicut  ot  Judaei  faciebant,  qui  ubicunque 
terramm  devenirent,  versus  templum  quod  erat 
Hienisalem,  in  quo  Deum  spiritualiter  habitare 
ciedebant,  orabant. 


quam  fecerunt  in  morte  Domini.  Cum  apponit  ma- 
nuum  post  opera,  ostendit  eos  magnum  studium 
et  a£fectionem  ad  illud  opus  habuisse.  Quod  dicit, 
opus  manuum,  tractum  est  ab  artiflce,  qui  iila 
vult  dici  opera  manuum  suarum,  quae  studiose  fe- 
cit :  «  tribue  illis,  »  et  quia  per  ha3C  pra^dicta  non 
determinavit  qualitatem  retributionis,  sive  bonum 
pro  malo,  sivo  malum  pro  bono  redderetur,  deler- 
minat  quod  malum  precetur  retribui  eis,  cum  di- 
cit,  «  rotributionem  eorum,  »  id  est,  sicut  ipsi  re- 
tribuebant  mihi  mala  «  redde  ipsis  »  similiter.  Re- 
tributioncm  bene  dicit:  cum  enim  Christus  eis  bona 
fecisset,  ipsi  oi  malum  retribuebant. 
Ideo  dico  redde,  «  quoniam  ipsi  »  non  in  opera 


Exaudivi  vocem  deprecationis  hujus,  scilicet «  ne  J)  Domini  occulta,  scilicot,  ad  reparationem  humani 


tradas  me  cum  peccatoribus,  » id  est,  cum  Abraham 
et  aliis  justis  praecessoribus  Christi ;  quos  ideo  pcc- 
catoresvocat,quianunquam  originale  fuit  peccatum 
ineis  deletum  prorsu8,nisi  per  sanguinem  Christi : 
ita  dico,ne  tradas  quod  «  simul »  sim  cum  eis  reten- 
tas  in  tenebris  sicut  illi.  Cum  illis  cnim  Christus 
fuit,  quando  eos  ab  inferis  liberavit.Simul  non  fuit, 
qoia  tenebras  quas  illi  patiebantur  non  sustinuit : 
«  et  ne  perdas,  » id  est,  ne  condemnes  me  cum  ma- 
lis :  et  hoc  est  quod  dicit,  «  cum  operantibus  »  scili- 
cet  Judsis  «  iniquitatem.  »  Vel  aliter :  Exaudivi  de- 
precationem,  nec  deprecor  quin  tradas  me  morti. 


generis  eum  esse  Filium  Dei :  et  talia  etiam  ne  vel- 
lent  sc  excusare,quia  occulta  illa  non  possent  agno- 
sccro,  ostendR  eos  inexcusabiles,  dicens  eos  mani- 
fcsta  opera  Christi  considerasse,  in  quibus  illa  oc- 
culta  potuisscnt  cognoscere  :  et  hoc  cst,et «  non  in- 
tellcxerunt  in  opera  manuum  ejus,  » id  est,potcntiaB 
ejus.  Cum  dicit «  in  opera,  »  notat  quod  in  manifes- 
tis  operibus  non  intellexerunt  illa  occulta.  Si  enim 
considerarent  quod  iramunis  erat  ab  omni  peccato, 
miracula  qua5  ipsc  faciebat,  eum  non  solum  homi- 
ncm,8edDeiFilium,mundique  Redemptorem  cogno- 
scerent.  Hebrajum  habet  non  consideraverunt  in 


287 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS.  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


286 


opera  manuum  ejus.  Hoc  quod  non  intellexerunt, 
fuit  causa,  quare  mala  de  Christo  adinvenerunt, 
quare  et  damnati  sunt  juxta  quod  subdit :  et  ideo 
«  quia  non  intellexerunt,  tu  destrues  eos  »  spiri- 
lualiter  et  corporaliter :  sicut  fuit  in  destructione 
Titi  et  Vespasiani :  et  propheta  praevidens  illam 
destructionem  csse  irreparabilem  ait :  «  et  non  aedi- 
ficabis  cos  »  ulterius,  ut  in  dcstruclionibus  Baby- 
loniffi,  et  in  caplivitate  ^gypti,  et  aliis  destructio- 
nibus  reparavit  eos  Deus.  Vel  etiam  si  spiritualiter 
efisent  destructi,  ut  ei  sub  aliquo  duce  essent  ido- 
lolatrae,  per  alium  ducem  Dcus  ab  idololatria  eos 
liberavit.  De  hac  autem  novissima  excaccatione  spi- 
rituali,  non  reparabuntur  usque  in  finem,  quando 
eorum  reliquiaa  salvabuntur :  corporaliter  vero  nun- 
quam  restituentur. 

Illi  destruentur,  sed  «  Dominus  sit  benedictus  » 
et  supponit  causam,  quare  Dominum  benedicat, 
dicens  :  «  quoniam  exaudivit  vocem  deprecationis 
meaB,  »  scilicet,  de  removendis  miseriis :  et  ab  hoc 
versu  incipit  agero  gratias  de  impetratione  suaQ 
p^titionis. 

Non  tantum  exaudivit  de  removendis  malis,  sed 
etiam  «  Dominus  adjutor  meus  »  ad  bonum  operan- 
dum  «  et  protector  meus  »  ne  laedar  a  teiis  perse- 
quentium  :  »  et  cor  meum,  »  id  est,  intentio  mea 
«  speravit  in  ipso,  »  scilicet,  de  resurrectione  :  et 
quia  speravi,  ideo  adjutus  sum  : 

Et  ostendit  in  quo  adjutus  sit,  dicens  :  «  Et  reflo- 
ruit  caro  mea,  »  ante  floruit  Christi  caro,  cum  fuit 
immunis  ab  omni  peccato  :  refloruit,  quando  impas- 
sibilitatem  et  immorlalitatem  suscepit  in  resurrec- 
tione.  Vel  ita  :  «  Floruit  caro  »  humana  in  Adam, 
qui  constitutus  fuit  in  omni  perfectione  :  defloruit 
per  ejusdem  inobedientiam  :  rcfloruit,  accepta  im- 
passibilitate  in  resurrectione  Christi :  et  ideo  «  con- 
fitebor  tibi,  »  id  est,  laudabo  eum  ex  voluntate  mea, 
Bcilicet  in  membris,  et  hic  incipit  de  tertia  parte, 
aciiicet  quod  ea  quae  facta  sunt  de  Christo,  suis  ad 
^caltationem  utilia  sunt. 

Et  ille  «  Dominus,  »  qui  fecit  me  roflorescere,est 
«  fortitudo  plebis  suae,  »  id  est,  sibi  devotae.  Forti- 
tudo  Dci  est  in  eo,  quod  homines  de  diaboli  jugo 
eripit,  et  suos  facit :  et  ipse  est  «  protector  salvatio- 
num  Ghristi  sui,  »  id  est,  illorum  qui  salvati  sunt 
per  Christum  :  et  hic  manifeste  notat,  quod  myste- 
ria  Christi  omnibus  prosint  ad  salutem. 

Et  quia  Dominus  est  fortittido  plebis,  ergo  «  Do- 

mine,  fao  »  quod  tuum  est,  scilicet  «  salvum  fac 

populum  tuum  »  eripiendo  de  inimicorum  potesta- 

te,  dirigendo  ad  fldem  :  et  benedic  dando  incre- 

mentum  virtutum  ipsi  facto  «  haereditati  tuae :  et 

rege  eos  »  ne  deficiant  in  virtute :  «  et  extolie  eos  » 

ducendo  «  usque  in  asternum  »  id  est,  in  aeterni- 

tatem. 

IN  PSALMUM  XXVIII. 

TiTULUs.  Psalmus  David  in  consummatione  taber- 

naculi, 

«  AffeKe  Domino.  »  Remissa  arca  Domini  a  Phi- 


A  listhflBis,et  reduota  Hierusalem,  cum  prohiberetur  a 
Nathan,  ne  faceret  domum  Domini,quiavirsangui- 
num  erat  (//  Beg.  vii),  qui  ita  a  spiritu  prophetans 
David  facturum  templum  Domino  praedixerat.Fecit 
igitur  David  tabernaculum  de  tentoriis,  in  quo  re- 
poneret  arcam  Domini  :  quo  consummato,  invita- 
vit  multos  ut  ad  illud  templum  non  vacuis  manibus 
venircnt,  sed  ibi  adductas  hostias  immolarent  Do- 
mino  :  et  post  hanc  consummationem  scripsit  psal- 
mum  istum  :  non  quod  de  historiali  consumma- 
tione  scriberet,  sed  nobis  consummationem  Eccle- 
siae  futuram  per  Spiritum  sanctum  prophetaret, 
cujus  consummatio  illius  tabernaculi  figura  eral, 
quod  sciens  Esdras  propheta  David  intellexisse,  sio 
intitulavit,  qui  titulus  sic  legitur :  Psalmus  iste  con- 

w  venit  prophetac  qui  hic  loquitur,  Psalmus  dico,  ha- 
bitus  in  consummatione  tabemaculi^  id  est,  in  con- 
sideratione  consummationis  Ecclesiae.  In  hoc  psal- 
mo  scptem  dona  Spiritus  sancti  continentur,  per 
quac  tota  Ecclesia  consummatur.  Haeo  autem  dona 
non  ideo  dicuntur  dona  Spiritus  sancti,quod  Spiri- 
tus  sanctus  potius  ea  dat  quam  Pater  et  Filius,quiar 
simul  tota  Trinitas  operatur :  sed  quia  hoc  nomen 
Spiritus  sanctus  impositum  est  ad  hoo,ut  signiflca- 
retamorem  et  benignitatem  Dei^exquabenignitate 
Dei  omnia  nobis  donantur  bona,  ideo  Spirilni  sanctof. 
potius  attribuuntur.Ecclesia  praesens  tabernacuium 
appellatur,  quia  in  eo  Domino  militamus,  sicut  in 
tabernaculis  militatur.  Materia  in  hoc  psalmo  est 
Spiritus  sanctus,  vel  Ecclesia  Spiritu  sancto  con- 
summata.  Hanc  autem  hoc  modo  exsequiiur,invita[t 

^  homines  ad  horandum  Spiritum  sanctum,  et  h«c 
est  intentie  sua.  Praevidit  enim  quosdam  errores  de 
Spiritu  sancto  futuros  in  Ecclesia,  sciIicet,quod  pu- 
taretur  esse  minor  Patre  et  Filio  :  et  ideo  sicut  in 
plerisque  aliis  psalmis  contra  alios  errores  nos  ma- 
nit,  sic  etiam  in  isto,  ostendens  ipsum  Spiritnm 
sanctum  esse  aequalem  Patri  ot  FiIio,etiam  per  hoo 
quod  ostendit  cooperari  eum  Patri  et  Filio.  In  se* 
cunda  parte  ponit  causas,  quare  Spiritum  sanctuav 
honorare  debeamus,  scilicet,  quia  ipse  Spiritus  dait 
dona  per  quae  tota  Ecclesia  consummatur.  In  tertia 
parte,quae  est  in  fincj  ostendit  Spiritum  sanctum 
cooperari  cum  Patre  et  Filio :  et  ab  ipsa  admonitione 
sio  incipit. 
a  Vos  fllii  Dei  »  qui  hactenus  fuistis  fllii  diaboli, 

0  et  modo  per  Spiritum  sanctum  facti  estis  filii  Dei, 
quapropter  debetis  eum  honorare  :  «  aCTerte  »  huo 
«  Domino,  »  id  est,  Spiritui  sancto.  Per  Dominam 
hic  determinate  Spiritum  sanctnm  accipimus  pro- 
pter  hoc  quod  in  sequenti  dicet :  Vox  Domini  super 
aquas,  quod  Spiritui  sancto  proprie  oonvenit,  non 
determinat  quid  afl^erant,  sed  debemus  intelligera 
seipsos  per  puram  conscientiam,  et  puram  vitam : 
et  non  tantum  moneo  vos  ut  afferatis  filios  Dei» 
sed  etiam  si  opus  sit,  afferatis  vos  «  filios  arietum' 
«  Domino,  »  id  est,  imitatores  apostolorum,  pro- 
bentes  Ecclesia^  Dei,  si  opus  sit,defensionem  vel  da» 
catum.  Por  arietes  apostoli  designantur :  quia  sioat 


m 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


290 


ariee  praBbens  ducatum  gregi  forte,  et  dcfendit  cor- 
nibus,  sic  apostoii  et  praebent  ducatum  Ecclesia, 
eteam  cornibus,  id  e8t,Veteri  et  Novo  Testamento 
defendunt. 

«  AITerte  »  etiam  filii  «  Domino,  »  id  est,  Spiritui 
sancto  «  gloriam, » id  est,  discite  et  intelligite  eum 
gloriosum,  scilicet  omnipotentem,  aequalem  Deo 
Patri,  «  et  etiam  honorem,  »  id  est,  vosipi  ser- 
vite  ei,  et  alios  invitate  ut  serviant,  «  et  afTerle  glo- 
riAm  nomini  ejus^  » id  est,  pcr  multas  gentes  dila* 
tate  nomen  ejus  et  honorificentiam  ipsius.  Tuno 
enim  non  esset  nomen  ejus  gloriosum,  si  inter  pau- 
cas  g^tes  coarctaretur,  et  sio  aCferentes  gloriam 
nomini  ejus,  aiferetis  gloriam  ipsi  Domino,  et  etiam 
«  adorate, »  id  est,  veneramini  «  Dominum,»  id  cst, 
Spiritum  «  in  atrio  sancto  ejus,  »  id  est,  in  corde 
vestro  :  quod  propter  iatitudinem  atrium  appella- 
tur,  et  quia  nullis  arctari  debet  tribulationibus. 
Alia  translatio  habet  :  in  aula  sancta  ejus ;  et 
tuQC  aimiliter  per  aulam  cor  fidele  accipimus,  quia 
sicttt  aula  regia  domus  est,  sic  et  fidelium  corda 
GhrisU  aala  aunt,  in  quibus  habitat  sicut  rex  in 
aula  sua. 

Hic  septem  dona  sancti  Spiritus  incipit  descri- 
bere,  et  septies  ponendo  vox  Domini,  septem  nobis 
dona  Spiritus  sancti  ponit  :  et  eodem  ordine  illa 
4lona  diversa  enumerat,  quo  etiam  Isaias  (cap,  xi). 
Prius  ponit  donum'  sapientiffi,  deinde  intellectus, 
postmodum  consilii,  inde  fortitudinis,  postea  scien- 
tis,  inde  pietatis,  ad  ultimum,  timoris  Domini. 
Continuatio  :  Bene  debiiis  hunc  Dominum  honora- 
rc,quia  «  voz,  »  id  est,  inspiratio  istius  «  Domini  » 
scilicet  Spiritus  sancti  est  «  super  aquas,  »  id  est, 
euper  populos  :  juxta  Joannem  aqus  multa  sunt 
p(^Qli  multL  c<  Super,»  proprie  dicit,  quia  aspiratio 
diYina  dominatur  homini,  et  secundum  se  facit  ope- 
nn  hominem.  Per  vocem  aspirationem  ideo  intel- 
ligimus,  quia  sicut  vox  docet  hominem^  et  ostendit 
Voluntatem  alicujus,  sic  inspiratio  divina  volunta- 
lem  Dei.  Hic  determinat  cujus  Domini  sit  vox  illa, 
^i  CQJuBmodi  vox  illa  sit,  cum  dicit :«  Deus  majosta- 
th  »  magnum  eum  et  potentem  ostendit  cum  dicit : 
^  intonuit,»  vocem  esse  terribilem  ostendit.  Terribi- 
lis  est  enim  illa  vox,  qus  pocnam  minatur  judicii. 
^ult  autem  Deus  suos  in  terrore  nutrire,  ut  vel  sic 
eenriantvoluntate :  etilleDominusnon  tantum  into- 
nait «  Buper  aquas,»  id  est,  super  Judffios,sed  etiam 
«  soper  aquas  multas, »  id  est,  super  gentiles,  qui 
Qudto  plnres  fuerunt  quam  JudaBi :  et  hoc  versu  no- 
tamas  spiritum  sapientiffi,  quia  divina  inspiratio 
Qos  docet  Dei  cognitionem. 

«Voz  etiam  Domini,»  id  eBt,Spiritus  sancti,  est 
«invirtute.  »  id  est,  confert  nobis  virtutem,  id  est, 
intellectiun  de  lege  et  aliarum  Scripturarum,  pcr 
^m  franguntur  oppositiones  haBreticorum,  et  cui 
nemo  posait  resistere.  Unde  et  de  beato  Stephano 
iegitor :  «  Nemo  poterat  resietere  sapienti®  et  spi- 
ritoi  qui  l<Mittehatur  (Act,  vi) :  »  et  hio  notamue 
spiritum  intellefltiui»«  Voz  »  etiam  iUius  «  Domini » 


fi  cst  «  in  magnificcntia,  »  id  cst,  facicns  magniflcoS, 
qui  dat  nobis  rationem  quao  facienda  sint  et  non. 
Qui  autem  facit  bona  et  dimittit  mala,  magniflcus 
est  :  et  hic  notatur  Spiritus  consilii. 

«  Vox  »  etiam  illius  «  Domini, »  id  est,  Spiritus 
sancti :«  Domini »  dico«  confringentis,»  id cst,humi- 
liantis  «  cedros,»  id  est,  superbos.  Pcr  cedrum  ideo 
supcrbum  accipimus,  quia  cedrus  est  arbor  elata 
super  alias  arbores  :  et  ipse  «  Dominus  confringet,r 
id  est,  humiliabit  «cedros  Libani,»  id  est,  majores 
elatos  in  superbia  mundi^  sicut  sunt  reges  et  prind<« 
pes.  Libanus  namque  candidatio  interpretatur,  et 
ideo  per  Libanum  accipit  illos,  qui  in  candore  divi- 
tiarum  plus  confidunt.  Idco  percedros  Libani  acci- 
pimus  potentiores  elatos,  quia  illas  cedri  quaB  cre- 

l>  scunt  in  Libano  montc,  sunt  omnibus  aliis  altiores* 
Vel  «  confringentis  cedros  »  gentilium  superbos  : 
vcl  «  ccdros, »  id  est,  Judaeos,  quos  ideo  per  cedros 
Libani  accipimus,  quia  in  terra  eorum  est  Liba- 
nus  :  «  oonfringent »  quod  bene  per  futurum  pro- 
nuntiat,  quia  adhuc  etiam  hoc  futurum  est  in  no- 
vissimis  temporibus,  quando  flliorum  Israel  salvao 
flcnt  reliquise. 

«  Et  etiam  comminuet  eos  »,  id  est,  per  iilam  con. 
fractionem  ad  tantam  humilitatem  reducet  eos :  et 
tunc  respicit  ad  signiOcationem  :  vel «  eas  »  ccdros 
« tanquam  vitulum  Libani  »,  id  est,  ut  sint  ita  pla- 
centes  Deo,  tanquam  vitulus  Libani  immolatus  :  Ju- 
dsorum  enim  consuetudo  erat,  ut  vitulos  quos  Do- 
mino  immolaturierant,  in  uberrimis  pascuis  Libani 
impinguarent :  et  quo  magis  eos  impinguarent,  eo 

C  magis  Deo  acceptabiles  fore  credebunt,  et  hic  no- 
tatur  spiritus  fortitudinis.  Magna  enim  Dei  fortitudo 
est,  cum  homo  superbiam  suam  potest  frangere,  et 
per  comminutionem  suam  seipsum  placentem  ho-* 
stiam  immolare.  Gum  illa  superiora  bona  videntur 
bona,  scilicet,quod  vox  Domini  est  in  virtute  et  in 
magnificentia,  ne  istud,  scilicet  cedros  confringere 
malum  viderctur,  ostendit  etiam  unicum  Dei  Filium 
comrainutum  esse,  nc  alii  tali  lege  comminutionia 
condoleant.  Comminuet  cedros,  et  non  dcbetis  mi- 
rari,  quia  «  etiam  dilectus  »,  id  cst,  unicus  Filius 
Dei  comminuetur  :  et  hic  ostendit  propheta  secun- 
dum  quam  naturam  hoc  fiat,  scilicet,  secundum  hu- 
manam  :  comrainuetur  dico  «  quemadmodum  qui- 
«  libet  filius  unicornium  »,  id  est,  Judaeorum,  qui 

j)  idco  unicornes  dicuntur,  quia  uno  solo  Testamento 
superbiunt. 

«  Vox  » illius  «  Domini »  cst  Domini  «  interciden- 
tis»,id  est,  discernentis,  «  flammam  ignis.  »  Per 
ignem  iilos  accipimus,qui  fervent  amore  mali  desi- 
dcrii  per  flammam,  furorem  malorum  actuum,  quos 
in  sanctos  excrcent.  Hanc  divina  inspiratio  interci- 
dit,  quando  justus  ille  cui  illa  flamma  infertur,  dis- 
cernit  eam  non  sibi  ad  damnum  esse,  sed  eamdem 
sibi  in  bonum  aBstimat  provenire  :  et  hic  nolatur 
spiritus  scientiae.  Magna  enim  scientia  Dei  datur 
homini,  cum  ea  qu®  aliis  mala  videntur  bona  sibi 
cognotoit. 


291 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIRL. 


292 


«  Vox  »  etiam  illius  «  Domini  »  est  vox  Domini  A 
«  concutientis  desertum»,  id  cst,  homincs  a  cultu 
Dei  vacuos,  et  prius  steriles  facit  fructiferos,  sicut 
aliquis  terram  prius  desertam  concutiendo  ct  colen- 
do  facit  eam  fructiferam :«  et »  concutiendo  homines 
prius  desertos  «  commovebit  Dominus  desertum 
Cades  »,  Id  est,  impiebit  illud  quod  fuit  figuratum 
per  miraculum  factum  in  deserto  Gades.  Cades  est 
desertum  ubi  mons  Sina  est,  in  quo  deserto  Domi- 
nus  per  Moysen  aquam  de  petra  eduxit  {Exod,  xvii), 
quffi  sequebatur  filios  Israel  pcr  desertum  :  et  quod 
Deus  terram  illam  prius  aridam  fecit  irriguam,  si- 
gnum  fuit  quod  homines,  qui  prius  aridi  erant  et 
flterilcs.  irriguos  et  fructiferos  faceret.  Vel  «  concu- 
tientis  desertum  »,  id  est,  gentiles  qui  prius  erant 
deserti  a  cultu  Dei :  et  ipso  Dominus«  commovebit »  j. 
in  futuro  «  desertum  Cades  »,  id  est  Judaeos  qui 
deserti  erant  a  sancto  legis.  Cades  nanquc  sanctum 
legis  interpretatur  :  et  haec  commotio  fiet,  quando 
reliquiae  filiorum  Israel  salva?  fient  :  et  ab  hoc 
sancto  legis,  id  est,  spirituali  intellcctu  sunt  re- 
moti  Judaei,  qui  non  solummodo  spiritalem  intel- 
lectum  sequuntur  :  et  hic  notatur  spiritus  pietatis. 

«  Vox  »  illius  etiam  «  Domini  »  est  vox  Domini 
«  prasparantis  cervos  »,  id  est,  Dominus  ille  per 
inspirationem  suam  praeparat  cervos,  id  cst,  quos- 
dam  ut  fiant  similcs  cervis,  scilicet  pavidos  bono 
limoro  ct  haurientes  venena  hujus  mundi,  ita  qui- 
dem  quod  illa  hausta  non  noceant  illis.  8ustinent 
enim  persecutiones  et  objcctiones  haereticorum^qui- 
bus  tamen  ncn  laeduntur.  Cervorum  namquo  natura 
est  ut  pavidi  sint,  venena  hauriunt,qua5  lamcn  nihil  C 
eis  nocent,  et  hic  notatur  spiritus  timoris,  ot  hacc  in- 
spiratio  timoris  «  rcvelabit  condensa  »,  id  est,  oc- 
culta  Scripturarum.Sicut  onim  ccrvus  per  timorem 
transcurrit  condonsa  spinarum,  sic  gratia  Dei  Deum 
timentibus  aperit  occulta  Scripturarum :  et  quia  pcr 
haec  dona  consummat  Ecclesiam,  ideo  «  omnes  di- 
cent  gloriam  ei  »,  id  est,  prajdicabunt  eum  glorio- 
sum  «  omnes  :  »  dico  quicunque  habitant « in  templo 
ejus  »,  id  est,  in  sancla  Ecclesia,  quae  pcr  ipsa  dona 
oonsummatur.  Hic  notatur  pars  tertia,  scilicet, 
de  cooperatione  Patris  et  Filii  cum  Spiritu  sancto. 
Continuatio :  Spiritus  sanctus  confert  haec  omnia 
dona :  ipse  etiam  idem  «  Dominus  facit  etiam  inha- 
bitare  diluvium  »,  id  est  suos  fideles  facit  habitare 
baptismum.  Vivunt  enim  justi  in  baptismate  ubi  n 
crimina  mundi  moriuntur,quod  significatum  fuit  in 
diluvio,  in  quo  Noe  propter  suam  justitiam  securus 
habitavit,  et  criminosi  mortui  sunt  (Gen.  vii).  Spi- 
ritus  sanctus  purgat  eos  per  diluvium  baptismatis; 
«  et  Dominus,  »  Filius  scilicct,«  sedebit  rex  »  Domi- 
Dus  in  eis  judicans  :  et  in  eis  sedcbit  non  tantum 
usque  in  finem  mundi,  sed  «  in  aeternum. » 

Et  illi  «  populo  suo  »  tam  purgato  per  Spiritum 
sanctum  :  et  ita  gubernato  per  Filium  dabit «  Domi- 
nus  »  Pater  «  virtutem  »,  id  est,  incrementum  bo- 
norum,  et  etiam  omnia  bona  supradicta  quaQ  a 
Bancto  Spiritu  specialiter  dari  diountur,  in  qua  re 


Patris  et  Spiritus  sancti  cooperatio  cognoscitur :  et 
ipsc  «  Dominus  »  ter  dictus,  id  est,  trinitas  lota  «  po- 
pulo  suo  »  coostituto  «  in  pace  »,  id  est,  aetemitate 
«  benedicet  »  dando  glorie  incrementum. 

IN  PSALMUS  XXIX. 

TiTULUS.  Psalmus  canlici  in  dedicatione  damus 

David, 

«  Exaltabo  te,  Domine. »  Psalmus  iste  est  cantici, 
id  est,  cxsultationis,  habitae  in  dedicatione  domus 
David,  id  est,  in  consideratione  dedicationis,  id  est, 
conGrmationis  domus  David,  id  est  corporis  :  quod 
corpus  fuit  domus  Christi,  secundum  deitatem  :  Yd 
fuit  domus  prophetae  David,  quia  fuit  de  semine  Da- 
vid  :  et  hujus  domus  fabricatio  fuit  in  conceptione, 
dedicatio  in  resurrectionc.  Sicut  enim  domus  cele- 
bris  flt  in  dedicatione,  sic  Christus  celebrior  est 
factus  in  rcsurrectione,  assumpta  impassibilitate  et 
immortalitate.  Christus  est  materia,  quam  sic  dispo- 
nit.  In  prima  partc  psalmi  est  gratiarum  actio  de 
libertate,  in  qua  etiam  hortatur  sanctos  ut  pro  ea- 
dem  Domino  reddant  grates,  quae  liberatio  illorum 
est  qui  per  eam  liberati  sunt.  1n  eecunda  parte  os- 
tenditur  mcritum,  quare  fuit  dignum  ut  liberaren- 
tur.  In  tcrtia  parte  circa  flnem  manifeste  ponit  re- 
surrcctioncm.  Intentio  est  hortari  homines  ad  lau- 
dem  Dei  de  sua  substantia,  quae  et  illorum  est :  qus 
notatur  ubi  dicitur  :«  Isallite  Domino,  sancti  ejus,» 
et  caetera :  et  a  gratiarum  actione  de  sua  liberatione 
sic  incipit  : 

Vox  Christi «  Domine  Deus,  exaltabo  te  »,  id  est, 
ampliabo  nomen  tuum  per  multas  gentes :  et  ne  hoc 
videretur  mirum,  quod  humilis  tam  altum  deberet 
ex  altare,  ostendit  quod  possit  et  debeat,  dicens  : 
Idco  possum  et  debeo, «  quoniam  suscepisti  me. » 
uniendo  Verbum  tuum  meae  humanitati :  et  propter 
hoc  etiam  quod  «  nec  delectasti  »,  id  est,  deleetari 
fecisti  «  inimicos  meos  »  quoslibet,  ita  quod  essent 
«  super  me  »  se  esse  in  passione,  tamen  illud  gau- 
dium  versum  est  in  tristitiam. 

Et  ideo  etiam  «  exaltabo  te  »  quia  «  sanasti  me  » 
etiam  in  mois,  me  faciendo  impassibilem  et  immor- 
talem  in  meis,  liberando  eos  a  peccatiset  faciendo 
justos  :  et  est  praemissa  causa,  quod  dignus  salva- 
tiono  sit,  cum  dicit :«  Domine  Deus  meus,  clamavi 
ad  te.  » 

Et  ideo  «  exaltabo  te,»  quia  tu,«  Domine,  eduxisti 
animam  meam  ab  inferno  »  et  sic  «  salvasti  a  de- 
scendentibus  in  lacum  »,  id  est,  a  Judaeis  salvatus 
fuit,  quando  eo  facto  immortali  et  impassibili,  nulla 
mala  inferre  poterant  ei. 

Et  ideo  quia  sic  me  Dominus  liberavit,  vos  per 
meam  liberationem  facti  sancti  ejus  :  «  psallite  » 
bane  operando  huic  «  Domino  »  «  et  confitemini » 
ore  et  corde  «  memoriae  »,  id  est,  huic  Domino, 
quia  memor  vestri :«  memoriae  »  dico,  non  proce- 
dente  ex  nostro  mcrito,  sed  «  sanctitatis  ejus  »,  id 
est,  ex  sua  sola  sanctitate.  Vel  memoriffi  sancUta- 
tis  »,  id  est,  qua  sanctificat  alios  :  sanctitatis  dioo 
«  ejus  «I  id  est,  qu®  ab  ipso  prooedit. 


993 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


294 


f 

Etbene  debemus  conflteri,  «  quoniam  ira  in  in-  A  Tusns^Si  sanpuis  justi  effundatur,debct  proficere: 


dignatione  ejus  »,  id  est,  quando  se  avcrtit  ab  ali- 
quo,  est  poena  ei  a  quo  se  avertit :  «  et  in  volunta- 
tate  ejus  »,  id  est,  in  beneplacito  ejus,  est  «  vita  >» 
qus  incipit  in  hac  vita  per  justitiam,  et  ducit  in 
vitam  sternam.  Et  hic  innuit  quod  non  tantum 
debemus  Domino  confiteri  quia  dat  bona,  scd  quia 
etiam  mala  removet,  in  quibus  juste  tencbamur. 

Dixit  quod  ira  est  in  indignatione,  et  vita  in  vo- 
luntate  :  nunc  ostendit  per  quem  sit  ira,  scilicet 
per  Adam  :  et.quibus?  scilicet  imitatoribus  ipsius: 
et  per  quem  sit  vita,  sciiicet,  per  Christum  :  etqui- 
bus?8cilicet  imitatoribus  Ghristi.Gontinuatio:Vita 
est  in  voluntate,  sed  hon  omnibus  :  quia  rcspicicn- 
tibus  «  ad  vesperum  »,  id  cst,  imitantibus  casum 


si  sanguis  impii,  nulla  utilitas  dcbet  quajri. 

Si  redigar  in  pulverem,  nulla  utilitas  consequo- 
tur  :  quia  neque  confcssio,  neque  veritatis  annun- 
tiatio,ad  quae  facienda  resurrectio  Ghristi  necessa- 
ria  fuit  Gontinuatio:Dico,si  descendo  in  infernum, 
nulla  erit  utilitas,  quia  «  nunquid  pulvis  »,  id  est, 
caro  redacta  in  pulvcrem  «  confitebitur  tibi  ?  »  id 
est,erit  causa  confes8ionis,id  cst,  laudis  tuae,  «  aut 
annuntiabit  veritatcm  tuam  »  ille  pulvis,  id  est, 
erit  causa  quare  causa  tua  annuntietur  de  repara- 
tiono  humani  generis,quam  tu  per  me  facturus  cs? 
Non  utique,idco  nolout  permittas  me  redigi  in  pul- 
verera,  sed;cito  resuscita. 

Ego  clamabo,  et  Dominus  exaudiet  me,  propter 


Adae.  Rei  enim  veritas  est,  quod  Adam  in  vespera,  g  meritum  clamoris,et  etiam  propter  misericordiam, 


id  est,post  meridiem  declinante  sole  fregit  obcdien- 
tiam.  Dum  enim  fuit  Adam  in  meridie,  id  est,  in 
fervore  dilectionis,  obedientiam  viriliter  servavit. 
Postquam  vero  charitas  in  co  refrixit,  et  post  meri- 
diem,  id  e8t,'post  charitatcm  fuit,  ab  obedientia 
discessit  :  cujus  imitatores  illi  esse  dicuntur,  in 
quibus  non  ardct  charitas,et  iilis  respicientibus  ad 
^espcrum  «  demorabitur  flctus  »,  id  est,  remanebit 
lletus  :  respicientibus  vero  «  ad  matutinum  »,  id 
est,  ad  resurrectionem  Ghristi  faciam  in  mane,  id 
est,  imitatoribus  ejus  «  Istitia  ». 

Hic  ostendit  et  causam  et  meritum  suae  liberatio- 
nis,  et  ostendit  eum  contrarium  esse  Ads  :  quia 
cam  Adam  esset  perfectus  et  in  abundantiapositus. 


et  hoc  est,  «  misortus  est  mei  »  et  ipse  idem  «  Do- 
minus  est  factus  adjutor  mcus  »  scilicet  «  plan- 
ctum  mcum  »,id  est,dolorem  convertit  in  gaudium, 
sed  ex  familiaritatc  convcrtit  se  ad  ip8um,cum  di- 
cit,  «  convertisti  ».  Dolor  enim  mortis  conversus 
cst  in  gaudium  per  gloriam  resurrectionis,»  conver- 
tisti  »  dico  «  mihi  »,id  est,  ad  utilitatem  mei  et  meo- 
rum  conscidisti  saccum  meum,  id  est,  carnem 
mcam.  Garnem  Ghristi  ideo  saccum  vocat,  quia 
sicut  saccus  vestis  pccnitentialis  est,  sic  caro  Ghri- 
sti  vestis  pcDnitenlialis  est,  non  quod  sua  peccata 
portaret,  sed  aliorum.  Unde  dicitur :  «  Peccata 
nostra  ipse  portavit  (Isa,  liii  ;  I  Petr,  ii).  ♦<  Gon- 
fessio  ipsa  facta  fuit  in  ipsa  passione  :  et  postea  ipsa 


nonattendit.imorece88it.0stenditautemquodcumr  r'"''*''"""^"  «'"^""ndedisti  me  la^tilia  ..,  id  eat, 
Chri8tu8C8setpositu8inabundantia,nullatribula-  ""P'^"'*'''^*^  ^^  immortahtate,  et  ab  hac  versu 
tione  ab  obedientia  potuit  removeri.  Gontinuatio  : 

Illis  respicientibus  ad  vesperum,  erit  fletus.  «  Ego 

autem  »  non  sum  de  illis,  scilicet,  existens^«  in 

abuadantia  mea  »,  id  est  in  perfectionc  scientise 

etomnium  virtutum  «  dixi  »,id  est,  deliberavi  :  in 

ipsa  rei  exhibitione  hoc  ostendit  :  «  non  movebor 

&billa  abundantia  »  «  in  asternum.  » 

Dixit  quodillam  abundantiam  custodiret,et  nunc 
ostendit  qnod  illam  abundantiam  non  habet  ex  sc, 
8ed  ex  80I0  Deo,  et  hoc  est, «  Domine,  dccori  meo  », 
id  est,  abundantiffi  iNi  mea;  « praestitisti  virtutem, » 
id  est,  constantiam,  et  hoc  non  ex  merito  meo^  sed 
ex  Bola  tua  voluntate. 

«Pnestitisti virtutem,»  sed  t^imen  aliquando  « aver-  ^x 
tisti  faciem  tuam  a  me  »,  id  est,  pcrmisisti  mo 
tnbalari :  et  tunc  «  ego  »  homo  «  factus  sum  con- 
torbatua  »  et  hic  magnum  meritum  ostendit  Ghris- 
ti,  qui  nec  sic  probatus,  ab  obedientia  cessavit. 

Ego  conturbor,  sed  in  ipsa  conturbatione  «  0 
Domine,  clamabo  ad  te  »  dc  obtincndis  bonis  : 
« et  deprccabor  ad  te  Deum  meum  »  dc  removen- 
difl  malis. 

«  Ad  te  clamabo,»  sic  dicens:  «  dum  »,id  est,  «  si 
ff  descendero  in  corruptionem  »,id  est,si  redigor  in 
polveremy  «  qus  utilitas  tunc  in  sanguine  meo  »  ? 
id  est^quid  proficiet  mihi  vel  aliis  sanguismeusef* 


manifeste  incipit  ostendere  de  resurrectione. 

«  Gircumdedisti  ut  ipsa  gloria  mea  »,  id  est  resur- 
rectio  mea  «  cantet  tibi  »,  id  est,  ostendat  te  esse 
laudabilem.  Hoc  enim  rcsurrectio  Christi  efficit,  ut 
Deus  per  totum  mundum  laudctur  et  illa  non  erit 
ad  horam,sed  jam  deinceps  «  non  compungar, »  id 
e8t,nullam  poenam  mortis  sustineam .  Undo  Aposto- 
lus :  Christus  resurgens  a  mortuis  jara  non  raoritur, 
niors  illi  ultra  non  dorainabitur:et  sicut  illa  gloria 
ajterna  crit,  sic  confcssio  quoo  ex  hoc  proccdit,  erit 
(Eterna :  et  hoc  est,  «  confitebor  tibi  »,  id  est,  lau- 
dabo  te  non  tantura  in  hac  vlta  sed  etiam  «  in  aster- 
num  »  et  in  me  et  in  meis. 

IN  PSALMUM  XXX. 
TiTULUS.  In  finem  psalmus  David, 

«  In  te,  Doraine.nPsalraus  iste  convenit  Ghristo, 
qui  loquitur,  hic  non  tantura  pro  se,  sed  pro  raar- 
tyribus  suis  dirigens  in  finera,id  cst,  in  Christura  : 
ct  hic  notatur  intentio  sicut  et  in  cffiteris  psalmis. 
Materiara  habet  in  hoc  psalrao  duo  opposita,  auxi- 
liura  divinae  pietatis,  et  huraanffi  fragilitatis  mise- 
riam  et  hoc  psalrao  trcs  partes  facimus,  et  in  prima 
parte  attendcns  miscricordiara  Dei,petit  se  et  suos 
per  divinara  raisericordiam,a  miseriis  ne  deficiant, 
liberari.  In  secunda  parte  miserias  enumerat,  quas 
ipse  et  sui  patiuntur.Ia  tertia  vero  ponit  eiLsultatio- 


295 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS.  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


nem  suas  liberationis,  et  gratiarum  actionem,  invi-  A  nomen  ejus,  t  quem  abscondemnt^nidestylskenter 


tat  etiam  alios  ad  Dci  dilectionem.  Intendit  autem 
homines  admonere,ut  ncque  desperent,  attendenles 
Buas  miserias>neque  superbiant  stulte  de  Dei  mise- 
ricordiaprassumentes,  et  sic  manifeste,in  finem,  id 
est,  in  Ghristum  nos  dirigit. 

Et  admonens,alios  sic  dicit :  Nolite  prssumere  do 
vobiSySed  sperate  in  Domino,sicutet  ego  nunquam 
de  me  prssumpsi,  sed  «  speravi  semper  in  te,  Do- 
mine  »  Deus  meus,  et  quia  speravi  «  non  confun- 
dar  in  ffiternum.»  Non  negat  quin  patiatur  exsulta- 
tionem  inimicorum,sed  illa  tamen  asterna  non  erit: 
((  non  confundar  in  ffiternum, »  sed  potius,Domine, 
K  libera  me  »  et  meos,  ne  frangar  miseriis  hujus 
mundi,  et  hoc  «  in  justitia  tua,  »  quia  hoc  exigit 
justitia  tua,  ut  sperantes  in  te  liberes. 

Et  quia  vox  mea  non  posset  ascendere  ad  te,  tu, 
Domine,  «  inclina  aurem  tuam,  »  id  cst,  potentiam 
tuam  «ad  me,»id  est,ad  subvenicndum  mihi,»  in- 
clina,  »  id  est,  humilia,  ad  eripiendum  me  de  mi- 
seriis  istis.  Haec  inclinatio  intelligitur  esse  facta  in 
hoCy  quod  verbum  Dei  unitum  est  humansc  nalur^By 
et  ipsa  semper  durat.  Inclina  dico,  et  «  accelera,  >» 
id  est,  cito  fac  omnia  quscunque  pro  me  facturua 
es,  scilicet,  da  perfcctam  formam  vivendi  per 
me,  secundum  humanitatem  meam.  In  morte  mea 
cito  redime  animas  de  infirmo,  nc  dilTeras  resur- 
rectionem  usque  in  communem.  «  Accelera  »  dico, 
.<  ut,  eruas  me,  »  ut  nihil  amplius  persccutores  no- 
cere  valeant  mihi,  neo  mcis  prajvalcre. 

Et  interim,  id  est,  dum  illa  accelcratio  erit,  «  esto 


paravcrunt  «  mihi  »  quem  nullum  latet  secretnm 
(Hebr,  iv).  Suos  similiter  eripit  Deus  de  laqueii 
diaboli,  ideo  scio  quia  educes,  «  quoniam  ta  ei 
protector  meus  »  et  non  potest  illaqueari,  qoi  ta^ 
lem  habet  protectorem. 

Etquia«  esprotector, »  ideo  «  commendospiritmii 
meum^  ■  id  est,  animam  meam  «  in  manustuaB,  • 
id  est,  in  poteslatem  tuam. «  Commendo  »  dicity  siciit 
illi  cui  familiaris  fuit,  et  cui  bene  confidebat  qno<ji 
redderet,  et  tu,  «  Domine  Deus  veritatis(redemi8ti 
me.  »  Redempta  est  anima  Christi  et  aliorum,  per 
suam  tam  perfectam  obedientiam. 

Et  ideo  quiaDeuB  es  veritatis  «  odisti  obsenraqtet 

vanitates,  »  id  est,  appetitores  mundanorum.  Veitt 

l^  ist®  res  mundanoe  sunt  vanitates,  quia  m  soperva- 

cuae.  »  VacudB  sunt,  qu®  nihil  utilitatis  affeniiiti 

supervacus,  quia  etiam  damnum  afferunt. 

Illos  odisti, «  egoautem  speraviinDomino  »etideD 
«  exsultabo  »  in  corpore«  etIstaborMinspiritu«iii 
misericordia  tua  »  scilicet,  non  tantum  propter 
hoc  quod  speravi.  In  hoc  quod  dicit  exsultare,qiua 
speravit^  notat,  veritatem  Dei.  Non  enim  Deus  ve* 
ritatis  esset,  nisi  secundum  Deum  retribueret  spe- 
ranti  in  se. 

Bene  dico,  quia  exsultabo  :  «  quoniam  re^xistl 
humilitatem  meam,  »  id  est,  misertus  es  meiefrft- 
gilitatis  et  meorum  et  afQictionis,  ne  a  persequea- 
tibus  superer  «  salvasti  etiam  animam  meam  de 
necessitatibus,  »  id  est,  de  peccatis,  de  quibos. 
anima  Christi  immunis  fuit,  anims  suorum  a  cri* 


mihi  in  Dcum  protectorem,  »  id  est,  tam  fortis  C  minalibus,  vel  si  sui  habuerint  criminalia,  nOQ 


protector,  quam  bonus  Deus  potes  esse,  nc  vulnerer 
telisinimicorum,etesto  mihi  «  in  domum  refugii,» 
idest,socuritatis  in  qua  quiescam  finitis  laboribus, 
et  quia  posscnt  finiri  labores  ad  tempus,  ct  reinci- 
perent,  addit  «  ut  snlvura  me  facias,  »  id  cst,  sic 
sis  mihi  refugium,  nc  ulterius  labore  aliquo  valeam 
excitari. 

Ideo  peto  ut  sis  mihi  protector  et  refugium,«quo- 
niam  »  tu  solus  es  «  fortitudo  mea,  »  qua  ego  et 
mei  possimus  contra  rcpugnantes  resistere,et  etiam 
«  tu  es  refugium  mcum,  »  id  est,  securitas  in  qua 
quiescamus  et  ego  et  mei.  Deus  fuit  refugium  Chri- 
sto  in  resurrcctione,  suis  membris  est  refugium, 
cum  facit  eos  securos  per  sacramcnta  Ecclesis,  sci- 


nocuerunt  eis.  Necessitates  peccata  nominat»  et 
quia  inevitabilcs  sunt  hominibus,  et  quia  necem 
portant. 

Et  quia  salvasti,ideo  «  non  conclusisti  me  in  ma« 
nus  inimici,  »  id  cst,  potestate  diaboli.  In  manus 
inimici  conclusus  esset,  si  nullo  modo  ab  ejus  po* 
testate  egredi  posset,scd  potius  »  statuisti,»  id  est^ 
firmiter  posuisti  «  pedes  meos, »  id  est,  affectionQ^ 
meas  «  in  spatioso  loco  »  ita  ut  sine  aliqua  offenr 
sionc  possim  incedere,  sicut  aliquis  in  spatioso  It- 
bcre  incedit  quod  vult.  Vel  per  locum  spatiosum,, 
charitatem  intelligamus,  in  qua  Christus  late  ani- 
bulavit,  et  sui  et  cum  proximo  suo. 

Hic  incipit  secunda  pars  de  enumcratione  mioe*' 


licet  per  corpus  Christi,  per  orationcs,  etc.  Et  non  n  riarumhumana3fragilitatis.Postquamdixitsoes.seiii 


tantum  protector  eris  et  refugium,  sed  etiam  «  de- 
duces  me  et  enutries  me,  » id  est,  in  propria  per- 
sona  deduclus  est  Christus,  cum  ad  omnes  gentes 
pcr  praedicationem  apostolorum  nomen  suum  exten- 
sum  est,dcducuntursuiperdiIatationem  fama3,sicut 
Petrus  dilatatus  fuit  pcr  totum  mundum.Christusin 
propria  persona  nutritus  erat,suinutriuntur  quando 
de  virtute  in  virtutem  redduntur  :  et  hoc  «  propter 
nomen  tuum  »  dilatandum. 

Benc  dico,«deduces  mc  » in  cognitionem,  quia  tu 
«  educes  de  laqueo,  » id  est,  de  morte,  quae  dioitur 
lac^ueus  :  quia  per  mortem  putaverunt  impedire 


spatioso  loco  per  misericordiam  Dei,  timens  tamen  dcl 
suairagiIitate,enumerando  miserias  suas,p08tulat 
misereri,  sic  dicens :  «  0  Domine  miscrere  mci  »et 
opus  cst  «  quoniam  tribulor  »  et  ipsam  tribulatio- 
nem  aggravat,scilicet,talis  est  illa  tribulatio,  quod 
cx  ea  «  oculus,  »  id  cst,intellectus  meus  «  contur* 
batus  est  in  ira,  >  id  est,  in  pcena  illata  ab  eis  w  el 
anima  mca,  »  id  est,  animalitas  mea  :  «  et  venter 
meus,  »  ib  cst,  memoria  mea,  qus  ideo  venter  di^^ 
citur,quia  sicut  in  ventre  escs  reconduntur,  itai» 
memoria  abdita  reconduntur  et  secreta.(cTarbatu 
est  »  quamvis  certus  esset  da  proadaekmQ  fM 


97 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


298 


<nxerftt :  «  Glariflcavi  et  iterum  clarificabo  (Joan,  A  <livi»  »  id  est,  pationicr  sustinui «  vituperationem 


xn) :  »  non  ita  debemus  intelligcrc  Chrisii  vilum, 
sive  memoriam  esse  turbatam,  ut  aliquo  modo 
deficeret,  sed  sponte  conturbari  Voluit,  ut  aliis 
^emplum  relinqueret,  ne  si  turbarentur,  despera- 
rent. 

E!ccd  pnBmiss®  tribulationis  partes  exsequitur. 
Vere  tribulor,  «  quoniam  vita  mea  »  bactenus  acta 
« in  dolore  defioiet, »  in  morte  :  et  quia  vita  illa 
posset  esse  acta  in  dolore  per  unum  diem  vcl  per 
duos^  quod  non  videretur  magnum,  addit :«  ot  anni 
mei^ »  id  est,  vita  mea  multis  annis  acia  «  in  ge- 
2iiiGbuai  »  deficiei  in  morte.  De  quibusdam  mem- 
HAi  Christ'!  potest  dici,  quia  vita  oorum  per 
multo^  fAft  annos  in  doTore,  sicuti  de  Paulo  et  si- 


comniorantiam  in  circuitu,  »  id  cst,  in  exteriori 
mco,  quia  non  cognoscebant  me  esse  Dcum.  Vel 
u  commorantium,  in  circuitu, » id  est,  in  appotiiu 
mundanorum,  quae  sempor  sunt  in  circuitu  :  qijia 
in  eis  nuUum  caput  cst,  nullus  finis.  Vel «  in  cir- 
cuitu,  » id  esi,  in  aliquo  errore. 

«  In  ea  »  circuiiu  «  dum  convenirent » in  coQlum 
«  adversum  me  simul,  »  id  esi  unanimiter, «  consi- 
liati  sunt  accipere  animam  meam  »  id  est,  iollere, 
Vel  «  in  eo  sunt  consiliaii,  ut  tollerent  animam 
meam  »  ci  hscc  cst  alia  iranslatio  : 

Ipsi  suni  consiliaii.  «  Ego  auiem  in  te  sporavii 
Dominc,  »  quia  sciebam  hsec  omnia  fieri  iua  dispo- 
sitione,  et «  dixi  »  tibi  deiiberaiione  cordis :  «  Sortes 


intl3)aaj^  de  ^uibusdam  vero  aliis,  quia  vita  eorum  w  meffi,»  id  csi  cvcntus  mei,  suni  » in  manibus  iuis,» . 

<l6fedf  in  dolore  brevi,  ui  dc  Hippolyio  ct  simi-      id  osi  in  poiesiate  tua.  Per  sories  ideo  evenius  ac- 

cipimus,  quia  sine  humana  disposiiione  per  solam 
Dei  disposiiionem  evoniunt. 

Et  idco  «  oripe  me  de  manu,»  id  esi,  dc  potestate 
«  inimicorum  meorum  »  illorum,  qui  habent  me 
odio,  «  ei  a  persequcntibus  me,  ^>  id  esi,  ab  eis  qui 
inferunt  mihi  mala. 

Eripe  me  et «  illustra  »  mihi «  faciem  iuam  super 
me  servum  iuum  »  ei  meos  :  hoc  dicit  per  simile. 
Nam  sicut  cum  aliquis  dominus  osiendit  servo  suo 
facicm  suam  claram,  alii  habeni  eum  in  mcgore  ho- 
nore  :  sic  Ghristus  fuit  in  majore  honore,  cum  Do- 
minus  ei  ostendit  faciem  suam  eum  resusciiando : 
« illusira,»  sciIicot«  salvum  me  fac  »  ei  hoc  non  me- 
rito  meo,  scd  «  in  misericordia  iua,  Domine^  »  ita  ut 


libus. 

Vita  defecit  in  dolore,  et  etiam  «  virtus  mea,  »  id 
csl  anima,  «  infirmaia  esi  in  pauperiate  »  ei  in  con« 
sideratione  mes  parviiaiis,  quia  nihil  habco  ex  me ; 
«<  et  0S8A  mea,  » id  est,  corporis  mei  robora,  sunt 
iia,  ut  quiciihique  puteni  me  aliquod  robur  habore, 
ego  nihil  piito  ex  me  habere.  Gum  Ghristus  dicii  se 
esse  infiiinum  ei  in  corpore  ei  in  anima,  omnem  a 
^  superbiam  remotam  osiendit,ei  quod  aliquis  non 
d^bet  de  se  prssumore. 

Fonit  ilem  alias  miserias,  dicens  :«  Factus  sum  » 
eliam  «  opproBrium  super  inimicos  meos, » id  csi, 
pliis  quani  inimici  mei,  cum  ipsi  digni  essent  tanio 
opprbbrio, «  et  faoius  sum  valde  timor  vicinis  mcis,» 


in  esty  causa  timoris,  quia  videnies  eum  tradi  in  C  «  non  confundar,  »etcum  misericordia  ponit  m«ri- 

nortem,  timuerunt.Vicinos  vocai  illos  qui  licei  non 

essent  discipuli  Domini,  tamen  acccdebant  ut  audi- 

x*ent  eiim :  «  et  notis  meis, » id  est,  ipsis  discipulis 

xnds  «  factus  sum  timor.»  Sive  iia  Iegiiur.«  Factus 

Bum  opprobrium  valde  vicinis  meis  super  inimicos 

Dfieos, »  id  est,  plus  habuerunt  me  vicini  mei  op- 

prbbno  quam  inimici  «  et  timor  factus  sum  notis 

Hieis.  >»Alia'tran8laiio  habet,  apud  inimicos  :  sci- 

li6et,  ixumici  babueruni  me  opprobrio.  Item  alia  mi- 

aeria^  et  etiam  illi  «  qui  videbant  me,»  id  esi,  qui 

eognoscdbant  me  Deum  esse«  fugerunt  a  mo  foras,» 

ides^  8ola  exteriora  in  me  cognovorunt,  scilicoi, 

me  oolum' hominem  arbiiraii  sunt.  Unde  et  oi  re- 

sdscitaio  dao  discipuli  dixerunt :  «  Nos  putabamus 


ium,  quare  oum  ealvum  faciat,  subdii :«  quoniam 
invocavi  ie.  » 

Ego  non  confundar^ «  impii  autem  eruboscant,  » 
id  ost,  confusibiles  appareant,  ei  verocundantes  de 
peccatis  suis  «  dcducantur  ei  infernum  »  maieriali- 
ter^  et  «  labia  dolosa,  »  id  est,  illi  qui  modo  sunt' 
garruli  oi  dolosi  «  fiant  muti  »  postquam  ad  infe* 
ros  doducuniur. 

«  Quae »  labia  » loquuntur  iniquiiaiem  adversum 
me  jusium  in  superbia  »  contra  me  jusium  super- 
biunt «  et  in  abusione  »  quia  ipsi  abutebaniur  do- 
ctrina  ejus,  ncgligentos  eam.  Et  alia  tranilaiio  :  in 
superbia  ei  in  contcmpiu. 

Incipit  tertia  pars,  in  quapouitur  exsultatio  libera- 


qi^lpse esset  redempiurus  Israol  {Ltic,  xxiv). »VeI  ])  iionis, et  gratiarum  actio,  oi  invitaiio  ad  Dei  dile- 


ita, «  illi  qui  videbant  me  » ita  tractari «  fugeruni  a 
mi^  forafi  »  ut  supra  :  et  eiiam  «  datus  sum  obli- 
TiOiii  a  corde  » illorum  «  ianquam  »  quilibet «  mor- 
taiid. »  Hanc  senieniiam  comprobat  illa  translatio, 
(pUEi  habet,  excidi  a  corde.  Vel  «  ianquam  mor- 
taus  a  corde,  »  id  esi,  quilibei  peccator^  cujus  cor, 
id  est  ratiOy  uon  vivit :  ei  h(£C  sentontia  currit  por 
campos. 

Item  alia  miseria  :  «  Facius  sum  eiiam  tanquam 
vas  perditum,  »  quia  sicut  vas  fractum  non  potcsi 
liqaorem  retiiieriB^  sic  nec  ego  meos  aposiolos  :  ci 
prdpte^  li(^'  me  vilem  habueruni ; «  quoniam  ego  au- 

Patbol.  GXYI. 


tionom.  Gontinuatio  :  Misorere  humans  fragiliiaiis 
quac  iam  multa  cst,  sed  miscricordia  iua^  Domine, 
est  contra  omnia  :  Domine  «  quam  magna  esi  miso- 
ricordia  dulcedinis  iua),»  id  cst,  bcneficiorum,  qu» 
dulcia  sunt  gustantibus,«  quam  »  dulcedinem  «  abs- 
condisti »  ab  appetitoribus  mundanorum,  reservan- 
do  eam  «  timentibus  ie,  »  id  esi,  ad  opus  tuum  ii^ 
mentium  te. 

Et  illam  dulcodinem  «  perfccisti,»  id  esi  perficies 
in  «  cis  qui  sperant  in  ie,  »  et  hoc  manifesio  erit, 
scilicot  «  in  conspoctu  filiorum  h6minum,i>  id  est, 
camalium.  Videbuni  enim  mali  in  communi  resur- 


999 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC,  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


300 


rectionc  gloriam  fideliiim,  scilicet  Christum  asccn-  A  modo  conculcari  vcritatem,  tamen  in  suis  «  requiret 


dentem  cum  suis,  ct  tunc  tolletur  impius,  nc  videat 
gloriam  Dei.  Vel  «perficieseis  qui  superant  in  te,» 
itaque  confiteantur  te  si  opus  sit «  in  conspectu 
filiorum,  »  id  est  sscularium  principum. 

Hanc  autem  duloedinem  incipit  Deus  darc  fideli- 
bus  in  hao  vita,  et  perfeoit  in  alia,  et  utramque  par- 
tem  exsequitur,  meliorem  pro  dignitate  praeponens. 
Gontinuatio :  Perficies  illam  dulcedinem  sanctis,  sci- 
licet «  abscondes  eos,  » id  est,  ita  collocabis,  quod 
nullus  poterit  oos  conturbare.  Abscondes  dico  «  in 
abscondito  faciei  tu®,»  scilicet  intcr  angelos  ubi  fa- 
cies  tua,  id  est,  cognitio  tua,  est  abscondita  quidem 
hominibus  modo  in  carnc  vivcntibus,  ct  per  hoc 
remotos  «  a  conturbationc  hominum.  » 

Et  ne  aliquis  diceret :  Quis  tantum  cxspcctarc  po-  ^  ante  pcccata  sua,  jam  recognoscit.  Ponit  ipsios 
test?  ponit  pracsentem  consolationem.  Continuatio  :      etiam  confessioncm,  deinde  illius  confessionis  com* 


veritatem,  ct  retribuet  »  poenam  «  facentibus  super- 
biam,»  et  hoc  non  modice,  sed  «  abundanter.  » 

Hio  ponit  conclusionem  totius  psalmi.  Gontinua- 
tio  :  Quoniam  ipse  requiret  veritatem,  ideo  «  virili- 
ter  agito ;  et  si  in  corpore  est  infirmitas  vel  lassi- 
tudo,  cor  vestrum  confortetur.  Viriliter  agite,  dico, 
«  omnes  qui  speratis  in  Domino.  » 

IN  PSALMUM  XXXI. 
TiTULUS  :  Intellectus  David, 

Beati  quorum.  »  Psalmus  iste  oxponit  nobis  in- 
tellectum  David  vcre  poenitentis.  Materia  est  David 
propheta  pccnitens,  vcl  quicunque  vero  intellectu 
poenitens.  Agit  dc  ipso  sic  :  qui  cum  ignorasset 


Post  resurrectionem  abscondes  cos  in  praesentia 
tua,  et  interim  «  proteges  cos  in  tabernaculo  tuo,  » 
id  est,  in  pra^scnli  Ecclcsia,  in  qua  Dei  malitiam 
exercemus,  «  a  conturbatione  linguarum,  »  scilicct, 
ne  linguffi  haereticorum  contradicentes  vcritati,  va- 
loant  eos  sibi  incorporare. 

Et  quia  tot  bona  facit  Dominus,  ideo  sit  «  bene- 
dictus,  »  id  est,  cxaltatus  super  omnes  gentcs  : 
«  quoniam  mirificavit,  »  id  est,  mirabilem  ostendit 
miscricordiam  suam  «  confitendo  hiBc  praedicta  dona 
in  civitate  munita,  » id  est,  in  sanctis  suis,  qui 
dicuntur  civita8,quia  sunt  multi :  et  munita,  propter 
multas  virtutes  quibus  roborati  sunt.  Vel  alitcr  se- 
cundum  Hieronymum  :«  Benedictus  Deus,quoniam 


mendationem.  In  quarta  parte  ponitChristum  pro* 
mittentem  plura  bona  hujusmodi  poenitenti.  Intentio 
est,  nos  admonerc  ad  intcllcctum  hujusmodi  confes- 
sionis. 

Loquens  iste  poBnitens,  jam  in  prima  parte  se 
ostendit  peccata  cognoscere,  cum  dicit  : «  Beati 
quorum  iniquitates,  »  id  est,  carnis  naturales  sug- 
gestiones  «  rcmisss  sunt,»  id  cst,  debilitat®  sunt 
in  baptismo,  ita  quod  licet  ad  peccandum  instigenti 
non  tamen  ad  actum  perducunt.  Vel « iniqidtates,» 
id  est,  peccata  quae  fuerunt  ante  baptismum, «  sunt 
remissffi,  » id  cst,  penitus  in  baptismo  destnicta  : 
et  illi  sunt  beati «  quorum  peccata  »  post  baptismum 
perpetrata  «  sunt  tocta  »  per  poBnitentiam.  Cum  di- 


mirificavit  miscricordiam  suam  mihi   in  civitate  C  cit  tecta,  dat  intelligere  ibi  dictum  esse  de  crimina- 


munita,  » id  est,  in  Hicrusalcm,  ubi  ipso  fecit  haeo 
mirabilia,  sciiicct,  Ghrist\im  nasci,  pati,  rcsurgere, 
ct  cffitera  quae  per  eumdcm  in  cadem  civitate  facta 
sunt  a  Deo;qua3  mirabiliaDci  ibi  facta,fucrunt  causa 
omnium  beneficiorum  quae  Deus  Ecclesise  contulit. 
Hieronymus  non  ponit  munitam,  sed  ponit  quid- 
dam  .unde  ipsa  civitas  in  mcdiis  partibus  mundi 
intelligitur  collocata,  id  est,  in  media  civilate  :  in 
qua  ideo  Ghristus  habitarc  ct  mori  clcgit,  ut  sc  me- 
dium  omnibus  proponerct. 

Deus  sic  mirificavit  miscricordiam,  ct  tamcn  cgo 
habui  miserias,et  hoc  cst,«  cgo  »  positus  « in  cxcessu 
mentis  meae,  »  id  est,  in  angustia  mcntis  «  dixi  » 
vel  corde,  vel  voce  «  projcctus  sum  a  facie,»  id  est, 


iibus  quae  indigent  tegi,  ne  appareant  in  conspectii 
Domini  ad  punicndum. 

Ille  etiam  «  vir  est  beatus,  cui  non  imputabit  Do- 
minus  peccatum,  » id  est,  qui  cum  fecisset  pecca- 
tum,  tale  non  fecit  quod  Dominus  rcspiciat  ad  pu- 
niendum  :  per  quod  notatur  peccatum,  quod  sola 
oratione  potest  delcri  :  et  cum  non  fecisset  nisi  le* 
via,  ipse  tamcn  imputat  sibi,quod  notatur  ubi  dicit: 
«  ncc  cst  in  spiritu  ejus  dolus.»  Dolus  esset  in  spi- 
ritu  ejus,  id  cst,  in  voluntate,  si  diceret  se  sine 
pcccato  esse,  cum  sciat  neminem  sine  poccata 
vivcre.  Unde  Joanncs  :  «  Si  dicimus  quia  peccatunk 
non  habcmus,  nosmotipsos  seducimus^  et  veritas 
in  nobis  non  est  (/  Joan,  i].»  Gum  dicit  beatus  qui- 


ita  reputatus  sum,  ut  videar  cssc  projectus  «  a  facic  jj  bus  haec  trina  remissio  fit,  ostendit  se  peccata  janfc 
oculorum  tuorum,  »  id  est,  a  prajscntia  misericor-      recognoscere. 


diflB  tuae.Exccssus  dicitur,  sivc  quando  homo  rapitur 
ad  contemplationcm  divinorum,  ut  Paulus  dicit,  sive 
mente  excedimus  Dco,  sivc  quando  aliquis  ex  tristi- 
tia  sensum  cxccdit,  scilicct  non  remanere  apud  se. 

Etquiasic  me  humilem  exhibui,  «  ideo  cxaudisti 
vocem  deprccationis  meae ;  »  et  meritum  quoddam 
exauditionis  supponit  cum  dicit :«  cum  clamarem  ad 
te,  •  id  est,  quia  clamavi. 

Et  quia  Dominus  haec  bcneficia  confert  fidelibus, 
et  clamantos  cxaudit,  ideo  vos  «  omnes  sancti,  dili- 
gite  » illum  «  Dominum ;  »  quoniam  licet  permittat 


Modo  sic  renosco  peccata,  sed  ante  tacui  me  hv 
bere  peccata,  et  «  quoniam  tacui,  inveteraverunt 
ossa  mea,  » id  cst,  ad  modum  vcteris  vestis  appro» 
piaverunt  ruinae  robora  mea.  Bene  dicit, «  invetera* 
verunt,  »  ct  non  destructa  sunt,  quia  poterant  re- 
aedificari.  Tacui  me  habere  peccatum  «  cum  clama- 
rem  »  pcr  ipsa  opera  me  habere  peccatum  «  tota, » 
id  cst,  assidua  die.  Vel  «  cum  clamarem  »  meam 
scilicct  justitiam. 

Ostendit  sibi  mala  evenisse,  quod  tacuit.  Gonti* 
nuatio :  Prius  tacui,  sed  modo  «  sum  conTersos, » id 


301 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


302 


est,  ita  quod  sine  « in  ffirumna  mca,  »  id  cst,  co-  A 

gnoscam  mc  ajrumnosum,  id  est,  pcccatorem  :  et 

prsponit  causam  conversionis,  cum  dicit  «  confi- 

gitur  spina  »  suggestione,  consensu,  consuetudine. 

«  Quoniam  manus  tua,»  idestvindicta  tua,  «gravata 

est,»  id  ost,  gravior  facta  est «  super  me, »  et «  hoc  die 

ac  nocte,»  id  e8t,assidue.Gravatadicitasimilitudine 

magistri,quiingravatsuperdiscipulum,utraciatcum 

recognoscere  delictum  :  conversus  dico  «  dum  confi- 

gitur  spina,  »  id  est,quia  dcstruitur  superbia  :  quse 

ideo  per  spinam  intelligitur,  quia  in  spina  est  ere- 

ctio  hominis.  Bene  dico  in  aerumna  «  dum,  »  id 

est,  quia  «  configitur  spina,»  id  est,  punctio  peccati. 

Hic  incipit  conRteri.  Dico   conversus   sum,  et 

deinde  «  cognitum  tibi  feci,  »  id  est,  confessus  sum 

«  delictum  meum,  »  id  est,  quod  deliqui  nihil  fa-  ^ 

ciendo,  «  et  injustitiam  meam,»  id  est,quod  contra 

-vetitum  feci  «  non  abscondi,  »  sed  tibi  manifesta- 

^i :  non  quod  aliquando  essent  ignota,  sed  ille  di- 

citur  nota  Deo  facere  peccata,  qui  seipsum  cognos- 

cit  damnabilem,  et  medicum  requirit. 

Hic  ostendit  quid  prosit  cognoscere  peccatum. 
Delictum  tibi  feci  cognitum,ex  quo  etiam  «  dixi,»  id 
est,  deliberavi,  scilicet  apud  me  ipsum,  «  Gonfitebor 
€m  Dominoinju8titiammeam/>idest,malaoperamca, 
<]uod  facere  est  adversum  mc,qui  prius  peccata  mea 
tlefeiidere  cohsueYeram,  «  remisisti  tu  »  non  solum 
peccalay  sed  mala  opera,  scilicet « impietatcm,  » id 
est,  »  ezooBationem  «  peccati  mei.  »  Licet  autem 
Deus  dinuttat  peccata,  ex  quo  homo  in  voluntate 
pcenitet,  tamen  confitendum  est  ministris  Ecclesis, 
quia,  nisi  eonfiterentur,  ex  sua  inobedientia  damna-  C 
rentur,  Quod  ostensum  est  Lazaro,  qui  postquam 
resuscitatus  fuit,  indiguit  solvi. 

Ponit  commendationem  confessionis,  cum  dicit 
Banctos  orare  pro  remissiono  impietatis,qua3  remis- 
8K)  habetur  ex  confessione.  Bona  est  impictatis  re- 
ixiissio,  et  <«  pro  hac  »  habenda  «  orabit  omnis  sanc- 
tus  in  tempore  opportuno,  »  id  est,  in  hac  vita,  in 
qoa  tantum  valet  oratio  impctrarc. 

Alia  commendatio  confessionis.  Boni  orabunt, 
**  Terumtamon  »  habitantes  «  in  diluvio  aquarum 
multarum,  •  id  est,  in  submersione  multorum  pec- 
catorum,  «  non  approximabunt  »  ad  eum  per  ali- 
quam  coniessionem. 

Et  bene  debent  sancti  orarc  ad  te,  quia  «  tu  es 

refug^um  meum,  » id  est,  facis  mc  securum  «  a  tri-  j) 

bnlatione»  peccatorum  praeteritorum  «  quas  circum- 

dedit  me :  »  et  tu,Domine  «  erue  moaacircumdanti- 

ba8me,»idest,dsmonibus  et  pra;sentibus  peccatis: 

tQ,dico, «  ezsultatio  mea,  » id  est,de  quo  exsulto,se- 

caras  quod  cito  eripias.Ponit  hic  quartam  partcm, 

sdlicet  per  remissionem,quam  facit  Ghristus  confi- 

teotibus.Gontinuatio :  Bene  dico  te  esse  refugium, 

quia  tu  ipse  dicis  :  «  Dabo  tibi  intellectum  »  quo 

confitearis  peccata  tua,  et  «  in  via  qua  gradieris,  » 

id  e8t,in  bonis  operibus,  quibus  ad  Deum  incedis, 

«  instruam  te :  c<  amodo  do  arma  quibus  possis  pu- 

gnarey  scilioet,  virtutes  :  et  quia  sic  instructus,  sine 


Doi  custodia  non  possis  pcrsistere,  dicit :  «  firmabo 
supcr  to  oculos  mcos,  »  id  est,  pcr  miscricordiam 
custodiam. 

Et  quia  dabo  intellectum,  «nolitc  fieri  sicut  equus 
et  mulus,  quibus  non  est  intellectus.  »  Similcs  es- 
sent  equo,  si  non  attendcrent  quem  portarcnt,8ive 
Deum,  sive  iniraicum,  Similes  essent  mulo,  si  non 
considerarent  onera  sua,  an  portarcnt  peccata^sive 
bona  opera.  Vel  per  equum  accipiamus  gentilem 
populum,  qui  indomitur  et  cffrcnis  legem  non  cu- 
rabat  :  per  mulum,  Judaicum  populum,  qui  durus 
et  pigcr  erat  ad  legem  implendam. 

Dico  nolitc  fieri,  sed,  o  Domine  Deus,  si  talcs 
fuorint  «  confringc  maxillas  eorum  in  chamo,  »  id 
est,  in  minori  penuria  victus  ct  vestitus,  «  et  in 
frcno,  »  id  cst,  in  majori  penuria  victus.  Ghamus 
est  ligatura  qua  ligantur  domita  animalia  :  frenus 
qua  indomita  :  maxillas  dico  eorum  «  qui  non  ap- 
proximant  ad  te  »  pcr  confcssioncm. 

Pcr  chamum  ct  frcnum  corrige  cos,  et  prajter 
hsic  sunt  «  multa  flagclla  peccatoris,  »  id  est,  qui- 
bus  debent  corrigi  peccatorcs  :  «  sperantes  autem  in 
Domino  misericordia  circumdabit,  »  quia  in  nullo 
dcficiet  eis  misericordia.  Ilasc  verba  sunt  Ghristi  ad 
Patrem,  ex  quo  dixit  confringe. 

Miscricordia  circumdabit  sperantes,  ideo  vos,  jus- 
ti,  qui  in  Domino  speratis,  «  IsBtamini  »  in  mente, 
«  et  exsultatc  » in  corpore,  «  et  gloriamini  »  jam  se- 
curi  de  gloria  «  omnes  recti  corde.  » 

IN  PSALMUM  XXXII. 
TiTULUS  :  Psalmus  David  in  finem, 

«  Exsultate,  justi.  »  Psalmus  iste  convenit  David 
prophctaj,  qui  ct  hic  loquitur,  et  facit  cantilcnara  de 
laudc  Dci,  quaj  mitigat  tentationes  diaboli,  slcutcan- 
tilcnaDavid  mitigatspiritumSaulis.  Matcriaest  laus 
Dei.Eam  itatractat:admonct  ad  laudem  Dei,ponen- 
do  causas  quare  debcamus  Deum  laudarc.In  sccun- 
da  parte  ostendit  illos  cssc  beatos  qui  Deum  lau- 
daverunt.  Intentiocst  admonere  ad  laudem  Dei,quod 
notatur  in  prima  parte,aqua  sic  exsultantcr  incipit. 

Vos  impii  non  debetis  exsultarc  in  Domino,  sed 
vos  «  justi  exsultate  in  Domino  »  ct  non  in  munda- 
nis.  Bene  dico,  justi  exsultate,  quia  «  rectos  »  illos 
qui  cxsultaverint  «  decet  laudatio,  »  scilicet  ut  lau- 
dent  Deum.  Unde  dicitur  :  «  Peccatori  dixit  Dcus, 
quare  tu  enarras  justitias  meas?  {Psal,  xux.)  »  Et 
item  :  «  Non  est  speciosa  laus  in  ore  peccatoris. 
{Eccli,  XV.)  »  Vel  si  habeatur  collaudatio,  per  eam 
laudantium  unanimitas  intelligitur. 

llic  ponit  partes  laudationis,  quam  admonct  fa- 
cerc  nos  dicens  :  quia  dccet  rectos  laudatio,  ideo 
vos  rccti  «  confitcmini  Domino  in  cithara,  » id  est, 
laudate  cum  in  corpore  vcstro,  et  in  substantiis  in- 
ferioribus,  scilicet,  in  eleemosynis,quod  per  citha- 
ramidcointelligimus,quiacitharacstin8trumenlum 
ab  inferiori  parte  resonans,  et  nos  ab  inferioribus, 
id  cst,  ab  istis  mundanis  resonemus  ad  laudem  Dd 
bene  disponendo  ea  :  et  non  tantummodo  ab  infe- 


303 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS.  1,  —  COMMENT.  BIBL. 


3Mt 


riori  parte,  sed  «  psallile  illi,  »  id  ost,  bene  opera-  j^  ita  :  «  Ponens  abyssos,  » id  est,  profundissime  teae. 


mini  «  in  psaltcrio,  »  id  cst,  iu  spiritu  :  psalterium 
dico  «  deccm  chordarum, » id  est,  in  spiritu  implente 
decem  praBcepta  legis.  Per  psalterium  accipimus  su- 
periorem  laudem,  quae  est  in  spiritu,  quia  psalte- 
rium  a  superiori  parte  emittit  sooum.  Hic  notamus 
contomplativam :  ct  ubi  dicit,Confitemini  in  cithara, 
aotivam  vitam. 

Et  non  solum  in  cithara  et  psalterio,sed  «  cantate 
ei  canticum  novum,  » id  est,  laudate  de  transmis- 
sione  Filii  sui  in  mundum,  quae  laus  de  incarna- 
tione  dioitur  novum  canticum,  quianon  fuerat  nobis 
cognitum.et  ctiam  «  psallitc  ei  in  vociferationc,  »  id 
est,  laudato  eum  ita  intcnta  devotione,  quod  eam 
l^umanaj  vooes  non  valeant  explicarc  :  et  quia  multi 


brosos  « in  thosauris  suis,  »  id  est,  ut  sint  pars  the^ 
saurorum  suorum,  ut  per  eos  legitime  certantes  re- 
muneret.  Sicut  enim  sapientia  data  est  sanctis  dO'» 
num  Dei,  sic  etiam  mali  donum  Dei  sunt  cum  san- 
otis  ad  majorem  coronam  dantur  a  Deo :  ut  Decios 
beato  Laurentio  datus  fuit  ad  mcgorem  ooroBam.Ei 
ideo,  quia  talis  est  «  omnis  terra  »  et  si  noa  poteBt 
laudare,  saltem  «  timeat  Dominum  :  »  sed  si  ex  soi 
non  habet  quod  timeat,  «  ab  eo  »  Domino  «  oomoMK 
veantur  »  dico  per  inspirationem  ab  hoc  timeani, 
commoveantur'  dico  «  omnes  inhabitantes  orbem. » 
Et  iste  bene  poterit  commovere, quia ipseci^ean^ 
omnia,  et  hoc  est  «  quoniam  ipse  dixit,  >»  id  esttVO- 
luit «  ot  facta  sunt »  omnia,id  est^informis  materia. 


compuncti  ita  Deum  laudant,  et  tamcn  postea  in  -^  et  in  ha^  formata  redacta,  et  «  ipse  »  prii2S:«  maa- 
peocata  incidunt,  addit :  «  bene,  »  id  cst,  ita  psalli-      davit,  »  id  est,  voluit  «  et  creata  sunt,  »  id  esi,  de 


te,  ut  ultra  non  velitis  non  psallere. 

Hic  incipit  causas  reddere,  quare  sic  admoncat 
nos  laudare  Dcum.  Gontinuatio  :  «  Idco  debetis 
Deum  laudare  «  quia  rectum  est  verbum,  »  id  est, 
praBceptum  «  Domini.  »  Nihil  enim  nisi  rcctum  prae- 
cepit  «  et  omnia  opera  ojus  in  fide,  »  id  est,  recta 
et  fideli^  sunt.  Vcl  «  in  fide  sunt,  »  id  est,  ex  fide 
haberi  possunt,  quia  nulli  fit  remissio  vel  confessio, 
nisi  prius  in  fide.  Vcl  «  in  fide  »  quia  quiccunque 
Deus  facit,  causa  confirmandffi  fidei  vel  promdven- 
dffi  faoit. 

Ideo  quoque  laudandus  est,  quia  «  diligit  miseri- 
cordiam  et  judicium  :  »  et  non  ideo  dicit  quin  ipse 
quoque  diligat,  scd  quia  ipse  potius  operatur  secun- 


non  esse,  ad  esse  venerunt,  soilioet  facta  est  infor^ 
mis  materia.Vel  ita :  «  Ipse  dixit  et  factasunt,»  om»> 
nia  «  ipse  etiam  mandavit  »  per  angelos,  et  omnia 
«  crcata  sunt, »  disposita,id  est,ordinatim  facta.Sicat 
per  angelum  missum  Moysiylexfuitordinataetfacfca. 

Dominus  fecit  omnia,  et  ipse  «  dissipat,  »  id  est^ 
destruit  «  consilia  gentium,  »  scilicet,  de  cultunu= 
idolorum,  quando  ad  se  convertit  omnia :  «c  re- 
probat  autem  cogitationes  populorum,  »  id  est,Jii<r 
dffiorum,  qui  dicuntur  populi,  propter  legem  in  qua — 
vivere  debebant.  Gogitationes  ist®  fuemnt  delegeet 
loco  retinendo,  et  cum  Dominum  in  sepulcro  reti- 
nere  putaverunt:  et  non  tantum  ipsorum  minorum, 
scd  «  otiam  reprobat  oonsilia  principum^ »  id  est,  — 


dum  hoc.  Secundum  misericordiam  operatur,cum  C[  da^moniorum,  regum;  ducum,  et  pontificum. 


peccata  remittit ;  secundum  judicium,  cum  et  bonis 
et  malis  secundum  meritorum  qualitatem  tribuit, 
quasi  sic  diceretur  :  Unde  habemus  quod  ipse  dili- 
gatmisericordiam?  Reddit  causam,quia«  misericor- 
dia  Domini  plena  est  terra,  »  id  est,  homines  in 
terra  tota.  Ostendit  quomodo  plena  est  terra  mise- 
ricordia  Domini,quia  «  co^li,  »  id  est,apostoli  «  sunt 
firmati  verbo  Dei,  » id  est,  in  doctrina  in»tructi,  et 
exemplo  Verbi  Dei,  id  est,  Filii,  «  et  omnis  virtus 
eorum,  » id  est,omnia  miracula  quaecunque  ipsi  fe- 
cerunt :  vel  fortitudo  eorum  contra  adversa,sunt  fir- 
mata«  spiritu  oris  cjus,  »  id  est,Filii,per  quem  lo- 
quitur  Pater,Filii  dico  ejus  Patri,et.hic  notamus  to- 
tam  Trinitatem  .Ideo  quoque  laudandus  est,quia  ipso 


Gonsilium  eorum  dissipatur :  «  consilium  autem-^ 
Domini»  de  rcparatione  humani  generis,qaam  Deoflv 
occultavit  multis,  «  manet  in  ffitcrnum,  » id  est^im^ 
mutabilc  est :  «  et  cogitationes  ejus,»  id  est,di8po^ 
sitiones  ejus,  quae  dicuntur  «  cordis  »  quiarationa^  - 
biliter  factas  8unt,extundentur«ageneratione  usqug»> 
in  aliam  generationem  »  et  iterum  in  aliam  genera^- 
tionom.  Dispositiones  Dci  sunt,  quidquid  in  omni 
tempore  est. 

Hic  incipit  secunda  pars.  Gontinuatio  :  Et  quia 
ipse  Dominus  est  talis  «  beata  »  est  illa  «  gens,ci]gu8. 
est  Dominus,  »  id  est,  qu»  fecit  Dominum  suum  il« 
lum  qui  est «  ejus  »  velit,nolit : «  Deus  ejus,»  id  est^ 
voluntarie  constituit  sibi  illum  Dominum,  qui  eat 


est  «  congregans  aquas  maris,  »  id  est,  mundanos  n  Dominus  ejus  potestate.Incipit  enumerare  beatitu^ 

V^_»i___      _     .J       /1«.  »i..  o^l       ^^^«•'.4'       nrv.-.^         ..»  ..        •  J  J»  T»  J*  J       '11  1      1  1  .  . 


homincs,qui  fluctuant  sicut  aquoe  maris,  ponendo 
eos  in  Ecclesia  «  sicut  in  utrem  »  quia  sicut  aqusa 
quffi  sunt  in  utro  coarctantur  ne  cxeant,  sic  justi 
positi  in  Ecclesia,  divinse  paginoe  instructione  coar- 
ctantur,ut  non  nisi  eo  pcrmittente  qui  posuit,egredi 
valeant.Per  utrem  qui  fit  ex  corio  mortui  animalis, 
intelligimus  Ecclesiam,  quaecarnalcs  mortificat  con- 
cupiscentias  :  ipse,  dico,  «  ponens  abyssos,  » id  est, 
profundos  in  sensu  «  in  thesaurissuis,»  id  est,dedit 
eis  partem  thcsaurorum  suorum,conferendo  eis  co- 
gnitionem  sapientiaB  et  scientiae  suae,  sicut  fecit 
beato  Paulo,  qui  cognovit  eum  profundi  sensus.Vel 


dines.  Bene  dico,  quod  illa  gens  est  beata,  quia  est 
populus  electus  in  hsereditatem  Dei,  et  hoc  est 
«  populus  quem  elegit  in  hsreditatem  sibi.  »  Idea 
beata  haereditas  illa,  quia  Dominus  excolit  doctrina 
et  intellectu  divinorum  fontium.  Elegit  dico,  non 
quod  det  eam  possidendam  alii,  sed  sibi. 

Beata  est  iterum  illa  gens,  quia  «  Dominus  res« 
pcxit  »  eam,  id  est,misertus  est  ejus  «  de  coelo,  » id- 
est,humanitate  Filii  sui.  Magna  enim  Dei  misericoi^ 
dia  fuit,  quod  Verbum  suum  incarnari  pro  nostra- 
fecit  redemptionc.In  «  respexit  »  intelligimu8,quod 
homo  longe  propter  peocatum  a  Deo  remotoa  eraM  et 


»5 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


306 


postquam  Vorbum  Incarnari  fecit  «  vidit,  »  id  ost,  A 
jam  quasi  ex  debito  revelavit,  dando  vires  «  filiis 
hominum,  »  id  est,  rationalium. 

De  ccBio  «  respexit  de  habitaculo  suo, »  id  est,  de 
hamanitate  Filii  sui,in  quo  ipse  habitavit :  habita- 
eulo  dioo  «  prsparato,  »  id  est,  magno  consilio  et 
sapienti  ad  habitudinem  Domini  ordinato  :  respexit 
«  super  omnes  qui  habitant  terram.  » 

Enumerat  iterum  beatitudincs.  Gontinuatio  :  re- 
Bpexit  ille  «  quia  fixit  corda,  »  id  ost,  intcllcctus 
<i  eoram  »  boc  modo,  scilicet  «  sigillatim,  »  id  cst^ 
aonomnibuseumdemintelloctum  dedit,sed  singulis 
angulum : «  qui  etiam  intelligitomniaoperaeorum,» 
8dlicet,quo  intellectu  faciant  quidquid  faciunt :  et 
hec  est  maxima  beatitudo.  Gum  enim  nostras  in- 
fiifmitates  intelligit,  confert  sua  solatia  nobis.  ^ 

NoH  tantum  pr»dicta  hffic  facit  Deus,  sed  etiam 
a^JuTat  reged  et  gigantes  ?  quod  auxilium  a  Deo  vere 
necessarium  est,  quia  sine  eo  «  non  salvatur  rex,  » 
id  eBt,  iile  qui  bene  regit  suam  terrenitatem,  «  per 
muliam  virtutem  »  suam  scilicet,  licet  Deus  dedisset 
ipei  multas  virtutos ;  «  et  gigas,»  id  est,  qui  fortis  est 
ad  pugnandum  contra  inimicos  Dei,  et  velox  ad  cur- 
reddum  per  viam  propositam,  «  non  salvabitur  in 
multitadine  virtutis  suae,»  id  est,per{virtutem  suam, 
quamvis  habeat  multam,  nisi  Deo  adjuvante. 

«  Eqao8etiam,»idest,bumanafclicitas,qu(B  sub- 
levai  hominem,  sicuti  equus  sessorem,  est  «  fallax 
ad  salutem  »  quam  videtur  promittere  :  nec  dico 
quod  bttc  (elicitas  tantummodo  sit  parum  fallax,sed 
etiam  quantacunque  possit  esse,  fallax  est,  et  hoc 
eit :  « in  abundantia  autem  virtutis  susd,  »  id  est,  C 
iatbundanti  virtute  divitiarum,id  est,  in  multitu- 
diiie  dlvitiarum  «  non  salvabitur  »  aliquis  homi- 
nam. 

Hsc  prsdicta  salvare  nequeunt^  sed  «  ccce,  » id 
eit,in  manifesto  habetur  salvatio,  scilicct »  oculi,  » 
id  estymisericordia  «  Domini, »  sunt  «  super  timen- 
tes  eum,  et  in  eis  qui  sperant  super  misericordia 
ejus.  »  Deus  oculo  miscricordiffi  et  se  metuentcs  et 
itt  gperantes  aspicit. 

Qtii  sperant  ad  hoc,  scilicet «  ut  »  ipse  «  eruat  » 
eos  «  a  morie  »  ffiterna  «  et  alat  eos  »  in  justitia, « in 
fame  »  deilicet,  in  hac  vita^in  qua  justitiam  esuri- 
mns^  vel  ad  hoc  continuatur  quod  dicit  «  oculi  Do- 
mitu  super  Justos, »  ad  hoc  scilicet,  «  ut  ipse  eruat 
a  morte  animas  eorum.  »  D 

StqMndoquidem  Dominus  talis  est,scilicet,quod 
i)e«6  faoit  accedentibus  ad  eum,  ideo  «  anima  no- 
8t»a,  »  sdlieet  prophetsB  et  consimilium,  «  suitinet 
Domimam,  quoniam  »  ipse  Dominus  est «  adjutor 
neeter  »  ad  bene  operandum  «  et  protector  »  contra 
tek  advdrsariorum. 

Befie  dicoquod  sustinet^  «  quia  »  cum  Istitia  sus- 
tinet,  et  hoc  est «  in  eo  IsBtabitur,  »  id  est,  modo 
laBtatur,  et  perseverabit  Iffitando  «  cor  nostrum.  « 
Et  bcne  dico  quod  l(ctabitur,quia  jam  «  speravimus 
innomine  ejus  sancto.  » 
St «  qoemadmodum  speravimus  in  te,o  Domine  » 


ita  «  llat  misericordia  tua  supor  nos.  «  Spcrarc  in 
nomine  Domini  cst,cx  hoc  quod  nomen  suum  orat, 
haborc  spem  vitflB  t^Bternai. 

IN  PSALMUM  XXXIII. 

TiTULUs  :  Psalmiis  David  cum  mutaret  vuUum  suum 
coram  Abimelech,  et  dimisit  eum,  et  abiit, 

«  Benedicam  Domino.  »  Lcgitur  in  historia,  quod 

David  fugit  pcrsecutionem  Salis,  et  venit  ad  rcgcm 

Achis.  Gumquo  aliquandiu  sub  co  militasset^  apud 

regem  accusatusestpropterinvidiam.Timens  ergo 

damnari  David  ab  eis,  areptitium  so  simulavit,  et 

propter  ca  dimisit  cum  Abimclech  vel  Achis  :  unius 

enim  regis  nomina  sunt,  scd  Achis  proprium  est : 

ct  sic  David  evasit,ct  abiit.Abimelech  autem  com- 

mune  nomen  crat  regis  tcrrae  illius,et  Achis  pro- 

prium  :  et  ideo  ponit  nomen  hoc  Abimclech,  quia  et 

convenientius  cst,  sccundum  hoc  quod  nunc  agit, 

proptcr  interpretationem.  Post  illam  autem  mutatio- 

nem  David  psalmum  istum  composuit  :  ncc  idco 

quod  de  illa  mutatione  carnali  intenderet,  sed  per 

illam  spiritualem  mutationcm  intellexit.Titulussic 

exponitur,  Psalmus  iste  convcnit  David  prophets, 

habitus  de  hoc,quod  «  commutavit  vultum  suum,»    • 

id  cst,  voluntatem  suam.Gum  cnira  prius  in  carna- 

libus  obscrvantiis  immorari  voluissct,  intelligens 

postea  easnihil  valerc,sed  in  solo  Deo  confidendum 

esse.  Licet  cnim  secundum  legem  hoslias  immola- 

ret,  non  tamcn  in  illis  confidebat,  sed  per  eas  sa- 

crificiumEcclcsiae  intelligebat.  Mutavit  dico  «coram 

Abimelech,  »  id  est,  Jndffiis,  qui  dicuntur  regnum 

patris  :  Dei  autom  patris  omnium  Judaji  erant  re- 

gnura.Goram  Judffiis  nihil  valcrc  sacrificia  vitulo- 

rum,scd  soli  Deo  sacrificandum  esse  prophetavit, 

cum  dixit :  «  Non  accipiam  de  dorao  tua  vitulos,  ne- 

que  dc  gregibus  tuis  hircos  {Psal.  xliv.)  »  «  Et  iterum : 

Sacrificiura  Doo  spiritus  contribulatus  {PsaL  l).  » 

Etiterum.«Sacrificium  ctoblationcm  noluisti,aurc8 

autem,  etc.  »  (Psal.  xxxix.)  Et  sicut  Abiraelech  repu- 

tavit  euradera  David  cssc  insanura,  sic  Judaei  reputa- 

verunt  cura  insanura,  cura  in  ritus  suos  non  confi- 

dcre  cognoverunt,  et  tunc  Abiraclcch,  in  rcgnumi 

patris,  scilicct  Judaei,  diraiserunt  eura,  ei  si  non 

corporaliter,  taracn  voluntate  :  ct  ita  Davidabiit,  id 

est,  ad  aliura  ritura,  id  est  Ghristianura,  jam  trans- 

iit.  Potest  ctiam  Ghristus  loqui  in  hoc  psalmo,  et 

convcnict  expositio  tituli,sicut  historiali  DavM,  sic 

psalmus  isti  convcnit  David,  id  est,Ghristo,  cum  mu- 

tavit  vultum,  id  est,  voluntatera  suara,  cum  prius 

lcgem  ostendit,postea  lcgcra  nihil  valere,8ed  solum 

corpus  suura  sumcndura  cssc,  cura  diceret :  «  Nisi 

raanducavcritis  carnera  filii  horainis,  ct  biberitis 

cjus   sanguinera,    non   habcbitis    vitas   in    vobis 

{Joan.  VI.)  »  Mutavit  dico  coram  Abiraelech,  id  cst, 

corara  Judajis,et  ideo  dimiscrunt  cum  JudsDi.id  est, 

spiritualiter  reccsscrunt  ab  eo,  ct  etiara  discipuli 

abicrunt  retro,ct  sic  Ghristus  abiit  ab  cis  reraotus 

a  legc  oorum.  Matcria  cst  Ghrislus  sccundum  hunc 

novum  statura,hanc  sic  cxscquitur  :  in  prima  parte 

laudat  hanc  novitatem  sacrificii ,  et  admonct  con- 


307 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPIST.  OPP  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


308 


Bortcs  SU08,  ut  sccum  laudcnt  Dominum.  In  sccunda 
partc  admonct  fidclcs  ad  participationcm  Dominici 
corporis,  ut  ad  hoc  sc  dignos  praiparcnt.  In  tcrtia 
parte  admonct  rudes,  ut  ad  hanc  novitatcra  acce- 
dant.  In  quarta  parte  ponit  causas,  quarc  sic  acce- 
dendum,  scilicet,quia  Deus  bonis  bona  rctribuit,  et 
malis  mala.  Item  monct  omncs,  ut  ad  hanc  novita- 
tem  accedant,  et  sic,  sive  Christus,  sive  prophcta, 
a  laudc  Dei  ingreditur,  diccns  : 

Quia  aliquando  bencdixi  Dominum  pro  temporali- 
busy  modo  «  bencdicam,  »  id  cst,  laudabo  «  Domi- 
num,  »  non  tantum  cum  Judaeos  prosperat  sicut  so- 
lebam,sed  «  in  omni  temporc,  »  et  hoc  bonis  operi- 
bus  inhserendo,  ct  sicut  laudabo  eum  in  operibus, 
sic  «  sempcr  laus  cjus  in  ore  meo,  »  id  cst,laudabo 
eum  voce.  Vel  sic  loquitur  :  Qui  scmper  benedixi 
Dominum,  benedicam  oum  in  omni  tempore. 

Bene  dico,laudabo  Dominum,  quia  per  hoc  lauda- 
bilis  erit  anima  mea :  et  hoc  est :  «  anima  mca  lau- 
dabitur,  »  id  est,  laudabilis  apparcbit  habitans  «  in 
Domino,  »  et  per  hoc  ostendit  Dominum  laudabilcm 
valde,  cum  propter  accessum  illius  animalaudabilis 
comprobatur,et  quod  ego  dico  «  audiant  mansueti, » 
id  est,  intelligant  humiles  «  et  »  audientes  «  laeten- 
tur  »  scilicet,  de'hac  novitatc. 

Et  quandoquidcm  anima  mea  per  eum  laudabilis 
est,  ergo  vos  consortcs  «  magnificate  Dominum  me- 
cum,  »  id  est^  pra^diccmus  eum  gloriosum  inter 
multas  gentes,  et  non  solum  ipsum  Dominum  ma- 
gnificemus,  sed  «  cxaltemus  nomen  ejus.  »  Deum 
exaltamus,  cum  eum  omnipotentem  prsBdicamus, 
et  tum  nomen  ejus,  cum  illud  por  multa  loca  cfTun- 
dimus,  tendentes  «  in  id  ipsum,  »  id  cst,  in  unita- 
tem,  scilicet,  in  eodem  afTectu,  cadem  immutabili- 
tate  Dominum  vencremur. 

Ut  populus  invitatus  ad  laudem  Dei  festinarct, 
dicit  quffi  bona  sibi  indc  provcnerint.  «  Exquisivi 
Dominum,  »  id  est,  cxtra  omnia  quicsivi,  postposi- 
tis  omnibus  temporalibus :  «  et  ipseexaudivitme,» 
id  cst,  sui  cognitioncm  mihi  innotuit,  «  eteripuit  me 
omnibus  tribulationibus  meis,  »  id  est,liberavit  me 
a  tribulatione  peccatorum  et  dasmonum. 

Postquam  admonuit  ad  cantandum,  secum  ad 
ipsam  communionem  novisacrificiipopuloshortatur 
acccdere.  Continuatio  :  Quia  hoc  mihi  fecit,  idco  vos 
alii  «  accedite  ad  eum  »  per  gradum  virtutum  «  et 
illuminamini  »  majori  cognitione  Dei.  Quanto  enim 
magisaliquis  ad  Deum  acccditf  tanto  eum  Deus  sua 
abundantiori  cognitione  perfundit ;  vcl  illumina- 
mini  »  sacra  prajccptione  :  et  postquam  illuminati 
fueritis,  «  facies  vestra3,  »  id  cst,  intollcctus  vcslri 
«  non  confundentur.  » IUi  enim  qui  non  intclligunt, 
erubescunt  :  sicut  illi  qui  abicrunt  rctro  dicentcs  : 
«  Durus  est  hic  sermo  {Joan,  vi.)  » 

Dico  acccdite,  illuniinamini,  cthabcbitis  auxilium 
angeli  Domini  custodicntis  vos  :  et  hoc  cst :  Iramit- 
tit  angelum  Dominus  :  ct  dc  hoc  potcstis  cssc  certi 
exemplo  mei,  quia  «  iste  pauper,  »  scilicet,  vel  qui- 
libct  verus  pauper  «  clamavit,  et  Dominus  cxaudivit 


A  eum,  et  cx  omnibus  tribulationibus  ejus  salvavit 
eum  »  ut  supra  cxpositum  est. 

Et  sicut  Dorainus  immisit  angelumad  me  salvan- 
dum,  ita  «  imminet  angelum  »  ccelestem  spiritum, 
vel  angclura,  id  est,  Christum,  qui  est  angelus  ma- 
gni  consilii :  vel  angelum,  id  cst,  quemcunque  pro- 
bura  virura  «  in  circuitu  tiraentium  eum,  »id  est,in 
oraniparte,  id  est,in  orani  nccessitate  defendit  ti- 
mcntcs  eum  :  et  ipsc  vel  angelus  vel  Dominus  mis- 
sus  «  eripieteos. »  Vel,ut  in  frequentiori  invenitur, 
«  immittet, »  id  est,  immissionem  facit  ad  defensio- 
nera  (c  angelus  Domini,  ut  immissio  angeli  scutum 
sit  «  in  circuitu  timcntium  eum.  »  Hanc  litteram 
comprobat  alia  translatio,  qus  habet  :  circumdat 
angclus  Domini  in  gyro  timcntes  cum. 

I^  Dico  acccdite,  illuminamini,  et  accedentes  et 
illurainati  «  gustate  »  Dominici  corporis  refec- 
ctioncm.  Qui  enim  non  accedens  per  virtutes, 
et  non  illuminatus,  gustaret  illud,  judicium  sibi 
manducaret  ct  biberet  (/  Cor.  xi).  «  Gustate  »  dico 
«  et  vidcte,  »  id  cst,  intclligite,  quia  Dominus  ipse 
Christus  est,  quem  vos  gustatis,  et  ipse  «  Domi- 
nus  suavis  est, »  quia  peccata  dimittit,  homines  ia 
virtutc  conscrvat,  et  tandem  confert  vitam  ster- 
nam  :  et  quia  talis  est  «  beatus  est  vir  »  ille, 
non  qui  legalibus  confidit  sacrificiis,  sed  «  qui 
sperat  in  eo.  »  Quia  dixerat  Deum  suavem,  ne 
ejus  suavitas  tasdium  generaret,  subdit :  quamvis 
sit  suavis,  tamen  «  tiraetc  »  eum  «  Dominum  »  of- 
fenderc  «  sanctis  ejus,  »  id  cst,  sanctificati  ab  ipso : 
non  dico  minores,  sed  quantumcunque  sitis  ex- 

C  celsi  meriti  «  quoniam  non  est  inopia  timentibus 
eum.  »  Quomodo  enim  indigerent  illi  qui  Deum 
habent,  qui  cst  omne  bonum?  Licet  has  miserias 
temporales  sustineant,  tamen  non  pro  inopia,  sed 
pro  summa  gloria  sibi  eas  reputant. 

Timentes  Deum  non  esuriunt^  sed  «  divites,*  »  id 
est  tcrrenorum  amatores  «  eguerunt  »  spirituali 
rcfectione  Dominici  corporis  :  nec  tamen  neglexe- 
runt,  sed  potius  multum  desideraverunt  per  natu- 
rara  :  et  hoc  est,  quod  dicit :  «  et  esurierunt :  inqui- 
rentes  autem  »  non  mundana,sed  solum  «  Domi- 
num,  non  minuentur  omni  bono  »  id  est,  habent 
Dominura,qui  est  omne  bonum  sinc  imminutione, 
quia  eis  orania  necessaria  conferet.  Vcl  ita  :  divites 
eguerunt  virtutibus,  ct  esurierunt  Dominicam  re- 

D  fcctionom. 

Ilic  incipit  tertia  pars,  in  qua  rudes  admonet. 
Continuatio  :  Quia  inquirentes  Dominum  non  mi- 
nuentur  aliquo  bono,  ergo  vos  «  filii  »  derelicta 
irapietate  «venite»  ad  finem,ct  hanc  institutionem 
accipite,  et  «  audite  rae, »  id  est,  doctrinam  meam 
intclligite,  ct  ego  «  doccbo  vos  timorem  Domini,  » 
id  est,  quoraodo  Dominum  timore  debeatis.  Rudes, 
quamvis  cxtra  Ecclesiam,  tamen  paterna  afToctiono 
filios  vocat,sicut  Abraham  divitcm,in  inferno  quoque 
positum  legitur  appcllassc  filiura. 

Doccbo  tiraorem  Domini,  ex  qua  doctrina  vi- 
tara  habebitis  :  ct  hoc   tali   interrogatione   dicit, 


309 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


310 


quam  omni  assequatur  assensu.  Quis  enim  homo  A 
tam  fatuus  qui  aut  dicat  :  Vitam  nolo,  aut  dies 
yidere  bonos  non  cupio?  et  hoc  est  :  «  Quis  est 
homo  qui  vult  vitam, »  nec  dico  de  vita  acta  in  mi- 
seria,  sed  quis  est  ille  «  qui  diligit  videre  dies  bo- 
nos,  »  id  est,  vitam  sternam,scilicet,  vitam  actam 
in  bonis  diebus  ?  » 

Dico,  docebo  timorem  Domini^  hunc  scilicet, 
«  prohibe  linguam  tuam  »  scilicet  «  a  malo,  »  id 
est,  ne  in  aperto  mala  loquaris,  nec  etiam  mala  lo- 
quaris  intentione  bona,  et  hoc  est>  «  et  labia  tua  ne 
loquantur  dolum.  » 

tt  Diverte  etiam,  id  est,  declina  «  a  malo  »  opere  : 
et  quia  hsc  non  suflQciunt  addit  «  et  fac  bonum.  » 
El  quia  caro  semper  repugnat  spiritui,  et  vult 
nt  non  faciat  bonum,  dicit  :  «  inquire  pacom,  »  «^ 
cum  carne  scilicet  reprime  eam  :  et  quamvis  nun- 
quam  invenire  possis,quia  semper  repugnat,tamen 
semper    «  persequere  eam,   »  id    est,   opprime 

eam. 

Hic  incipit  quarta  pars.  Dico,  fac  bonum,  quia 
«  oculi  Domini  »  sunt  «  super  justos  »  per  miseri- 
cordiam  :  et  si  ipsi  aliquid  petunt,  «  aures  ejus,  » 
idest,  clementia  et  potentia  ejus  sunt  parat^  «  ad 
eorum  preces  «  exaudiendas. 

Dominus  exaudit  justos,  malos  autem  damnat, 
et  hoc  est  :  «  Vultus  autem  Domini,»  id  estvultuo- 
sitas,  scilicet  ira  Domini  est  «  super  facientes 
maia,  ulperdat  deterra,  »  scilicet  viventium,  non 
solum  eos,  sed  etiam  «  memoriam  eorum.  »  Tunc 
enim  perditia  erit  memoria  eorum,  cum  nullus 
sanctorum  super  eos  aliqua  pia  actione  movebitur.  C 
Unde  dixit  Abraham  :  «  Inter  nos  et  vos  magnum 
chaos  firmatum  est  {Luc.  xv).  ». 

Oculi  Domini  super  justos.  Et  de  hoc  possumus 
csse  securi,  quia  Dominus  exaudivit  priores  patres; 
et  hoc  est  :  «  clamavcrunt  justi  et  Dominus  exau- 
divit  eos,  et  ex  omnibus  tribulationibus  eorum  libe- 
raviteos.  » 

Et  sicut  liberavit  eos,  sic  «  est »  modo  «  juxta, »  id 
est,  benignus  his  qui  tribuiato  sunt  cordc, »  scilicet 
compunctione  peccatorum  :  et  ipse  «  salvabit  humi- 
les  spiritu,  »  id  est,  illos  qui  nihil  reputant  ex  se, 
sed  ex  solo  Deo  omnia. 

Dico  salvabit  eos,  sed  tamen  remanent  «  mult® 
tribulationes  justorum  :  »  justorum  enim  proprium 
ut  tribulentur,  et  «  de  his  omnibus  liberabit  eos  j) 
Dominus  »  cum  ducet  eos  in  regnum  suum. 

Tandem  liberabit  eos  Dominus,  et  interim  «  cus- 
todit  omnia  ossa,  »  id  est,  omnes  virtutes  et  for- 
titudines  «  eorum,  »  et  quod  nullum  damnum  de 
virtutibus  suis  passi  sunt;  et  hoc  :  est  «  unum  ex 
his  non  conteretur,  »  quia  Dominus  non  sinet  eos 
deficere. 

Isti  non  conterentur.  «  Mors  autem  peccatorum 
pessima,  »  qua  imminente,  peccatores  damnatio- 
nem  aet^rnam  incurrunt,et  vitam  turpissimam  :  et 
hoc  est,  quod  «  qui  oderunt  justum  »  scilicet  ipsi 
peccatores  «  delinqucnt,»  id  est  pcccabunt.  Hic  pro 


justis  contrarium.  Continuatio  :  Mors  poccatorum 
pessiraa  est,  «  animas  autem  servorum  suorum 
redimet  »  id  est,  rcdemptos  pcr  sanguinem  Filii 
deducet  ad  vitam  aeternam  :  et  vitam  eorum  pras- 
sentem  faciet,  mundam  :  et  hoc  est  «  non  delin- 
quent  omnes  qui  sperant  in  eo,  » 

IN  PSALMUM  XXXrV. 
TrroLUS  :  In  finem  psalmtis  David. 

«  Judica,  Domine,  nocentes  me.  »  Psalmus  iste 
convenit  David,  id  est,  Ghristo,  dirigens  nos  in  fi- 
nem.  Intendit  enim  nos  admonere  ad  passionem. 
Materia  est  passio  et  resurrectio.  Eam  six  exsequi- 
tur  :  In  prima  parte  ponit  orationem.  In  secunda 
enumerat  passionem  cum  exsultationc  resurrectio- 
nis.  In  tertia,  quid  illa  passio  et  resurrectio  effi- 
ciat,  sicut  in  psalmo  :  Deus,  Dcus  respice  in  me, 
passionem  enumerat,  sic  in  isto  :  sed  quamvis  de 
eodem  dicat,  tamen  semper  de  eadem  materia  di- 
versa  dicit. 

In  oratione  quam  praBponit,  orat  sibi  et  inimicis, 
tam  convertendis,  quam  non  convertendis ;  non 
convortendos  daemones  accipimus,  et  obstinatos 
Jud£OS,quibus  sic  imprecatur:  «Domine,  judica,» 
id  est,  damna  «  nocentes  me,  »  id  est,  dsemones^ 
vel  inconvertendos  Judaeos  :  et  ipsos  •  impugnan- 
tes,  «  non  tamen  expugnantes  «  me,  »  tu  «  expu- 
gna,  »  id  est  devince.  Expugnati  erant  in  resur- 
rectione  Christi :  quia  non  potuerunt  eum  retinere 
in  morto,  sicut  putaverunt  :  et  hic  jam  sibi  incipit 
orare. 

Expugna  dico,  et  ut  possis  expugnare,  «  appre- 
hende  arma  et  scutura,  »  id  est,  qui  ante  occulte, 
modo  evidenter  operare  in  mc  arma,  quibus  possim 
inimicos  devincere  :  ot  scutum,  quo  me  defendas. 
Haec  autem  arma  et  scutum  sunt  voluntas  Dei,  et 
tu  qui  aliquando  vidoris  sedisse,«  exsurge»  mani- 
feste  «  in  adjutorium  mihi,  »  id  est  ad,  cooperan- 

dum  mihi. 

Exsurgcdico  ad  cooperandum  mihi,et  «  effunde,» 
id  cst,notiricamundo«  framcam,  »  id  cst,  animam 
meam,  qua  tu  diabolum  devicisti,  «  et  conclude 
inimicos,ne  nomon  corum  dilatetur  :  quod  faccre, 
erit  «  adversus  eos  qui  me  persequuntur.  »  Ipsi 
enim  nomen  mcum  volunt  concluderc,  et  suumdi- 
latare.  Quod  per  singula  pctant  «  dic  animaB  me«  » 
in  ipsa  implotione  roi  :  «  Ego  sum  salus  tua  »  om- 

nimoda. 

Hic  incipit  orare  de  conversione  inimicorum 
quos  pra3viderat  convcrtendos.  EITundo  frameam  : 
«  qusercntes  animam  meam,confundantur, »  idest, 
habeant  crubescentiam  de  peccatis  suis,  et  deinde 
«  revercantur,  id  est,  timcant  me  et  honorent. 

Etnon  solum  quajrcntes  actus  animam  meam,sed 
etiam  «  cogitantes  friihi  mala,  »  scilicet  consen- 
tientes  facientibus,  «  avcrtantur  »  a  via  sua  mala, 
ila  ut  sint  «  retrorsum,  »  id  est,  scquantur  me  ot 
sic  aversi  «  confundantur, »  id  cst,  erubescant  de 
peccatis   suis   prajteritisi  :  qucc    memoria  erit  eis 


311 

t   * 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS.  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


•13 


custodia  virtutum.  Et  ponit  per  quod  possint  re- A  8cilicet,et«  quoniamexprobraveruntfmimammeiHii 


trorsum  averti,  dicens  :  «  fiant  tanquam  pulvis  antc 
faciem  venti.  »  Per  ventum  sancti  Spiritus  impul- 
sionem  accipimus,  et  orat  quod  sicut  pulvis  vento 
materiali  a  terra  erigitur,  ita  isti  Spiritu  sancto  a 
terrenis  ad  amorem  coolestium  eleventur  :  et  si  ipsi 
non  assentiunt  Spiritui,  sit  «  angelus  Domini  » 
sive  malus  sive  bonus  «  coarctans  eos,  »  id  cst, 
coercens  ad  conversionem,  sive  pcr  poenam,  sive 
per  infirmitatem,  sive  quolibot  alio  modo.  In  hoc 
versu  duo  genera  correctionis  notamus,  unum  vo- 
luntarium,  aliud  coactum. 

«  Et  fiat  via  illorum, »  id  ost,  mala  opera  eorum, 
qu8B  prius  eis  lucida  videbantur,  videantur  «  tene- 
brse,  »  id  est,  tenebrosa,  ut  ulterius  timeant  ince- 


supervacue^  »  ut  supra  «  veniat  iUi  »  populo  « la- 
queus,  »  id  est,  paretur  eis  occulta  destnicUo, 
«  quem  ignorat,  »  id  est,  quem  ipse  nesciat^  sicut 
complctum  est  in  occulto  destructione  per  Titum  et 
Vespasianum  :  ct  non  tantum  paretur»  sed  etiam 
habet  efficaciam  in  eis :  et  hoc  est  «  cadat  »populus 
«  in  laqucum  ipsum  »  ut  supra  expositum  est.  Vel 
idem  est  in  Iaqueo,vel  cadat  in  laqueum  « in  ipso, » 
id  est,  ipsa  machinatione ;  «  et  captio  quam  abscoQ- 
dit  apprehendat  eum,  »  scilicet  illa  vis  ()|iam  ip^i 
paraverunt  Domino,  sit  causa  quare  ipsi  destruan- 
tur  corporaliter. 

Hic  incipit  secunda  pars.Illis  itaeveniet :  «  anima 
autem  mea  exsultabitin  Domino  »  et  hffic  exsoltatio 


dere  per  ea  sicut  per  tenebras :  et  eadem  in  qua  so  p  fuit  in  passione  spos  resurrectionis :  «  et  delectabi- 


prius  firmiter  stare  putabant  fiat  eis  « lubricum,»  id 
est,lubricosa,ut  intelligant  nemincm  firmiter  posse 
stare :  si  hoc  nolunt  cognoscere ;  «  angelusDomini » 
sit «  persequens  eos  »  quacunque  impulsione.  Hic 
quoque  notantur  duo  genera  correctionis. 

Et «  quoniam  absconderunt  mihi  interitum  laquei 
«  sui,  »  id  est,  occultos  laqueos  paraverunt  mihi, 
qui  laqucus  erat  causa  interitus  :  absconderunt  dico 
« gratis,  »  id  ost,  sine  merito  meo  et  quoniam 
«  exprobraverunt  animam  meam  «  dicentes  :  Da3- 
monium  habes  et  similia  :  et  hoc  «  supervacuc.  » 
In  hoc  quidem  vacue,  quia  non  erat  quod  dice- 
bant :  in  hoc  supervacue,  quia  immunis  a  peccato 
Filius  Dei  erat. 

Et  quoniam  hoc  fecerunt,  veniant  eis  pro  illis 


tur  » in  ipsa  resurrectio^e  «  super  aalutari  ^UQ»»  id 
est,  de  salvatione,  vel  divinitate  sibi  unita. 

Et  tunc  «  dicent  »  in  re  ipsa  «  omz^ia  psaa  m^»» 
id  est,omnesvirtutesmes :  «0  Domine  »  qui  ea  «  eri- 
piens  »  per  quamdam  violentiam  « inopem, »  id  est, 
genus  humanum  «  de  manu  fortiorum  ejuf  » inopi^^ 
id  est,  de  manu  fortiorum  diabolorum  :  et  etiam 
eripicns  «  egcnum  et  pauperem, »  id  est,humaaqm 
genus  «  a  diripientibus  eum,  »  id  est,  a  miiiiatri^ 
diabolorum  qui  ex  prseccpto  diabolico  geAU9  huma- 
num  ad  diversa  peccata  diripiunt,  «  qui?  aimili? 
tui  ?  »  Inops  dicitur  humanum  genuSi  secundum 
hoc  quod  erat  passibile  et  mortale  et  in  dominio 
diaboli  erat :  egenum  secundum  hoc  quod  aicut  ille 
egcnus  est,  qui  victum  suum  cum  labore  f  usrit,^!^ 


malis  bona,  et  hoc  est  «  veniat,  »  id  est,  paretur  G  ipsum  quoque  qusrit  aliquam  cognitionem  de  Dep 


«  illi  »  populo  «  laqueus,  »  id  est,doctrina  quailla- 
queetur  «  quem  ignorat,  »  id  est,  sicut  mihi  igno* 
ranter  paraverunt  laqueum,  sic  illis  ignorantibus 
paretur :  et  non  tantum  paretur  laqueus,  sed  etiam 
«  cadat »  populus  ille  in  laqueum^  id  est,  ipsa  do- 
ctrina  efficax  sit  in  eis  :  ita  dico  in  laqueum,  quod 
«  in  idipsum,  » id  est,Iaqueus  istc  sit  Jaqueo  similis 
quem  paraverunt,  ut  sicut  laqueo  suo  mc  prorsus 
retiner6  voluerunt,  ita  ista  laqueo  isto  retineantur. 
Sf  habeatur,  in   laqueo  ipso,  idem  crit.  Dico   la- 

Sueus  apprehendat  eos,  «  et  captio  quam  abscon- 
it,  »  id  est,  mors  quam  Christo  occulte  parave- 
runt  «  apprehcndat  eos^  »  id  est,  causa  sit  quare 
ipsi  moriantur  in  peccatis  suis.  Vel  sic  potest  legi. 


et  tamen  adhuc  erat  pauper,  quia  mqdicum  in  cjua 
cognitione  proficiebat. 

Prffimissa  exsultatione,de  passione  narrareingre- 
ditur.Gontinuatio :  Quamvis  ita  exsultet  anima  me^^ 
tamen  non  removentur  hunian^  miseris.  «  Surgen- 
tes  iniqui  testes,  »  qui  ideo  iniqui  dicuntur,  quii^ 
alter  mendacium  altcrius  testimonlo  conapi^oba^^ 
«  intsrrogant  mc, »  id  est,  accusationes  imponebont 
mihi  per  interrogationes  «  quaB  ignorabam,»  id  est, 
qua3  facta  nesciebam. 

Retribuebant  ctiam  mihi  mala  pro  nobia  «  quo 
fcceram  cis,  supplo  in  sancta  doctrina,  soUicet 
sterilitatem  animse  meas.  »  In  hoc  enimej^at  (Mii^ia 
mca  sterilis,  quod  incorporare  eos  mihi  uop  (pte- 


ad  malum  :  Isti  convcrtantur,iIIi  autem  «  fiant  tan-  n  ram.  Gibus  enim  meus,corum  salus  et  fidea.  Unde 


quam  pulvis  ante  faciem  venti,  »  id  est,  moveantur 
in  primo  ictu  tentationum  :  «  ct  angelusDomini,  » 
id  cst,  diabolus,  qui  ideo  dicitur  nuntius  Domini, 
quia  pcr  cum  Dominus  iram  infert  malis  sit, «  coar- 
ctans  eos  »  ad  graviora  mala  :  «  fiat  enim  via  illo- 
rum,  » id  est,  inslitutio  eorum  «  tencbras,  «  utpcr 
eam  excaecati  fiant  a  cognitione  veritatis,et  fiat  eis 
Via  ipsorum  «  lubricum,»  id  estJubricosa,ut  semper 
de  vitio  in  vitium  cadant,  et  propter  hoc  sit  «  an- 
gelus  Domini  proscquens  eos,  »  id  est,  deduccns 
eos  de  vitio  in  vitium  usque  ad  interitum.  Et «  quo- 
niam  gralis  absconderunt  mihi  intcritum,  » laquci 


locutus  Samaritanffi,  dixit  discipulis  rogantibas  u^ 
manducarct :  «  Ego  cibum  habeo  quem  voa  nesoitis 
{Joan,  iv).  » 

Ipsi  retribuant  mihi  mala,  «  ego  autem  »  non 
vindicabam  me  de  cis,  scd  «  induabam  me,»  id  0^1, 
cooperiebam  divinitatem  meam«ciIicio,»  id  est^pcBi- 
nitentiali  veste.Garnem  suam  vocat  poonitentialei|at 
vcstcm,quia  incapro  peccatis  populi  sustinuit  po»- 
nam.  Goopcrta  crat  divinitas,  quando  suam  noa 
ostcndcbat  potentiam.  Induebar,  dico,  cilicio  «  cum 
illi  mihi  molesti  essent,  »  id  est,  quamvis  mil^ 
molcsliessent,cum  alii  soleantpotentiamostendere. 


I»3 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


314 


Et  etiam  «  humiliobam  onimam  mcam,  >  id  cst^ 
afHigebam  animam  meam^ainjcjunio » 8cilicet,quia 
eorum  salute  non  poteram  rcflciyvcl  in  jejunio  cor- 
poraliy  et  etiam  orabam  pro  eis,  et  quia  non  rope- 
reruDt  orationem  meam,illa  «oratio  mea  in  sinum 
meum  convertetur,  »  id  est,  mihi  erit  utilis  :  se- 
cundum  quod  ipse  Dominus  in  Evangclio  dixit  apo- 
siolia  :«In  quamcunquedomumintraveritis,primum 
dicite  :  Pax  huic  domui  :  et  si  ibi  fuerit  filius  pa- 
«is,  rfsquiescet  super  eum  pax  vestra  :  sin  autem^ 
ad  yoa  i^vertetur  (MaUh.  x),  »  id  cst,  si  vestra  ora- 
tio  Qon  prosit  eis,  vobis  saltem  proderit. 

Humiliabam  et «  sio  complaoebam  mihi»  vel  Deo 
Patri :  aic  scilicet,  habendo  populum  illum  •  quasi 
proxiiqiim  et  quasi  fratrem  »  carnalem  :  quia  tan- 
tom  dil|gebameum,quantum  si  fratermeuscarnalis 
£a9et:etcum  npUet  mihi  acquiescere  «humiliabar,» 
4d  est,  Mfligebar  pro  eis  sic  •  quasi  »  aliquis  «  lu- 
g^nB  e^  contristatusj  •  lugens  in  corpore,  contrista- 
tiiaia  i^iima. 

I^  81C  hiimiliabar  pro  ais  «  et  ipsi  tamen  Istati 
mmkt  adversum  me,  et  convenerunt »  scilicot,  in 
iiaoG  voliuitatem^et  «congregata  sunt  super  me  fla- 
^slla,  »  id  est^  multiplicata,  et  ego  «  ignoravi » 
quare  boo  facerent,  quia,  scilicet,  non  promerui. 

Biiam  f  supt  diasipati  »  vidontes  ejus  miracula, 

oum  dicerent  alii,  quia  bonus  cst,  aiii  autem  non^ 

Bedudt  turbas,et  in  pasaione  ipsa  cum  viderent 

|Qot|i8  J!t  quamvis  eesent  sio  dissipati,»  nun- 

qvaxn  >  taioeQ  sunt  t  oompuncti,»  in  quo  maxime 

qjQH^^n  negi^tia  aggravatur:  sed  potius  tentaverunt 

l?ae,addiieentea  ante  me  mulierem  adulteram  (Joan. 

yrui)  :  dicendo  etiam  :  «  Si  filius  Dei  es,  descende 

d^  cri;^  (|fatt&.  xxvi)  •;  «  subsannaverunt  mc  » 

cum  aliqoam  infirmitatem  humanaQ  naturs  in  me 

cogDOScerent :  et   non  ad  horam,  sed  u  subsanna- 

Vooey  »  id  eat,  assidue  :  et  cum  nihil  in  me  mali 

\BTenir99ty  f  freaduerunt  •  scilicet  bestiali   more 

I  Bupw  ^BOA  dttitibuB,  >  id  est,  corrosionibus   suis. 

Ipa^  itfiL  oontra  me  faciunt,sed  tu  quidem  «  quando 

reipicief  »  loieericorditery  ut  de  eorum   potestate 

i&e  libe^  ?  Re^pice,  Domine,  et  «  restitue  ani* 

mam  >»  redditam  corporiy  remotam  «  a  malignitate 

BQmm,  »  id  est,  ab  inferioribus  Judseis  malignan- 

tibue,  e&  ^.  unicam  mcam,  »  id  est,  animam  meam 

ip9aii|«i|tt«i  unioa  est :  quia  nullam  partem  habet : 

vel  nnicain»  id  eet,  eamem  meam,  qus  unica  est 

iamwifikpeocato  :  «  reatitue,»  £blc  immortalem  et 

impeatril>ilei>>ereptam  «  a  leonibus,»  id  est  a  prin- 

€i|i4biw  Jodsorum  et  aliis. 

tacipJiA  tertia  par8,in  qna  ostendit  quid  boni  eve- 
WX  da  Bua  paasione  et  resurrectione,  scilicct  laus 
^kif  coaversio  unpiorum,  exsultatio  justorum.  Re- 
*titae  :  Q«od  si  feoeris,  «  confitebor  tibi  »  id  est, 
Viudabo  te  « in  eodesia  magna  »  secundum  nume- 
^nim :  qiiia  de  multis  conficitur,  nec  tamen  congre- 
%atad0  paleiSySed  « in  populo  gravi,»  id  cst,stabili 
P^  vktuteni  tc  laudabo  te  ». 

Sgo  laiidabo  ie,illi  autem  qui  adversantur  mihi. 


A  inique  infercndo  mala  «non  supergaudcant,»  id  est, 
si  gaudentad  tempus,non  gaudoant  usque  inflnem: 
nec  illi  «  qui  odcrunt  me  gratis,  »  id  est,  sine  me- 
rito  meo  :  «  et  annuunt  oculis,  «  id  est,  alios  nutu 
oculorum  provocant  ad  derisionem  meam. 

Non  supcrgaudeant,  nec  dcbent  supergaudere, 
«  quoniam  mihi  paciflce  loquebantur,»et  loquentes 
pacifice  «  cogitabant  dolos  »  in  corde,  et  illi  doli 
non  erant,  ut  auferent  mihi  exteriora,  sed  «  in  ira- 
cundia»  »  scilicot  ad  mortcm  mcam  intendentcs  : 
iracundiam  dico  «  tcrrs,  »  pro  terra  scilicet  et  suo 
regno  retinendo.  Timebant  enim  perdere  locum  et 
gentem,  nisi  Ghristum  occiderent. 

«  Et  dilataverunt  super  me  os  suum  »  cum  diccrent : 
Crucifige,  crucifige  eum  (Joan,  xi) :  »  et  «  dixerunt, 
n  Eugo  cuge,  »  id   est,   bcne  benc,  «  viderunt  oculi 
nostri  »  de  isto  quod  optavimus. 

Ita  ipsi  mihi  fecerunt,  sed  tu  «  Domine  vidisti,» 
id  est,  cognovisti  eorum  ncquitiam,  et  moam  inno- 
centiam,  et  ido  «  ne  sileas, »  sed  profer  sententiam  : 
et  tu  «  Domine,  ne  discedas  a  me  ».  Quamvis  si 
securus  quod  Deus  non  discedat  ab  eo,  tamcn  quia 
nihil  scit  se  habore  ex  humanitatc,  orat,  ut  det  aliis 
exemplum  orandi,quia  nibil  prorsus  in  sua  huma- 
nitate  confldcre  debent. 

Dico  ne  discedas,  potius  «  exsurgere  et  intende 
judicio  meo,  »  id  est,  considcra  quale  judicium  sit 
factum  dcme^tudico  qui  es  «  Deus  meus»«Etquia 
si  solum  judicium  aspi^eret,  haberct  eum  furem 
quia  inter  fures  damnatus  est,  addit  :  «  ct  attende 
causam  meam,»  id  est,  totam  placitationem  consi- 
C  dcra,  scilicct,  quod  ego  semper  crga  eos  innocenter 
mc  habui,  tu  dico  qui  cs  «  Dcus  meus  ». 

Intende  in  causam  meam  et « judicame  socundum 
justitiam  tuam,»-id  est,  sccundum  hoc  quod  exigit 
justitia  tua,  «  Domine  Deus  meus,  et  non  super- 
gaudeant  mihi,  »  scilicct  «  non  dicant  in  cordibus 
suis,  Euge  euge  animse  nostro:  »  de  hoc  quod  re- 
tinuimus  euhi  in  morte,  nec  dicant  in  ore  «  dcvora- 
vimus  eum,  »  id  est,  dcstruximus  cum.  Hic  quo- 
que  non  dubius  dc  se  orat,sed  nobis  proponit  exem- 
plum.Hoc  non  dicant,  sed  potius  «  qui  gratulantup 
malis  meis,  simul  »  omnes  «  erubescant  et  reve- 
reantur,  »  id  cst,  timeant  et  honoront  me. 

Et  non  tantum  qui  consentiunt  facientibus  mihi 
mala,sed  etiam  «  qui  loquuntur  maligna  super  me, 
n  induantur  confusione  et  reverentia.  » 

Isti  erubescant,  sed  «  quivolunt  ju8titiam,»dcilicet 
imitari,  «ex8ultent»in  corpore,  et  in  anima«  lasten- 
tur  :  »  et  illi  «  qui  volunt,»  id  est,  diligunt,  petunt 
«  pacem  servi  ejus,»  id  est,illam  pacem  quam  ego, 
qui  sum  servus  ejus,  posui  inter  Deum  et  hominem. 
«  et  dicant  semper :  Magnificetur  Dominus»  de  pace 
illa  data  hominibus. 

Isti  magniflcent  Dominum  «  et  lingua  mea  modi- 
tabitur  justitiam  tuam,  »  id  est,  meditate  annun- 
tiabit,  et  non  tantum  justitiam  tuam,  sed  «  tota 
die  »  justitia  annuntiabit  «  laudem  tuam,  »  id  est, 
te  laudabilem,  sicut  de  creatione  cceli  Christus  in 


315 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMBNT.  BIBL. 


316 


propria  persona  laudem  Dei  annuntiavit,  et  etiam 
per  hos  hodic,  per  quos  loquilur,  ipse  annuntiatur. 
Quod  dicit  linguam  meditari,  quod  cordis  est  pro- 
prium  facere,  ex  unione  membrorum,  quod  cordis 
cst,  linguae  attribuit. 

IN  PSALMUM  XXXV. 
TiTULUS.  In  fineni  servo  Domini  David. 

«  Dixit  injustus.  »  Psalmus  iste  convenit  proprie 
prophetaB  David  servo  Domini  :  qui  bene  in  hoc 
psalmo  comprobatur  servus  Domini,  quia  in  hoc 
psalmo  ostendit  peccatorem  omnia  peccata  sua  non 
aDeo,  scd  ex  se  omnia  haberc.  Justum  vero  nihil 
justitiaB,  nisi  ex  solius  Dei  pietate  habere.  Psalmus 
dico  dirigens  in  finem,id  est,  Christum.  Materia  est 
justus,et  secundario  impius.  Modus  vero  talis  est : 
In  prima  parto  psalmi,  impium  cum  sua  accusatio- 
ne  describit.  Cum  enim  impius  diceret  :  Non  pos- 
sum  mo  abstinere,  quia  sic  sum  creatus,  talis  est 
mea  natura,  ostendit  eum  falso  queri  de  sua  na- 
tura,  et  corruptionem  non  a  sua  creatione,  et  na- 
tura,  sed  a  sua  voluntate  habere.  In  secunda  parte 
describit  justum  non  cum  sua  laude,sed  cum  laude 
Dei.  Justus  enim  nihil  boni  ex  se,  sed  omnia  bona 
ex  solo  Deo  hic  ostenditur  obtincre.  Intendit  autem 
nos  admonere,  ut  vitia  ex  nobis  esse,  bona  autem  a 
Deo  cognoscamus. 

Nolite  vos  excusare  de  peccatis  vcstris,  quia 
«  dixit,  >  id  est  deliberavit  quidam  «  ut  delinquat 
in  semetipso,  »  id  est,  non  cx  sua  natura,  non  ex 
coactione,  sed  cx  sua  voluntate  hoc  fccit,  nec  etiam 
attcnditDeumjudicemfuturumunicuiquesecundum 
merita,  et  hoc  est  «  timor  Dei  »  qui  omnibus  prsB- 
positus  est,  «  non  est  ante  oculos  ejus, »  id  est,  in 
sua  consideratione  utvel  inde  cogitet.Inhocmaxime 
notaturnequitiaipsius,quod  ex  voluntate  peccat,et 
nullatenus  timore  futuri  judicii  rcfrenatur. 

Bene  dico  quod  timor  Dei  non  est  ante  oculos 
ejus,  « quoniam  »  ipse  «  dolosc  egit  »  cum  diceret 
se  non  ex  sua  voluntate,  sed  ex  sua  natura  et  crea- 
tione,  ex  necessitate  pecoare,  quod  quidem  dolus 
erat,quia  licet  hoc  diceret,  tamen  in  sua  conscien- 
tia  ex  se  ipso  peccatum  esse  sciebat,et  hoc  tantum 
in  conspectu  hominum,quiahomincs  putabanteum 
verum  dicere,sed  in  conspectu  Dei  intantum  dolose 
egit «  ut  iniquitas  ejus  »  ab  ipso  eodem  « inveniatur 
ad»Dei  et  hominum  justorum  pertinere  «odium.» 

Iniquitatem  per  partes  CMoquitur^et  ostendit  ini- 
quitatem  ejus  ot  in  cogitatione  et  in  verbis  et  in 
actu.  Continuatio :  Bene  dico  iniquitas ejus,  quoniam 
f  verba  oris  ejus  iniquitas  et  dolus»natura:iniqui- 
tas,id  est,bIasphemiaB  contra  Deum,  et  dolus  est  in 
proximum,  quiaetiam  sibonadicat,  tamen  hoc  se- 
ductoriaintentione  facit :  et  ne  ille  per  ignorantiam 
se  excusaret,  ostendit  eum  incYCusabilem,  cum  di- 
cit,  anoluit  intelligere  cum  bene  ageret »  vel  in  ver- 
bis  vel  in  factis.  Dederat  enim  Deus  homini  ratio- 
nem,qua  quidquid  sibi  esset  agendum  posset  intel- 
ligere  :  et  liberum  arbitrium  restituerat,quo  posset 
divina:  gratiae  assentirc. 


A     Verba  sunt  iniquitas,  et  etiam  in  cognitione  esi 

■  iniquitasiethoc  est  «  iniquitatem  meditatus  estin 
cubili  suo,»  id  est,  in  corde  quod  cubile  ideo  dicitur, 
quia  sicut  in  cubili  suo  aliquis,  sic  in  corde  anima 
stultis  occupata  cogitationibus,  requiescit  :  et  non 
tantum  meditatur  iniquitatem,  sed  etiam  castitit» 
diutissime  immorando  «  omni  viae  non  bon(e»omni 
malae  operationi,  scilicet,  cum  furibus  furatus  est, 
cum  moechis  moechatus  est,  etc.Et  cum  natura  exi* 
gcret,  ut  ipse  in  se  et  in  aliis  mala  odiret,  «  mali- 
tiam  non  odivit,  »  et  hic  illius  nequitia  maxime  ag* 
gravatur. 

Hic  incipit  de  secunda  partc.  Gontinuatio  :  In 
justus  habet  ex  se  sua  peccata,  sed,  o  «  Domine,  mi- 
sericordia  tua  est  in  ccelo,  »  id  est,  misericordia  tua 

Y%  facit  aliquos  esse  coelos,  id  est,  justos^  qiiia  nemo 
per  se,  sed  omnes  per  te  habent  justitiam,  «et  eUam 
veritas  tua,  »  id  est,  cognitio  veritatis  protenditar 
«  usque  ad  nubes,  •  id  est,  sanctos  apostolos  :  qoi 
ideonubes  dicuntur,quoniam  pluunt  rorem  ccelestia 
gratiae  fidelibus,  ex  illis  nubibus  venit  ad  nos  illa 
cognitio  veritatis.  Misericordia  ex  Deo,  veritas  ex 
Deo,  justitia  etiam  ex  Deo :  et  hoc  est,  « justitia  tua,» 
id  est,  justi  sunt «  montes  Dei,»  id  est,  comparabiles 
montibus.Nam  sicut  in  montibus  sol  mane  relucet, 
et  inde  descendit  in  valles,  sic  cognitio  Dei  in  ipsis 
apostolis  reluxitf  et  ex  inde  ad  alios  homines  per 
eosdem  apostolos  descendit,  et  ne  per  montes  acci- 
piamus  elatos  hujus  sseculi,  addit  «  Dei.  »  Et  ne 
aliquis  diceret,  quare  hos  potius  elogit,  et  hos  re- 
probavit,8ubdit :  «judicia  tua  abyssus  multa,id  est, 

C  tantae  profunditatis,  quod  eam  nemo  potest  cogno- 
scere. 

Vcre  judicia  tua  abyssus  multa,  quia  tu  salva- 
bis  utrosque  et  rationales  et  irrationales  :  et  hoc 
est,  0  •  Domine,  »  tu  «  salvabis  »  spirituali  salva- 
tione,  tt  homines,»  id  est  rationales,  «etjumentai 
id  est  irrationales,  faciens  eos  rationales,  sicuti  fe- 
cisti  Paulum  :  vel  salvabis  corporali  salvatione,mi- 
nistrando  eis  necessaria  hujus  vitae,  et  etiam  mul- 
tis  aliis  modis  «  multiplicasti  misericordiam  tuam  • 
hoc  faciendo,  o  quemadmodum,t  id  est,  quantum 
multiplicasti  misericordiam  tuam.  Sciendum  quod 
licet  David  et  Apostolus  aliquid  cognovissent  de 
consiiio  Dei,  quare  quosdam  eligeret,  quosdam  re- 
probaret,  tamen  noluerunt  aperire,  quia  cognove- 

j)  runt  quod  hoc  potius  noceret  quam  prodesset. 
Tu  salvabis  homines  et  jumenta,  sed  illi  irratio- 
nales  male  utuntur  salvatione  tua  quia  non  sperant 
in  te  :  «  filii  autem  hominum,  »  id  est,  rationft- 
les,  «  sperabunt  in  tegmine  alarum  tuarum,»  quia 
sicut  pulli  non  possunt  nutriti,  nisi  sub  alis  ma^ 
tris,  sic  intelligunt  se  non  posse  subsistere  contra 
sestum  diaboli,  nisi  protecti  alis,  id  est,  misericor- 
dia  et  veritate  Dei.  Vel  ita  :  tu  salvabis  bonos  el 
rationales  spirituali  salvatione,et  ipsi  non  erunt  in- 
grati,  scd  sperabunt  in  tegmine  alarum  tuarum. 

Ipsi  sperabunt  in  te,  nec  fraudabuntur  a  sua  spe, 
quoniam  «inebriabuntur  ab  ubertate  domus  tu«,t 


317 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


318 


id  est  spiritualibus  donis^  quibus  abundat  domus  A 
tua,  id  est  Ecclesia.  Incbriabuntur  dicit  per  simile, 
quia  sicut  aliquis  inebriatus  solutus  est  acuris,  sic 
justus  per  Spiritus  sancti  habitationem  vacuus  est 
ab  appetitu  terrenorum,  et  etiam  «  potabis  eos,  » 
spiritu  sapientiae,  cui  nemo  possit  resistcre,  et  hoo 
est  quod  dicit  «  torrente,  »  «  spiritu  dico  vel  tor- 
rente  voluptatis  tus,  »  id  est  gratiae,  quia  gratui- 
to  das  illum  hominibus.  Vel  «  voluntatis  tua;,  » 
in  qua  mazime  delectaris,  quoniam  multum  tor- 
rens  tibi  placet. 

Dico  «  potabis  eos,  »  et  bene  poteris  «  quoniam 
apad  te  est  fons  vit®,  »  id  est  origo  totius  boni, 
«  et  in  lumine  tuo  »  id  est,  Ghristo,  scilicet,  in 
cognitione  tui,  juxta  illud  :  »  Qui  videt  me,  videt 
et  Patrem  {Joan.  xiv),  »  et  cum  vidcbimus  lumen,  ^ 
id  est  Patrem,  et  Spiritum  sanctum. 

Et  ut  possimus  videre  lumen  illud, «  prstende, » 
Don  illis  qui  volunt  te  scire,  sed  «  sitientibus  te,  » 
id  est  credentibus  in  te,  et  prstende  «  justitiam 
hts  qui  recto  sunt  corde.  » 

Et  ut  possim  pervenire  ad  lumcn  illud,  «  non 
yeniat  mihi  pes  superbio;,  »  id  est  affcctio  super- 
bis.  Per  superbiam  omnc  peccatum  accipimus, 
quia  in  omni  peccato  superbia  est,  id  est  contem- 
ptus  Dei.  Pes  singulariter  et  non  pluraliter  dicit, 
quia  qui  stat  in  superbia,  nunquam  stat  firmiter, 
sed  semper  est  pronus  ad  ruinam,  sicut  ille  qui 
stat  uno  pede.  Modo  oravit  quod  non  veniat  su- 
perbia,  id  est  efTectus  peccati  ex  se,  nunc  orat  ut 
alterius  suggestio  eum  ad  peccandum  non  moveat, 
dicens,  «  et  manus,  »  id  est  persuasio  «  peccatoris  C 
non  moveat  me,  »  a  bono  proposito. 

Dico  M  non  veniat  pes  superbi»,  »  quia  «  ibi,  » 
id  est  in  pede  superbiae  «  ceciderunt  qui  operantur 
iniquitatem,  »  et  inde  «  expulsi  sunt,  »  a  regno 
Dei,  et  postea  «  non  potuerunt  stare^  »  id  est  reg- 
nam  Dei  ulterius  obtinere. 

IN  PSALMUM  XXXVI. 

TiTULUS.  Jn  finem  Psalmus  David, 

«f  Noli  smulari.  »  Psalmus  iste  convenit  David 
prophet»  vel  cuilibet  justo,  dirigens  in  finem,  id 
esty  in  Christum,  sicut  et  csteri  psalmi.  Videns 
propheta  vel  quilibet  justus,  qui  hic  loquitur,  im- 
prios  prosperari,  et  justos  conculcari  ab  impiis,  et 
qtiod  qaidam  sinlplices  justi  invidcrent  potentiae  [) 
iUoramy  et  vellent  ulcisci  injurias  ab  eis  illatas, 
«liqaando  etiam  vellent  conformes  fieri  eis,  ponit 
contra  faanc  saluberrimam  doctrinam^  quam  Au- 
^stinas  saluberrimum  potum  nominat.  Materia 
est  jastas,  et  e  contrario  impius,  secundario  tamcn. 
Itfodas  est  talis,  quod  eam  materiam  sic  dividit. 
In  primis  agit  de  justo  :  admonendo  eum  ne  mo- 
Veatar  invidia  erga  impium,  vel  imitatione,  vel 
in,  in  intermiscendo  quaedam  dc  impio.  In  se- 
ounda  parte  ponitcjuid  impius  erga  justum  faciat, 
admonendo  ipsum  ut  patienter  sustineat.  In  tertia 
parte  ponitpr8emiajusti,cum  admonitione  etdam- 


natione  malorum,  per  quod  justum,  ne  malum 
velit  imitari,  deterrct.  Intentio  cst,  per  haec  omnia 
simplices  consolari,  ut  nullatenus  propter  impio- 
rum  nequitiam  vel  injuriam  moveantur. 

Veluti  si  dicat  propheta  vel  justus  ille  qui  lo- 
quitur  :  Frater  simplex  «  noli  aemulari.  »  yEmula- 
ri  dicitur  moveri  erga  aiiquem,  sive  ad  dilectio- 
nem,  sive  ad  invidiam.Unde  Apostolus  :  « ^EmuIor 
enim  vos  Dei  flemulationo  (//  ^or.xi).  »  Et  de  utro- 
que  hic  simplex  admonetur,  ut  neque  imitetur  mali- 
gnantes,  imitando  eorum  malitiam,  neque  invi- 
dendo  eis.  Noli  oemulari  dico  «  in  malignantibus, » 
id  est,  in  consideratione  malignantium,  id  est, 
malevolorum,  ut  vel  imiteris,  vel  invidias,  «  neque 
zelaveris,  »  id  est  persequaris  «  facientes  iniquita- 
tem. »  In  zelaro  quamdam  notamus  majorem  afleo- 
tionem,  quam  aemulari. 

Ponit  causam  quare  justus  simplex  non  debeat 
erga  malos  invidia  moveri  «  quoniam  tanquam  fe- 
num  arescet,  »  neque  hoc  differetur,  sed  «  ve- 
lociter,  »  fiet.  Feno  comparamus  potentes  hujus 
saeculi,  quia  sicut  fenum  floribus  ornatum  et  vi- 
ride  cito  arescit,  sic  isti  ornati,  et  viventes  in  glo- 
ria  hujus  saeculi  cito  deficiunt,  «  et  cito  decidunt, 
quemadmodum  olera  herbarum,  »  id  est,  olera  in 
horto  non  bcne  culto,  sed  agresti,  quibus  plebs 
inferior  comparatur,  qua;  et  si  viret  cito,  tamen 
deficit. 

Et  quia  cito  dcficiunt  haeo,  ideo  tu,  bone  homo, 
«  spera,  »  non  in  his  praesentibus,  sed  «  in  Domi- 
no,  »  «  et  fac  bonitatcm,  »  id  est,  plura  bona. 
Bonitae  enim  non  de  uno,  sed  de  pluribus  dicitur; 
«  et  »  sic  «  inhabita  terram,  »  id  est  Ecclcsiam, 
«  et  pasceris  in  divitiis  ejus,  »  id  est,  reficieris, 
sanctis  Scripturis  et  multis  spiritualibus  donis. 

Et  multis  «  delcctare  in  Domino,  »  quasi  re  tibi 
jam  lopida.  Ha3C  enim  consuetudo  est,  ut  si  quis 
accodat  ad  Dominum,  in  primis  quasi  durum  re- 
putet,  postquam  vero  consueverit,  in  eo  maxime 
delectetur  ;  delectare  dico,  «  et  ipse  dabit  tibi  pe- 
titiones  cordis  tui,  »  non  carnis  sed  spirituaies. 

Et  quia  aliqui  simplices  possent  dicere  :  Non 
possum  delectari  vel  sperare  in  Domino,  quia 
multa  habeo  peccata,  contra  hoc  salubre  dat  con- 
silium  :  «  Revela  Domino  viam  tuam,  »  per  con- 
fessionem  tuam,id  est  mala  opera  per  quae  incedis, 
et  his  rcvelatis,  «  spera  in  eo,  »  «  et  ipse,  »  Domi- 
nus  «  faciet  justitiam  tuam  »  tibi  scilicet  «  et  ju- 
dicium  tuum,  »  id  est  discretionem  dabit  tibi^qua 
seceinas  bonum  a  malo. 

Et  ne  diccret  aliquis,  Licet  haboam  hoc,  tamen 
semper  vilis  ero,  commcndat  hacc  dona, «  Dominus 
justitiam  faciet,  »  et  illam  «  educet,  »  de  tenebris 
hujus  vitae,  in  qua  obscura  ct  vilis  reputatur, 
«  quasi  lumen,  »  id  est  faciet  omnibus  lucidam, 
cum  dicent  mali  in  judicio  :  «  Nos  inscnsati  vitam 
illorum  aestimabamus  insaniam,  ecce  quomodo 
computati  sunt  inter  filios  Dei  (Sap,  v), »  «  etjudi- 
cium  tuum  educet  tanquam  meridiem,  »  id  est  in 


m 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  BPISG.  OPP.  PARS.  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


39S 


maxima  constituet  claritate,  ut  omnibus  apertum  A  ridebit  eum.  »  Bene  dico  irridebit  eum  w  qaoniam 


sit,  dico,  revela  viam  tuam,  ct  spcra  in  Domino, 
et  acceptis  donis  ab  eo,  semper  «  subditus  csto 
Domino,  »  id  est  famulare  ei  «  et  ora  eum.  » 

Et  ne  simplex  admonitus  sic  diceret :  Ecce  sive 
malignentur,  sive  mala  faciant  dum  justis  non  no- 
ceant,  non  movebor  erga  oos,  sed  si  prospercntur, 
non  nobis  mala  inferant,  quin  moveamur  cessare 
non  possumus  :  contra  quod  propbeta  item  ponit 
salubrem  admonitionem.  Dico  :  «  subditus  esto 
DominOy  et  si  impius  prosperatur,  noli  aemulari,  » 
nequo  imitando,  neque  invidendo  «  in  eo,  »  id  est 
in  consideratione  illius,  «  qui  prosperalur  in  via 
8ua,  »  id  est  mala  operatione,  quae  incedit  ad  in- 
teritum  :  et  «  in  hominc  faciento  injustitias,  »  id 
est  bonorum  persecutiones. 

No  ojmuleris  dico,  et  si  in  aliquo  modo  motus 
es,  dimitto :  et  hoc  est  «  desine  ab  ira,  »  etsilongo 
odio  motus  es,  desinc  :  et  hoc  est  «  derelinque  fu- 
rorem,  »  et  si  aliquando  furere  voluisti,  desine : 
hoc  est  «  noli  in  ®mulari,  ut  maligneris.  » 

£t  ideo  dico  noli  malignari,  «  quoniam  qui  mali- 
gnantur,  exterminabuntur,  »  id  est  ct  malevoli,  ct 
mcda  facientes,  scilicet,  extra  terminum  supernse 
Jorusalem  ejicientur.  «  Sustinentes  autem  Domi- 
num,  » id  ost  cum  longanimitate  mala  hujus  vitae 
tolerantes,  Dominum  remuncratorem  attondentes 
«  ipsi  haereditabunt  terram,  »  id  est,  haereditario 
Jure  coelestem  possidebunt  patriam. 

Dico  haereditabunt  patriam.Etne  aliquisdiceret: 
Quis  tam  diu  poterit  sustinere?  dicit:  «  et  adhuc 


prospicit  quod  veniet  dies  ejus,  »  id  e8t,judicium. 
Judicium  nominat  diem,quia  ibi  erunt  omnia  ma 
nifcsta  quasi  in  dio. 

Merito  irridebit  eos  Dominus  quoniam  «  pecca* 
torcs  gladium,  »  id  est  mala  opera  sua  «  evagina- 
vcrunt,  »  scilicct  de  cogitationibus  suis,  ubi  abs- 
condita  erant,  in  manifestum  deduxerunt  :  sicut 
aliquis  gladium  suum  evaginat,  et  etiam  <(  inien- 
derunt  arcum  suum,  »  id  est  dolos  suos,  quibus 
occulte  vulnercnt  sicut  aliquis  occulte  arcu  ferit. 

Ad  hoc  intenderunt  arcum  «  ut  decipiant  paupe- 
rem>  »  id  est  simplicem,  qui  nondum  satis  perfe- 
cit  in  cognitione  Dci  «  et  inopem,  »  eumdem  acci- 
pe,  qui  inops  dicitur,  quia  passibilis  et  mortalis^ 
j^  ct  multis  oppressus  miseriis  hujus  mundi,  ad  hoe 
evaginatur  gladium  «  ut  trucidant  reotos  cdrde.  » 

Ipsi  evaginaverunt  gladium  et  «  gladiua  eorum 
introt  in  corda  ipsorum,  m  id  est,  dufn  oeoidunt 
sanctos,  occidantur  et  ipsi  interius  «  ei  arcus  eo* 
rum  confringatur,  »  id  est  dolus  ejus  inefficax  har 
beatur,  ne  bonos  possini  decipere,  et  sibi  oonfor- 
mes  efTicere. 

Haec  omnia  faciet  tibi  impius,  et  etiam  oum  ta 
eris  pauper,  ille  prosperabitur,  sed  iu  omnia  pa- 
tienter  omnia  sustine,  quia  «  melius  modicum 
justo,  »  id  est,  sua,  modicitas  et  paupertas  «  su- 
per  divitias  peccatorum  multas.  » 

Et  bcne  dico,  melius  est  «  quoniam  braehia,  » 
id  cst^  fortitudines  et  potestates  «  peccatorum  con- 
rentur,  »  id  est  destruentur,  et  inutilia  omnino  in- 


pusillum,  »  quasi,non  deficias  sustincndo,  tcmpus  C  venientur :  «  justos  autem,  »  quamvis  modicos  et 


enimbrevo  est,  nedum  vita  hominis.  Dico  sustinc 
pusillum  «  (^  non  erit  peccator,  »  non  quod  pec- 
catoris  substantia  pereat,  sed  non  erit,  id  cst,  pec- 
care  non  poterit  :  et  concodatur  quod  tunc  «  quae- 
ras  locum  ejus,  »  id  est,  an  aliquo  modo  in  alia 
vita  peccator  sit  neccssarius  «  et  non  invenies.  » 
In  hac  vita  tantummodo  peccator  est  neccssarius, 
in  qua  per  eum  justi  examinantur. 

Dixerat  quia  sustinentes  Dominum  haereditabunt 
terram:  nunc  dcterminat  quomodo  sustinentes^sci- 
licetnon  qui  inviti  et  murmurantes,  sed  qui  in  man- 
suetudine  et  simplicitate.  Ad  hoc  continuatur  :  lo- 
cum  peccatoris  non  invenics  inaliavita.«  Mansucti 
autem  vita.  »  «  Mansuoti  autem  haereditabunt  ter- 


pauporos  «  confirmat  Dominus,  »  in  bono  propo- 
sito,  et  spc  futurae  boatitudinis. 

Et  bene  dico  confirmat  justos  :  falsa  namqiie  oo- 
rum  sententia  est,  qui  putant  Dominum  non  cog* 
noscere  liaec  quae  aguntur  in  hac  vita,  quia  «  Do- 
minus  novit  dies  immacuiatorum,  »  «r  et^  »  ipse 
Dominus  «  erit  haereditas  eorum,  »  id  est,  justo- 
rum  «  in  aeternum,  »  Dominus  dicitur  hsreditas 
justorum,  quia  sicut  haereditas  pascit  et  sustentat 
possessorem,  sic  Dominus  in  has  vita  suis,  et  taii- 
dem  in  alia  vita  omnimodo  erit  refectio. 

Et  ideo  «  non  confundentur,  >►  imo  toluntas  eo — - 
rum  implebitur  «  in  tempore  malo,  »  id  est,  indie 
Judicii,  quod  malum  erit  impiis^  qui  tune 


ra.m  »  viventium,  «  ibi  dclectabuntur  in  multitu-  n  buntur  in  aeterna  damnatione,  tuno  justi  ibom  con 


dine  pacis.  »  Ibi  in  seternum  viventes,  nec  a  dia- 
boIo,ncque  acarne  sua  aliquo  modo  impugnabun- 
tur,  nec  aliqua  penitus  inquietudine  turbabuntur. 

De  secunda  parte  incipit,  mansueti  delectabun- 
tur  in  pace,  sed  interim  in  bac  vita  «  peccator  jus- 
tum  observabit,  »  diligenter  vitam  ipsius  inquiret, 
attendcns  si  in  aliquo  oi  nocere  possit :  et  cum 
nihil  possit  contra  eum  ratione,  quasi  bestialis 
«  stridobit  super  eum  dentibus  suis,  »  id  est,  livi- 
dis  corrosionibua  et  dctraclionibus. 

Sic  stridebitpeccatorsuperjustura;  tu  autcra,vir 
bone,  ne  cures,  sod  deride  eum  quia  «  Dominus  ir- 


fundentur,  et  in  hac  vita  plene  a  Deo  refkiuntnr^ 
quod  est  «  diebus  famis,  »  id  esl,  in  vita  hao  qok^ 
esuriuntsancti  et  sitiunt  justitiam  «  saturabilntHrN^ 
spirituaiibus  cibis,  e  eontrario  Het  peccaierth«s,ei9 
hoc  sub  probatione  ponit;  sic  justi  non  coi^funden- 
tur  in  temporemalo,quia  soli  peocatores  peribunt.' 
Tunc  quidem  peccatores  peribunt  In  hac  yora 
vita  «  inimici  Domini, » id  est,ipsi  pecoafores  «  moz 
ut  honorificati,  »  id  est,  habiti  in  reverentia  «  et 
exallaLi  fuerint.  »  pcr  pot^ntias  ct  dignitates  «  de- 
flcicntcs,  »  assidue,  et  hoc  est  «  deficienii»  pmtlflr 
tim  enim  deficiunt,  labendo  quotidie  in  graviorade- 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


322 


Hota  «  qnemtidmodtim  fumus.  >  Sicut  cnim  fumus  A 
quanto  altius  ascendit,  tanto  magis  altonuutur  ct 
deflcit  :  sic  mali  quanto  altiores  occupant  scnten- 
tias,  tanto  magis  a  bono  deficiunt.  Per  multas  par- 
tes  ostendit  quod  melior  est  modicitas  justi  quam 
divitia  peecatorum. 

Ecoc  penit  causam  quare  peccator  dcficiat  quia 
»  mutabilur  peccator  »  a  Deo  «  et  non  solvet.  Mu- 
tuamur  quidem  a  Deo  quidquid  habcmuSyqua;  benc 
solvit  qui  ad  hoc  utitur  donis  Dci,  ad  qus  Deus 
instituit :  ut  si  habeat  divitias,  dispenset  cas  pau- 
peribuB,  et  in  ceBteris  donis  similitcr :  peccator  non 
solvit,  justus  autem  bene  solvit,  scilicet  «  miscro- 
tor,  (c  id  est,  pia  afTectione  erga  afOictos  movctur, 
qaod  utique  satis  illi  est,  qui  non  habet  quod  tri- 
buat.  JuBtus  autem  miseretur«et  etiam  retribuct,»  j^ 
91  quid  habet. 

Ideo  miBeretur  et  etiam  rotribuet,*  quoniam  be- 
nedicentee  ei,  »  «  Domino,  id  cst,  gratias  agcntes, 
solventes  ea  qus  a  Domino  mutuati  crant :«  ha^re- 
ditabunt  terram,  »  viventium  :  ■  maledicentcs  au- 
tem,  »  id  eet  non  agentes  illi  Domino  dignas  gra- 
tias  de  acceptis  muneribus  «  disperibunt.  » 

Bene  dico,  quod  justi  hsreditabuntterram,quod 
eis  pcr  hoc  eveniet,  quia  a  Domino  diriguntur 
opeFa  eorum  :  hoc  dicit :  «  gressus,  »  id  est,  af- 
fectiones  et  opera  «  hominis  »  bene  ratione  utentis 
«  dirigontijr,  »  id  est,  rocti  inveniunturu  apud  Do- 
minum, »  id  est,  in  dispositione  Domini  :  sicut  si 
dioeretttr  de  aliquo  potentes,qui  bene  disponeret  de 
alique  apud  eum  beneopera  ipsius  diriguntur :  Do- 
minus  dirigit  gressus  justi  «  et  viam,»id  est,vitam  C! 
lM)nam  istiue  justi  directi  «  volet  »  Dominus.  Vcl 
«  yiflu»,  »  id  est  prfficepta  et  institutiones  cjus  Do- 
mini  volet  sequi  ilie  homo.Vel  «  viam,»id  est  bona 
opera  qus  fecit  Ghristus. 

Ideo  cum  ceciderit,  id  est  peccaverit,  homo  ille 
•  non  coUidetur, »  id  est  neque  criminaliter  pccca- 
bit,  neque  in  venialibus  permanebit,«  quoniam  Do- 
minus  supponet  manus  suas,»idestauxHiumsuum 
quo  suetineatur.  Habct  alia  translatio :  quia  Domi- 
X1U8  confirmat  manum  ejus  :  secundum  quod  ita 
legetur  :«Cum  ceciderit  »  corporaliter  scilicct,cum 
occidetur  et  flagellabitur  «  non  collidetur,  »  in 
animo,  id  est,  non  peccabit  in  animo,  «  quia  Do- 
minus  confirmat  manum  ejus,  »  id  est  operatio- 
nem  cju9;  D 

B6nedico,quod  non  collidetur  quiaego  vidii  justum 

custoditum  aDomino  in  omni  tempore,et  dum  justi- 

Ua  juvenis  esset,  et  parvula,  et  dum  perfecta,  et 

dnm  in8enio:si  loquatur  totum  corpus  sanctorum : 

quasi  diceret  :  «  Junior  fui,  »   id  cst  juvenis,  ut 

in  tempore  Abel  et  aliorum,  quando  justiti&  per 

solam  legem  naturalem  colebatur  aliquantulum, 

adulla  fuit,cum  legem  scriptam  rccepit,  et  in  tem- 

poregrati»  perfecta  fuit :  probat  quia  junior  fuisset, 

dieeos :  «  etenim  senui,  »  id  est,  ad  reverendam 

statem  vem;id  est;ad  tempus  illud  in  quod  frigescit 

clnritft^^ratdtbrum,  sicut  futurum  est  in  tempore 


Antichristi.Si  loquatur  unus  solusjustus,dicit  t  ju- 
nior  fui,  »  id  est,  similis  sum  illis  primis  justis 
M  et  senui, »  id  cst  similis  sum  illis  novissimis  ju- 
stis,  in  quorum  temporc  crit  justitia  in  decrepita 
ffitate  :  non  quod  justi  dcficiant,  sed  in  multis  qui 
justi  videbantur  frigescit  charitas.  Sic  se  com- 
parat  Apostolus  illis  novissimis,  ubi  dicit :  «  Nos 
qui  vivimus,qui  residui  sumus,  rapiemur  in  nubi- 
bus  obviam  Christo  in  aera(/  r/i^*.iv).»Dico  juvenis 
fui  et  senui,«et  in  nullo  tcmpore  vidi  justum  dere- 
lictum  »  a  Domino,  quin  conforret  ei  Dominus 
spirituale  auxilium  :  «  nec  semen,  »  id  est,  opera 
«  cjus,  »«  quajrcns  panem,»  id  est,  indigens  pane^ 
scilicci  spiritali  vivificatione.  Custodit  enim  Domi- 
nus  fidelcs  suos^  et  eorum  opcra  viviflcat,  et  sibi 
placere  facit. 

Idco  Deus  non  derclinquit  justum  suum,quia  ta- 
lem  se  exhibet  quem  Dominus  digne  respicere  de- 
bcat,scilicet«tota  die,>id  est  assiduas  «  miseretur» 
pia  afTectione^  t  et,  »  si  quiJ  habet«  commodat,»id 
est  tribuit  ncccssitatcm  patienti.Commodat  proprie 
dicit,  quia  qui  dispensat,sibi  rcddi  exspectat,non  a 
pauperc,sed  a  Domino  :  et  quia  justus  itacommo- 
dat,  ideo  «  semcn  illius,»id  est  bona  operatio  illius 
«  in  bencdictione,»id  cst  in  incrcmcnto«erit,»H«c 
cst  enim  manifcsta  vcritas,  quod  si  quis  libere  dis- 
pensat  aliquod  bonun  sibi  a  Deo  commissum.tanto 
magis  abundat  in  eodem  :  ut  si  quis  doceat  alios, 
vcl  bona  sua  in  eleemosynas  distribuat.  Unde  Apo« 
tolus  monens  ad  eleemosynas  dicit :  «  Et  augebit 
incrementa  frugum  justitiae  (/  Cor.  ix).  » 

Et  quia  Dominus  ita  facit  justis,  idco  tu  frater 
simplex^  «  dcclina  a  malo, »  et  quia  non  sufficcret 
cessarc  a  malo,  nisi  ficret  bonum,  subdit  :  «  et  fac 
bonum,  »  et  sic  t  inhabita  »  ccBlum  c  in  saeculum 
sa^culi,»  id  cst  in  ffitcrnum.  Habitant  quidcm  justi 
in  hac  vita  spe  caclum^  quod  possidebunt  in  alia 
vita  in  re. 

Dico  fac  honum,et  facere  dcbes, «  quia  Dominus 
amat  judicium,  » id  est  discretionem,qua  separent 
justi  bona  a  malis  :  et  ipse  Dominus»non  derelin- 
quet »  in  hac  vita  t  sanctos  suos,  »  imo  «  conser- 
vabuntur,  »  duceado  «  in  ajternum.» 

Ex  quo  dixi  junior  fui,  incipit  pars  tertia.  Dico, 
conservabuntur  ot  obtincbunt  illam  hsreditatem  ad 
quam  conservabuntur ;  et  hoc  habemus  interposito 
versu  ubi  dicitur:Justi  autem  haBreditabunt  terram 
viventium,  et  hoc  non  ad  tempus,  sed  ffiternaliter. 
Quod  dicit,  et  habitabunt  in  sfficulum  sfficuli  super 
cam,supcrius  bencdixit,  quia  possessores  etDomi- 
ni  crunt  terr®  illius. 

Interposuit  de  impiis,ut  per  pcenam  eorum  detcr- 
rcat  justos.  Continuatio  :  Justi  conservabuntur  in 
ffiternum,  sed  impii  punientur  in  ffiternum,  «  et  se- 
men,  »  id  est  opera,«  impiorum  peribit,» quia  nul- 
lam  conferet  utilitatem.  Justi  autem  hffireditabunt 
terram,etc.Dixit  quod  Dominus  illam  hffireditatem 
dat  sanctissuis.modone  aliquis  parvipenderet  eam^ 
describit  eam  et  dignam  ostendit.  Continuatio  : 


323  HAYMONTS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS.  I  —  COMMENT.  BIBL.  334 


Sancti  haereditabunt  terram  quae  est  valde  digna,  A 
quia  ibi«os  justi,»id  cst  cor  quod  ideo  os  nominat, 
quia  aperitur  sicut  os,  et  Deus  implet  illud,«mcdi- 
tabitur  sapientiam,»  non  dubiam  cogitans,sed  cer- 
tam  habens  de  Dei  cognitione,  «  et  lingua  ejus,»id 
est  affectio« loquetur  »  modo  suo  :  laudabitDeum, 
scilicet,  de  sua  restitutione. 

Et  etiam  ibi  «  lex,  »  id  est  voluntatc«Dei  ejus,  » 
qui  dicitur  Deus  cjus,quia  muita  bona  fecit  ei :  erit 
«  in  oorde  ipsius,  »  id  est  in  voluntate  ipsius.  Ea 
enira  volet  ibi  ju8tus,qu8B  sciet  Deum  velle  :«et  non 
supplantabuntur,  •  id  est  impedicntur  «  gressus 
ejus,  »  id  est  affectiones  et  opera  ejus  quin  im- 
pleantur  omnes  affectiones  ejus. 

Nec  etiam  erit  ibi,  qui  vclit  supplantare  gressus 
ejuSfid  est  ju8ti,quia « pcccator,»diabolus  vel  homo,  g 
«  considerat  et  quaerit»  invidiosa  affectione«mort,i- 
ficare  eum.  »  Invidia  quidem  tormentum  anima- 
rum  eorum  erit,  qui  invidia  in  hac  vita  peccave- 
runt. 

Peccator  qusrit  mortificare  justum,  «  Dominus 
autem  non  derelinquet  eum,»  justum,«  in  manibus 
ejus,  »  id  est  voluntate  vel  pcccatoris  potestate,  ut 
possit  justum  damnare  «  ncc»ipse  Dominus«dam- 
nabit  eum,  »  justum«cum  judicabitur,»id  estdam- 
nabitur  impius  «  illi,  »  id  cst  ad  honorcm  justi. 
Recipit  enim  vindictam  justus,  cum  damnabitur 
impius. 

Possumus  et  ita  legcre  praBdicta :  Ideo  justi  hffire- 
ditabunt  terram,  quia  in  hac  vita«  os  justi  mcdita- 
bitur,»  studiose  «  sapientiam, »  id  est  cognitioncm 
Dei  «  lingua  cjusloquetur  judicium  »  ad  litteram  :  C 
«  lex  etiam  Dei  ejus,  »  id  est  praecepta  ejus,  erunt 
«  in  corde  ipsius,  »  id  est  in  voluntaie  cjus,  id  est 
volet  legem  ei  implcrc«  ct  non  supplantabuntur  gres- 
«  8US  ejus,»justi  scilicet,  id  est  non  potcst  impediri 
quin  impleataffcctioncsejus,nec  deestqui  vclit  sup- 
plantare  :  quia«consideratpeccator  justum,»ide3t 
diligenter  attcndit,an  in  aliquo  possit  impedire  eum 
«  et  quaerit  mortificare  eum  »  voluntate  et  opere. 
«  Dominus  autem  non  derelinquet  cum,»justum,«in 
manibus,  »  id  est  in  potcstate  «  ejus  »  peccatoris, 
«  nec  »  ipse  Dominus  «  damnabit  cum,  »  justum, 
«  cum  judicabitur  illi,  »  ut  supra.  Vel  «  damnabit 
cum  justus  judicabitur  illi,  »  id  est  ad  voluntatcm 
peccatoris.  Licet  enim  justus  aliquando  ab  impiis 
flagelletur,  occidatur,  et  aliis  modis  judicetur,  ta-  r\ 
men  non  damnat  eum  Dominus,  scd  servat  illae- 
8um  interitus. 

Et  quia  Dominus  ita  custodit  justos,  ideo  tu 
«  exspecta  »  per  longanimitatem,  dum  et«  custodi 
vias,  »  id  est  prajcepta  «  ejus  »  «  et  ipse  Dominus 
exaltabit  te  »  dando  virtutes  «  ut  haereditate  capias 
terram  »  viventium  :  nisi  enim  ita  exaltaretur  ho- 
mo,indignus  esset  capero  rem  tuam  arduam,quam 
terram  de  qua  simpliciter  modo  credis  «  videbis 
cum  peccatores  perierint.  » 

Et  bene  dico  quod  peccatores  peribunt,quia  ergo 
«vidi  impium  8uperexaltatum»super  aliquos  mino- 


res.  «  et  elevatum  sicut  cedros  Libaui,»id  est  tran- 
scendcntem  alios  potentcs  in  altitudinc  hujus  8©- 
culi,  sicut  cedrus  Libani  alias  in  altitudine  supe- 
rat  arbores. 

Vidi  sic  exaltatum,«  et  transivi  »  haec  prssentia, 
et  praedidi  mentis  affectiono  et  agilitate  futura:«et 
ecce  »  ibi  «  non  erat  »peccator«  et  quaesivit  eum, » 
id  est  diligentcr  consideravi  quareibi  non  esset«et 
Don  est  inventus  locus  ejus,  » id  es  cognovi  quod 
non  habeat  locum. 

Et  quia  ibi  impii  non  habentIocum,ergo  ut  ibi  tu 
possis  habere  locum«custodiinnocentiam, »  custodi 
bene  dico  :  quia  multi  malis  persuasionibus  vo- 
lunt  eam  tibi  furari  «  et  vide  aequitatem,  »  id  est 
aequum  cognosce  te  semper  puniendum  ad  tuam 
examinationem  :  ideo  videt  aequitatem  «  quoniam 
homini  pacifico,  »  id  est,  patienter  portat  adversa 
hujus  vitae,  et  sibi  debitat  deputat,  «  suni  reli- 
quiae,  »  id  est  vita  aeterna,  quae  sibi  in  posteniin 
reservatur.  Vel  «  reliquiae,  »  id  est  bona  fama  post 
mortem. 

Justis  suntreliquiae,«injustiauteiQ  disperibunt,» 
id  est  damnabuntur«simul  reliquiae  impiorum  inter- 
ibunt.  »  Impii  relinquunt  sibi  s^^iCundum  praesum- 
ptionem  suam  vitam  post  roortem,quae  reliquiaein- 
teribuut  eis,quia  nullo  modo  vitam  aeternam  babe- 
bunt,  vcl  rcliquiae,  id  cst  fama,  domus  et  cstera 
quae  relinquunt,  interibunt,  id  est  destruentur. 

Modo  ne  diceret  simplex  admonitus,  SuflQcientes 
habeo  causas  quare  bene  agere  debeo  et  impium  su- 
stinere,  non  possum  autem  :  ostendit  ei  propheta 
non  dcesse  potentiam,  ut  sic  dicatur  :  Injusti  per- 
ibunt,isalu8  autem  justorum,»id  est  remissiopeo- 
catorum,  id  est  potestas  bone  operandi  est  «  a  Do- 
mino,  M  «  et  »  ipse  Dominus  est«  proteclor  eorum 
in  tempore  tribulationis,  »  id  est  in  hac  vita,  ne 
Isedantur  telis  iniraici. 

«  Et  abundat  eos  Dominus»ad  bene  operandum, 
«  et  liberabit  eos  »  «  a  poenis  exterioribus^  ut  jam 
nuUo  modo  vexentur  etiam  in  corpore  :  «  et  eripiet 
eos  a  peccatoribus  »  cum  ducet  eos  de  vita  hac  : 
«  et  salvabit  eos  »  aeterna  salvatione,  propter  hoc, 
quia  speravcrunt  in  eo.  » 

IN  PSALMUM  XXXVII. 
TrruLUS.  In  finem  psalmiis  David  in  rememoraiione 

sabbati. 

«  Domine,  ne  in  furore.  »  Psalmus  iste  convenit 
David  prophetae  vel  alii  pcenitenti,  habitus  in  reme- 
moratione  sabbati,id  est  aeternae  requiei,ctgus  cum 
memorem  se  facit  pocnitens  qui  hic  loquitur^multis 
te  afnigit  modis,ut  ad  illam  pervenire  possit,psal- 
mus  dico  dirigens  nos  in  finem,id  est  in  Ghristum. 
Habent  quidam  libri,  in  commemoratione  peccato- 
rum.  Est  enira  in  hoc  psalmo  materia  poenitens, 
multis  quidem  affectus  miseriis  pro  peccatis  suis. 
Modus  est  talis  :  In  prima  parte  orat,quod  sio  pur- 
getur  per  miserias  quas  hic  sustinet,  ut  post  hanc 
vitam  nihil  patiatur.In  secunda  parte  enumerat  mi- 
serias  quas  hic  sustinet.  In  tertia  parte  ostendit  se 


325 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


326 


nunquam  Deum  inier  tot  mala  deseruisse,  sed  scm-  A. 
per  in  eo  sperasse^et  ad  graviora  patiendum  sc  pa- 
ratum  esse.  In  fine  ponit  in  conclusione  quamdam 
exsultationem  de  impetrata  venia.Intendit  nosadmo- 
nere,  non  ut  timeamus,  sicut  fecit  in  alio  pccniten- 
tiali  psalmOySed  ut  jam  patienter  sustineamus  qu£P- 
cunque  mala  ad  purgationem  peccatorum^ac  si  ita 
moneret  poBnitens  qui  loquitur. 

Noli,  frateryrogare  Deum,  ut  mala  h^jus  vitae  re. 
moveat  a  te,  sed  per  haec>  aeterna  rcmoveat  excm- 
plo  mei,qui  non  de  istis  oro,  sed  de  illis,sic  :  «  Do. 
mine,  ne  in  furore  tuo  arguas  me.  »  Legatur  istud 
sicut  in  alio  psalmo  expositum  est. 

Nec  debes  post  hanc  vitam  arguere,  quoniam  in 
hacvitamulta  mala  sustineo.Hoc  dicit,  «  quoniam 
sagitts  tuflB,»  id  est  pconffi  illae  peccaiorum  quas  in-  ^ 
fixisti  Ads.Minaius  est  enim  Deus  Adfie,quasi  arcu 
intenso  :  «  In  quacunque  die  comedoris  de  ligno 
scienti®  boni  et  mali,  morte  morieris  {Gen.  ii).  • 
Eo  autem  infringente  obedientiam,  sunt  ei  infix® 
sagittffi  Dei,  sciiicet,  factus  est  mortalis  et  paiiens 
peccatiyquffi  manent  ecclesise  in  filiis  Adae,  de  qui- 
bus  pcenitens  bic  dicit,  infixae  sunt  mihi,  et  iu,  Do- 
mine,  non  extraxisii  a  me  sagiitas  illas,  nec  allevia- 
sti,sed  «  confirmasti  >  quasi  magisier  supra  in  cor- 
rectum  discipulum  «  manum  tuam,  »  id  esi  vindi- 
ctam  tuam  «  super  me,  n  id  est,per  illa  mala  com- 
primens  me. 

Etinterimconfirmasti  manum  super  me,quodjam 

•  non  est  sanitas  in  came  mea^»  quia  omnibus  ma- 

lis  est  caro  mea  possessa,  ut  fame,  et  lassiiudine, 

et  aliis  hujusmodi^  non  est  saniias  mihi  dicOyCi  hsc  C 

t  a  facie,  »  id  est,  a  praesentia  «  irae,  n  id  cst,  vin- 

dictffi  ci  tus,  •  habens  quidem  in  prsesenti  conside- 

ratione  vindictam,  quam  faciurus  est  do  peccatis, 

nullam  cami  mese  quffiro  quietem  ;  «  non  est  pax 

ossibus  meis,»  id  cst,  robora  animae  conturbaniur» 

et  indenon  accuso  te,Domine,  sed  hsec  tota  turbatio 

est  mihi  «  a  facie,»  id  est  propter  prffiseniiam  «  pcc- 

catorum  meorum.»  Gonsiderans  enim  peccata  sua^ 

limens  vindictam  Dei  pro  peccatis  illis,  conturbaiur 

et  in  corpore  et  in  anima. 

Bene  dico  turbor  pro  pcccaiis,  quia  mea  peccata 
multa  sunt,hoc  est, «  quoniam  iniquitates  me(c  su- 
pergressffi  sunt  caput  meum  »  et  sibi  subjeccrunt 
znentem  meam,  «  et  sunt  gravatae  super  mc  sicut 
onus  grave.»  Sicut  enim  onus  grave  poriantem  de-  n 
primit,  sic  istffi  iniquiiates  deprimunt  animum. 

Hic  incipit,scilicet,enumerare  miserias  quas  sus- 

tinet,  quas  simul  in  praesenii  versu  comprchcndit. 

Ideo  dico  quod  supergressae  sunt,  quia  «  cicatrices 

mes  putmemnt  et  corrupise  sunt.  »  A  similiiudine 

dicit :  quia  sicut  cicairices  prius  puircscunt,postca 

rumpiiur  caro,sic  peccaia  sanata  in  bapiismaie  pu- 

trescunt,  quando  cogiiamus  ea  renovare  :  corrum- 

puntar,  quando  ad  acium  perducimus.  Habcnt  ali- 

^ui  libri  :  corrupi®  sunt  et  putruerunt,  et  tuno 

^t  conversus  ordo,  quia  prius  corrumpuniur  cum 

dicttntur  ad  actum,  deinde  putrent  cum  aliis  dant 


cxcmplum  peccandi,  sicut  vulpera  cormmpuntur 
prius,  dcindc  omittunt  fctorem.  Putrueruni  dico 
«  a  facic  insipicniiaj  mcae,»  id  csi  proptcr  sapientiam 
(insipientiam)  meam,  quae  mihi  semper  prffisens  est. 

Et  in  ianium  puirueruni,quod  ego  «  miser  factus 
sum,»  id  csi  miscrum  me  reputans  «  et  curvatus, » 
id  csi  jam  non  respicicns  ccelum  sicut  deberem,sed 
solahaecierrena  sicut  bruium  animal,  curvatus  dico 
mea  repuiatione  «  usqucinfinem,»  id  est  in  tantumy 
quod  nulla  bestia  sit  magis  iurbaia^quam  ego  mea 
reputatione.  Vcl  ita  :  Quia  sic  putruemnt  cicairices 
meae,  ideo  miscr  factus  sum  sicut  portans  multas 
miserias,  sive  ego  mihi  ipse  faciam,  sive  aliunde 
mihi  inferantur,  et  in  ianium  miser,  quod  ego  cur- 
vatus  sum,  id  est,  deprcssus  pondero  miseriarum 
usque  in  finem  vitae  mcae,  vel  usque  in  finem^id  est, 
in  tantum  quod  nullus  jam  potest  deprimi  ultrame 
aliquibus  miseriis,  et  quia  sic  sum  factus  miser  et 
curvaius,  ideo  «  tota  dic,  »  id  est,  assidue  «  con- 
tristatus  ingrcdiebar  »  dc  tristitia  in  trisiitiam.Vel 
«  ingredicbar,  »  id  est,  convcrsabar  inier  homines 
contristatus. 

Idco  quidom  conirisiatus  ingrcdicbar,non  proali- 
quo  damno  teraporalis  rei,  sed  «  quoniam  lumbi 
mei,  »  id  esi,  fragiliias  mcae  carnalitatis,  «  impleti 
sunt  illusionibus,»  id  est,  dcccptionibus  diaboIi.Pcr 
lumbos,  ubi  scdes  libidinis,  id  esi^  carnalis  volu- 
piatis,  accipimus  quamcunque  carnis  voluptatem, 
et  in  iantum  sunt  lumbi  mei  impleti  illusionibus, 
quod  jam  «  non  est  sanitas  in  carne  mea,  »  id  est 
nullum  genus  voluptatis  est  in  quo  non  sim  illusus. 

Et  quia  iia  sum  illusus,  ideo  «  afflictus  sum  »  in 
corpore  «  ct  humiliaius  sum  »  in  anima  «  nimis, » 
id  cst,  valde,  et  ciiam  gemcbam  in  corde  meo,  «  et 
ab  illo  gemiiu  cordis  mei  rugiebam,  »  id  est  pro- 
rumpebam  in  rugitum,  id  csi  cum  magno  desiderio 
in  clamorem,  sicut  leo  rugit,  cum  aliquam  escam 
desiderat. 

Ego  rugiebam,  «  et  omne  desidcrium  meum,  o 
Domine,  est  anie  ie,  »  id  csi  nihil  desidero  nisi  quod 
iibi  placci,  «  oi  gemiiusmeus  non  est  ateabscon- 
diius,  »  imo  iibi  bene  cognitus,  et  a  te  probatus. 

Bcne  dico  gemiius,  quia  tanius  esi  gcmiius  mihi, 
quod  «  cor  meum,»  id  est  anima  mca,  «  conturba- 
tum  esi,  »  et  quod  cor  sit  turbaium  osiendit,  di- 
cons  viriuiem  animi  .defccisse  et  rationem,  et  hoo 
est  «  dcrelinquit  me  virtus  mea,  »  id  est  fortiiudo 
animi  sic  defccit,  quod  jam  nihil  tolerare  poiest  : 
«  et  etiam  lumen  oculorum,  »  id  esi  raiio  «  non  est 
mccum,  ct  ipsum  »  quamvis  mihi  naturale  essei,vel 
»  ipsum,  »  id  csi  quantulumcunque  erat,id  cst  pep- 
didi  discrctionem  boni  et  mali. 

«  Et  ad  cumulum  omnium  maIorum,araici  mci,>r 
id  cst  illi  qui  mihi  pio  ac  fidcli  amore  puiabantur 
essc  conjuncii  sine  aliqua  cognatione  carnis,  et  qui 
mihi  solaiio  csse  dcbuissent,  «  et  proximi  mei »  so- 
cundum  carncm  «  appropinquaveruntMpaulatim  ao- 
cedendo  «  adversum  me,  et  stetemnt,  id  est  perse- 
veraverunt  erga  me  in  malis  actibus. 


3» 


HATMONIS  HAXBERSTAT.  BPlSCi.  OPP.  PARS  I.  —  GOMMENT.  BIBL. 


S^ra 


Amici  mei  fuerunt  contra  me,ef  qui  non  fecerunt  A     ^f^o  tot  mala  sustineo  quod  e^am  mortor,  el  hoe 


mibi  mala^nullum  fecerunt  solalium  :  hoc  est,  »  et 
qui  juxta  me  erant,  »  id  cst  conjuncti  mihi  aliqna 
cognatione  vcl  amicitia  adelonge  steterunt,»ide8t 
recesserunt  a  me  nullum  fcrentes  solatitum^et  tunc 
mihi  sic  dcrelicto,  illi,  «  qui  quffirebant  animam 
meam  »  tollete,  id  est  daemones  et  ministri  corum 
•  vim  faciebant,  »  id  est  manifesta  mala  infere- 
bant. 

El  non  tantum  mala  inferebant,  sed  etiam  mala 
dioebant  manifeste  et  occulte  :  et  hoc  est,  «  qui 
inqtiirebant  mihi  mala,  locuti  sunt  vanitates,  » 
id  est,  manifcsta  mendacia  :  ut  cum  dicerent  haec 
mutkdana  sufncere  ad  beatitudinem,  et  similia,  et 
non  tantom   manifeste  dicebant  mala,  sed  etiam 


esl  quod  dicit,  « inimici  autem  mei  vivunt,  »  id  est, 
existimant  vitam  esse  in  his  mundanis,  t  et  confir- 
mati  sunt  super  me,  »  scilicet  ad  inferenda  mihf 
mala:  «et  multiplicati  sunt»  et  nnmero  et  gravius 
nocendo  «  qui  oderunt  me  inique.  » 

Et  non  tantum  inferebant  mihi  mala,  sed  etiam 
c  detrahebant  mihi »  ilii  «  qui  retribnant  mahi:  prd 
bonis,  •  et  hoc  totum  faciebant  nulhi  otid  can&a, 
nisi  «  quoniam  sequebar  bonitatem.  r 

Hic  ponit  exsultationem.  Gontinuatio  :  Kgo  hteb 
omnia  patior,  et  tu,  «  Domine,  Deus  meus,  »  salutili^ 
meae  dator,  id  esty  qui  jam  exaudisti  ta^  k  nid  dere- 
linquas  mo,  »  id  est,  ne  permittas  me  cadfere  in 
criminale  peccatum.Permittit  enim  Deus  cadiere  ati- 


tota  die  meditabantur  dolos,  » id  est,  si  aliquando  m  quando  suos  ad  correctionem  majorem,  ut  Petmin ; 


dicebant  bona,  non  bona,  sed  seductoria  intentione 
dicebant. 

(c  Ego  autem  non  audiebam,»  id  est,  non  movebar 
de  eorum  maledictis  :  ego  dico  in  hoc  existens  «  tan- 
quam  surdus,  »  id  est,  sicut  surdus  non  habet 
aliqucm  actum  auditus,sic  ncc  ego  aliquem  actum 
motionis:  et eram  erga  maledicentes  « sicut  mutus,» 
et  quia  mutus  etsi  non  expressa  voce,lamen  aliquo 
mugitu  vel  indicio  aliquo  iram  suam  exprimit,  ut 
suam  manifestet  constantiam,  dicit  «  et  non  apc- 
riens  08  suum, »  id  est  nullo  modo  respondens  im- 
properantibus. 

Et  non  tantum  non  habebam  actum  audiendi, 
sed  neo  potentiam,  et  hoc  est,  «  factus  sum  sicut 
homo  non  audiens,  »  id  est  non  potens  audire  : 


et  si  aliquando  derelinquas,  tf  ne  discessensr  a*  me,r 
id  est,  »  ne  permittas  me  perseverat^  iti  peedato, 
sed  «  intende  in  adjutorium,  meum,  >i  id  est,  datr 
intentum^  ut  me  adjjuves  ad  bene  operatLdtAa. 

IN  PSALMUM  XXXVlll. 

TrruLus.  In  finem  canUcwn  David  pro  MtJCAffiH. 

«  Dixi :  Gustodiam. »  Volens  Esdras  honor^m  fa-^ 
cere  Idithum,  qui  fuit  unus  de  quatuor  prfficeptoH- 
bus,  cum  arcam  Domini  de  Sylo  reducer^nt,  ad  me- 
moriam  ipsius  ponit  nomen  ejus  in  ipsius  pdahni  in 
titulationem.  Licet  autem  in  quibusdam  scriptbri&' 
inveniamus,  hunc  psalmum  fecit  Idithutn,  et  htino 
Emam,otc.,tamen  intelligendum  est  a  David  oxnhlSs' 
factos  essc.  Oi  autem  fccisse  dicuntur,  quia  recen- 


et  cum  superius  dixisset,«  sicut  mutus  non  aperiens  0  suerunt,  et  non  tantum  propter  hoc,  sed  maxitne* 

08  suum,»  ne  inferret  aliquis,  idco  mutus  eras,quia 

non  habcbas  unde  responderes,ideo  subdit, «  et  non 

habens  in  ore   suo  redargutiones  »  contra  perse- 

quentes,  id  est,  quamvis  haberem  unde  possem  re- 

prehendere,  tamcn  fui  quasi  non  habens. 

Hic  incipit  de  tertia  parte.  Continuatio  :  Ita  tri- 
bulor,sed  tamen  speravi  in  te.  Et «  quoniam  speravi 
in  te  »  ideo  •  tu,  Domine,  Deus  meus,exaudies  me.» 

Exaudies  et  dobes  exaudire  «  quia  •  ego  •  dixi, » 
id  est,  deliberavi  «  ne  inimici  mci,  »  id  est,  dia- 
boli  et  eorum  ministri,  et  si  modo  gaudent  super 
me  «  nequando,»  id  est,  in  fine  «  gaudeant  pro  me 
devicto,»  et  revera  gauderent,  quia  «  dum  commo- 
ventur  pedes  mei,»  id  est,  dum   fuerint  commoti. 


idco,quiainterpretatio  htgus  nominis,  Idithum,  ip-' 
sius  psalmi  proprietatem  ostendit.Idithum  namqiie 
transiliens  interpretatur,ethic  de  transiliente  omnia 
temporaliaagitur. Huncpsalmum ideo  cantidumne- 
minat,  quia  hic  quamdam  exsultationem  proponit, 
scilicet,  finem  nostrum,  id  est,  Ghristum,  et  Hcet 
hic  qusdam  tristia  proponantur,tamen  ipsa  Iffitare- 
putantur  spc  finisillius.Titulus  sic  exponitur :  Can- 
ticum  istud  convenit  David  propheta;  transilifenti  vel 
cuique  transillcnti  habitum  pro  Idithum,  id  est,  ad 
honorem  Idithum,  id  est,  transilientis.  Cum  etiim 
ostendit  talem  esse  transilientem,  ut,  relictis  mtm- 
danis,  ad  CGelestia  saliat,  magnum  honorem  exhi- 
bet ;  canticum  dico,  dirigens  in  finem^  id  est,  iii 


«locuti  suntmagna  superme,  »  id  est,  contra  me,  jjChristum.  Materia  est  transiliens,  id  est,  perfbctud 


quia  de  mea  infirmitate  gaudebant. 

Et  ideo  exaudies,quia  licet  jam  multa  mala  susti- 
nui,  tamen  multo  plura  paratus  sum  sustinere,  et 
hoc  est,  «  quoniam  ego  in  flagella  »  sustinenda  ire 
«  paratus  sum  »  pro  amore  tuo,  et  semper  peccato- 
rum  memoriam  habeo,et  hoc  dicit,«  et  dolor  meus 
in  conspectu  meo  semper,  »  id  est,  praecedcntium 
peccatorum  memoriam  semper  habeo  in  corde. 

Ideo  quoque  exaudies  «  quoniam  annuntiabo,»  id 
est,  confitebor  « iniquitatem  meam  »  «  et  cogitabo,  » 
id  est,  sollicitus  ero  «  pro  pecoato  meo  »  faciendo 
opera  per  qu®  mihi  peooatiim  relaxetur. 


ille,  qui  omni  mundanorum  voluptate  postposita, 
solis  coelestibus  inhiat,  ct  etiam  talis,  qui  adco 
perfectus  est,  ut  etiam  linguam  suam  a  peccato 
omnino  cohibcat,  hanc  per  partes  ita  disponit.  In 
prima  ostendit  ille  transiliens  se  tacere  mundo,  id 
est,  hominibus,  et  loqui  Dco.  In  sccunda  parte  com- 
parat  hsc  mundana  cum  caclcstibus^ostendens  hsc 
esse  vana,  illa  appetenda.  In  tertia  parte  ponit 
orationem,  ut  a  malis  liberetur,  et  coDlestia  valeat 
obtinere.  Intentio  cstjustosadmonere,  utamundania 
postpositis,  ad  ccclestia  transcant. 
VoBjustinolite  hasc  mundana  appetelreiaMl^con* 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


m 


me  qui  «  dixi,  »  id  e8t,  deliberavi  apud  A  dosit,  u  posuisti  dics  mcos  mcnsurabiles  »  in  quibus 


tidente 

me  ipsum^K  Custodiam  vias  mcas  »  quibus  dcbco  ad 
Deum  aoccdere,  non  jam  dico  abstincndo  a  furto, 
?g!  a  talibuB,  qu»  omnia  jam  removi  a  me,  sed  sic 
custodiam  «  ut  » jam  deincops  (c  non  deiinquam  in 
lingua  mea. » 

Et  ut  non  delinquam  «  posui  ori  mco  custodiam  » 
ionc  «  eum  consiBtcret  peccator  adversum  mc,»  id 
estyquivoiebat  ad  maledicta  provocare,  et  sic  cum 
eonsisteret  peccator  adversum  me,  posui  ori  meo 
eostodiam;  sed  quia  omnis  actio,  qum  flt  ex  dcli- 
beraiione,  fit  certior,  prsmittit,  dixi  :  Gustodiam 
enim  ab  omni  malo.  Custodit  rationcm,  quse 
bonus  janitor  emittit  emittenda,  retinct  non  emit- 
tenda. 


vivo,id  cst,  non  oiternos,  sed  dofectivos.  Aiius  enim 
tres  dies  vcl  annos,  alius  ccntum,  alius  sexaginta 
habct,et  quisque  cum  certa  mensura,«  eteubstantia 
mca,  »  scilicct,  non  renovatio  quam  fecit  Ghristus, 
Bcd  vctus  esscntia  corruptibilis,  quam  traximus  ab 
Adam,  cst «  tanquam  nihilum  ante  te, »  non  dico  in 
conspcctu  hominum,  qui  magniflcant  hominem  ad 
comparationcm  bcstiarum,  sed  «  ante  te,  »  id  esl, 
in  prajsentia  tua.  Dies  enim  ita  sunt  fragiles,  sub- 
stantia  sic  indigna. 

Scd  tamen  quamvis  hoc  non  atlenderct  «  omnis 
homo,»  quantumcumque  sit  justus,»  vivens,»  futu-- 
rum  est  enim  aliquando,  quando  subditus  non  erii, 
cst «  universa  vanitas,»  id  cst,  subditus  cst  uiiivors» 
«Po8iiich8todiam,»8eilicet«obmutui»ethocnon  «v  vanitati,  scilicct,  his  mundanis.  Licct  onim  Justus 


ex  ira,  sed  ex  humilitatc,  et  hoc  est «  ct  humiliatus 

•nm  n  mente  sciHcet.  Et  non  tantum  obmutui  non 

dieendo  mala,  scd  etiam  tacui  bona,  et  hoc  est, 

cc  et  sihii  abonis.»  Juste  tacet  iste  bonus  illis  obsti- 

Hatis,  qaosvidet  paratos  ad  conculcandum  vcrbum 

Oei.  Dominas   enim  dicit  in  Evangelio  : «  Nolite 

janctam  dare  canibus,  neque  margaritas  anto  por- 

«os  s|>argere  (MaUh.  vii). )» Silui,  dico,  a  bonis, «  et  » 

ho€  M  renoTatus  est  dolor  mcus.  »  Doluit  enim 

jiistas  super  peccatorem,  cum  eum  peccator 

jiroTOcaret  ad  iram.  Nunc  vero  renovatur  dolor  iste, 

mium  008  ita  obstinatos  cognoscat,  ut  eis  etiam  bo- 

mnm  non  audeat  prffidicare. 

Postquam  ostendit  se  tacero  mundo,  ostcndit  se 
Soqui  Deo.Gontinuatio :  Istis  tacui,  scd  «  cor  mcum,» 


spiritualitcr  non  subjiciat  sc  his  mundanis,  sccun- 
dumcorpus  tamcn  ncccssario  subjacct.Oportetenim 
cogitare  de  victu  ct  vcstitu.  Unde  Paulus  :«  Vanitati 
crcatura  subjccta  cst  non  volens  {Rom.  vm).  »  Hie 
incipit  sccunda  pars.  Gontinuatio  :  Omnis  homo  est 
subditus  vanitati,  propter  hoc  debcre  cessareapec- 
cato.  Diapsalma.  «  Vcrumtamen  pertransit  homo  a 
de  peccato  in  pcccatum,  ita  ut  non  tantum  sit  sabdi- 
tusvanitati,  scd  etiam  de  peccato  in  peccatum  per* 
transeat,  quanquam  esistat  «  in  imagine  »  Dei,  id 
est,  sit  similis  ci  per  rationcm.  Heinc  scntentiam 
comprobat  alia  translatio,  qusc  habet :  quanquam 
in  imagine  Dei  ambulct  homo,  tamen  vane  conturba- 
tur.  Dico  pertransit  homo,  et  non  tantum  pertransit, 
scd  ctiam  «  conturbatur  »  multis  passionibus  ani- 


Xd  est,  affectio  mea  «  concaluit  intra  mo  »  ignc  di-  C  mi,  sciIicet,gaudio,doIorc,spc^timore,et  similibus, 

et  hoo  «  frustra, »  quia  omncs  istae  pcrturbationes 
inutiles  sunt. 

Hic  cligit  quoddamgcnus  vitiorum,in  quo  cstet 
pertransitus,ct  conturbatio,  scilicet,avaritiam.  Per 
trausit  enim  homo  ct  conturbatur,  quia  «  thcsauri- 
zat  »  in  quo  magnus  transitus  :  quia  declinat  in  hoc 
homo  ttd  avaritiam,  et  in  eo  quod  perturbatur  ti- 
morc  ne  perdat  vcl  minuatur  :  thcsaurizat  et  stul- 
tus  est :  quia  «  ignorat  cui  congregabit  ea  »  qu»  con- 
grcgavit.  Saepe  entm  possidet  inimicus,  qu©  con- 
gregavit  avarus. 

Ostcnsa  qualitate  prsscntis  vita;,  ponitoppositum, 
scilicet,  quid  sitomnibus  appetendum.Gontinuatio : 
Sic  conturbatur  homo,«  et  nunc,»  id  cst,  hoc  consi- 


ecUonis,  et  non  tantum  concaluit,  scd  ctiam  ardct 

iy  et  hoc  est  :  «  et  in  meditatione  mca  exardcscit 

,  »  id  est,  mcditor  exardcnli  dilectionc.  Si  ha- 

ur,  exardescet,  per  illud  futurum  liotabitur  por- 

verantia. 

Ignis  exardescit  in  mea  meditationc,  ct  ab  illa 

locutus  sum  in  lingua  mea,  »  id  est,  annuntians 

qiie  ardcns  meditatio  ministrabit,  illud  scilicct  lo- 

eutos  sam,cc  Domine,  notum  fac  mihi  Gnem  meum,» 

Id  est^  da  mihi  veram  cognitionem  de  Filio  tuo 

GhriatOy  ut  intelligam  eum  consummatorem  meum 

^m  me  redimat,  et  immortalitatem  mihi  rcstituat. 

Bt  «  notam  fac  mihi  numerum  dierum  »  quibus 

'^vo  «  quis  est,»  id  est,  qualis  est,  scilicet,  ut  intel- 


Hgam  prssentes  dies  defectivos  esse,  et  sic  ajternos  n  dcrato  «  qua)  cst  exspectatio  mca?»  id  cst^xjuaB  de- 


inquiram.  Vel  ita  :  «  Notum  fac  numcrum,»  id  est, 

infinitatem,  id  est,aBternitatem  «  dierum  mcorum,» 

8cilicet,quibus  vivam  in  alia  vita,  id  cst,  fac  mo  in- 

felligere,  scilicot,  quod  justi  in  alia  vita  habcant 

stemitatcm'.  Dico  notum  fac,  Dominc,  fincm  ct  nu* 

merum,  ut,  istis  cognitis, «  sciam  »  ct  intelligam 

qoid  desit  mihi,»  id  est,  Ghristum.Cognoscens  cnim 

Justus  Ghristum  csse  finem  nostri  laboris,  et  remu- 

neratorem  in  judicio  sccundum  mcr  ita  uniuscujus- 

que,  scit  ad  eum  festinandum,  ncc  in  istis  mundanis 

alterius  esse  confidendum. 

Dioo  quSd  desit,  quia  vere  deest,  et  «  eoce  »  quid 

PATm.  GKYI. 


beo  exspcctarc?  An  ha;c  mundana?  An  Deumt 
«  nonnc  Dominus?  »  Gcrtc  Dominus  exspectatio 
mea :  «  ct  substantia  mca,  »  id  cst,  puritas  mcaa 
conscicntiaD  rcnovatae  pcr  Christum  «  est  apud  tc,» 
id  cst,  digna  ut  cam  approbcs.  NuIIa  enim  substan- 
tia,  nisi  quae  sit  rcnovata  pcr  Christum,  digna  cst  in 
tua  pracsentari  praosentia. 

Quandoquidem  mca  sabstantia  apud  tc  est,  ergo, 
Dominc,«  cruc  mc  ab  oranibus  iniquitatibus  mcis, » 
nc  ipsoD  mihi  valeant  dominari  :  et  dcbcs  cruerc, 
quia  tu  «  dedisti  m'e  opprobrium  insipionti »  in 
quem  insipiens  jaceret  opprobria. 

11 


331 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


332 


Et  ego  ea  bene  sustinui,  et  hoc  est :  w  Obmutm,  A 
ct  non  apcrui  os  meum  »  ut  in  alio  psalmo,  non 
apcrui,  nec  istam  pocnitentiam  ex  me  habui,  scd 
quoniam  «  tu  fecisti  >»  in  me  hanc  paticntiam,  ct 
quia  sustinui^sic,  idoo  tu,  Domine,  amove  a  mc  non 
tantum  iniquitates,  sed  etiam  pa^nas  iniquitatum,ct 
hoc  est,«  amove  a  mc  plagas  tuas^»potestctiam  cum 
hoc  quod  supra  legimus  continuari,  sic,quoniam  tu 
fecisti,  jam  amove  a  me  plagas  illas,  quoniam,  etc. 

Dico  amove,  et  opus  est  ut  amoveas,  quoniam 
«  ego  dofeci, » id  cst,  non  potui  sustinere  «  a  forti- 
tudino  manus  tuac,  »  id  cst^  forti  vindicta  tua  «  in 
increpationibus,  »  notat  Dcum  vindictam  suam  fa- 
oere  ad  hoc,  ut  rctrahat  hominem  a  pcccato.  Conti- 
Duatio  :  Dico,  plagas  tuas  et  fortcm  manum  tuam 
non  accuso,  sed  confitcor  me  habere.iniquitatcm :  ct  ^ 
«  propter  iniquitatem  corripuisti  »  me  «  hominem  » 
disciplinis  tuis.Hic  notatur  judicium,  et  miscricor- 
dia  Dei.  In  hoc  judicium,  quod  proptcr  iniquitatem 
fiagellat,  et  in  hoc  misericordia,  quod  corrcptorie 
quasi  pater  flagellat,  ut  ad  viam  veritatis  reducat. 

Gorripuisti,  et  in  tantum  quod  «  fecisti  animam 
ejus  tabescere  sicut  araneam. »  Sicut  enim  aranea 
ad  inutiie  opus  faciendum,interiora  sua  extrahit,  sic 
peccator  animffi  suas  in  appetitu  mundanorum  consu- 
mit,  qus  ita  vana  sunt^  ut  virtutes  animi  nihil  in  eo 
operentur.  Hoc  etiam  facit  Deus  ad  correctiones,  ut 
cum  homo  se  vilem  sic  cognoverit,  saltom  converta. 
tur,  et  licet  ita  deficiat  in  istis  inutilibus^ «  verumta. 
men  omnis  homo  »  carnalis  scilicet «  conturbatur, » 
id  est,  multis  passionibus  afOcitur.  Potest  etiam  sic 
legi  in  bonum.  Continuatio  :  Corripuisti  homincm  :  C 
et  ita  corripuisti,  ut  se  penitus  mundo  mortiflcarct, 
sicut  aranea  se  mortificat  in  suo  corpore,  et  hoc  est : 
u  tabescere,  »  id  est,  deflcore^  in  ira,  quod  jam  non 
irasceretur :  et  in  concupisccntia^  quod  nihil  cupe- 
ret,  nulli  invideret,  et  prorsus  mundo  se  mortuum 
redderet.  Pinguis  enim  anima  quoe  ira  ot  talibus 
plona  est,  tabescere  dicitur,  sicut  aranea,  quos  se- 
ipsam  mortificat.  Justus  sic  tabescit  in  appetitu 
CHBle8tium,«  verumtamen  omnis  homo  »  carnalis,  in 
appetitu  mundanorum,  non  rcspiciens  justum,  ot 
hoc  «  vane  »  est  quod  «  conturbantur.  » 

Alii  conturbantur,  ot  ego  non  conturbor  pro  his 
mundanis,  et  ideo  tu^ «  Domino,  »  Diapsalma :  «  cx- 
audi  orationem  meam,  »  scilicet :  ut  flncm  qucm 
peto  mibi  notifices :«  et  dcprccationcm  »  utiniqui.  ]) 
tatem  et  plagam  a  me  removeas,  quas  prccor  rcmo- 
veri,  quffi  oratio  et  deprecatio  dignse  sunt  cxaudi- 
tione,  quia  cum  lacrymis  sunt,  et  hoc  est :«  auribus 
praecipe  lacrymaa  meas.  >> 

Exaudi  dico  orationcm,et  iuterim  donec  complcas 
«  ne  sileas,  id  est,»  ne  subtrahas  mihi  gratiam,  scd 
responde  mihi  confercndo  gratiam  in  hac  vita,  et  do- 
bes  respondere, «  quoniam  ego  sum  apud  te,»  id  est, 
de  familia  tua  sum,et  maxime  propter  hoc,  quia  ego 
8um  «  advena^  »  scilicct,  de  civitate  diaboli  in  qua 
natus  sum  per  peccatum  Ads?,  translatus  sum  ad 
tuam  civitatem  per  gratiam  Christi,  et  nondum  ha- 


beo  certam  mansionem  ibivel  sedem,  scd  adhuc  sum 
«  percgrinus, » tendens  ad  illam  supemam  civita- 
tem,«  sicut  omnes  patres  mei,»  scilicet,  Abraham, 
Isaac,  Jacob,  et  alii  qui  ut  se  peregrinos  in  hac  vita 
significarent,  et  ad  illam  civitatcm  vcram  tcndcrc, 
non  feccrunt  sibi  in  hac  vita  domos,  sed  in  tentoriis 
morati  sunt,  testc  Apostolo. 

Et  quia  ita  sum  apud  te,  ideo  «  remitte  asstus,  >» 
id  est,  fomitem  peccati  «  ut  refrigerer  priusquam 
abcam  »  ab  hac  vita.  Etenim  si  irrefrigcratus  abiero 
quin  mortificcntur  in  me  suggcstionos  mals,  «  am- 
plius  non  ero,  » id  est,  non  habebo  venim  esse,  sed 
potius  tormcntis  affligar. 

IN  PSALMUM  XXXIX. 
TrruLUS.  In  ftnem  Psalmus  Dayid, 

«  Exspectans  exspectavi  Dominum.»  Psalmus  iste 
convenit  ipe  David,  id  est  Christo,  non  tantum  in 
propria  pcrsona,  sed  etiam  in  persona  prionim  pa- 
trum,  et  in  persona  ipsius  Christi,  et  in  persona  se- 
quentium  Christum  usque  ad  novissimum  justum. 
Materia  est  Christus,  secundum  hoc  quod  ipse  ponit 
omnibus  legalibus  observantiis  modum,  et  inutiles 
reddit,  et  in  se  nobis  perfectionem  proponit,  de  qua 
sic  agit  :  In  prima  parte  ponit  testimonium  hujus 
novitatis,  scilicet,  patres  primos  hanc  exspeclasse 
et  annuntiasse.  In  secunda  parte  inducit  ipsum 
Christum  lcgalia  destruentem,  et  suam  innovatio- 
nem  confirmantem.  In  uUima  parte  inducit  sequacea 
Christi,  id  est  annuntiantes.  Intendit  persuadere 
legaiia  instituta  jam  gabere  finem,  et  per  Cbristum. 
ad  Doum  ascendcndum  esse. 

Vox  priorum  justorum,  ac  si  ita  dicerent :  Noli 
sperare  in  legalibus  institutis,  sed  exspecta  Domi- 
num,  sicut  ego  nunquam  confidens  in  istis  obser- 
vantiis  «  exspectavi  Dominum. »  Et  non  dico  quod 
exspectassem  aliquando,  sed  «  exspectans  »  assidua 
exspectatione,  et  non  fuit  cassa  exspectatio  mea, 
quia  Dominus  «  intendit  mihi^  » id  est,  intentum  se 
mihi  prffibuit. 

Et  non  tantum  propter  exspectationcm  mihi  in- 
tendit,  sed  etiam  «  exaudivit.»  Et  quomodo  exaudis- 
set  subjungit  dicens  :«  et  eduxit  me  de  lacu  mise- 
rias,»  id  cst,  mundo  isto,  in  quo  continentur  multa 
miserias,  id  est,  peccata,  quae  faciunt  miseros  et  la- 
tulentos.  Unde  subdit, «  et  de  luto  fjecia.»  Fuerunt 
enim  justi  illi  per  Christum  a  peccato  liberi,  quam- 
vis  non  cssent  prorsus  deleta  originalia  peccata 
donec  Christi  sanguis  efTunderetur. 

Et  non  solum  mala  removit,  scd  bona  dedit,  hoc 
cst :«  Et  statuit  supra  pctram,  » id  est,  super  Chri- 
stum,«  pcdes  meos,»  id  est^  afFectiones  meas  :  ut  qui 
prius  incerti  eramus^  in  quo  nobis  confldendum 
esset,  jam  Christum  certum  fundamentum  nostras 
fidei  habeamus.  Et  statutus  pcdibus  «  direxit  gres- 
sus  meos,  » id  est,  opcra  mea  fecit  directa. 

«  Et  immisit  in  eos  mcum  canticum  novum,  >» 
id  est,  fecit  me  annuntiare  incarnationem  Filii  sui : 
quod  «  carmen  »  cst  canticum  vel  hymnus,  non 
Jovi,  vel  alicui  fictitio  deo,  sed  «  Deo  nostro.» 


333 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


834 


Et  hoc  quod  annuntiamus  «  vidcbunt  multi  ot  ti-  A 
mebunt  »  tiraorc  bono,  videnks  miracula  «  ct  spc- 
rabunt  in  Domino.  » 

Et,nc  aliquis  diceret  parum  esse^et  nibil  confcrro 
sperare  in  Domino,ostendit  sperantes  beatas  esse, 
cum  dicit  :  «  Beatus  vir  cujus  est  nomen  Domini 
spes  ejus,  >>  id  cst,qui  honorat  nomen  Domini^cre- 
dcns  eum  Redemptoremy  ct  similia  de  ipso^nomcn 
dicOjSpes  qjusjd  est^ex  hoc  quod  nomen  itu  rccipit 
ot  honorat,  sperat  in  ipso,  socurus  quod  pcr  hoc 
vitam  habebit,  ct  ita  dico  bcatus,  si  postca  «  non 
respexit,  » id  est,inclinavit  nomen  «  in  vanitates,  » 
id  esty  ad  delectionem  mundanorum,  vel  ad  lega- 
les  observantias  «  et  insanias  falsas  »  ut  lapidcm 
crcdere  deum. 

Et  non  debent  bomines  talia  rcspicerc^quia  «  tu  p 
Deus  meuSy  fecisti  mulla  mirabilia,  »  sicut  ccQlum 
et  terram,et  alia  quae  ipsi  possunt  admirari,  mira- 
bilia  dico  •  tua,»id  est^ad  tuam  luudem,et  hoc  non 
alicujus  indicio^  sed  tuis  «  cogitationibus,»  id  est^ 
propria  tua  sapientia^  et  ideo  apparet  quia  «  non 
est  >»  aliquis  «  qui  similis  sit  tibi.  » 

Eit  ha)C  tua  mirabilia  «  annuntiavi  »  per  priorcs 
patres^et  ego  ipse  postea  in  propria  pcrsona  «  sum 
locutus  »  tua  mirabilia,  ct  me  loqucntc,  «  sunt 
multiplicati  »  credentes  in  te  «  super  numcrum  » 
priorum  credentium,vel  super  numerum  prajdosti- 
natorum  ad  vitam,  quia  multi  crcdiderunt,  qoi  po- 
stea  a  fide  recesserunt.  Ubi  dicit  Locutus  sum,  in- 
cipit  de  secunda  parte. 

Ideo  sum  locutus,quia  tu  «  noluisti  sacrificium,» 
id  est,  immolata  animalia,  qux  non  tota  crcmaban-  C 
tur,  non  placuerunt  tibi  :  «  et  oblationem  »  do 
candclis  et  de  pane^ct  hsc  talia  «  noluisti ;  »  «  au- 
res  autcm,  »  id  est,  intelligentiam  «  perfccisti 
mihi  »  id  est,  perfcctam  dcdisti  mibi,  idcm  cst, 
quod  alia  translatio  habetjpcrfudisti  mihi.  Aposto- 
lus  autcm  dicit,Corpus  adaptasti  mihi^id  cst^aptum 
corpus  fecisti  in  quo  latcrct  divinitas. 

Nec  solum  ista  noluisti,  scd  «  holocaustum,  »  id 
est,hostiam  ubi  totum  animal  inccnditur.Holos  enim 
totum  est,caustum  incensum  est,«non  potulasti :  » 
w  et  etiam  sacrificium,  scilicot,  «  pro  peccato  » 
quod  genus  hostisQ  est,scilic6t,  hircus,  cui  impone- 
bantur  peccata,et  mittebatur  in  solitudinem  :utunc,» 
id  estyConsiderato  quod  Deo  talia  non  placcrent  sa- 
crificia  :  «  dixi,  •  id  est,  liberavit  «  ccce  vcnio,  »  n 
id  est,  unio  mihi  humanitatcm. 

Ad  hoc  scilicct  venio,ut  faciam  tuam  voluntatcm, 
Deus;  et  bene  dcbeo  venire,quia,«  in  capitc  libri,  » 
id  est,in  primo  psalmoubidicit:  Inlcgc  cjns  mcdita- 
bitur  die  ac  nocte,etc.,«  scriptum  est  de  me, »  hoc 
8cilicet,«  ut  facerem  voluntatem  tuam,»  scilicct,ut 
implerem  injunctam  obodientiam,8cilicct,utfunde- 
rem  sanguinem  in  rcparationcm  humani  gcneris ; 
tuam  dico«  Deus  mcus»ego  venio  ut  faciamvolun- 
talem  tuam,et  «  volui  »  facerc  eam  «  ct  legcm,  id 
e8t,prsecepta  tua  habui«  in  medio  cordis  mci,»sio- 
ut  in  primo  psalmo  legitur :  In  iege  Domini  volun- 


tas  ojus.Vcl «  in  capite  libri,  »  id  est,  in  divinitate 
Christi,quaj  cst  capnt  humanitatis,cstscriptum,  id 
est,praBscitum  et  dispositum  de  me,  ut  faciam  vo- 
luntatcm  tuam.  Christus  dicitur  liber,  quia  propo- 
situs  est  nobis  exemp]ar,ut  similitudine  ipsius  vias 
nostras  dirigamus. 

Ego  sum  locutus  in  persona  mea,et«  annuntiavi 
in  ccclesia  magna,  »  id  cst,  ipsam  magnam  eccle- 
siam  annuntiare  feci«  justitiam  tuam;»id  est,quod 
non  cx  legalibus  institutia  justitia  flat,  sed  ex  te  : 
«  ecce  labia  mea  non  prohibebo,  »  id  est^  si  aliqui 
volunt  prohibere  meos  ne  loquantur,tamen  non  ta- 
cebunt  quod  pro  me  dicitur  do  martyribus  :  et  hOc 
cst,  «  Domine,  tu  scisti,  »  id  est,  tu  ita  ordinasti, 
vel  tu  cognovisti  esse  futurum. 

In  hoc  vcrsu  incipit  de  tcrtia  parte.  Neo  timebo 
aliquos,nec  tacuero,et  boc  est,  justitiam  tuam  non 
abscondi  in  corjic  mco,  »  sicut  ille  qui  talentum 
Domini  sui  abscondit  terra,  ct «  veritatem  tuam 
dixi,  »id  est,  annuntiabo  te  veracem  esseinomni- 
bus  promissionibus  «  et  salutare  tuum, » id  est,  ex 
to  esse  salvationem  omnium  gentium. 

Et  non  tantum  coram  paucis  loquar  veritatem 
tuam,scd«  a  concilio  multo,»id  est,  a  multitudino 
hapreticorum«  non  abscondi  miscricordiam  et  vcri- 
tatem  tuam.  » 

Ego  annuntiabo,  et  necesse  cst,  ut  tu,  Domine, 
cfficaciam  meae  annuntiationi  dcs  :  et  hoo  e8t,«  tu 
autcm,  Domine,  nc  longe  facias  miserationes  tuas 
a  mc,  »  ncc  debcs  mihi  elongare,  quia  hactenus 
nunquam  elongasti,  et  hoc  est :  «  miscricordia  tua 
et  veritas  tua  semper,  »  id  cst,  in  omni  tempore 
omnium  justorum  «  susccperunt  me  »  ad  custo- 
diendum. 

Ideo  non  debes  miscrationcs  tuas  elongare  a  me, 
«quia  mala,»id  est,  peccata  «  quorum  non  est  nu- 
mcrus,circumdedcrunt  me,»  id  cst,  eos  quibus  cgo 
annuntio,qui  mei  futuri  sunt.Tunc  circumdant  ho- 
mincs  pcccata,quando  appropinquant  eis  per  malas 
cogitationes,«ct  iniquitates  mcffi,»id  est,eorum  qui 
mci  futuri  sunt «  comprchenderunt  me,»  id  e8t,ad 
actum  perduxerunt  hi  qui  mci  erunty  «  et  non  po- 
tui  ut  vidercm,  »  id  est,  sic  oppresserunt  eos  illffl 
iniquitates,  quod  non  potuerunt  habere  aliquem 
usum  rationis. 

«  Multiplicata;  sunt  super  capillos  capitis,»id  est 
infinitffi  sicut  capilli,  ct  bene  capillis  peccata  com- 
parat  quibus  abrasis  in  vctcri  lego  pcccata  puta- 
bantur  dclcri,  ct  intantum  sunt  multiplicat«,quod 
«  cor  mcum,  »  id  est,  omnis  virtus  cordis  «  dere- 
liquit  me,»  id  cst,  dcficit. 

«Iniquitates  sunt  muUiplicata;,ergo  complaceat,» 
id  cst,cum  Patre  et  Spiritu  sancto  placeat«  tibi,Do- 
minc,  »  verbum  hoc,  scilicet  «  ut  cruas  me,  »  id 
cst,  illos  quibus  annuntio  et  mci  sunt  futuri,libera 
a  pcccatis,  Dominc  :  et  lu,  Domine,  qucm  egopre- 
cor  «  adjuvandum  mc  rcspire,  »  scilicet,  miseriffl 
illorum  mcorum  cooperando,  ut  si  jejunare  volue* 
rint,  tu  jejuna,  etc. 


m 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


m 


Hfc  orat  pro  inimicis  :  sic  mo  adjuva,et  Kbera,fet  A 
illi  «  qui  totis  viribus  qua^runt  animam  meam  » 
non  ad  imitandum,  sed  «  ut  auferant  eam,»  id  est, 
deleant  eam,  erubescant  de  pcccato,  ct  hoc  est, 
t  confundantur  et  rovereantur,»  id  est,  timcant  et 
honorent  Dominum  similitor  qui  volunt  me  per- 
dere. 

Et  noQ  tantum  qui  quserunt  ut  me  auferant,  scd 
friiain  «  qui  volunt  mihi  mala  »  avertantur  a  via 
mala,  ot  sint  t  retrorsum,  »  id  est^  sequantur  te 
Deus  «  et  revertantur.  » 

EtMqni  dicant  mihi  euge,  euge,»id  est,adulatorie 
loqnuntur  mihi,diccndo :  bene,beno  est  tibi,«ferunt 
eonfvsionem,  »  id  cst,erubescant^  et  hoc  sine  dila- 
tione,  et  hoc  est,  m  confestim  •  forant,  ideo  dicit, 
tit  notat  magnam  confusionem  qusQ  comprimat  su-  ^ 
perbiam  eofum,  sicut  aliquod  onus  eomprimit  fc- 
rentem. 

Inimici  convertantur,animici  automccexsultentet 
Itttentur,  »  scilicet,  «  omnes  quaerentes  te  »et «  qui 
dilignnt  salutarc  tuum,»  id  est,  salvationem  qnam 
tu  facis,et«dicant  semper :  Magnificctur  Dominus. » 

De  Domino  dicant  magnificetur  Dominus,  de  se 
antem  dicant :  «  Ego  sum  mendicus, »  id  est,qua;- 
rens  cognitionem  de  Deo,et  quantumcumque  ad  hoc 
laborem^  tamen  semper  «  pauper,  »  id  est,  insuffi- 
eienter  habens  cognitionom  de  Deo,  quam  nullus 
plenarie  in  hac  vita  habet,  et  quamvis  ita  sim  pau- 
per,  tamenvDominus  sollicitus  cst  mei,»et  non  d^ 
flei6>  quia  sic  mihi  ministrat  omnia  necossaria. 

Bt  «  tu,  »  Domine,  qui  «  es  adjutor  meu8»in  co- 
operando,  «  et  protector  »  in  defendendo,  «  ne  tar-fc 
daveris  »  quin  mihi  facias  quidquid  facturus  es. 
Vel  potest  legi  in  persona  Christi  ita  :  Dominus 
Deus  magnil[icetur,ego  autem  sum  medicus  scoun- 
dani  humanitatem  «  et  paupcr,  »  id  est,  egens  tua 
libcratione,id  est,nunquam  copiosus  in  istis  tempo- 
ralibus.Ideo  Ghristus  hoc  dicit^ut  proponat  humili- 
tatem  omnibus  suis,scilicct,cum  dicat  sepauporcm^ 
nailas  saorum  audeat  de  sc  praesumerc.  Ego  sum 
paaper,8ed  «  Dominus  sollicitus  cst  moi,  »  id  est, 
me  custodit  immunem  a  poccato,  et  subministrat 
omnia  necessaria. 

Btta,Domine,qui  es  Deus  meusetprotector  mcus, 
ne  tardaveris  facere  quidquid  facturus  es  per  me, 
Bcilicet,  reparare  genus  humanum,  etc. 

IN  PSALMUM  XL. 
TiTDLUs.  In  finem  intellectus  filiis  Chore. 

i(  Beatus  qui  intolligit  supor  egenum.  »  Tn  sedi- 
tiono  contra  Moysen  et  Aaron  do  pontificio  ipsius 
Aaron,cum  tburificaret  cum  filiis  suis  Chore,  com- 
bustus  est  ipse  cum  filiis  suis  proprio  igne*  Inde 
etiam  comparantur  hodie  filiis  Chorc  illi,  qui  sunt 
rebelles  praelatis  suis  injustc.Fuerunt  et  aliqui  boni 
do  flliis  Chore,qui  cum  casteris  praecentoribus,quos 
David  constituit  in  tabernacuIo,recitantes  psalmos 
muUum  valuerunt  ad  amplificandum  cultum  Dei : 
aiid^  E»lraaJueicansiB08  dignos  memoHa^secundum 
nomen,eorumintituIavit  quosdam  pgalmoB^  atten- 


D 


dens  tamen  maximd  intert)relationcfi6  nbdrihis  pro- 

prictatt  psalmi  convenire.  Chore  namque  cailvaria" 

interpretatur,et  quia  in  illo  loco  cruciftxus  iefirt  1)6' 

minus,  pcr  continens  contentam,  scilicet,  braeem 

Ghristi   intelligimus.  Filii  aotem  cracfa,  seilioet 

Chore,  sunt  Christiani,  et  maxime  martyre»,  qai 

nunquam  eum  crucifixum  confiteri  crtibescilrit.T!- 

tulus  sic  exponitur  :  Intellectu8,id  est,  pealmwB  isie 

qui  vocaturinteIlectus,quia  exponit  nolNa  qoetaidaxn 

intelleclum,  id  est^rem  valde  secretam^id  e8t,Glni- 

stum  non  simpliciter  hominem,  sed  etiam  Beum 

fuisse.  Hic  talis  intellectus,  prsponitar  fillis  Ghofe 

ad  intelligendum,id  estyfiliis  cracrff,  directis  Iri  A- 

ncm,  id  est,  in  Ghristum,  si  hsc  intelHgaiif.  Ma(e« 

ria  est  Christus  Deus  et  homo,  secundam  ftofEiati- 

tatem  injuriatu8,per  divinitatein  glorfficafiie.Modus 

talis  est.Facit  tres  partesin  psalmo.Ia  primaparfe 

admonet,cam  bonis  promissionibasjut  ioteHigafiir 

Christus  pneter  hominem  Deus.  In  eecanda  parie 

ponit,  quare  quidam  simpliciter  hominem  piitave- 

runt,  scilicet,  quia  multis  modis  injariatum  vidi- 

runt.In  tertia  parte  nos  reddit  certos  euth  pIuBesse 

quam  hominem,  scilicot  Deum  faisBe.  Intenti&  est 

nos  admonere,  ut  credamas  eum  Deom  ftiisse  b«- 

pra  hominem, 

Vox  Christi  dicentis  :  Intelligite  itte  aupra  iKMni- 

nem,  quia  «  beatus  »  est  ille  t  qtii  intelligft  saper 

cgonum  ct  pauperem,»id  est,qui  cum  videt  me  ege- 

num  et  pauperem,proptcrquodquidamputaTeraiil 

me  hominem  solummodo  esse,  intenfgit  me  Deui& 
esse  :  et  vere  talis  est  beatus,  quia  m  in  die  mala 

liberabit  eum  Dominus  »  ab  omni  malo.Di^  judi- 

cii  mala  dicitur,  quia  in  malie  mala  r^dentur. 

Ponit  orationem  pro  tali  intelligente,in  die  jodidi 
liberabit  eum  Dominus.sed  interimc  eonservct  cum 
Dominus  »  a  persecutoribus  «  vivificet  eam  »  vefa 
vita  pcr  fidcm  :  «  et  boatum^»idest,felicem(dadat 
eum  »  in  virtutibus,  et  etiam  in  temporaiibus  :  tt 
hoc  ost,  «  in  torra,  »  id  est,in  hac  vita  :  «  et  »  euii 
inimici  tunc  maxime  invideant  diinon  1a*adftieaiD 
in  animas,  »  id  est,  in  voluntated,  eliam  ai  ttftdtt 
cum  Deus  in  manus  b  inimioorom  »  taai  ipiritua- 
lium,quam  camaiium  «ejus,  a  ii  est,  intelKgentiB. 

Et  quia  impossibilevidereturessequoddiquiein 
hac  tam  misera  vita  bcatus  posset  isssdiOratOfariatiil, 
ut  huic  intclligenti  sic  ferat  opem,per  qtaanx  beatis 
possit  csse.  Continuatio  :  Dico  becd.um  faciait*^  et  «t 
beatus  possit  csse,  «  Dominus  ferat  opem^  >i  id  eet 
confortationem  iili  intelligenti,ita  ut  faciat  eum  esse 
a  supericctum  doIorisejus.»Lectum  vocat  anima- 
Iitatem,scilicet  quamdam  vim  inferiorem  aiiimc,fle- 
cundum  quam  ipsa  anima  vivificat,  et  sentire  hcii 
ipsum  corpus,qua)  ideo  vocatur  Iectus,quia  inipsa 
quiescit  qusedam  vis  auimas  superior,  scilioet  ratio. 
Loctus  ideo  doIoris,quia  ad  camalos  voluptates  ae- 
cundumomnossensus  corporis,etadmultc8  illicitos 
motus  facit  vim  sibi  suporiorem  oonsentire^de  qtti- 
bus  dolet  ratio.Sed  leetus  iste*  quem  modo  dicimvs 
doloriB,priuA  fbit  latiti»  et  o^HBoUrtioniB  tfiiia  dum 


337 


EXPLANAMO  IN  PSALM08. 


33d 


priiD»8  homo  perstiiit  in  obedientia,  prffifuit  ratio  jf^ 
«Aimalltati,  itaquod  ipBaanimalitassecundum  nul- 
lum  sensum  corporis  movebatur  ad  aliquam  volup- 
tatem  carnis,  in  qua  sic  subjecta  rationi  quiescebat 
ratk)  cum  ]«titia.  Postquam  vero  ab  obedientia  dis- 
ceasityfaciusest  lectus  doloris.Sciendum  quod  Deus 
ad  hoc  superiorem  vim  anima3,8ci]icet  rationem  in- 
seruit,  ut  homo  per  eam  Deum  contuerctur^et  ipsa 
eadem  ratio  semper  prsesse  debet  animalitati^sicut 
vir  mulieri.  Animalitatis  ofTicium  est,  hsc  tcrrena 
commode  disponere,  et  semper  debet  csse  rationi 
in  acQuiorium,  et  subjecta  quasi  viro,  et  ab  signifi-  . 
candas  has  duas  potentias  anims,  quarum  altcra 
pramset,  altera  subesset,  creavit  Deus  masculum  et 
i(M9QJfi8m^  quorum  masculum  prsesset,  signiflcans 
rttfonem  :  femina  subesset,  significans  animalita- 
t$m.  Boae  dico  lecium  doloris,  quia  « in  infirmitate  " 
ejos» »  id  esi,  in  peccaio,  quod  prtmus  fecit  per  in- 
obedientiam  «  versasti  stratum  ejus^ »  id  est,  iliam 
8eii8Ual2taiem,qu®  prius  erat  siraia^id  est,  subjecta 
raiioni,  coaYeriisti  ita,quod  ipsa  modo  velit  domina- 
ri,  et  secum  eam  Irahere  in  voluptates  carnis :  stra- 
tum  dioo  versaium  non  secundum  unum  sensumy 
sed  •  universum, » id  est,  secundum  omnes  sensus 
corporis.  Ilomo  enim  modo  movetur  ad  volupLatcs 
carniSy  secundum  omnes  sensus. 

Tu  versasii  stratum  ejus,  sed  contra  boc  ego  oro 
pro  60  :  et  hoc  est :  «  ego  dixi  »  corde  et  ore :  «  Do- 
mine,  miserere  mei^  »  id  est,  meorum  :  ita  scilicei 
animam  meam,  »  id  est,  meorum,  «  quia  peccavi 
tibi,  »  id  esi,  ad  iuum  honorem,  quia  tu  soius  ille 
medicus,  qui  solus  laudem  potes  habcrc  de  pecca-  0' 
torum  ouratione,  ex  magna  affectione  quam  habet 
Chriditts  erga  suos,  ascribit  sibi  peccata  suorum 
cum  hoc  dicit. 

lneipit  de  secunda  parte,  scilicct  ostendii  Ghri- 
stum  mnHis  modis  injuriatum,propter  quod  a  qui- 
bUsdai]£i  mn^ilioiier  reputatus  est  homo.Ad  hoc  jun- 
giittr :  EgD  sic  oro  pro  meis,  sed  «  inimici  mei  » 
non  curanies  hoc  «  dixerunt  mala  mihi »  ut :  Doemo- 
nium  habes,  et  similia.  Inter  ccetera  dicebant  : 
« Quando  morietur  »  homo  iste  «  et  peribit  nomen 
e}tt8?  »  id  est,  destruetur  famaejus? 

Non  ianitim  inimici  manifesti  mala  loquebantur 
niihi,  s^  eiiam  simulatorii  amici  :  ct  hoc  dicit 
« ei  si  ingrediebatur  »  aliquis  in  consortium,  «  ut 
videiet,  »  id  esi,  exploraret,  si  in  aliquo  posset  tv 
derogare  mihi,  «  vana  loquebaiur  »  velut  ille  qui  lo- 
quebatuB :  »  Si  hic  propheta  esset,  sciret  utique  que 
et  qnaliB  esset  mulier  qu»  tangit  eum  (Luc.  vii).  » 
Dioo  vana  loquebatur,  ei  inde  «  cor  ejus,  »  id  esi, 
naquam  volunias  ejus  «  congregabat  iniquitatem 
Bibi.  »  Accedens  enim  ad  eum  ex  quo  benovolus 
malior  efficeretury  iste  pejor  effectus  est  quia  pra- 
v«  voluntatis  erga  Christum  fuit,  congregabat  sibi, 
id  eaiy  ad  damnum  suum. 

higrediebatur  ad  me  explorator  ct  mecum  habi- 
tans  loquebatur  vana,  et  idem  «  egrediebatur  foras  » 
exta  oonsortium  meum,  « loquebatur  in  idipsum  » 


iendens,  in  quo  erat  cum  adhuc  mecum  conserva- 
rolur,  scilicet,  ut  de  me  mala  omni  siudio  loque- 
retur. 

Per  singula  quid  curramus?  «  Omnes  inimici  mei 
susurrabant,  »  id  est,  occulte  consiliabantur  «  ad- 
versum  me,  »  id  est,  advorsa  et  nociva  mihi.  Neque 
consiliari  satis  erat  eis,  sed  etiam  «  cogiiabant  ad- 
versum  me  mala,  »  id  est^  unusquisque  apud  se 
curiose  tractabat  quid  unquam  gravius  et  magis 
nocivum  posset  excogitare  in  me  :  qusB  mala  lUeruni 
«  mihi,  »  id  est,  ad  meum  honorem  et  ad  meorum 
redacta  sunt  utilitatem. 

Non  tantum  susurraverunt,cogitaveruni,sed  etiam 
«  verbum  iniquum  constitueruntadversumme,»8Gi^ 
licet,  sententiam  mortis  stabilem  induxerunt  super 
me  :  at  quod  Caiphas  inscius  propheians  judieayii ; 
«  Expedit  ut  unus  homo  moriatur,  ne  ioia  geas  per* 
eat  {Joan,  xi).  » 

Ipsi  me  sic  judicaverunt,  «  sed  qui  dormit  »  quL. 
tradot  animam  suam  morti,  sciIicetego,quampo8- 
sii  ita  leviter  dimittere,  sicut  dormiens  alA^ui» 
somnum^  «  nunquid  non  adjiciet,  »  id  e8t,adJttngot 
suas  morti  «  ut  resurgat?  »  Qui  de  seipso  dicii :  «  Por 
testatem  habeo  ponendi  animam  meam,  ei  iterum 
suscipore  eam  (Joan,  x)  »  Per  eam  resurrectionis 
suaB  securitatem^  corum  stultitiam  reprehendili. 

Et  bene  inimici  mei  putaverunt  me  judicare.  «  Et- 
cnim  homo,  »  id  est,Juda8  «  pacis  mes,  »id  esi,cum 
quo  ego  habebam  pacem  licet  non  ipsemecum,«ia 
quo  speravi,»  sperare  debui  secundum  merita  qoa  ia 
eum  feci^ «  qui  edebat  panes  meos  »  materialiier :.  vel ; 
«  panes,  »  id  est,  refectiones  spiritualis  doctrina  : . 
«  magniOcavit,  »  id  est,  magniflcam  fecit «  supplaur 
tationem,  »  id  est,  doceptionem,  dando  mihl  oscu* 
lum  proditionis.quod  etiam  inimicorum  nuUus  fecit 
«  magniflcavit,  dico,  super  me,  »  id  est,  ad  meaooi 
depressionem. 

Incipit  de  tertia  parte,  scilicet  illam  gloriflGaiio- 
nem,  per  quam  Ghristus  plus  quam  homo,  scilket 
Deus,  indubiianter  cognosci  possii  :  ad  hoc  coniir 
nuatnr :  Ipsi  me  ita  judicant,  «  tu  autem,  Domine, 
miserere  mei  »  et  miserando  «  reeuscita  me,  et 
tandem  retribuam  cis  »  hoc  quod  mihi  feceruni. 

Et  vere  suscitabis,  «  quoniam  voluisti  me,  »  id 
est,  semper  tibi  bene  placui :  et «  in  hoc  »  quod  mo 
voluisti  «  cognovi,  quoniam  non  gaudebit  inimicus. 
«  meus  super  me,  »  id  est,  non  retinebit  me  in 
morte,  quod  si  posset,  super  me  esset 

Inimicus  non  gandebit,  ego  autem  gaudebo,quia 
«  suscepisti  me  •  ad  immortalitatem  et  impassibili- 
tatem  «  propter  innocentiam,et  conflrmasii  me,  » id 
est,  bic  collocasti,  quod  nihil  deinccps  mihi  possit 
noccre  «  in  conspectu  tuo,»  id  est,in  praesentia  tua : 
non  ibi  ad  horam  mensurum  sed  j  in  stemum.  » 

Et  quia  me  ita  exaltavit,  ideo  sit  «  benedicius, » 
id  est,  laudatus,  et  talis  cognitus  qualis  esi  «  Domi- 
nus  Isracl,  »  id  est,  illo  qui  dominatur  Israel,  id 
est,  videntibus  Dcum  ct  «  Deus,  »  id  est,  creator 
«  Israel  »  quae  bencdictio  incipiat «  a  ssculo  » isio. 


339 


IIAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL, 


340 


et  «  in  soQCulum  »  consecutivum  hujus  sacculi  dcvc-  A  sitirc,  ex  lacrymis  refcctionem  habere,  «  sum  re- 


niat  «  fiat,  fiat  ;  »  hic  habctur  in  Ilebrajo,  amon, 

amon. 

IN  PSALMUM  XLI. 

TrruLUS.  /n  finem  intellectus  filiis  Chore  Psalmus 

David. 

«  Quemadmodum  dosiderat.  »  Psalmus  islc  qui 
diciturintclloctus,quiaostcnditnobisquiddamvaldo 
intclligendum,  scilicet  in  homine  duas  potentias, 
quarumfortiordcbiliorcm  confortot,proponitur  filiis 
Ghore,ad  dicendum  vel  cantandum,id  cst,filii8  cru- 
cis,  scilicet,  sanctis  martyribus  quorum  vox  cst  in 
hoc  Psalmo  :  ipsis  dico  per  hoc  dircctis  in  finem,id 
est,  in  Christum.  Materia  cst  justus,  sccundum  ut- 
ramque  vim  animae.Modus  :  In  prima  parto  osten- 


cordatus  »  qui  prius  aliquando  oblitus  fueram.Ubi 
notat  se  oblitum  istorum  fuisse  per  suum  lapsum 
tollit  a  dcbilioribus  desperationem,  vel  recordatus 
id  est,  in  frequcnti  habui  cogitatione  «  et  deinde 
efludi  animam  meam,  »  id  est,  extendi  usquc  ad 
inimicorum  dilectionem,itatamen  quod  ipsa  anima 
mea  essct «  in  me,  »  id  cst,  in  mea  potcstate,  sic 
contenta  mco  dominio,  quod  inimicus  meus  non 
possct  eam  surripere  :  et  ideo  sic  effudi,  «  quoniam 
transibo  usquc  ad  domum  Dei,  »  id  est,  coDlcstem 
Hierusalem  «  transibo  in  locum  tabernaculi,  nidest, 
in  ecclesiam,  quaj  dicitur  locus,  quia  extra  ecclesiam 
nulla  cortitudo,  scd  qui  modo  sunt  in  ecclc8ia,quo- 
dammodo  certam  obtincnt  fi dcm.Vel  in]ocum,quia 


ditur,  seoundum  vim  superiorcm  Dcum  desiderare,  „  scmpcr  promovetur  justus  in  altiorem  gradum  vir- 
coBlostia  sola  appetere,  advcrsitatcs  hujus  vitae  non      tutuni  :  tabcrnaculi  dico  «  admirabilis,  »ido8t,digni 

admiratione  :  ut  admirabile  fuit,  quod  Laurentius 
tantam  passionem  sustinuit. 

Transibo  dico  ad  domum  Dei  «  in  voce  exsulta- 
tionis  ct  confessionis.  »  Id  cst  in  me  exsultando  et 


timerc.ln  sccunda  parto  per  illam  vim  superiorcm, 
animalitatem  confortare,quaDcito  turbatur  turbatio- 
nibus  hujus  vitae.lntentio  est,debiliores  confortare, 
ne  moveantur  secundum  animalitatem,  scd  potius 
pcr  suam  rationem  confortcnt  animalitatom,propo- 
nunt  ctiam  justi  qui  loquuntur  sc  aliquando  ceci- 
disso;  ne  dosporent  debiliores,  si  ct  ipsi  aliquando 
ceciderint,  et  incipiunt  ostendcro  prius,  quod  ratio 
sua  Dcum  desideret,  sic  : 

0  Deus  «  ita  desiderat  anima  mca,»id  est,5upc- 
rior  vis  anima5  «  ad  te  »  habendum  «  quemadmo- 
dum,  »  id  est,  quam  ardonter  «  desidorat  cervus  » 
pcrtingoro  usque  «  ad  fontos  aquarum.  »  Natura 
cervi  est,  ut  flatu  uarium  attrahat  in  corpus  suum 


Deum  laudando  :  confessionis  dico  «  sonus  cpulan- 
tis.  »  Id  cst,  qui  mihi  est  tanta  rcfectio,  quanta 
rcfectio  cantilciia  cst  cpulantibus.  Sonu9,id  cst  dul- 
cis  cantilcna,  ct  cst  sonus  hic  gcnitivi  casus  quasi 
sonitus.  Vcl  transibo  in  domumDei,ductu8  invoce 
cxsultalionis  et  confessionis,  id  est,  in  vocc  angelo- 
rum  cxsultantium  et  laudantium  Doum,  qus  vox 
fuit  mihi  sonus  epulantis. 

Incipit  do  sccunda  parte,  scilicet  animalitatcm 
suam  confortarc.Gontinuatio:  Quandoquidcmtrans- 


vivum  serpcntem,  postquam  autcm  venonum  intus  C  ibo  in  vocc  cxsultationis,  crgotu,  «  animamea,»id 


exardescit,  ardct  siti,  et  currit  ad  fontcm  vivum.ct 
inde  refectus,  deponit  cornua  ot  pilos,  et  rejuvene- 
scit :  ita  sancti  imbuti  veneno  diaboli,  scilicct  pec- 
oatis,  ourrunt  ad  Deum  pasnitcntcs,  per  quem  de- 
ponunt  omnem  vetustatem. 

■Dioo  quod  anima  desiderat  modo,etjam  ctiam  dc- 
8ideravit,et  hoc  est :  «  Sitivjit  anima  mea  ad  Deum  « 
habendum  :  Deum  dico  «  fontom, »  quia  ipsc  cst  ori- 
go  totius  boni.  Fontem  dico  «  vivum,  »  quia  ipsc  in 
«Bternum  vivit,  ct  qui  eum  gustant,  facit  eos  in 
aBternum  vivero.  Vel  Deum  fonteni,  quia  ipse  soius 
potest  nos  cripere  de  potestate  diaboli  :  «  et  quando 
veniam  ante  faciem  Dei?  »  id  est,  in  pra^sentia  ip- 
sius,  ut  cognoscam  eum  prout  est.  Undo  Apostolus  : 


cst,  animalitas  mea  «  quarc  tristis  es?  »  ct  «  mc 
suporiorcm  vim  «  quare  conturbas?  »  Quam  ali- 
quando  tibi  dolcnti  facis  condolere. 

Noli  esse  tristis,  scd  «  spera  in  Deo  »  et  debes 
faccre,  «  quoniam  »  ogo  confessus  «  adhuc  confitc- 
bor  illi,  »  hoc  scilicct,  tu,  qui  es  «  salutaro,»  id  csi 
Salvator  meus,  particcps  factus  «  mei  vultus,  »  id 
est,  meoB  humanitatis,  scilicet  homo  cs  «  et  Dcus  » 
id  est,  Greator  «  mcus.  » 

Et  ideo  dcbcs  sperare,  quia  quod  «  anima  mea 
turbata  cst  »  «  ad  mcipsum,  »  id  est,  non  aliundo 
turbata  est  anima  mca,  nisi  ex  me  :  ct  hoc  mani- 
festc  dicit  alia  translatio,  qua;  habet :  a  meipso ;  et 
quia  ex  mc  turbata  cst,  «  propterea  »  o  Dcus  «  mc- 


<t  Nunc  videmus  in  ajnigmate,  tunc  autom  facic  ad  d  mor  oro  tui  »  qui  sanaro  potcs  «  de  tcrra  Jorda- 


faciom  (/Cor.xiii) :  »  ettunc  cgo,qui  in  hac  vitu  nul- 
lius  pretii  apparco,apparobo  qualis  sim.Dico  «  siti- 
yit  anima  mea,  »  et  dum  sitirem,  habui  rcfectioncs 
quas  fundcbat  animalitas  afflicta  miseriis  hujus  \1 
t®  :  et  hoc  ost «  lacrymaj  mcaj,  »  id  est,  mcas  anima- 
litatis  «  fuerunt  mihi  »secundum  rationem«  panes,» 
id  est,  refectioncs  «  dic  ac  nocto, »  id  csU  assiduc  : 
lacrymo!  dico  ex  hoc  habitae  «  dum,  »  id  cst,  quia 
«  dicitur  mihi,  Ubi  csl  Deus  tuus?  >»  Puttmt  cnim 
mali  justos  Dcum  non  habere,  dum  sic  vidcnt  eos 
tribulationibus  subdilos. 
if  Ha3c»quaj|prajdicta8unt,scilicet  aniraammeam 


nis,  »  id  ost,  dc  mc  secundum  hoc  quod  terra  fac- 
tus  sum,  fructificata  pcr  baptismum.Pcr  Jordancm 
accipimus  baptismum,  quia  in  eo  fuit  baptizatus 
Ghristus,  cx  quo  nobls  proccssit  baptismus  :  quia 
baptismus  irrigans  nos  et  lavans  poccata,facit  nos 
terram  fructiferara.  Et  quia  Jordanis  desccnsus  in- 
tcrpretatur,  in  hoc  notaraus  humilitatcm,  quam  in 
baptismohabcmus.durapompara  diaboli  rejicimus: 
et  cro  mcnior  tui  dc  tcrra  «  Hermoniim,  »  id  cst,do 
mcipso,  secundura  hoc  quod  sum  scparans  a-me^et 
analbemalizans  onines  sectas  hasreticorum.Hermon 
naraciuc  vcl  Hcrraouiira,anathcmutizatio  interpreta- 


341 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS* 


342 


tur,  scilicet  «  a  monte  modico,  »  id  est,  a  meipso,  A  id  est,  quia  «  dicunt  mihi  per  singulos  dies,  Ubi 
qui  factus  sum  mons  secundum  eminentiam  vir-      est  Deus  tuus?  » 


tutum,sed  tamenmodico  secundum  humanitatem. 
Hermon  quidam  mons  est  parum  distans  a  Jor- 
dane. 

Et  propterea  etiam  memor  ero  tui,  quiaetin  Ve- 
tcri  et  in  Novo  Testamento  promittitur  liberatio 
sperantibus  in  Domino,  et  hoc  dicit :  «  Abyssus,»  id 
est»  Novum  sive  Vetus  Testamentum  « invocat  abys- 
8um,  »  id  est  aliud  Testamentum.  Novum  invocat 
Vetus,  quasi  testimoniumsui.  VetusinvocatNovum, 
ad  complendum  ea  qusQ  promittcntur  in  Vcteri.Pcr 
abyssum  ideo  Testamentum  intelligimus,  quia  si- 
cut  abyssus  est  magna  profunditas,  ita  in  Testa- 
mentis  est  magna  profunditas  sapientiac  et  cogni- 


Concludit  cx  omnibus  prsepositis  causis,  ac  si 
ita  diceret  :  «  Quia  ex  Deo  baptismum  habeo,  mi- 
sericordiam  apud  me  orationcm,  et  alia  quea  dicta 
sunt :  ideo  tu  «  anima  mea,  »  id  est,  animalitas, 
non  debes  contristari,  et  «  quare  tristis  es,  anima 
mca  ?  ut  supra. 

IN  PSALMUM  XLIL 
TiTULUS.  In  finem  Psalmus  David, 

«  Judica  mc,  Dcus.  »  Psalmus  iste  convenit  Da- 
vid  id  cst,  alicui  justo  afflicto  miscriis  higus  vita;, 
dirigcns  nos  in  fincm.  Materia  est  martyr  aliquis 
afflictus  multis  malis,  de  qua  ita  ogit.  In  prima 
parte  ita  afflictus  Justus,  pctit  tandem  separari  ab 


tionis  Dei :  et  quielibet  abyssus  ostendit  libcratio*  |^  impiis.  In  secunda  parte  sc  afflrmat  intraturum  in 


nem  eorum,  qui  memores  sunt  Domini .  Quod  autcm 
abyssus  sic  invocat  abyssum  cognoscimus  «  in 
V0C6  cataractarum  tuarum,  »  id  est,in  prsdicatio- 
ne  prophetarum  et  apostolorum^  Gataract®  proprie 
dicuntur  aqusductus,  id  est,  locus  undc  currit  et 
ebullit  aqua  :  ita  sancti  apostoli  ct  prophcts,  a 
quibus  nobis  defluit  vera  doctrina. 

Item  memor  ero  tui,  propter  hoc,  quia  «  omnia 
^xcelsa  tua,  »  id  est,  graviores  pocna;^  veluti  ipsa 
morsy  et  fluctus  tui^  »  id  est  lcviorcs  pocnaB,  veluti 
fames,  et  similia  «  transicrunt  super  me,  »  id  cst, 
licet  me  submergant  in  hac  vita,  tamen  quandoquc 
transibunt. 

Positis  causis  quare  debeat  memor  esse,  ponit 
causas  per  quas  possit.Continuatio :  Ideo  etiam  me- 


sccretarium  Dei.  In  tertia  parte  hortatur  suam 
animalitatem,  ut  speret  in  Domino.  Intendit .  enim 
conforiare  suam  animalitatcm  et  debiles. 

Vox  martyris  dicentis: «  Judicame.Deus.»Et,ne 
intelligeretur  pcnitus  judicari  vello,  ita  quod  Deus 
intondat  qu8B  sint  in  eo  bona,  et  quoB  mala,  quod 
quidem  in  omni  justo  esset  arrogantia,  ideo  detcr- 
minat  quomodo  potat  judicari,  scilicet,  «  discome 
causam  meam  de  gonte  non  sancta,  »  id  est,  con- 
sidcra  totam  vitam  mcam  discretam  et  separatam 
a  vita  gentis  non  sancta),  et  tandcm  separa  me, 
quod  cst  «  crue,  »  quod  futurum  est  in  judicio  : 
«  ab  hominc  iniquo,  »  id  cst,  manifcste  faciente 
mala,  «  ct  doloso,  »  id  est,  occulte  nocente. 

Et  debes  cruere,  «  quia  tu  es,  Deus,  fortitudo 


mor  ero,quia  «  Dominus  mandavit,  »  idest,promi-  C  mea,  »  id  est,  Crcator  mcus,  et  causa  totius  mea 


sit  «  misericordiam  suam  in  die,  »  id  est,  in  pro- 
Bperitaie :  «  et  nocte,  »  id  est,  adversitate:  non  di- 
cam  simplicitcr^  sed  «  canticum  ejus,»  id  est,  tan- 
tam  ei  tam  manifestam  miscricordiam,  qua3  nobis 
conferi  magnam  exsultationcm.  Alia  translatio 
habei  :  et  nocte  manifestavit  cam  misericordiam. 

Ponii  item  causam  per  quam  possit  esse  mc- 
mor.  Deus  dat  mihi  misericordiam,  ct  «  oratio  cst 
apud  me,  »  id  est,  habco  apud  me  rationcm  per 
quam  Dei  possim  esse  memor  :  oratio  dico  «  Deo  » 
debita,  id  esi,  ad  honorem  Dei  :  Deo  dico  datori 
«  vitaB  me«  :  »  qua  oratione  ego  «  dicam  Deo,  Sus- 
ceptor  meus  es,  »  id  est,  me  inflrmum  suscepisti 
ad  protegendum. 


fortitudinis,  ct  idco  «  quarc  me  repulisti,  »  id  esi, 
quarc  pcrmittis  me  ita  tribulari,  quod  videar  a  te 
rcpulsus  ?  «  Et  quarc  tristis  incedo,  dum  affligii 
mc  inimicus  ?  »>  ut  supra. 

Noli  repcllere,sed  potius  «  emitte  lucem  »  adju- 
dicium,  «  ct  vcritatem  tuam,  »  id  est,  Filium,  qui 
dicitur  lux  quia  nos  illuminat:  veritas,quia  inom- 
nibus  verus,  et  «  quia  ipsa;,  »  id  est,  lux  et  veritas, 
mc  dcduxerunt  »  jam  de  familia  diaboli  «  et  ad- 
duxerunt  mc  in  montem  sanctum  tuum,  »ide8t,ui 
essem  mons  sanctus  Dei.  Et,  ne  intelligcremus  hunc 
justum  jam  positum  in  securitate,  addit  «  etinta- 
bcrnacula  tua, »  id  cst,  in  ccclesia  qua  tibi  militem. 

Incipit  dc  secunda  parto  :  Jam  sum  introductus 


Quandoquidem  mc  susccpisti,  «  quare  crgu  obli-  q  in  tabcrnacula,  ct  pcr  hoc  tandcm  «  introibo  ad  al- 


toses  mei?  »  et  supponit  causam,  quare  Dcus  sui 
videaiur  oblitus,  cum  dicit  :  «  Et  quare  contrista- 
tus  incedo  ?  »  Licet  contristatus  sit,  tamcn  se  ad 
Deum  incessanter  incedere  dicit  istc  justus  :  ideo 
dicendo  contrisiatus  «  dum,  »  id  cst,  quia  «  affli- 
git  me  inimicus.  » 

Nec  iantum  affligit  me  mala  faciendo,  sed  etiam 
exprobrando,et  hoc  est:  «  dum  confringunlurossa 
mea,  »  id  est,  dum  sic  gravitcr  tribulor,  quod 
confringuntur  ossa  mcu,  id  cst,  robora  mca,  et  pa- 
tientia  mea,  quantum  ad  opinionem  nicorum, « iuimi- 
ci  mei  qui  tribulant  me,exprobraverunt  mihidum,» 


tarc  Dci,  »  scilicet  «  ad  Dcum,  »  id  est,  Ghristum, 
scilicet,«  qui  laetiflcat  juventutem  meam,  »  id  esi, 
juvcncsccrc  facict  juvcntutem  dando  immortaliia- 
tcm  ct  impassibilitatem.  Dicitur  Ghristus  altare, 
quia  per  cum  oCferrimus  orationes  nostras  Deo. 

Et  quia  introibo,  jam  «  cunntebor  tibi«  »  id  esi, 
laudabo  te  in  hac  vita  «  in  cythara,  »  id  est,  in 
mortihcationc  carnis  :  tlbi  dico,  «  Deus  meus.  » 
Hic  incipit  dc  tcrtia  parte.  Ad  hoc  Jungitur,  quia 
cgo  introibo  ad  altarc  Dei.  «  Quare  »  ego  «  anima 
mca,  »  id  cst,  animalitas  mca  «  tristis  es?  »  et  alia 
ut  in  alio  psalmo. 


34? 


HAYMONIS  IIALBERSTAT.  EPISG.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL.  lU 

IN  PSALMUM  XLin.  A  fugaret  decem,  «  et  illuminaiio, »  id  est,  conBilmm 


TrruLUS.  In  finem  ad  intellectum  filiis  Chore  psal- 

mus  David. 

«  Deus  auribus  nostris.  »  Psalmus  iste  pra^poni- 
tur  filiis  Chore,  id  est,  Christianis,  ad  intcllectura 
habendum,scilicet  ut  intelligant  per  tomporalia  bo- 
na  data  antiquo  populo,  significata  esse  spiritualia 
bona,qu®  jam  dantur  Christiano  populo,etplenius 
dabuntur  in  futuro  filiis  Chore,directis  in  finem  per 
hunc  intellectum.Materiasunt  martyres,qui  etiam 
loquuntur.  Modus:  In  prima  parte  ponit  bona  qu® 
facit  Deus  huic  populo,  cum  comparatione  eorura 
quaB  fccit  priori  populo  :  ostendens  haec  csse  aeter- 
na,  cum  illa  fuissent  temporalia.  In  sccunda  parte 


quos  illos  illuminabas,  ut  quando  per  insidias  eo- 
rum  aliquos  devincere  faciebas  :  qus  illuminatio 
erat «  vultus  tui,  »  id  est,  procedens  ex  aola  vo- 
luntate  tua  ne  quod  hoc  volebas  propter  aliquod 
mcritum  eorum,  sed  agens  ita  «  quoniam  in  cis 
complacuisti  »  tibi,  vel  Deo  Patri. 

Et  quia  «  tu  ipse  »  hoc  fecisti  eis,  «  es  »  rex 
meus  et  Dcus  meus,  «  tu  ipse,  dico,  qui  mandas 
salutes  Jacob,  » id  est,  nobis  luctatoribus,  qui  per 
Jacob  significamur.  Vel  Jacob,  id  est,  Judaico  po- 
pulo,  qui  vocatus  fuit  Jacob. 

Tu  es  rex  meus,  et  comu  nostrum,  «  ei  in  te 
cornu  »  nostro,  id  est,  defensione  nostra  «  Tentila- 
bimus,  »  id  est,  projiciemus  et  dispergemtis  inimi- 


ponit  mala  quae  sustinet  in  hac  vita,  quamvis  sint  ^  cos  nostros  »  tam  carnales  quam  spiritualesy  qaod 


in  futuro  habituri  multa  bona.  Quod  aulem  justi 
in  hac  vita  patiuntur  temporalia  mala,  contra  hoo 
est,  quod  priores  justi  populi  liberabantur  a  cor- 
poralibus  malis.  In  tcrtia  parte  orat  liberari  a  ma- 
lis  hujus  vitae.  Intentio  est  invitaro  ad  patientiam. 
Vox  martyrum  ostendentium  quaj  bona  fccit 
Deus  antiquis  patribus,  cum  dicunt  :  «  Deus  nos 
audivimus,  »  et  non  sine  intelligentia,  sed  «  au- 
ribus  nostris,  »  id  est,  cum  intelligcntia,  qua)  est 
interior  oris,  et  hoc  non  a  quicunque,  sed  «  pa- 
tres  nostri,  »  id  est,  patriarchae  et  prophetx,  «  an- 
Buntiaverunt  nobis  »  non  quasi  flctitium,  sed  rem 

veram. 

«  Hoc  annuntiaverunt  »  opus  quod  operatus  es 
in  diebus  eorum  in  diebus  antiquis,  ita  legemus  : 


futurum  est  in  judicio,  ubi  boni  a  malis  separan- 
tur.  Per  cornu  ideo  accipimus  defensioBem,  qnia 
cornibus  dcfendunt  se  animalia  :  et  ventilant,  id 
est,  separant  a  se  animalia,  «  et  in  nomine  tno  » 
quia  hic  habemus  nomen  tuum,  scilieet  Ghrisiia^ 
sumus  :  «  spernemus  »  item  in  judicio  «  insur^ 
gentes  »  in  hacvita  « innos. »  Ecce  jam  in  hoc  Tersn 
ostendit  nos  habiturosffiteroa  bona,  qu»Iong6  sont 
mcliora  temporaIibus,qus  habuerunt  aniigui  patrest 

Et  bene  dico,  quod  in  te  ventilabimus  et  speme» 
mus  inimicos,  quia  per  nos  nunquam  hoc  poteri- 
mus  :  et  hoc  dicit «  non  enim  in  arcu  meo  spera- 
bo  »  in  minori  fortitudine  mea, «  et  gladiuB  meus, » 
id  est,  major  vis  mea  «  non  salvabit  me.  » 

Et  vere  non  salvabit  me  gladius  vel  arcns  meus, 


Patres  nostri  annuntiaverunt  nobisopus  quod  ope-  C  quia  tu  solus  potius  salvabis,  et  hoc  dicii  «  salvasti 


ratus  es  in  diebus  eorum  :  sicut  in  oductione  per 
mare  Rubrum,  ot  alia  hujusmodi,et  etiara  ea  qus 
fecisti  in  diebus  antiquis,  ut  de  creatione  cocli  ot 
terr©,  et  ea  quae  fecisti  Abel,  Noe,  otc. 

Hoc  opus^  scilicet,  «  manus  tua,  »  id  cst,  opera- 
tio  tua  «  gentes  disperdidit,  »  de  ilbs  dicit  qum 
prius  habitabant  in  terra  promissionis, «  et  plantas- 
ti,  »  id  est,  flrmiter  stabilisti  in  terra  illarum  gen- 
tium  «  008,  » id  ost,  patres  nostros  :  et  ne  putaren- 
tur  llIaB  gentes  debiles,  quibus  cito  terra  sua  au- 
fcrrotur,  subdit :  «  Afflixisti  populos  »  in  primis 
«  et  »  deinde  n^ultis  modis  affiictos  «  expulisti  eos.  » 

Et  ne  Judaei  hoc  suae  deputarent  probitati,  dicit 
boc  nqn  ex  ipsis,  sed  ex  ipso  Deo  sibi  evenisse. 


enim  nos  de  affligentibus  nos  »  in  hac  vita,  et  non 
tantura  afQigentes  nos,  sed  «  etiam  odientes  not 
oonfudisti,  »  id  est,  confundes,  quandodioetureis: 
Discedite  a  me,maledicti,inignemiBtemum.Pote6( 
hic  versus  legi  de  hisqusB  facitDeusfldelibu&suis, 
in  hacvita,  utsic  continuetur.  Securi  possumusesse 
quod  in  te  ventilabimus,  speraemus  inimicos,  quia 
tu  jam  salvasti  nos  de  arfligentibus,  ne  nos  posseni 
a  bono  rotrahere,  et  odientes  nos  confbdisti,  exhoe 
quod  non  potucrunt  conforroare  nos  sibi.  Et  quia 
salvasti  nosyideo  «  laudabimur  »non  taniam  abo- 
nis,sed  ctiam  a  malis^ut  cum  dicent :  «  Nos  inseii- 
sati  vitara  illorum  putabamus  insaniam,  ecce  qQO" 
modo  inter  fllios  Dei  coraputati  suni  («Sap.  v) :  » 


Gontiquatio  :  Bene  dico,  quod  tu,  Deus,  plantasti,  n  qus  laus  crit  «  in  Deo,  »  id  est,  ad  honorem 


«  DpQ  enim  ipsi  possederunt  terram  illara  in  gau- 
dio,  »  id  est,  per  arraa  sua  et  vires  suas,  «  et  bra- 
chium  eorura,  »  id  cst,  fortitudo  et  potentia  eo- 
Eum^  «  non  salvavit  eos,  »  et  si  seipsos  non  pos- 
sent  salvare  ab  illis  gentibus,  tunc  raulto  rainus 
in  gladio  suo  possederunt  earura  gentiura  terrara. 
Per  giadium  huraanara  virtutera,  per  brachium 
potontiara  intclligiraus  : 

Brachiura  non  salvavit  eos,  «  sed  dextera  tua,  » 
id  est,  prospori  evcntus  quos  tu  dabas  eis,  ut  cura 
eis  circumeuntibus  ceciderunt  muri  Jericho,  «  ot 
brachium,  »idest,fortitudotua:utcumunusquisqne 


et  nos  «  confltebiraur  tibi,  »  id  est,  iaudamus  ie  : 
«  et  in  noraine  tuo,  »  id  est,  quia  hic  babemuH 
noraen  tuum  «  in  soBculura,  »  id  est,  in  «teraura. 
Incipit  de  secunda  parte.  Tandem  nos*  salvabis, 
«  nunc  autera  »  in  hac  vita  «  repulisti,  »  id  e8i,ita 
pormisisti  affligi,  quod  putar»mur  a  te  repulsi;; 
«  et  confudisti  nos»  non  quod  in  oonscientia  nostra 
eonfusionera  et  erubescentiara  patcremur,sed  quan- 
tura  ad  oculos  horainum,qui  putantnos  confusibi^ 
les:  ct  deinceps  «  non  egrcdicris,  »id  esi,nonmit^ 
tns  manifcste  angolum  tuum  pugnare  nobiscum  « in 
virtutihus,  »  id  est,  in  exercitibus  «  nostris  »  sicui 


345 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


816 


fecisti  patribuB  no8iri8,pro  quibus  manifeste  pugna-  A 
bant  angeli. 

Non  tantum  repulisti,sed  etiamquosdamnoslrum 
4f  avertisti »  a  bono  proposito/acicndo  •  nos  retror- 
sum  post  inimicos  nostros,  »  id  cst,  ut  sequere- 
mur  inimicoB  nostros,  et  tunc  «  qui  oderunt  nos, 
diripiebant  sibi,  »  id  est,  in  partcm  suam  rapic- 
bant  nos,  et  hoc  est  maximum  tormentum  sancto- 
rum,  quando  vident  suos  ita  dovocari  a  fide. 

Quosdam  avertisti,  «no8»autcm  qui  restitimus, 
«  dedisti  tanquain  oves  escarum  »  quae  non  fructui, 
sed  soli  occisioni  deputatae  sunt^et  in  gentibus  dis- 
pcrsisti  nos  «  quando  fugati  sumus  de  civitate  in 
civitatem,  » id  est,  tradidisti  in  manus  inimicorum, 
«t  aliquos  tibi  in  tribulalionibus  acquirercnt. 

«  Vendidisti  populum  tuum,»  id  est,martyrestuos  ^ 
«  sine  pretio  »  aliquo,  quia  aliquando  non  ullum 
kominem  in  morte  sanctorum  lucratus  :  et-si  ali- 
^ando  aliquos  lucratus  es,  pauci  fuerunt,  et  hoc 
dicit.:  «ct  non  fuit  multitudo  in  commutationibus 
eoram,  »  id  est,  quando  Deus  dat  suos,  ut  ali- 
quos  acquirat.  Posuisti  etiam  nos  opprobrium  non 
ei^rancis,  qui  raro  vident  nos,  scd  «  nostris  vici- 
at8  »  qui  «Bpc  objocerunt,  et  hoc  opprobrium  per 
partes  exsequitur,  dicens  :  «  Subsannationem  et  de- 
risum  his  qui  in  circuitu  nostro  sunt.  »  Subsanna- 
tio  fit  per  nasum,  derisio  per  hiatum  oris. 

PoBuisti  nosin  similitudinem  gentibus,  scilicet  ut 
ad  nostram  similitudinem  maledicerent  aliis  et  sic 
dicerent :  Talis  maledictio  tibi  sit,  qualisest  Petro, 
▼el  Pauk),  vel  Laurentio.  Vel  posuisti  nos  in  simili- 
tudinem  Christi,  ut  sicut  Christus  opprobria  susti-  C 
nait,  sio  et  nos,  statim  ponit  unum  de  opprobriis 
qus  eastinuit  Cbrislus  :  «  commotionom  capitis  in 
populis,  n  id  est,  super  quos  populi  deridentes 
movenint  capita  sua,  sicut  supra  dictum  est,  di- 
centes : «  Vab !  qui  destruis  templum  Dei  {Marc.  xv  ; 
MaUk.  xxvn),  etc.  » 

Qaid  singula  enumerem  ?  «  tota  die,  »  id  est,as- 
sidae  «  verecundia  mea,  »  scilicct  opprobriorum 
meonmi  «  eet  contra  me. »  Gontra  dicit,  quia,  cum 
martyres  confiterentur  se  esse  ju8tos,nunquam  de» 
berent  bujusmodi  opprobria  sustinere,  et  ut  aggra- 
Yet  vereoundiam,  dicit :  «  Confusio  faciei  mesQ  co- 
operutt  me.  »  Naturam  illam  tangit,quod  cum  ho- 
mo  patitor  aliquam  erubescentiam,sanguinem  inte- 
riorera  anima,  ut  se  cooperiat^  mittit  ad  exteriora.  n 
Gonfhsio  dico  illata  «  a  voce  exprobrantis  ot  oblo- 
quentis  »  veritatem  «  a  facie  inimici,  »  scilicet 
mala  voluntate  «  et  persequentis  »  ipso  actu. 

«  Hee  omnia  venerunt  super  nos,»  scilicet  ut  nos 
epprimerent,»  nec  tamen  obliti  sumus  te,»  sed  sem- 
per  habmmus  te  in  jugi  memoria  :  «  et  in  testa- 
iDeDtotuo,»ide3t,inIegetua  «  non  egimus  inique,» 
sed  semper  secundum  praecepta  tua  habuimus  nos, 
elin  hoo  versu  magna  virtus  martyrum  notatur. 

Gnm  bajc  omnia  mala  vcnircnt  supcr  nos,  «  cor 
Dostram  non  recci^it  rotro,  »  id  est,  non  despera- 
vit,  «  et   non   declinasti,   id   est,  declinare  fccisti 


semitas  nostras  »  quibus  ad  te  incodimus  «  a  via 
tua,  »  id  est,  a  praBceptis  tuis.  Scmper  cnim  ope- 
rati  sumus  secundum  praecepta  tua.  Vel  sino,  non, 
ita  logitur,  declinasti,  id  est,  dcclinaro  fecisti  semi- 
tas  noptras  a  via  tua,  ut  supra,  vel  sic  quoque  : 
«  scmitas  nostras,»  id  cst,  opera  quffi  ex  nobis  ha- 
bcmus,  qni  secundum  nos  nihil  boni  facere  possu- 
mus,illas  scmitas  «dcclinasti,»  id  cst,  declindtas  et 
diversas  ostendisti  «  a  via  tua,»  id  est,ab  operibus 
tuis,  qui  nunquam  nisi  bona  facis. 

Diversas  ostendisti  vias,  «  quoniam  nos  humi- 
liasti,  »  id  est,  afflixisti,  in  quo  cognoscimus 
unusquisquo  se  miserum  et  se  nihil  boni  ex  se  ba- 
bere.  Ad  aiiam  sententiam  continuatur  ita  :  Bene 
dico,  quod  semitas  nostras  non  fecisti  doviare,  vel 
fecisti  pendere  a  via  tua,«  quoniam  nos  humiliasti,» 
id  est,  humiles  ostendisti,  qu»  humiliatio  est  «  in 
loco  afOictionis,  »  id  est,  in  hac  vita,  post  quam 
nullus  locus  correctionis,  et  adeo  nos  humiliasti, 
quod  «  umbra  mortis,  »  id  est,  ipsa  mors  «  coope- 
ruit  nos,  »  id  est,  occisi  sumus.  Vel  «  umbra  mor- 
tis,»  id  est,  hsorctici,  quia,  si  qucm  in  corpus  suum 
dicunt,  statim  ille  a  vera  vita  privatur. 

Ideo  non  sumus  obliti  te,  quia  scimus  quod  «  si 
obliti  sumus  nomen,  »  id  est,  honorincentiam 
«  Dei  nostri,»  et  si  hoc  gravius  facimus,  scilicet, «  si 
expandimus  manus  nostras  »  et  interiores  et  ex- 
teriores  «  ad  Deum  alienum,  »  id  est,  qui  neque 
nos  creavit,  neque  bonum  fecit  nobis,  scilicet  si 
facti  sumus  idololatrae  «  Deus  requiret  ista.  »  Bt 
quia  aliquis  diceret:Si  manus  expandis,hoc  requi* 
ret,quia  hoc  bene  videt,  sed  si  oblitus  es^  non  reqoi- 
rct,  quia  illud  ignorat,  probat  quod  etiam  obli- 
vionem  requiret,  cum  dicit,  «  ipsc  enim  novit  abs- 
condita  cordis.  » 

Ilic  incipit  de  tertia  parte  :  Nos  non  expandimus, 
et  ideo,  tu,  Domine,  exsurgC)  et  prcemittit  causam 
quare  debeat  exsurgere, «  quoniam  propter  te  mor- 
tificamur  tota  die  »  et  intantum,  quod  «  sumus 
ffistimati  ut  oves  occisionis,  »  scilicet,  ut  nullate- 
nus  reputaremur  idonei,  nisi  ad  occisionem ;  ideOj 
Domine,ad  nos  liberandos  «  exsurgo,  quare  obdor* 
mis?»Obdormire  dicitur  Deus,  cum  8ui  non  cito 
liberantur,nec  tamen  deilciunt^et  quare  obdormis? 
intorrogationcm  ponit,quialicet  causamignoremus, 
tamen  aliqua  causa  est  quare  Deus  hoc  faciat. 
«  Exsurge,Domine  :  »  et  licet  modo  aliquos  repellaSy 
«  non  tamen  repcllas  in  aeternum,  »  sed  qui  modo 
videntur  ejecti,aliquando  reduc  ad  ecclesiam  tuam. 

«  Ne  repellas  dico,  et  ne  avertas  faciem  tuam,  »  id 
est,  cognitionem  tuam  ab  illis  qui  modo  repuisi 
8unt,et «  quarc  faciem  tuam  avertis?  »  Et  hic  iterum 
innuit,  quod  licet  causam  ignoremus,  tamen  causa 
est  quare  Deus  avertat,  et  quare  «  oblivisccris  in- 
opiae  nostraj  ct  tribulationis  noslraB?  »  Hoc  refertur 
ad  eos,quibus  obdormit  Deus,  nec  tamen  deficiunt, 
quorum  inopiao  oblivisci  dicitur,  quando  non  con- 
fortat  raliones  eorum,nec  dat  solatia  ad  patientiam 
tribulationis,  quando  nec  mitigat,  nec  removet. 


347 


HAYMONrS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


348 


Ne  obliviscariBinopiffiOttribulationiSyScd  cxsurge,  A  bonor  in  hoc  psalmo  tractatur,quia  per  partes  mut- 


et  proponit  causam  quarc  debcat  cxsurgore^cum  di- 
cit,«quara  bumiliata  cst  anima  nostra  in  pulvero,» 
id  est,  in  considerationc  dofectus  bumani  generis, 
cujus  defectus  signum  cst  pulvis,  quem  poRnitens 
Buper  caput  suum  accipit,proptorboc  merito  debcs 
exsurgere,et  neccsse  est  ut  ex8urgas,«  quoniam  ven- 
tcr  nostcr,  »  id  est,  carnalitas  nostra,  cst  «  con" 
glutinatus  in  terra,  »  id  cst,  adhacsit  in  torris,  sci- 
licet  bfcc  terrona  appetit. 

Et  proptcrea  «  cxsurge,  Domino,  adjuva  nos,et  rc- 
dime  nos,  »  id  cst,  da  pretium,  ut  de  diaboli  po- 
icstate  nos  dotrabas  «  propter  nomcn  tiium  »  am- 
pliandum  :  quia,nos  redompti,  dilatabimus  nomcn 
tuum  pcr  multas  gentos. 

IN  PSALMUM  XLIV. 

TrrULUS.  In  finem  pro  his  qui  cammtUabuntur  filiis 
Chore  ad  tntelXectum^  canticum  pro  dilecto, 

«  Eructavit  cor  mcum.  »  Hic  psalmus  agit  de 
dignilate  sponsi  et  sponsas^ct  boc  dicitur  in  titulo  : 
pro  bis  commutabuntur,id  est.ad  honorcm  spons®, 
in  qua  fit  commutatio  dc  mundo  ad  Dcum,  quaj  bo- 
na  cst  Alia  commutatio  de  Deo  ad  mundum,  qu<T 
mala  c8t,pro  dilecto,  id  est,  ad  bonorem  dilecti.  Sa- 
lomon  appellatus  Edida,  id  est,  dilectus,  figurabat 
Cbristum  vorum  dilectum  a  Patre.Undc  cst  :  «  Hic 
est  Filius  mcus  dilectus,  in  quo  mibi  complacui, 
ipsum  audite  (Matth,  iii  ct  xvii),  »  et  est  canticum, 
quiamultum  agit  de  ajtema  cxsultatione,et  dicitur 
epitbalamium.  id  cst,  nuptialo  carmon.  In  duobus 
primis  versiculis  utitur  similitudino  joculatorisjin-  C  laudcm  meam. 


tas  commendatur,  quod  canticum  dirigit  nos  in 
finoin.Vel  taliter  construe,canticum  istud  eat  babi- 
tum  pro  filiis  Cborequicommutabuntur,propo8itum 
omnibus  ad  intelHgendum,  et  etiam  pro  dilecto.  Ma- 
teria  est  sponsus  et  sponsa,Cbri8tu8  scilicetet  E^ccle- 
sia.ModuB  :  In  prima  parte  ponit  commendationem 
sponsi,  scilicetCbristi.In  secunda  parte  ponitcooi- 
mendationem  Ecclesio).  Undehicpsalmusvocatur  ab 
Augustinoepitbalamium,  idest^laus  tbalami.  Inten- 
dit  nos  invitareadhancconjunctionem,8cilicet  utin- 
toiligamuB  hanc  conjunctioncm  Christi  etEc-clesis. 
Vox  prophetas,  ct  antequam  transeat  ad  laudem 
sponsi,ponit  commcndationem  ipsius  laudis  quam 
facturuB  esty  cum  dicit :  «  Cor  meum  enictavit.  » 
Tv  Hic  propbeta  ex  saturi  similitudine  loquitur,  quia 
satus  aliquis  non  potest  retinere  cibum  quin  eru- 
ctct,  sic  propheta  plenus  Spiritu  sancto,  necessario 
eructavit,  ut  aliquid  manifestaret,  eructavit  dico 
«  verbum,  »  id  est,  Filium  Dei  :  quia  si  quis  psal- 
mum  attcndat,  poterit  vere  agnoscere  Christum 
Dci  Filium  esse.  Eodem  nomine  utitur  Joannes, 
diccns  :  «  In  principio  erat  Verbum  (Joan.  i)  :  » 
vcrbum  dico  «  bonum  »  singulariter  scilicet, 
quia  solus  Deus  bonus  est,  ot  quidquid  boni  est,  ex 
80I0  Deo  est.Unde  Chri8tus,cum  quidam  solam  hu- 
manitatem  respiciontes^  eum  bonum  dicerenty  re- 
spondit :  «  Quid  mc  bonum  vocatis  ?  Nemo  bonus, 
nisi  solus  Deus  (Matth.  x),  »  et  huic  «  regi»  •  sci- 
licct  Christo,  qui  Deus  est,  «  dico  ogo,  »  id  est  de- 
dico  ego  opera  mea,id  est,devovoo  ego  totam  istam 


trare  volentis  ad  nuptias,et  captantis  bcncvolentiam 
janitoris,  pra3videns  Cbristi  et  ccclesio;  nuptias,  vo- 
lens  cantaro  de  cis,  et  qunsi  intromitti,  parat  sibi 
auditorcs,  dicens  se  fecisse  caniilonam  de  nuptiis, 
et  vcUe  cantare  regi.Quatuor  modis  laudat  sponsum 
et  quatuor  sponsam.Titulus  sic  cxponitur :  Psalmus 
iste  vocalur  canticum,quia  prophetaconjunctionem 
Christi  et  ccclesiaB  praevidons  futuram,  oam  in  hoc 
psalmo  cum  magna  cxsuUatione  pronuntiat.cx  qua 
conjunctione  unicuiquc  fideli  intelligcnti  magna 
cxsultatio  gcneratuncanticum  dico  habitum  pro  his 
qui  commutabuntur  de  infidelitatc  ad  fidom.In  hoc 
enim  psalmo  maxime  commendatur  Ecclesia,  ipsa 
cnim  Ecclesia  cstiquo!  commutabitur.  In  hac  autom 


Et  ha3C  commendatio  mea  non  est  rofutanda,  quia 
non  loquor  ex  me,  sed  Spiritus  sanctus  loquitur  in 
me,ul  per  iustrumentum,  et  hoc  est :  «  Lingua  mea 
calumus,  »  id  est,  comparabilis  calamo,  quia,  sicut 
caiamusnihil  per  sc  facit,nisi  aliquis  per  eumscri- 
bat,  sic  noc  lingua  mea,  calamus  dico  «  scribe,  > 
id  ost  Spiritus  sancti,  qui  per  me  scribat  et  per  cs- 
tcros  propheias  logem  Dei  in  cordahominum,8crib« 
dico  «vclociter  scribentis :  »  quia  quod  magistri  non 
possunt  facerc  pcr  inultos  annos,  Spiritus  sanctus 
in  momonto  facit :  ut  in  Paulo,  quem  in  momento 
cognitionem  vcritatis  docuit,  aeque  et  piene,  sicut 
Christus  docuit  Aposiolos  ei  aiios  per  multos  anoos* 

Dico  cgo  opera  mea  regi,  id  est,  hanc  cantilenam. 


vita  commutantur  sancti,quando  de  corpore  diaboli  n  hajcopcra,et  bene  dobeo  huic  dicare,quia  ipse  est, 


transcunt :  tandcm  vero  perfccte  commutabuntur, 
quando  immortalitateet  impassibilitate  inducntur : 
canticum  dico  propositum  filiis  Choread  intcllectum. 
Valde  enim  necessarium  erat,ut  iIIudarcanum,quod 
adhuc  multis  ignotum  erat,  scilicet  conjuuctioncm 
Gbristi  et  Ecclesiae,  filii  Chore  intelligcrcnt,  id  est, 
filii  crucis,canticum  dico  non  tantum  pro  his  habi- 
tum  qui  commutabuntur,  scd  etiam  pro  dilecto,  id 
est,  ad  honorem  dilecti,  id  est,  Christi,  qui  spccia- 
litfr  dicitur  cssc  dilectus,  quia  si  aliquis  justus 
prcpter  alicpias  viriutes  dicitur  esse  diIcctus,muIlo 
magis  Christus,  qui  uihii  nisi  bouum  habuit,  cujus 


«  speciosus  forma ;  »  licet  hoc  posset  de  exteriori 
compositione  mcmbrorum  intelligi,  tamen  intelli- 
gendum  cst  de  immunitate  peccatorum:  speciosus 
dico  «  pro)  filiis  hominuin,  »  id  est^plus  quam  filii 
hominumveterumpatrum,quia  nullus  praBteripsum 
immunis  fuit  a  peccato,  ct  faciendo  aliam  commen- 
dationem  ipsius,  convertit  se  ad  ipsum,  et  proptcr 
boc  quia  ita  speciosus  es,  « in  labiis,»  id  est  in  ver- 
bis  tuis«  difTusaest  gratia»quia  illi  qui  tuam  pr»- 
dicationem  susceperunt,et  otiam  discipulornm  rece- 
pcrunt  gratiain,  id  cst  remissioncm  pcccatorum,et 
alia  doua  Spiritus  saucii.  Cum  dicit  difTusa^  notat 


349 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


360 


iHam  gratiam  divereis  sufHcienter  esse  datam,  et  A  <<  insaBCulumsajculi.MComtnendaiiterumeuniyquia 


quia  talis  est, «  propterea  bcDcdixit,  »  id  cst  cxalta^ 
vit «  te  Deus  »  ducendo  ad  suam  conressionem,(|ua3 
exaltatio  manebit  «  in  a)ternum.  » 

Commcndato  rcge  per  suam  speciositatem,com- 
mcndat  eum  per  suam  fortitudinem.  Gontinuatio  : 
Et  tu  talis  rox  «  accingere,  »  id  est,  fortiter  utero 
«  gladio,  >»  id  est,  vcrbo  projdicalionis,  dc  quo  Apo- 
stolus  :  «  Et  gladium  spiritus,quod  cst  vcrbum  Dei 
{Ephes,  v)).  »  Do  quo  et  ipsa  Vcritas  :  «  Non  veni 
pacem  mittere,  scd  gladium  {Luc.  xii),  »  Iste  gla- 
dius  separat  patrem  a  fllio ;  accingcrc  dico  «  supcr 
femur  tuum,  »  id  est  supcr  humanitatem  tuara  : 
propter  hoc  pcr  femur  accipimus  humanitatcm,quia 
b  fcmore  est  locus  gencrationis.  Supor  fcmurdicit 


rectam  justitiam  cxcrcens  in  regno  suo,dico  tu  se- 
des  ct  «  virga  regni  tui,  »  id  est,  correctio  quam 
excrces  supcr  illos,  qui  sunt  regnum  tuum,  est 
«  virga  dircctionis  :  »quiasi  aberrant  ipsi^turedu- 
ces  ad  rcctam  viam. 

Benc  dico  virgam  tuam,virgam  csse  directionis, 
quia«  tu  dilcxisti  justitiam  »  et  in  tc,ct  in  omnibus 
aliis,ct  adco  dilcxisti^  quod  «  etiam  odisti  iniquita- 
tcm,  »  et  ut  talis  posses  csse,  «  proptcrca,  o  Deus, 
Deus  tuus  »  specialitcr,  sciliccttibi  consubstantialis 
«  unxit  te  oleo  lajtitias,  »  id  cst,  Spiritu  sancto.  Per 
olcum  idco  Spiritum  sanctum  accipimus^quia  sicut 
olcum  nutrit  carncm,ct  usque  ad  ossa  pcnetrat,8i6 
Spiritus  sanctus  animam  in  quahabitat.IIscc  unctio 


per  simile  alicujus  fortis  viri,accincti  gladio  supcr  ^  fuitin  ipsa  incarnationc,  ubi  uterus  Virginis  per 


femur.  Et,  ne  per  fcmur  acciperemus  cum  fragilem, 
dicit :  0  «  potcntissimc,  »  accingere  ad  devincendas 
aerias  potestates. 

Postquam  praeparatus  fucris  ad  pra^dicandum, 
«  intende,  »  id  est,intentum  te  prflBbe,ad  acquiren- 
dum  regnum  prrodicando  :  et «  procede,  »  id  cst,ac- 
quisita  una  civitatc,  transi  ad  aliam  acquircndam 
pcr  iuos  prscdicalores,  ct  ad  lioc  facicndum  habcbis 
prosperos  evenius  :  ot  hoc  est  quoddicit «  prospcre,» 
et  in  ncquisitis  «  regna,  »  ct  hoc  «  spccie  tua  »  fac, 
quia  immunis  cs  a  peccato,  dccorus  virtutibus  «  ct 
pulchriiudine  tua,  «  id  cst,  quia  Deus  cs.  Spccies, 
lineamentum,  pulchritudo,  color  in  vultu  est. 

Proptcr  speciem  et  pulchritudinem  rcgnabis  et 
etiam  «  propter  veritatem, »  quia  per  te  et  pcr  tuos 


Spiritum  sanctum  puriflcatus  fuit,  dc  qua  unctione- 
maximc  la^tandum  fuit  et  ipsi  Christo  et  omnibus 
sanctis^unxit  «  prae  consortibus  tuis,  »  quia  neque 
Apostoli,ncqucalii  spiritualcsviri  tantumhabuerunt 
dc  Spiritu  sancto,quantum  ct  tu.  Unde  dicitur,Chri- 
sto  datus  est  Spiritus  sanctus  non  ad  mcnsuram. 
Ponit  aliam  commendationcm  dc  Christo,  secun- 
dum  ornamonta.Tu  es  unctusoleo  lajtitiae  praB  con- 
sortibus  tuis,et  ctiam  «  avcstamentis  tuis,»  idest, 
ab  humanitatc  tua,  vel  ab  apostolistuis^quiornant 
et  docorant  tc,  sicut  vestis  ornat  dominum  :  proce- 
dil  «  myrrha,  gutta,  et  casia,  »  id  cst,  boni  odores, 
bona  fama.  Singulorum  proprictatem  exsequimur. 
Myrrha  est  ungucntum  amarissimum  quod  pctiit 
vcrmcs,  ct  servat  corpus  ct  animam  a  putredinevi-  • 


nihilnisi  veritatemprajdicabis  «etmansuctudinem»  C  tiorum.Gutta  cst  herba  qua)  pellittumorespulmo- 


quta  cum  opprobria  infcruntur  tibi,  etiam  tu  nihil 
rcspondcbis  :  »  et  propter  justitiam,»  id  e8t,propter 
exsecuiionem  bonorum  operum,  et  in  tc,et  in  tuis  : 
ct  fiducialiter  potes  intenderc,  quia  dextera  tua,  » 
id  est,  divinitas  tibi  unita  «  deducct  tc  »  depopulo 
acquisito,  ad  alium  qudBrcndum  «  mirabilitcr,  »  id 
est,  quia  omnes  ic  mirabuntur,  vcl  quia  mirabilia 
facies.  Per  dexteram  divinitatem  in  Christo  accipi- 
mus,  quia  melior  pars  est  in  ipso  divinitas. 

Et  per  hoc  etiam  poteris  regnum  acquirere, «  quia 
sagitt»  ius,  »  id  est,  sententia}  tua;,  quibus  pcnc- 
tras  corda  audicntium,  sunt  «  acutflc,  »  id  est,effica- 
cea;  secundum  hoc  vcrba  Deidicuntur  sagitta3,quia 
occultc  alliciunt  homines  ad  timorem  et  amorcm 


nis,  id  est,humilitas,qua3  pellit  inflationcm  etom- 
ncm  motum  superbiae.Casia  est  herba  qua;  crescit 
in  aquoso  loco  in  magnam  altitudincm,  ct  reddit 
magnum  odorcm,  id  est,  fidos  quaj  oritur  in  aquis 
baptismi,  ct  multum  crescit  in  justis.ctbonam  fa- 
mam  dat  aliis.Ha?c  omnia  processerunt  nobis  ex 
humanilaleChristi  vcl  a  suis  apostolis,  qui  nobis  in 
scipsis  -hajc  omnia  proposucrunt  in  cxemplum  :  ot 
haic  eadcm  processcrunt  nobis  «  a  domibus  ebur- 
neis,  »  id  ast,  ab  ipsis  sanctis  apo8tolis,quidicun- 
tur  domyis,  quia  Dous  habitat  in  eis.  Ebumei,  quia 
lucidi  pcr  multas  scctiones  ct  attritiones  ut  ehur  : 
vcl  comparantur  cbori,quia  frigidi,id  est,casti  sunt, 
sicut  elephas.  Omnc  ebur  adco  frigidaj  naturae  est, 


Dei.Sccundumhocgladius,quod  manifesta  et  quasi  q  quod  carbo  acccnsus  non  urit  pannum  super  ebur 

«« *?__A? T\__l : II 1_     i» ? 1        _1  _  ••  -_. :i .       ^  J^».««^«,i:..      n.mni       n.mnflK* 


cogcntirationcDeohomines  adhairere  faciunt,ct  pcr 
hoe  qnod  ita  instructus  cs  ad  pugnandum  «  populi 
inimicorum  regis,»  id  est  multi  de  inimicis  tuis  po- 
«iti «  in  corde,  >»  id  est  in  vcra  rationc  «  cadcnt,  » 
id  eat  humiliabuntur  «  sub  te. »  Vel  aliter  «  populi 
cadent,»  id  est,humiliabuntur  «  sub  to  »  et  ubi  ca- 
dentM  in  corde  inimicorum  regis, »  id  est,  id  eodcm 
corde,  in  quo  prius  inimicabantur  tibi  rogi. 

Ilerumcommendateum,quiajam  in  populoacqui- 
8ito  quasi  judex  scdet.  Continuatio  :  Populi  sub  tc 
cadent,  et  o  «  Deus,8edcs  tua,  »  id  ej:t,quies  tua,  in 
eis  in  qua  sedes  ctiam  judicas,  non  ad  horam,  sed 


positum,,  «  cx  quibus  »  odoramcntis  sunt  quaB  tibi 
obtutcrunt «  filia;  regum  »  in  scipsis :  filiaj  dicitvel  ad 
littcram,  vel  filia)  Apostolorum  :  «  et  delcctaveruni 
tc,  »  8cilicct,in  hoc  placcntcs  tibi,et  hoc  «  in  honore 
tuo,  »  id  cst,  non  in  suis  actibus,  nequc  in  suis  ba- 
ptismatibus  gloriantcs,  ut  dicercntur  Petrini  vcl 
Paulini,  scd  nomen  tuum  rospicicntes,  vocabantur 
Christiani.  Tangit  historiam,  quai  prajcipitur  in  lege 
ut  mortuo  fratro  sinc  semine,  aller  fratcr  illius  uxo- 
remducat,ct  non  sibi  vivo,9cd  illi  mortuo,  dicatur 
scmcn  resuscitare  (Matlh.  xxu;  Marc.  xii;  DcuL 
\xv)  :  ita  mortuo  Christo,fratrcs  sui,  scilicct,  apo- 


351 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISG.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


stoli,  accoperunt  suam,  scilicct,  Ecclesiam  :  et  Don 
sibi,  sed  Christo,Ecclcsia3  filios  procrcaverunt,  ut 
generati  dicantur  Christiani,  non  Paulini,vel  Pe- 
trini. 

Hic  illum  regem  per  suam  sponsam  commondat. 
Continuatio  :  Rex  tam  dignus  est  sicut  dixi,  et  tibi, 
«  rcgina,  » id  est,Ecclcsia  :  qure  ideo  regina  dicitur, 
quia  benc  regit  filios  suos  :  «  astitit, »  scilicct,  parata 
scrvire  «  a  dcxtristuis,»  idest,in  potioribus  bonis 
tuis  :  quia  hajc  temporalia  non  pelit,  sod  coelcstia  : 
astitit  dico  «  in  vestitu, »  id  cst,bcne  vcstita  ct  or- 
nata  bona  operationc  :  «  deaurato,»  id  cst  per  chari- 
tatem  ornato  :  quac  ideo  per  aurum  notatur,  quia 
Biqut  aurum  omnibus  metallis  est  pretiosius,  sio 
charitas  omnibus  virtutibus  :  regina  dico  «  circum- 
data,  » id  est,  plepa  virtute  et  «  variotate  »  Gentium 
vel  diversorum  ord)num,quia  alii  sunt  clerici,  alii 
cpnjugati,  etc. 

«  Audiy  lilia.  »  Transil  ad  secundam  partem,8ci- 
licet  ad  commendationem  sponso;  Quando  quidem 
sponsus  talis  est,  o  tu,  «  fllia,  »  id  est,  o  Ecclesia, 
«  audi,  »  id  cst,  intelligo  ea  qus  sunt  annuntiata, 
«  et  vide  »  complcta  :  audi  dico,  etcumhumilitatc 
audi :  et  hoc  est  «  et  inclina  aurem  tuam,et  oblivi- 
sccre  populum  tuum,  »  id  ost,  sectas  gentilium  vcl 
Judsorum  :  «et  domum  patris  tui,»  id  est,conver- 
sationcm  diaboli,8cilicet  idololatriam  in  gcntilitate, 
et  ritus  lcgales  in  Judaismo.  Proprie  vocat  propheta 
Ecclesiam  filiamsuam,etc®terorum  prophetarum, 
quia  super  apostolorum  et  prophetarum  fidem  f  un- 
datur  Ecclesia. 

Dico  oblivisccre,  et  si  hoc  fcceris,  «  concupiscot 
rex,  M  id  est,  Christus  «  decorem  tuum,»  id  est,  te  de- 
coram.  Et,ne  illa  diceret :  quo}  cura  sit  unde  atten- 
dat,subdit :  curaredebes  «  quia  ipseestDominus  » 
qui  omni  genti  dominatur :  et  ipso  est «  Deus  tuus,» 
id  est,  Crcator  tuus,  et  etiam  debes  attendcre,  quo- 
niam  «  adorabunt  eum  »  omnes  perfecti. 

«  Et  »  si  ipse  concupierit  decorem  tuum  «  filia 
Tyri,  »  id  est,  angustiffi,  id  est,  Gonles  qua;  angu- 
stant  nimia  multitudine  peccatorum,  «  deprecabun- 
tur  vultum  tuum,»  id  C8t,rogabunt  Deum,ut  det  eis 
posse  pervcnire  ad  tuam  conformitatcm  «  in  mune- 
ribus  »  dando  elecmosynas,facicndo  similia  alia :  ct 
non  tantum  minores  in  gentibus,  sed  «  divitesple- 
bis.  »  Gentiles  ideo  filiaB  non  filii  appellantur,  quia 
molles  et  proni  sunt  ad  vitia  sicut  puellse.  Vel  sic 
construe  :  Ipse  est  Deus  tuus,  et  alii  multi  adora- 
bunt  eum  in  muneribus,  et  etiam  fllias  Tyri.et  vul- 
tum  tuum  deprecabuntur  omnes  divites  plebis. 

Postquamostenditdignitates  ipsius  sponsae^osten- 
dit  eam  laudabilem  secundum  interiora,  non  secun- 
dum  exteriora.  Continuatio  :  Ipsa  sponsa  est  sic  glo- 
riosa,  et  «  ofnnis  gloria  ejus,  «  id  est,  omnis  pul- 
chritudo  ejus  unde  ipsa  gloriatur^  est «  ab  intus,  » 
id  est,  ab  interiori^  scilicet,  in  virtutibus  animae, 
cjus  dico,  scilicet,  «  filia;  regis  »  id  cst  Christi.  Et 
hic  commendat  eam  per  genus.  Dico,  gloria  est  ab 
intus,et  etiam  gloria  ejus  est  bonorum  operum  « in 


X  flmbriis,  »  id  e8t,in  perseveratione  dsque  In  fineini 

«  aurcis,  »  id  cst,charitatc  pleni8,et  in  hoc  est  glo- 
ria  ojus,  quod  ipsa  est  «  amicta  varietatibus,  »  id 
est,  diversis  ordinibus^  clericorum,  conjugatomm» 
et  caeterorum. 

Hic  itcrum  commendat  per  successionem.  Gonti- 
nuatio  :  Ipsa  cst  amicta  varietatibus,  ot  «  posi  eam 
adduceniurvirgines,  »  id  est,  integri  in  anima,  et 
in  corpore,  «  rogi, »  scilicct  ad  serviendum  Deo  regl. 
Diccndo  adduccntur,  notat  quod  per  se  ad  illam  di- 
gnitatcm  ncqueunt  pervcnirc,  nisi  adducantur  prao- 
dicatione  et  gratia  adjuvante,  «  et  proxima  ejus  » 
reginae,  id  est,  illi  qui  licet  non  sint  integri.tamen 
sunt  contincntes,  ut  bon»  viduas,  et  alii  «tibi  affe* 
rentur,  »  o  rex.  Cum  dicit  afferentur,  notat  tantant 
n  eorum  debilitatem,  ut  nec  adduci  valeant,  niat  quia 
vel  in  humilitate  quasi  in  bumeris  portentur.  EmQ 
apportatio  fit  pcr  frequentiam  m>racubnim,per  im- 
portunam  praedicationem.  Unde  Apostolus :  «  Insta 
opportune,  importune  (//  Tim,  iv).  » 

Et  illi  sic  allati  non  habebunt  tristitiam,  sed 
«  affcrentur  in  Istitia  et  exultatione,  »  qnia  in  prffi- 
scnti  etiam  Ecclesia  multum  laetantur  sanoti  quoqud 
dc  puritate  sua  conscicntiae,  et  de  hao  priesenti 
Ecclesia  «  adducentur  in  templum  regisy»  idestin 
supcrnam  Hierusalem. 

Ponit  per  quid  afferantur  et  adducantur.  Goati- 
nuatio  :  Et  vere  per  omnes  successiones  adducentur 
et  afferentur^quia  semper  orunt  aliqui  prsdicatorcs, 
quia  «  pro  patribus  tuis, »  id  est,  loco  apostolorum, 
qui  genuerunt  mundum  in  flde,  ad  honoremtunm 
C  «  nati  sunt  filii,  »  id  est,8uccedunt  alii  prasdicato- 
res«  tibi,»  id  est^ad  tuum  opus  ut  tibi  serviant: 
et  tu  «  constitues  eos,  »  id  est,  stabiles  in  flde  ct 
opere  :  «  principes,  »  id  est,  magistroa  et  dootores 
«  super  omnem  terram,  »  id  est,  Ecolesiam  snpef 
omnes  partes  terrae  difTusam. 

Et  sic  ipsi  constituti  «  erunt  memores  nomlsis 
tui,  »  id  est,  famae  tuas  et  gloriae »  in  omni  generiH 
tione,  »  scilicet,  in  omni  terra  diffusa.  «  Et  in  gnnifr* 
ratione  »  succedente.  Vel  ita  :  Tu  constitues  eos 
«  principes,  et  ego  ero  memor  in  eis,id  est,  faoiain 
eos  momorcs  nominis  tui,  etc 

Et  proptcr  hujusmodi  etiam  constitutos  patres 
«  propterea  populi  confitebuntur  tibi, » id  estvlaada' 
bunt  te  «  in  aeternum,»  id  est,per  totam  praesentem 
D  vitam  «  et  etiam  in  saeculum  »  subsecutivum  hpjus 
«  saoculi.  »  Vei  sic  in  persona  patristotns  psalmus 
potest  legi  secundum  Augustinum,  quamvis  dicai 
Hieronymus  magishoc  fleri  ex  superstitione^quam 
ex  veritate  textus.  Loquitur  Pater  et  commendat 
flHum  secundum  divinitatem,  oum  dioit :  «  Goif 
mcum, » id  est^  occulta  et  secreta  mea  protulLt «  vei> 
bum  bonum,  »  id  est  Filium  meum^  «  oructavit : » 
qui  specialitcr  bonus  est,  quia  nemo  «  bonus  nisi 
solus  Dcus  {Malth,  X¥),  »  in  quo  Filius  consubstan- 
tialis  Patris  esse  notatur.  Per  cor  ideo  divinitatem 
Patris  accipimus  et  per  verbum  Filium,  quia  sicnfc 
cor  hominis  latet^  et  per  verba  hominis  manifesta* 


M3 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


m 


fXJtt :  bTc  Ayfira  ed^ntfalatebatmando,cum  perFi-  A  bulationibu8,»1d  est,  ut  noh  solum  non  vinoamur, 

sod  ctiara  alios  possiraus  vincere  :«  quac  »  tribula»- 
tiones «  invencrunt  nos  » quasi  cxpositos  sine  omni 
adjutorio,  sicut  pupillos  «  nimis, »  id  est,  tamgra- 
ves,quod  etiam  usque  ad  sanguinis  elTusionem  ve- 
nirent. 

«ProptcreaaquiaDpus  nostrum  refugium,virtu8, 
adjutor  est,  «  non  timebiraus  »  cum  tamen  esset 
timendum  «  dum,»id  est,  quia«  turbabiturterra,» 
id  est,  Judaea,  quae  ideo  dicitut*  terra,  quia  per  le- 
gem  et  prophctas  erat  et  Folidata,  et  culta«et  tunc 
montes,»  id  est,apostoli  «  tranferenturMin  mare>id 
est,  Gentes,  ct  non  tantum  ad  Gentes  per  solam  ha- 
bitationem,  sed  etiam  «  in  cor  maris  »  quia  ponent 
fidom  in  cor  gentium.  Per  mare  Gentes  accipimus, 
j.  quia  sempor  in  fluctibus,et  in  uppetitu  terrenorum 
sunt,  scilicet  volvuntur,  et  avari  in  vitiis  sunt,  Vel 
quod  profundiores  in  gentilitate,  quia  etiam  aliqui 
de  nequioribus  sunt  conversi. 

«  Sonuerunt  »dixi,  non  timcbimus,dum  transfo- 
rentur  montes.ct  quia  de  hoc  timendum  non  vide- 
retur,  ostendit  quod  timendum  esset.Continuatio  : 
Dico  montes  transferentur,  et  tunc  «  sonuerunt,  » 
id  est,  sonabunt  ipsi  apostoli  in  prsdicatione,  «  et 
aquae  corum,»id  est,mari8,quia  ad  significationem 
respicit,  cum  dicit  eorum  «  turbataj  sunt  »  contra 
Apostolos.Per  aquas  doctrinas  vel  populos  intelligit. 
Vel  ita  translatis  apostolisad  Gentes^aqua;  eorum, » 
id  est,  diversi  populi  gentilium»  sonucrunt^widest, 
rcclamavorunt  contra  apostolos,  et  propter  hoc 
«  montes,  »  Id  est  sancti  apostoli «  conturbati  sunt 


liam  roflmifestata  est  in  creatione  cocli,  ct  maxirae 
eiim  ipsa  divinitas  humanitati  unita  sit  :  «  eructa- 
tit  verbnm,  ct  huic  «  regi  »  qui  et  Deus  et  rex  est 
t  dico  cgo  opera  mea,»id  est,  disppno  cum  se  om- 
hia  sine  quo  nihil  facio  :  et  per  hoc  Filius  orani- 
jiotens  cum  Deo  Patre  notatur.Unde  diciturrwCum 
eo  disponens  omnia  {Prov,  vni).  » 

Non  tantum  cum  hoc  rege  dispono,sed  etiara  ora- 
Bia  flEicio  per  eum  :  et  hoc  est :  «  lingua  mea,  )>  id 
eat^Filitts  ipse,qui  dicitur  lingua^  sicut  et  verbum,et 
dYvinafh  essentiam  manifestat,  est  «  calamus  scri- 
te^*  id  Gst,  mei  :  quia  sicut  calamns  sine  scriba, 
«ee  fi^iba  sine  calamo  nihil  operatur,  sic  nos 
eoopieramnr  «  velociter  scribentis,  »  quia  dixit  et 
foela  svttt. 

Hie  tDclplt  do  commendatione  filii  secundum  hu- 
mmHatem^  faciendo  apostrophcn  ad  ipsum  filium. 
Ckmtiniiatio :  Talis  es  secundum  deitatem  :  secun- 
dum  humanitatem  vero  es  «  speciosus  forma  »  ut 
Bnpra,  et  cstera  non  mutantur 

Et  proprie  secundum  hoc  dicit  Deus  ad  Ecclo- 
Biam  :  «  Audi,  filia,»  quia  Ecclesia  vere  a  solo  Dco 
est  generata,  et  ejus  merito  filia  nominatur.  Itcm 
bene  dlcit  Deus  Pater  :  «  Mcmor  ero  norainis  tui,» 
id  est,  memores  eos  faciara,  o  rcx,  norainis  tiii,  id 
est,  laudis  tu«. 

IN  PSALMUM  XLV. 

TiruLTO.  In  finem  psalmus  David  filiis  Chore  pro 

arcanis, 

«Deas  nosterrefbgium.»Psalmus  iste  attribuitur 


David  prophetffi  vel  alicui  fideli  de  Juda,ut  sit  cer-  C  in  fortitudine  cjus,  >  maris,  id  est,  gentilitatis  per 

tiUB  festimonium  propositns  filiis  Chore,id  est,8igno 

etncife  insignitis  :  dirigens  eos  in  finem,  factus  pro 

ftreani«  manifestandis,  quia  in  hoc  psalmo  manife- 

Btaior  adventus  Chnsti,qui  multis  occultus  erat,et 

eonversio  Apostolorum  a  Judseis  ad  ipsura,  ct  sal- 

>atio  Jttdeeorum  in  novissimistcraporibu8,et  pax  in 

tcmpore  nativitatis  cjus  inter  Deum  et  homincm. 

Materfa  est  adventus  Gbristi,dc  quo  cstera  arcana, 

qaaB  dicta  8unl,pro6esserunt.Modus :  In  prima  parte 

pealmi  81108  admonet,tttconfldentesinadventu  ejus, 

eomiDoliones  mondi  non  timeant.quffipropteripsum 

Chriftl  adventum  evenient.  In  secunda  parte  osten- 

dit  mttiifeste  ipsnm  adventnm.et  commoda  qu»  in 

ipao  adVentn  provenient.  In  tertia  parte  admonet 


gravia  tormenta,  qua;  inferebant  ois  Gentes.  Vel 
montes  accipiuntur  majorcs  in  gentili  populo^  qui 
Bunt  turbati  in  fortitudine  ejus  Dei,id  est,indignan- 
tur  quando  audiunt  miracula  Dei,  vei  contra  seip- 
sos  propria  turpitudinc  vel  contra  Apostolos  ejus 
in  crudelitate. 

Hic  incipit  secunda  pars  «  Fluminis.  »  Hic  cst 
diapsalraa.  Continuatio  :  «  Montcs  turbabuntur  in 
fortitudinc,»  sedcontra  hanc  conturbationem «  flu- 
minis  impetus,»id  est,impetuosum  flumen,8cilicet 
8pirilus  sanctus :  qui  ideo  flumen  dicitur,quia  con- 
cupiscentras  et  ardores  exstinguit  carnis.  Impetuo- 
sum  quia  nemo  potest  ei  resistere :  ille  talis  impetus 
«  lastificat  civitatem  Dei^  »  id  est,  ficclesiam,  quas 


omnes,  nt  attendant  opera  istius  Domini.  Intentio  n  idco  civitas  dicitur,  quia  sicut  in  civitate  quilibet 


est,  ut  omnes  spem  suas  liberationis  constituant  in 
adventa  Domini,quffi  intentis  in  prima  parte  psalrai 
aotatiir^  non  timebimus  dum  turbabitur  terra. 

Vox  est  prophetffi,veI  fidelis  animffi  sic  invitantis : 
Alii  homines  regnant  ad  potentias,vel  divitias,vel  ad 
qasltbet  mundana,scd«Deus  noster  factus»perhu- 
laanitatem  assumptam,  est  nostrura«  refugiumnin 
hoc  qnod  nos  protegit  a  malis,  ne  nos  diabolicffi 
tentationes  convincant^ «  etvirtus,»  idest,  toleran- 
tiam  et  constantiam  ministrans  et  invincibiles  fa- 
dena^  qvasi  Deus  bos  deserit  post  d<!^tam  eonstan* 
liuii».itidtocM(toerimii^,  addit :  c  adjni6r  in  tri- 


advena  rccipitur,  sic  in  Ecclesla.  Item  sicut  civitas 
munita  est  turribus,  sic  Ecclesia  apostolis  et  virtu- 
tibus  Iffitificatur,  quia  confirraat  eos  Deus  gra'ia 
Spiritus  sanctijContra  tribulationes  qu®  infereban- 
tur  eis,  dico  laetificat,  et  etiam«  Altissimus,»  id  est, 
ipse  Dcus  «  sanctificavit  »  dando  virtutum  incre« 
menta  «  tabernaculum  suum,  »  id  est,  prffisentcn 
Ecclesiam  :  quffi  ideo  tabernaculura  dicitur,quia  in 
praesenti  vita  Domino  militatur. 

«  Deus  in  medio»  ostensis  quibusdam  commodis 
quffi  per  ipsum  adventum  provenient^cummanifeste 
annuntiat  Continuatio  :  Dt'c6  DeUs  scuictlficat»  1«« 


355 


HAYMONIS  HALBRRSTAT.  EPISG.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


356 


tiflcaty  et  occc  per  quid  hoc  facit,  quia  «  Deus  » 
homo  factus  cst«  in  incdio  cjus  >>  tiibcrnaculi,cum 
in  mcdio  non  quantum  ad  locum,  scd«  inmcdio,» 
id  e3t,in  communi,  quia  omnibus  fflqualitcr  propo- 
situs  est.Vcl  in  modio,  quia  columna  est,qufle  sus- 
tentat  omncs  partes  Ecclcsiaf? :  et  idco  ipsum  taber- 
naculum  «  non  commovebitur  »  a  bono  ad  malum  : 
cl  non  tantum  sustentat  no  corruat,  scd  ctiam 
«  adjuvabit  eam  »  civitatcm  «  Dcus  »  ad  bcne  opo- 
randum  et  otiam  ut  alios  supercnt  :  ct  hoc  facict 
«  mano,  »  id  est,  in  principio  conversionis  :  et  hoc 
faciet  »  diluculo,»id  est,pcr  diluculum,scilicet,mi- 
nistrando  illuminationem  Spiritus  sancti.  Vol  ita  : 
«  adjuvabit  mane«  ncc  tantum  dico  «  in  manc,»>id 
est,  postquam  aliquantum  lux  increvcrit,sedMdilu- 
culo,»  id  cst,  in  ipso  primordio  convcrsionis.IIabct 
alia  translatio  :  «  adjuvabit  eam  Dcus  vultu  suo,» 
id  est,  Filio  incarnato,  qui  idco  vultus  Dei  dicitnr, 
quia  et  ei  cst  consuostantialis.  ct  ipsius  plena  rc- 
praiscntatio. 

«  Conturbataj,  »  non  tantum  ccclcsia  firma  cst, 
quod  Deus  in  mcdio  cjus  est,scd  proplcr  hoc  idcm 
M  Gentcs  »  turbataj«  sunt  »cum  hncc  nova  audiront 
prffidicaro  :  ot  ctiam  principcs,  scilicct,  «  rogna  » 
vel  quojlibot  rogioncs  «  sunt  inclinata, »  id  ost  hu- 
miliata,quod  jam  placct  cis  pra5dicatio,ct  jam  fidom 
vcllent  suscipcrc  :  idco  sunt  inclinata,  quia  «  do- 
dit  vocem  suam,  »  idco  «  mota  cst  tcrra,  »  id  cst 
terroni  ad  convcrsianem.  Dico  dcdit  vocom,e*  quis 
dedit? 

«  Dominus  virlutum,  «id  est,  angclorum  onsno- 
biscum,  nostram  habens  humanitatcm,  ct  pcr  hoc 
«susccptor  noster,»quiadovilitatc  hujusvita;  cthis 
misoriis,  duxit  nos  ad  Ecclcsije  suac  dignitatcm,  in 
quo  apparct  quod  ipsc  «  Dcus  »  cst  «  Jacob,»quia 
in  nohis  complcvit  quod  in  Jacob  figuravit  :  quia 
sicut  illo  praiscntia  dans  dignitatem  omit  ct  sup- 
plantavit  bcnedictiononi  fratri,sic  Ecclosia  Gcntium 
supplantavit  promissam  priori  populo,  ct  prajscn- 
.tia  dans,  coclcslia  comparat,  8cilicct,per  clecmosy- 
nas  et  cstera  bona. 

t  Venite.  »  Hic  incipit  de  tortia  parte.et  quia  ost 
nobiscum  susceptor  no8ter,ideo  vos  Gentes,«vcnitc)» 
ad  hunc  Dominum  suscipiendo  fidem,  et  dcinde 
«  videte,  »  id  est,  intclligitc«  opora  Domini,»8icut 
ipse  ait  :  Nisi  credideritis,  non  intelligetis,  opcra 
dico  «  quaj  Dominus  posuit  prodigia,  »  id  ost,in  si- 
gnum.Prodigiaenim  dicuntur,in  quibus  aliud  signi- 
ficatur,quam  vidoatur  :  «  super  tcrram,  »  id  est,in 
mundo,  haec  scilicct  prodigia,  quia  ipso  Dominus 
«  aufcrons  bolla  usquo  ad  fincs  torrae»ad  littcram, 
quia,eo  nasccnte,pax  per  totum  mundum  maxima 
fuit,non  tantum  quod  hoc  de  illa  bclla  paco  dicalur, 
sed  dc  significata  pace  quam  posuit  Christus  intcr 
Dcum  ct  homincm,  destruens  inimicum,  qui  orat 
hominibus  orcctus,  id  ost,  idololatriam,  et  cultiim 
vetoris  legis,por  quem  discordabant  Judaii  ct  Gon- 
tes,  et  fecit  utraquo  unum,  et  illa  pax  Dei  nou  fuit 
in  una  sola  tcrra,  8cd  usque  ad  fines  terree. 


A  Pcr  hoc  aufcret  bclla,  quia  «  conterot  arcuin,»id 
cst,  dolosas  impugnationes  contra  fidcm,  scilicel, 
dcceptioncs  minarum  et  blandimentorum :«  et  con^ 
fringct  arma,  »  id  est,  manifestas  impugnationes, 
<c  et  scuta,  »  id  est,  rationes  quibus  defendent  suas 
hajrosos  «  comburet  igni,  »  id  est,  ardore  Spiritus 
sancti,  scilicet,  iilos  accendet  igne  charitatis,  qui 
prius  dolosc  et  aperte  impugnabant  veritatom,  et 
suas  defendebant  scctas. 

Comburet  dico,  ita  dicens  :  «  Vacate,  »  id  eal, 
evacuate  vos  a  malis  operibus,  «  et  deinde  videte,» 
id  est,  intelligite  per  puritatcm  vitas  ct  aperta  mi- 
racula,  «  quoniam  ego  »  habitans  inter  vos,  ct  ego 
talis  c(  cxaltabor  in  Gentibus  »quia  ad  /Incm  con- 
vcrsi,  cxaltabunt  me,  «  et  exaltabor  in  terra,  »  id 
estjJudaeis.IIic  prophctat  conversionem  Judsorum 

"  in  novissimis  temporibus,  de  quibus  dictum  est : 
«  Et  reliquia)  Israel  salvffi  fient  (Rom.  ix).  >•  Con- 
fringet,et  comburet,  ct  benc  hofi  potucrit,quia  ipse 
cst«Dominus  virtutum,»ut  supra.Et  ens  nobiscum 
«  susccptor  nostor  Deus  Jacob,  »  Superius  posuit 
istum  vcrsumad  omcndationem  pra5dicationis,nunc 
rcpctit  ut  ostendat  illum  talem  qui  facere  possit. 
Vel  ideo  repctit,  quia  in  hoc  versu  totius  psalmi 
summa  continctur,  et  talis  versus  est  intcrcalaris, 
id  cst,  rcpotitus. 

IN  PSALMUM  XLVl. 

TiTULDs.  In  finein  pro  filiis  Chore  psalmus  David, 

«  Gmnes  Gentcs.  »  Psalmus  iste  convenit  David 

prophcta3,qui  hic  loquitur  in  pcrsona  apostolorum, 

psalmus  dicopropositus  filiis  Choredircctusin  finem 

C  pcr  hoc.  Matcria  est  Christus  ascendcns.  Modus  : 
In  prima  parte  ostendit,  quod  Deus  apostolis  suis 
suam  hajrcditatcm  commendavit.  In  secunda  parie 
ipsam  Christi  asccnsionem  ponit.Intendit  nos  certoa 
rcddcro  de  ascensiono,  quia  cum  tantum  ostendit 
hominis  dignitatem,quodhi  obtinent  offlcium^quod 

«  Christus  prius  habuit,  securi  possunt  csse,  quodct 
ipsi  post  eum  ascendcnt,  et  sic  incipit. 

Attendcns  aliquis  apostolorum  dignitatem  quam 
habebat  homo,  admonct  illos  exsultare  sic  dicens : 
0  vos,»omncs  Gentes,plaudite  manibus,  »idest,bene 
opcramini  exsultationc,  ot «  jubilate  Dco,  »  id  est, 
tantum  laudem  Dei  mente  concipite,quffi  non  possit 
exprfmi  vocc,  et  ita  quod  jubilus  ille  sit  «  in  voco 
oxsultationis,  »  id  est,  non  solum  laudate  Deum 

rw  cordc,  scd  etiam  cxsultanti  voco  cum  aliis  annun- 
tiato. 

Quoniam  Dominus.Et  beno  debetis  eum  laudare, 
«quoniam  ipsc  Dominu8,»id  est,  quia  dominabitur 
omni  crcaluric,  «  cxcelsus  »  quia  potens  et  efficax 
suae  voluntalis.Et,nc  in  cjus  bonitato  confidatis  si 
mala  fcccritis,  quia  ipse  cst  «  tcrribilis,  »  futurus 
cnim  judox  puniet  impios,  «  rex  »  quia  bene  regit 
suos,  «  magnus  »  quia  de  gravissimis  pcriculis  cri- 
pit  suosi  «  supcr  omnem  terram  »  quia  nullapara 
tcrr.-B  cst  ubi  non  dominetur. 

Et  propter  hoc  maxime  laudandus  est  rex  iste, 
quia  «  subjecit  ipse  populosi  »  id  est»  Judooscc  do« 


357 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


358 


B 


bis  »  faciens  eos  nostrss  praedicationi  obedicntes^  \ 
«  et  Gentes,  »  id  est^  gcntilos  convcrsos  ad  fidcin 
«  sub  pedibus  nostris,  »  id  cst^  plenaric  subjccit. 
Vel  sub  pedibus,  id  est,  sub  nubis^qui  sumuspcdcs^ 
id  est,  viatores  et  per  mundum  Evangelium  Dci 
portantes. 

£t  illos  quos  subdit  «  elegit,»  id  cst,  non  ex  me- 
rito  eorum,  sed  per  solam  graliam  suam  a  massa 
peccatorum  solvit,ipsos  dico  «  hicreditatom  suam  » 
quonim  in  se  fructibus  ditaretur,  elegit  dico  «  no- 
bis^  M  id  est,  ad  nostrum  opus^  ut  nos  substitui  loco 
ipsius^in  hsrcditatem  dico  «  speciem  Jacob^»  id  cst^ 
similem  Jacob  luctantem,  scilicet^  cum  vitiis.  Vel 
«  speciem  Jacob,  »  id  est,  signi/icatam  per  Jacob, 
quod  est  magnum,  quia  ipso  cst  «  quom  dilcxit,  » 
vel  speciem  quam  dilexit. 

Hic  incipit  secunda  pars  :  Elegit  nos,  ot  quaro 
nobis?  Quia  ipso  «  Deus  apccndit  in  jubilo  »  aposto- 
lorum  videntium  cxsultatione,  quae  vcrbis  non  potc- 
rat  exprimi.  Et  idco  quia  in  cuilo  asccndit,  nos  vi- 
carios  su®  hsreditatis  instituit, «  et  ipsc  Dominus  » 
ascendit  «  in  voce  tubse,  »  id  est,  manifesta  voco  et 
exsultatione  angelorum.  Uaec  est  vox  angoiorum  : 

•  Viri  Galilffii,  quod  in  CGelum  aspicitis?  (Act.  i.)  » 
Et  quia  talis  est,ad  honorem  Dei  nostri «  psallitc  » 

mente.  Vel  quia  res  valdo  digna  erat  quam  admo- 
Debat,  non  sufficit  semel  diccrc^  ct  non  tantum 
psallite  ei^  quia  Dous  est,  sed  etiam  psallite,  quia 
cst  noster,  «  Dous  »  scilicet  omnium  fidelium.  V«l 
«  rex  omnis  terree.  »  id  est^  expellcns  omncm  tcr- 
renitatem,  et  regens   suos  per  virtutem^  ct  ideo 

•  psallite  sapionter,  »  id  est,  non  pro  aliquibus  ter-  C 
renis,  sed  pro  ipso  habendo,ot  cum  magna  discrc- 
tione  discernendo,  quid,  quando,  quare,  qualiter. 

£t  ipse  idem  «  regnabit » tandem  quando  scilicot, 
corpos  cjus  completum  erit  «  super  Gontes,  scd 
eUam  ipse  Dous,»  non  dicosuper  ma]os,sod  «  super 
Bedem  sanctam,  »  id  est,  super  angclos  ct  archan- 
gelos  :  et  animas  sanctorum  in  quibus  Dous  jam 
sedet  sine  omni  iniquitate^  et  judieat. 

Et  ad  ipsum  «  congregati  sunt^»  id  est  congroga- 

buntur  «  principes  populorum  >•  ad  litteram  :  vel  illi 

principes,  qui  seipsos  bene  regunt  in  virtutibus,et 

alios  ad  bene  agendum  admonentpopuIos,congre- 

gabuntur  dioo  u  cum  Deo  Abraham,  »  id  est,  quia 

tunc  apparebit  Abraham,  quando  complebit  quod 

promisit  Deus  Abraha;,  dicens  :  «  In  scminc  tuo  be-  r\ 

Qcdicentur  omncs  Gentes  {Gen,  xxn ;  Galat.  v),  »  ct 

ibi  psalmi  notatur  intentio^  ot  per  hoc  congrcgabun- 

lur,  «  quoniam  dii,  »  id  est,Apo3toli  ct  praedicato- 

res «  fortes  »  in  adversis  tolerandis  sunt «  elcvati^» 

id  est,  digni  habiti  «  vehementcr  »  in  miraculis  et 

virlulibus,  et  praedicatione,  et  propter  hoc  multi 

coQgrcgabuntur  cum  Deo  Abraham. 

IN  PSALMUM  XLVil. 
TmLvs.Psalmus  canticifiliis  Chore  secunda  sabbati, 

«  Magnus  Dominus.  »  Psalmus  istc  praeponitur 
filiis  Chore  ad  intelligendum,  qui  dicitur  cantici.. 


quia  de  rc  agit  unde  nobis  maxime  est  letandum, 
quia  nobis  cxponit  magnam  dignitatem  Ecclesias^id 
cst,  dilatationcra  Ecclesiaj  per  totum  mundum,psal- 
mus  dico  habilus  in  sccunda  sabbati,  id  est,  de  re 
significata  pcr  rcm  factam  in  sccunda  sabbati,  id 
cst,dc  fundatione  EccIcsiaD,qua5  significaturper  fun- 
dationem  terra;,  quaj  facta  fuit  secunda  die.  Prima 
enim  dio  sccrcta  cst  lux  a  tcncbris,in  quo  significa- 
tur  rcsurrectio  Ghristi,  qua  lux  immortalitatis  a 
mortc  discrela  cst.  In  secunda  dicfundatum  est  fir- 
mamentum,in  quo  significatur  sequens  tcmpus  post 
resurrectioncm,  quo  fundata  est  sancta  Ecclesia. 
Vox  prophoUe,  vcl  si  haboatur  in  titulo,  filiorum 
Chorc,  diccmns  :  Hic  Psahnus  cst  filiorum  Choro, 
id  ost,  in  ccclcsia  porrectorum,  qui  in  hoc  psalmo 
loquuntur.  Materia  est  ipsa  Ecclesia  dilatanda.  Mo- 
dus:  In  prima  parte  multis  modis  commendatEc- 
clesiam  pcr  fundatorcm,  pcr  hoc  etiam  quod  quidam 
volentcs  eam  destrucro,  recognoscentcs  ejus  digni- 
talcm,convcrsi  suntad  oam;  dcindecommendateam 
pcr  quoddam  insignc  donum  ipsius,  scilicet  quod 
miscricordia  Dei  habitat  inea.In  secunda  parto  in- 
vitat  cos  qui  muti  sunt,ut  amplificent  eam  :  et  eos 
qui  cxtra  sunt,  ut  accedant  ad  cam,ct  ha3c  cst  in  • 
tcntiOjScilicct  hortari,  ut  omncs  amplificcnt  istam 
civitatcm. 

Prophota  sic  invitat  alios.AmpIiate  istam  civita- 
tcm^quia  «  Dominus  »  istius  civitatis  est «  magnus,» 
secundum  potentiam  qua  omnia  facit, «  laudabilis,» 
sccundum  hoc  quod  omnia  composite  ct  ingeniose 
facit «  nimis,»  id  est,plusquam  mcns  humanapossit 
excogitare,vel  Ifngua  cxplicare  :  et  hoc  quod  ma^ 
gnus  ot  laudabilis  sit,maxime  perpcnditur  «  in  civi- 
tate  Dei  nostri, »  id  est,  in  constructione  Ecclesia). 
quae  est  munita  virtutibus,  ampla  charitate,  collccta 
pcr  fidem  ad  jurevivendum,  non  civitas  Babylonio- 
rum  et  confusiorum  ha;rcticorum,scd  «  Dei  nostri.» 
llic  comracndat  civitatem  pcr  artificem  ct  possesso- 
rera  Dcum,  civitatc  dico  posita  «  in  monte  sancto 
cjus,  »  id  estin  Christo  Filio  ejus,  Doi  Patris,  vel  in 
monte  virtutum,  vel  constantia;. 

Ilasc  civitasest  posscssa  atali  Domino,cl  de  hu- 
Jusmodi  lapidibus  constructa,  scilieet^  de  Judseis  ct 
Gcntibus,et  hasc  «  fundantur  »  scilicet  firmiter  asdi- 
ficata  cst  «  cxultationo  univorsoe  torr»,»  id  ost,  de 
habitatoribus  totius  mundi,cxsultantibusde  rerais- 
sione  peccatorura,  per  partcs  terrae  cxsequitur,  quia 
«  raonsSion,  »  id  est,Juda)i,quorura  caput  regni  in 
Sion  erat,  et  «  latcra  aquilonis^id  est,  Gentcs  prius 
diabolura  frigidissimura  vclut  farailiarcs  stipanles, 
sunt  «  civitas  regisraagni  »  qui  orania  regit  pro  sua 
voluntate.  Diabolus  aquiloni  coraparatur,  quia  a  fer« 
vorc  dilcctionis  Dci  frigidus  remansit,  quando  cogi- 
tavit  :  «  Ponara  sedera  raeara  ad  aquilonem,  »  et 
divinoe  rae  voluntati  pra3pono,«  et  ero  sirailisAItis- 
sirao  ))  {Esa.  xiv),  id  est,rfgnabo  :  in  frigiditate  raeas 
nequitiaj,  sicut  ipsc  in  veritate. 

Deus  in  domibus  ejus  cognoscetur,  alia  commen- 
datio.  Civitos  sic  fundatur,  et  u  in  domibus  ejus  » 


359 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  GOMMENT:  BIBL. 


860 


civitatis,  id  est,  in  singulis  fidclibus,  qui  dicuntur  A 
domus,  quia  in  eis  inhabilat  Doniinus^c  cognoscc^ 
tur  Deus,  »  quia  ipsi  plenam  cognitionom  dc  Deo 
habent,et  hoc  eritycum  «  suscipiet  eam»  in  digni- 
tatem. 

«  Quoniam  ecce,»  Vere  Dominus  cognosceturab  ea, 
et  suscipiet  cam  «  quoniam  ccce^  »  id  est,  in  evi- 
denti  «  reges  terrac  congregati  sunt, »  idest.poten- 
tes  hujus  mundi,non  tantum  in  uno  loco,  sed  «  et 
convenerunt  in  unum  »  CQnsilium  nocendi  civitati. 

Ipsi  videntes  congregati  sunt,  ut  destruerent,  sed 
potius  augmentavcrunt,  et  hoc  diclt,  «  ipsi  viden- 
tes,  »  id  est,  intelligentcs  «  sic  »  esse  dignam,  ut 
prsdictum  est,  «  admirati  sunt  »  perculsi  iucetan- 
tffi  dignitatis^  et  «  conturbati  sunt »  pro  peccatis,  et 
«  commoti  sunt »  ad  flnem^  et  ad  bona  opera  et  «i 
a  tremor »  corporalis,  pro  timore  futur®  poDns 
«  apprehendit  eos,»  vcl  ipsi  videntes  sic,  id  cst,  sta- 
tim  admirati  sunt,  ctafTirmat  hsc  alia  translatio, 
quae  habet  :  tunc. 

Ibi,id  est^in  ipso  tremore  sunt  «  dolorcs,-id  est, 
angustia  mcntis  «  ut  parturientis, »  id  est,gravi3- 
simos.Et  habcnlls  lastum  exitum.sicut  enim  mulier 
licet  gravctur  parturicndo,  tamen,  postquam  natus 
homo  in  mundo,  la3tatur,et  obliviscitur  illius  pracs- 
suraj  pras  gaudio  (Joan,  xvi),  sic  pccuilentcs  licet 
antca  premerentur,tamcn,  postquam  ad  bona  opcra 
adveniunt,obliviscuntur  prioris  pressuras.  Ideo  qui- 
dem  sunt  commoti  ct  conturbati,  quia  «  in  spiriiu 
vchcmonti, »  id  est  pcr  Spiritum  sanctum  «  contc- 
res  »  0  Dcus  «  naves  Tharsis,  »  id  cst,  exploralores 
gaudii  sui,  quod  est  tantum  in  terrcnis.  Tharsis  C 
enim  gaudiicxploratio  intcrpretatur,propterdivilias 
quas  ubique  terrarum  cxquirebant.Thfiu*sis,  sccun- 
dum  Ilicronymum,  est  eadcm  quoj  cst  Garthago. 
Naves  dicit  a  similitudine.Sicut  cnim  naves  hacde 
illac  tempcstatibus  circumfcruntur,  sic  amatorcs 
mundi  diversis  anxiclatibus  raptantur,quam  volun- 
tatem  destruitin  eis  Spiritus  8anctus,quasiviolen- 
tus,  tamon  nuUis  eorum  prajccdentibus  meritis. 
Habent  aliqui  libri  :  navcs  Tharsi,  et  Tharsis  est 
civitas  CiliciaB^  unde  fuit  Paulus,cujus  naves  fregit 
Herodes,quia  per  eas  transicrunt  Magi,  qui,  adorato 
Domino,fugierunt,de  qua  tamen  historia  hoc  non 
legitur,  sed  de  sola  allcgoria. 

«  Sicut.  »  Quando  quidcm  hasc  omnia  facta  sunt 
in  ecclesia,ergo  impleta  cst  prophetia  facta  dc  ea.  j\ 
«  Sicut  audivimus  »  praedictum  a  prophetis,  «  sic 
vidimus  »  esse  completum  « in  civitatcDomini  vir- 
tutum,»  id  est,  qui  dominatur  super  cajlcstcs  virtu- 
tes,et  istas  virtutes,  scilicet  apostolos  ipsos,  miltit 
ad  custodiam  suae  civilatis  :  «  in  civitate  »  dico  «  Dei 
nostri,  »  id  est,  qui  sccundo  nos  rccrcat.  Et  quid 
audivimus  et  vidimus?  Hoc  scilicet  «  Dcus  fun- 
davit  eam  in  aeternum, »  id  est,  firmiter  stabilivit 
eam  per  suam  praBdicationem,ct  angclicam  custo- 
diam,  ducendo  eam  in  suani  aQternitatem. 

«  SuscepimuSyDcus.»  PonitcommondationemEc- 
le3i«,per  illud  insigne  donum  Fiii  Dei.Dico  quod 


Deus  fundavit  Ecclcsiam,  per  hoc  scilieot,  (|iiia,  o 
«  Dous,  nos  suscepimus  miscricordiam  tuam,  »  id 
est,  Filium  tuum  :  quem  vocat  misericordiam,  quia 
nisi  per  eum,  nuUam  habemns  misericordiam  ic  la 
medio  templi  tui,»  idest,  aequaliter  propositus  est 
omnibus,  qui  ad  eum  volunt  accedere.  Suscepcnint 
eum  quidam  corporaliter  in  templo,  Boilicet  Simeon 
et  Anna,  alii  susccperunt  spiritaliter, 

«  Secundum.»  Etquiasuscepimusillammiserioor- 
diam,idco  «  secundum  nomcn  tuum,»  id  est,8ecaii- 
dum  hoc  quod  nomen  tuum  diifusum  erat  obiqoe 
terrarum,  quia  dicebaris  omnicreator  per  omoem 
terram,  licet  ipsi  alios  deos  simularent,  «Bicetlaiti 
tua  M  diilusa  est  «  in  flnes  terrs.  »  Et  detenftiiiat  a 
quibus  laudetur,  scilicet  a  justis,  et  illis  moltib^  ei 
hoc  cst :  «  justitia  plena  est  dextera  tua, »  id  eet» 
propitiatio  tua  plena,  quia  multos  justifil>at,  ei  om- 
nes  laudant  te. 

Incipit  de  secunda  parte,et  quia  justitia  plenaett 
dcxtcra,  ideo  «laetctur  mons  Sion,»  id  eet,  fideles 
Judaei,qui  primos  radios  orientis  solis  acoeperanti 
«  et  exsultent  filiae  Judae, »  id  ost,  Gentiles  a  Juda,id 
cst  ab  apostolis  in  fide  generataB.  FiliaB  dicuntar  noa 
filii^  propter  mojorem  cultum  et  diligentiamy  qoc 
adhibetur  cis  :  «  propter  judicia  tua,  Domine  » 
scilicct,  quia  justo  judicio  exca;cas,  ot  Gentes  afisu- 
mis,  vcl  quosdam  reprobas. 

«  Circumdate,  »  id  cst,  honorate  «  Sion,  »  id  est^ 
Ecclcsiam  :  «  ct  complcctimini  eam  «  brachiis  cha- 
ritatis,  servando  virtutes  et  mores,quibus  acoeptis 
«  narratc,  »  id  est,  praedicatc  aliis  nomen  Domini, 
cxistcntes  «in  turribus  cjus  »  civitatis,id  est^pos- 
tolorum  imitationc,  scilicct.quod  in  nullo  discordet 
vcstra  pro^dicatio  a  doctrina  Apostolorum. 

Ponitc  corda,  non  tantum  praedicats,  scd  etiam 
«  ponito  corda  vostrain  virtutc  ejus,  »  id  est,firmi- 
tati  corum  vos  conrormate,  «  et  distribuite  domua 
cjus,»  id  est,in  ca  statuitcdiversosgradus,sciiicet, 
archidiaconatum,  prcsbytcrium,  ct  omues  conjuga- 
tos.  Vcl  «  distribuitc  domus  ejus,  »  scilicet,  unicai* 
quo  praclato  dando  suam  parochiam,et  hoc  ideo  «  at 
enarrctis  in  progenie  altera,  »  id  est,ut  de  progenie 
in  progcniem  dcscendendo,  faciatis  eam  permanen 
in  nnem  sseculi. 

«  Quoniam.  » IIoc  scilicct  enarretis,  «quoniam  hio 
est  Deus  »  qui  hosc  facit  Ecclesiae,  quas  dicta  sant, 
ct  ipse  est  «  Deus  noster,  »  Deus  dico  duraturus 
«  in  osternum,  »  id  est,  usque  in  fincm  mundi  «  et 
in  soBCuIum  sxculi,  id  est,  consecutivum  hugus, 
80)0 uli,  ct  «  ipse  »  talis  «  reget  nos  »  duccndo  in 
«  aiterna  sajcula. 

IN  PSALMUM  XLVIII. 
TiTULUS.  /72  finem  ^liis  Chore  psahnus  David. 

«  Audite  ha;c  omncs  gcntes.  «  Iste  psalmus  con- 
venit  David  prophetse,  qui  hic  loquitur,  propositufl 
filiis  Chore  ad  intelligendum.  Materia  enim  Christas, 
redemptor  non  malorum  scd  justorum.  ModuBiIn 
primo  ponit  proiogum,  ad  commendatioiieiB  leL 


«61 


EXPLANATIO  IN  PFALMOS. 


369 


I 

I 

i 


§u^  dicturus  cst.  lo  sccundo  ponit  Christum  Rc-  A 
ffi^piprem  non  malorum  ct  S£cculi  umutoruin,  scd 
jnstorum,  et  in  eadem  partc  reprchcudeus  stulti- 
tiam  eorumi  notat  vonitateSy  quibus  amatores  sa3- 
eull  istius  sunt  intenti.  In  tertia  parte  monct  pau- 
peres  justos,  ne  curent  istos,  divites^  quia  cito  po- 
ribunt  eorum  diviti^e.  Intentio  est,  invitaro  ad  con- 
iemptum  mundi. 

■  Quiavero  rem  inconsuetam  dicturus  crat,  omucs 
invitat  ad  audiendum,  dicens  :t<  Audite  ha^c^  onmcs 
«  gentcs : »  et  hic  statim  captat  attentionem^  et  beno 
monei  ad  audiondum^  quia  rem  magnam  dicturus 
erai.  Bene  omnes  invitat^  quia  omnibus^  si  atten- 
fUatyproderit  quod  dicturus  est,  omnes  vocat  gcn- 
liiee^  et  non  tantum  audite  per  exteriorem  aurem^ 
sed  etiam  «  aurihus  »  intcrioribus  «  pQrcipite,  »  ^ 
jd  eyt^  diligenler  intcUigite^  et  vos  «  omncs  qui 
>  habitatis  orbem^ « id  est^  Judxi,  qui  tcrram  pro- 
mtaaioa^  habitatis,  audite  ha)6,  auribusquo  pcr- 

fiipite. 

Et  quia  aliquis  posset  dicere  :  IUis  qui  sunt  pro- 

foadissimi  iniqui,  non  prodest  audire,  dicit :  vos 

eiiam  «r  quiquQ  terrigena;, » id  est^  omnes  quicun- 

900  terreQiy  quasi  filii  terr(B,  audite  hau;  :  quia  si 

vultii  atteadere,  proderit  vobis^  et  quia  possent  boni 

dicere;  mali  quidem  audiant  quibus  opus  cst,  uobis 

latem  jam  opus  non  est,  quia  boni  sumus,  monct 

etiam  eos  ut  audiant^  quia  nulius  est  tam  bonus, 

qui  non  possit  meliorari,  dicens  :  «  ct  filii  homi- 

miin,»  id  est,  rationabilium  hominum  imitatorcs, 

indite  h»c.  Ei  guid  singulos  exsequar?  Audiaut 

hec  K  dives  et  paupor  »  tendcntes  «  in  unum,  »  C 

idest,  in  eamdem  voluntatem  audicndi.  Istas  duas 

cooditiones  divitis  et  pauperis  potius  elegit,  quia 

secundum  eas  aget  in  psalmo. 

«Os  meum.  »Hic  facit  docilos,  proponendo  qua3 
dicturusest.Continuatio :  Ideo  debctis  audirc,«  quia 
« osmenm  loquetur  sapientiam  ct  prudcntiam, »  ct 
ittcmagna  proponit^  quia  nihil  aliud  tractat  divini- 
Us^quam  sapientiam  et  prudentiam.  Sapientia  cst 
cogoitio  divinorum,  prudentia  est  instructio  mo- 
nuQ,  et  Propheta  hic  annuntiat  sapientiam^  ubi 
Christum  Filium  Dei  Redemptorem  annuntiat.  Mo- 
itt^informat»  cum  docet  hcBC  mundana  non  esso 
attfiBdimda»  et  divitum  divitias  negligendas,  ct  ne 
difleret  aliquis  :  H«ec  tua  non  sunt  audienda,  quia 
mmeditatione  proponis,  ostendit  se  ex  considcra-  j) 
^tte  loqui,  cum  dicit  u  et  meditatio  cordis  mei, » 
id  esty  sive  loquar  sapientiam  sivo  prudcntiam,  stu- 
diosft  mentis  applicatione  hmc  facio. 

« Inclinabo^  »  scilicet,  et  cum  loquar  cx  mcdita- 
tioQe,  non  erit  ex  me,  scd  habco  magistrum  Spi- 
titom  sanctum^  de  quo  dicit  «  aurem  mcam,  »  id 
^i  intellectum  cordis  mei  inclinabo^  id  cst,  hu- 
iiuliabo^ut  cum  humilitate  audiam  cuidam  magistro 
iQeo^  scilicet  Spiritui  sancto^  loqucnti  mihi  «  in 
parabolam^ «  et  sicut  Propheta  in  parabola  audit, 
^  19  parabola  loquar.  Parabola  est,  ubi  aiiud  di- 
iir|i0t  idiwl  intelligitury  ideo  sic  loquitur^  quia 

'  PatroIh  GXYI. 


non  fuit  convcniens  ut  divinaScriptura  pateret  om- 
nibus,  nc  a  verilatis  aemulis  conculcaretur, et «  ape- 
riuin  propositioncui  raeam,  »  id  est,  quem  ante 
omnia  propono  mihi  csse  sequenduro,  vel  quem 
propono  esso  manifcstandum  in  hoc  psalmo :  et  hoc 
facium  u  in  psalterio  »  non  soluni  verbo,  scd  etiam 
cxeniplo  bono,  ut  quod  doceam  ore,  compleam 
opere. 

Ilic  incipit  secunda  pars  atque  narratio,  et  loqui* 
tur  Prophcta  in  pcrsona  malorum,dicen8:  Timcbo 
quidcm  «  in  die  malo,  »  id  est,  in  judicio  :  et  u  cur 
timebo?»  Dicet  aliquis  :  Furtum  feci^vel  homici- 
dium^  non  utique  propterea  timebo,  sed  ideo,  quia 
«  iuiquitas  calcanei  mei,  » finalis  iniquitas^  «  cir- 
cumdabit  me,  » id  est,  ex  omni  parto  ostendet  me 
essc  damnabilem.  Nuila  iniquitas  damnat^quee  anto 
(incm  dimittitur  ct  purgatur^  secundum  hoc  loqui- 
tur  quod  Dominus  dicit  mulicri  per  serpentem  de- 
ccptu3 : «  Serpons  insidiabitur  calcaneo  mulieris^  et 
conculcabit  mulior  caput  serpentis  (Gen*  ni),  »  id 
est,  diaboius  insidiabitur  fini  hominis  ut  in  ilno 
decipiat^  cujus  diaboli  caput,  id  est,  insidias^  homo 
conculcat,  si  cavet  a  vitiis. 

Proposuit  iniquitatcm,  et  illam  pc]^  partes  exsequi- 
tur,  ostendens  omnes  iniquitates  esse  hominus,  vel 
extcriorcs^  vel  intcriorcs.  Si  cnim  homo  facit  ho- 
micidium,  vei  ut  obtincat  bona^vei  ut  ostendat  for- 
titudinem  suam.  Quasi  aliquis  diceret :  Tu  dicis  nos 
timere^  sed  quare  timcremus?  cum  vitalem  propo- 
nas  Uedcmptorem  nulii  timondum  esse  quorum  prsQ- 
sumptionem  frangit  Propheta^  sic  dicens  :  Vere  si 
iniquitas  calcanoi  circumdat  timendum  est,  quia 
«  frater,  » id  est,  Christus,  nostram  habens  naturam 
«  non  redimit »  illos,  scilicct «  qui  confidunt  in  vir- 
tute  sua,  » id  est,  de  fortitudine  sua  atque  poten* 
tia  Deo  gratias  non  agunt,  sed  in  ipsis  confldunt 
u  et  »  illos  qui  «  gloriantur  in  multitudine  divitia- 
rum  suarum  »  si  quidem  in  hoc  perseverunt,  et 
cum  Ghristus  talcs  non  redimat  «  redimet  »  eos 
aliquis  »  homo?  »  Non  utique,  et  vere  non  redimet, 
quia  «  non  dabit  Deo  placationem  suam^ »  id  est, 
non  potcrit  Deum  placatum  reddcro  malis  per  ali* 
quam  orationem^  vel  oblationem,  Christus  autem 
reddit  Deum  placatum  suis  amicis^  nostram  huma- 
nitatem  ei  prsesentans. 

«  Et  »  non  dabit  Deo  aliquis  homo  «  pretium 
redemptionis  animflB  suae,  » id  est,  nulla  pretio  po- 
terit  eam  redimere,  quia  solum  corpus  Ghristi  ido- 
neum  invcntum  est,  per  quod  redemptio  fieret,  et 
quia  non  redimit  Ghristus  tales,  nec  homo  potest 
rcdimcre,  idco  non  tantum  cst  illis  timendum,  sed 
«  etiam  laborabit  »  ille  non  redcmptus  «  in  aeter- 
num  »  et  sicut  Propheta  pracsumptioncm  malorum 
supcrius  fregit,  sic  errorem  eorum  hic  derttruit,qui 
mortuorum  resurrectionem  non  credunt,  et  bene 
dico  laborabit  in  ffiternum,  quia  «  in  fmem,  » id  est, 
in  mortcm  temporaiem  «  adhuc  vivet  »  ipse. 

Et  ideo  etiam  iaborabit,  quia  in  hac  «  non  vide* 
bit  interitum^  »  id  est^  damnatiopem «  oum|  >>  id 

12 


363 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


364 


est,  fuia  «  viderit  » in  hac  vita  «  sapicntes,  » id  est,  A. 
juslos  viros  mortc  tcmporali  «  moricntcs.  »  Vcl 
sapientes^  »  id  esf,  mundanos  philosophos  :  non 
videbit  interitum  dico,  sed  «  peribunt  simul  insi- 
piens  et  stultus.  »  Insipiens  cst,  qui  non  credit 
futuram  poenam  :  stultus,  qui,  licet  credat,  tamen 
non  cavet. 

Et  ostendit  vanitatcs,  quibus  isti  in  mundum  sunt 
dediti,  in  quibus  eorum  notat  stultitiam.  Continua- 
tio :  Peribunt «  et  etiam  relinquent  alienis  suas  di- 
vitias, » id  est,  extraneis,  vel  etiam  flliis,  tamen 
alienis,  quia  perdito  homini  nihil  plus  valent  divi- 
ti®,  tam  ftlio  quam  extraneo  :  «  et  sepulcra  illo- 
rum,  »  id  est,  pyramidcs  et  mausolea,  qua;  quasi 
magnas  ajdificant  domos,  quasi  sopulcra  debcant 
esse  «  domus  illorum  in  aetcmum  »  ct  in  hoc  ma- 
gnam  stullitiam  oorum  notat,  qui  pcr  hajc  sepulcra  " 
sibi  memoriam  aeternam  putabant  acquirere. 

M  Tabernacula,  »  id  cst,  magna;  domus  «  eorum  » 
manant  »  in  progcnio,  ct  »  inde  in  alia  «  progenie  » 
et  in  hoc  etiam  stulti  apparcnt,  qui  tanta  palatia 
OBdiflcabunt,  et  ctiam  homines  «  vocaverunt  nomina 
sua  in  terris  suis.  »  scilicet,  circa  scpulcra  illorum. 
Tangit  consue^udinem  gcntilium,  qui  morientes, 
aliquos  conducebant,  ut  invocarent  nomina  sua 
circa  sepulturam  suam  in  diebus  constitutis,  ct  cum 
alios  facerent  ita  invocare  nomen  suum,  ipsi  idem 
dicuntur  in  hoc  invocare  nomina  sua.  In  quo  ipse 
Propheta  magnam  eorum  notat  stultitiam,  quia  per 
hoc  ipsi  cum  se  mcmoriam  ajtemam  habere  puta- 
rent,  tamen  in  solis  terris  eorum  hoc  flebat.  Totus 
autem  versus  sub  constructione  una  sic  legitur :  ta-  C 
bernacula  eomm  duratura,  in  progenic  et  progenie 
vocavemnt  nomina  sua,  id  est,  prffinomina  sua,  ut 
dicatur  palatium  Tiberii,  turris  Crescentii,  et  hoc 
faciebant,  ut  mcmoria  eorum  haberetur,  qu®  tamcn 
non  erat,  nisi  in  terris  suis. 

HfiQC  omnia  vana  ita  sequuntur,  et  tamen  Deus 
non  est  accusandus,  qui  constituit  cos  in  ratione, 
sed  ipsi  noluerunt  intelligere  :  et  hoc  est,  «  homo 
cum  esset  in  honore, »  id  est  in  ratione,  in  qua 
erat  Deo  similis, «  non  intellexit,  id  est  non  intclli- 
genter  egit,  et  ideo  a  sapientibus  est  «  comparatus 
insipientibus  jumenUs,  »  scilicet,  in  nulla  alia,  nisi 
in  insipientia  :  et  merito  comparatur,  quia  «  similis 
factus  est  illis. » 

«  Hsc  »  mala,  et  alia  quic  sunt «  via  illorum  »  n 
sunt  «  scandalum  ipsis,  »  id  est,  ofTcnsio,  quse  du- 
cit  eos  ad  interitum  «  et  po^tca,  »  id  cst,  cum  hac 
mala  «  compiacebunt,  »  id  est,  sibi  ipsis  place- 
bunt  M  in  ore  suo,  »  quia  quod  ore  dicunt,  opere 
comprobant.  Alia  translatio  habet,  in  oro  suo  bc- 
nedicent :  quod  legitur  sic  :  cum  haec  mala  faciant, 
tamcn  postea  benedicunt  Deum,  laudantes,  cum  de 
prosperis  suis  successibus  in  ore  suo  non  Dei,  quia 
Deus  laudem  peccatoris  non  recipit. 

Hi  talej  «  in  infcrno  positi  sunt. »  Bene  dicit 
Propheta  positos  in  infemo,  quia  eos  jam  in  divina 
Providentia  ponendos  fore  cognoverat «  sicut  ovesj » 


id  est,  similes  ovibus  :  quia  sicut  oves  sepe  tQn- 
dentur,  et  iterum,  et  substantia  remanet,  sic  flli 
semper  affligentur  suppliciis,  et  tamen  substantia 
non  pcribit, «  mors  depascet  eos  etiam, «  id  est, 
diabolus  dcpascet,  per  similitudinem  dicit.  Sicut 
enim  pratum  depascitur,  et  tamen  radices  rema- 
nent,  sic  iUi.  Dicitur  etiam  pascere  in  alia  signifl- 
cationc,  sicut  pastor  dicit,  pasco  gregem.  Similiter 
mors,  id  est,  diabolus  depascet  eos,  id  est,  deducet 
eos  de  pocna  in  poenam. 

«  Et  in  matutino, » id  est  in  judicio,  ubi  justus 
lux  apparebit, «  justi  »  qui  in  hac  vita  sunt  de- 
pressi  ab  illis  «  dominabuntur  eomm  »  qui  erant 
judices  eorum. «  et  auxilium  eomm,  »  quod  habent 
in  hac  vita  «  a  gloria  eomm,  »  scilicet  a  potentia 
et  divitiis  «  veterascet,  »  comparabile  erit  veteri 
vestimento,  quod  nullam  habet  utilitatem  «  in  in- 
ferno.  » 

Ipsi  dominabuntur, «  vemmtamen  Deus  redi- 
met  animam  mcam  de  manu  infcri, »  id  est,  de 
potestate  diaboli  :  ct  hoc  c  cum  acceperit  me,  » id 
est,  meam  humanitatem. 

De  tertia  parte  incipit.  Continuatio  :  Ii^josti  sie 
damnabuntur,  et  justorum  animas  redimes,  o  Deua, 
et  idco  homo  «  ne  timueris  cum  dives  factus  fuerit 
homo,  >  et  non  tantum  in  se  dives  fberit  homo, 
scd  «  cum  multiplicata  fuerit  gloria  domus, » id 
est,  cum  unusquisque  de  domo  ejus  multiplicatus 
fucrit  in  gloria,  scilicet  divitiarum. 

Ideo  ne  timueris  «  quoniam  » ipse  «  cum  inter- 
ierit,  non  sumet  omnia, »  omnia  negat,  et  nihQ 
secum  portat  de  divitiis  suis,  neque  de  gloria  :  et 
hoc  est  :  «  neque  descendet  cum  eo  gloria  domus 
ejus, »  quia  cum  venerit  ad  infernum,  non  mflgoris 
erit  quolibet  paupere. 

Ideo  non  descendet  cum  eo  gloria  domoa  qjus, 
«  quia  in  »  hac  «  vita  »  tantum  « anima  ejas  bene- 
dicetur  »  ab  adulatoribus,  et  hoc  tantum  in  vitt 
ipsius,  ut  cum  dicent  adolescentes  ei,  si  fecit  homi- 
cidium,  vel  aliquid  tale,  hal  quam  beno  factum,  et 
idco  etiam  peribit,  quia  tunc  tantum  «  oonfltebitar 
tibi,  »  id  est,  laudabit  te  «  cum  benefeceris  ei, » 
id  est,  cum  dabis  ei  prosperos  eventus. 

Hic  ostcndit  consummationem  nequitie  ipsiiii. 
Continuatio  :  Quid  per  singula  currerem  ?  Ipse  in- 
troibit  usque  in  progenies  patrum  suorum,»  id  eel| 
similis  crit  omnibus  patribus  suis  in  nequititi 
etiam  usque  ad  ipsum  Cain  ascendet  per  nequi- 
tiam,  et  ideo  «  non  videbit  lumen,  » id  est,  in  hao 
vita  non  veram  cognitionera,  neque  in  alia  ve- 
ram  illuminationem,  et  hoc  est  «  usque  in  «ter* 
num.  » 

Idco  non  videbit,  quia  «  cum  homo  csset  in  ho*  • 
nore  »  ut  supra. 

IN  PSALMUM^LIX. 
TrruLUs.  Psalmm  Asaph, 

(( Deus  deorum. »  Asaph,  fuit  unus  ex  pneceiitcni» 
bus  quos  babuit  David  secum  ad  ampliflcandoii 


m 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


366 


cultum  Deiy  et  ad  cjus  mcmoriam  hunc  psalmum 

ex  ejus   nomino   intitula^nt    idco    niaximc,    quia 

inlerpretatio  nominis  proprielali  psainii  convenit 

Asaph  namque   congrcgatio  interprotatur,    ct   in 

hoc   psalmo    congregatio,   id   c^t  synagoga   fnic- 

lium,  loquitur.  Materia  est  Novum  Teslaincntum 

et  per  oppositum  Vetus.  Modus  :  In  prima  partc 

primum  ct  sccundum  Ghristi  advcntum  ponit,  ut 

confirmet  hoc  quod  Ghristus  in  propria  persona 

postea  loquitur.  Per  secundum  advcntum  dcter- 

ret  malos,  ubi   ostendit  damnandos   impios,   ct 

rcmunerondos  bonos.   In  secunda   partc   inducit 

Ghristum  loquentem  in  primo  adventu  suis  amicis, 

et  docentem  eos  jam  nihil  valcre  lcgalia  institu- 

ta,  sed  sacriflcium  laudis  solummodo.  In  tertia 

parte  loquitur  inimicis  incrcpans  cos,  ct  doccns 

quid  sit  faciendum.  Intentio  est  hortari  Judasos, 

ait  post  Christi  adventum  nullo  modo  in  legali- 

]3us  institutis  confidant,  et  ut  gentiles  ad  eorum 

instituta  non    veniant.    Titulus   sic    exponitur : 

psalmus  iste  convenit  Asaph,  id  cst  congrcgationi 

fldelium,  qus  hic  loquitur.  Idco  potius  loqui  in- 

tlucitur  Synagoga,  quam  Ecclcsia  dc  gentibus  : 

ciuia  potius  Judasis  quam  aliorum  credunt  aucto- 

ritati. 

Ac  si  diceret  fidelis  synagoga.  Nolite  ultcrius  se- 
qui  legalia  instituta,  quia  Ghristus  qui  cst  «  Deus, » 
\d  est  creator  «  deorum,  »  id  est  justorum.  Unde 
W  Scriptura  :  «  Nolito  detrahere  diis  »  (Exod. 
Q)  :  ipse  cst  Dominus  omnium  gcntium,  qui  hac- 
tenus  locutus  fuit  in  prophetis,  modo  «  locutus 
Mtw  in  propria  persona,  «  ct  vocavit  tcrram  »  ad 
seaudiendum. 

Vocavit  tcrram,  univcrsam  scilicct,  et  hoc  cst 
«asolisortu  usque  ad  occasum  :  »  dctcrminat 
etiam  locum  in  quo  locutus  cs,cum  dicit,  «  ct  spe 
cies  dccoris  ejus,  »  id  est  speciosus  dccor  cjus 
Domini  est  «  ex  Sion.  »  Unde  propheta:  «  Dc  Sion 
eiibit  lex,  et  verbum  de  Hierusalem  »  (Isai,  ii). 

Dico  Deus  locutus  est,  et  illc  idcm  «  Dcus  »  qui 
aliquando  occultus  fuit,  quia  Divinitas  latobat  in 
bumanitatc,  «  manifestc  venict  »  in  judicio,  scd  ct 
ilie  «  Deus  noster  »  nostram  humanitatem  habcns, 
taDC  «  non  silebit  »  ante  Herodem  et  Pilatum,  sed 
increpabit  unumquemque  de  peccatis  :  et  hic  no- 
tatarintentio. 

Et  tunc  «  exardescet  ignis  in  conspectu  ejus,  » 
precedet  enim  materialis  ignis  ante  conspoctum 
ejas  venientis  ad  judicium,  qui  crcmabit  faciem 
teme,  «  et  in  circuitu  ojus  tempcstas  valida,  »  id 
est,  sancti  angeli,  qui  in  hoc  comparantur  tempcs- 
tati,  quia  sicut  tempestas  valida  projicit  pulcam  a 
granis,  sic  ilii  projicient  malos  a  bonis. 

Et  ipse  Dominus  veniens  «  advocabit  CGcIum,  » 
id  est  ccelestes  desursum  «  ad  sc,  »  id  cst,  ipse 
▼eniens  desursum  advocabit  coclestes,  «  ct  »  voca- 
bit «  terram  »  non  ad  se,  sed  «  discemcre  popu- 
lun  8uum,  »  id  est,  ad  hoc,  ut  discernant  popu- 

hm  suom  a  malis. 


B 


A  Exsultans  prophcta  de  congregationc  justorum  ct 
soparallono  ab  impiis,  monct  angelos,  quorum  of- 
ficiiiiii  ost  Iioc  faccrc,  sic  :  Vos  o  angcli,  «  congre- 
gato  illi  »  Doiniiio  «  sanctos  ejus.  »  OITicium  enim 
angolorum  crit,  rcalilcr  congrogarc  judici  sanctos, 
et  niulos  in  lormenta  diniittcrc,  dctcrminans  quos 
vocot  sanctos,  illos  scilicct  «  qui  ordinant  testa- 
mentum  ejus  super  sacrificio,  »  id  est,  qui  post- 
positis  logalibus  institutis,  qui  est  rectus  ordo, 
Novum  Tcstamentum  scquuntur. 

Congrchate  sanctos  «  ct  »  illi  «  rojli»  congregati 
«  annuntiabunt  justitiam  cjus  »  semper  laudando 
Deum  :  ideo  «  quoniam  »  ille  «  Deus  justus  ju- 
dcx  »  est,  qui  justos,  qui  in  hac  vita  fuerant  tri- 
bulati,  a  malis  separat. 

Hic  incipit  dc  sccunda  parte.  Continuatio  :  Dico 
Dominus  locutus^  ct  jam  hsc  scilicct  «  Audi,  po- 
pulus  meus,  »  id  est^  diligenter  intellige,  «  ct  » 
tunc  «  loquar  tibi,  »  id  est^  comprobabo  tibi  per 
tcstimonium  prophetarum,  hoc  scilicct :  «  Ego 
sum,  »  id  cst,  verum  csse  habeo,«  Deus  »  quidem 
omnium,  «  tuus  Dcus  familiaris.  » 

Et  cgo  «  non  arguam  tc  »  dcinceps  in  «  sacriflciis 
tuis.  »  Si  non  ofTeras  sacrificia  carnalia,  non  ofTen- 
das,  holocausta  autcm  «  non  vitulorum,  »  sed 
«  tua,  »  id  cst,  quffi  in  tc  sunt,  scilicet  spiritus 
contribulatus,  «  sempcr  sunt  in  conspectu  meo.  » 

Dico  non  arguam,  quia  «  non  accipiam,  »  id  est, 
non  habco  gratos  «  vitulos  »  cordis  quin  immoles 
mihi  supcrbiam,  scilicct,  «  de  domo  tua,  »  neque 
accipiam  «  Iiircos  »  non  dico  cordis,quin  immoles 
C  fclidos  motus  libidinis,  scilicct,  «  de  gregibus 
tuis.  »  Non  accipiam  ideo,  quia  mcaj  sunt  omncs 
fcraj  sylvarum  »  scilicet  mc£B  potestatis,  et  etiam 
indomitie  feroj  mcfc  sunt,  ct  hffic  «  jumcnta  »  pas- 
centia  «  in  montibus,  ct  boves,  >.  id  cst,  indomita 
animalia  sunt  mea.  Per  indomita  animalia  signan- 
tur  gcntiles,  qui  Icgem  non  habebant ;  per  indo- 
mita,  Judaji,  qui  sub  jugo  lcgis  tenebantur,  sed 
hoc  non  habet  hic  locum.  Non  tantum  terrcstria 
animalia,  sod  ctiam  «  volatilia  cocli  cognovi  »  ut 
mca,  «  et  pulchritudo  agri  mecum  cst,  »  id  cst, 
omnis  fructus  terrai  in  mea  est  potestate. 

Et  idco  «  si  csuriero,  »  quod  tamen  impossibile 
est,  «  non  dicam  tibi,  Meus  est  enim  orbis  terr», 
et  plenitudo  ejus.  » 
T\  Dico  «  si  esuriero^  »  sed  nunquam  esuriam,  et 
hoc  cst,  «  nunquid  manducabo  carnes  tauroram, 
aut  sanguinem  hircorum  potabo  ?  »  Hic  manifeste 
stultitiam  eorum  reprehcndit,  qui  putabant  eum 
comcdere,  vcl  polarc  sanguinem  animalium. 

Dctcrminat,  quod  holocaustum  in  conspcctu  suo 
superius  esse  dixcrat.  Haec  legalia  sacrificia  noli 
offerre,  scd  potius  «  immola  Dco  sacrificium  lau- 
dis^  »  id  est,  lauda  Deum  tuum  ita,  quod  laus  tua 
sit  ei  sacrificium  laudis,id  est,  immolatcipsums^ 
cundum  libidinem,  luxuriam,  superbiam,  avari- 
tiam,  etc,  quia  non  est  speciosa  laus  in  ore  pec* 
catoris,  immoia  iaudem,et  boc  a88idue,ethoo6Bt; 


367  HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC- 

«  et  redde  Aitissimo  vota  tua^  »  id  cst  devote,  et  si 
modo  non  potcris  implcre^  rcddc  quando  potcris. 

u  Et  »  tunc  «  invoca  me  in  die  tribulationis, »  id 
est,  in  tempore  istius  prssentis  vitae,  ct  ego 
c<  eruam  te  »  a  tribulatione,  non  quod  a  quacunque 
tribulatione  eruat  fidelem,  sed  ab  illa  tribulatione, 
ubi  verum  boni  est  damnum,  «  et  »  tu  creptus 
«  honoriflcabis  me  »  Deum  laudando.  Gum  eum 
alii  ita  ereptum  vident,  Deum  sui  justi  ercptorem 
collaudant. 

Incipit  tertia  pars,  ct  sicut  Synagoga  Ghristum 
indu^t  loquentciti  8uis,sic  ctiam  Synagoga  inducit 
Deum  loquontem  peccatori.  Gontinuatio  :  Quasi 
dieeret  Synagoga  :  Ilffic  dixit  Deus  justis,  «  pccca- 
tori  autem  dixit  »  hsec  <c  Deus,  Quarc  tu  peccator 
enarras  Justitias  meas?  »  do  creationc  cccii  ct  tcr- 
rffi,  «  et  assumis  tcstamentum  mcum,  »  id  ost  vo- 
terom  legem,  sive  novam  <i  per  os  tuum  »  ut  alios 
inde  doceas  ?  Cum  dicit  assumis,  notat  rem  ipsam 
non  esse  commissam  peccatori,  scd  ipsc  peccator 
prssumendo  ingerit  se. 

Testamentum  ingeris,  contra  vcro  opcraiis,  ct 
hoo  est,  «  tu  vero  odisti  disciplinam,  »  id  csi, 
correctionem  qieam,  quia  si  aliquam  corrcctionom 
tibi  dedi,  invitus  sustinuisti, «  ct  scrmones  meos, » 
id  est  prfficepta  mca  «  projccisti  rctrorsum  »  non 
adimplcndo  ea. 

Sermonem  projccisti,  «  et  si  furcm  videbas,  cur- 
rebas  cum  co,  »  Gum  furc  currit,  qui  furtum  fa* 
cieniem  non  rcdarguit,  ct  qui  conscntit.  Furi  con- 
sentit,  vcl  cui  furtum  placet,  vel  qui,  cum  possit 
redarguore,  non  rcdarguit,  «  et  cum  adulterius 
portionem  tuam  ponebas  »vei  faciendo  adulterium, 
vel  consentiendo  adulteris. 

«  Os  etiam  tuum  abundavit  malitia,  »  id  est, 
abundanter  locutum  cst  mala  aperta,  «  ct  lingua 
tua  concinnabit  dolos.  »  Goncinnarc  idco  dicit, 
quia  illi  qui  doloso  loquuntur,  ornatu  maximo  sua 
verba  componunt. 

Hic  Bubdit  de  detractionc*  Gontinuatio  :  Non 
tantum  illa  mala  facicbas  his  modis,  scd  ct  dclra- 
ctione,  ct  hoc  est,  «  loquebaris  adversus  frairem 
tuum : »  fratrem  vocat  quemlibet  hominem,  nec  non 
faciebas  horarie,  sed  «  sedens,  »  ii  est,  assiduus, 
«  et  »  non  tantum  adversus  alios,  scd  «  adversus 
fllium  matris  tus,  »  id  cst  Synagogae,  «  ponebas 
scandalum,  »  id  cst,  quamcumquc  oiTensionem 
persuadendo  hacresim,  vcl  aliquid  tale,  quod  a  via 
vera  retrahat,  «  hsc  »  omnia  «  iccisti,  et  »  cgo  ta- 
men  «  tacui,  »  id  cst,  cum  paticntia  exspectavi,  ut 
quandoque  saltem  convertereris. 

Et  hac  mea  paticntia  abusus  cs,  quia  putasti, 
sicut  ad  horam  te  impune  dimittcbam,  et  hoc  cst, 
«  existimasti  inique  »  vel  vocativus,  vel  adverbium, 
«  quod  ero  tui  »  non  punicndo.  Si  enim  Dcus  im- 
punitos  dimitterct  malos,  simiiis  injustorum  inve- 
niretur.  Tu  hoc  putasti,  sed  non  ero  tui  similis, 
sed  «  arguam  te,  » id  est,  pro  peccatis  puniam  «  et 
statum  ^Qtra  faciem  taami  »  scilioeti  ut  omaia 


OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


dm 


A  pcccata  tua  videas,  quie  tu  modo  non  atteiidi8,^e|r 
similc  dicit,  quia  sicut  aliquie  rem  quam  habet 
ante  oculos  manifeste  videt^  sic  in  die  judicii  quift- 
que  peccata  sua  manifeste  cognoscet. 

Vos  ctiam  «  qui  obliviscimini  Deum,  »  id  est, 
qui  Deum  in  memoria  non  habetis,  «  intciligite 
dico,  «  nequando  rapit  »  vos  ad  pccnam,  «  et » 
tunc  «  non  sit  qui  eripiat. 

UffiC  intelligite,  et  oiTerte  mihi  «  saoriiiciuBi 
laudis,  »  id  cst  spiritum  coatribulatum,  quia  iUud 
sacriAcium  «  honoriiicabit  me,  et  iilic,  »  id  est,  in 
illo  sacrificio  cst  «  iter,  quo  »  itinere  ego  «  ostaa* 
dam,  iili  »  offcrenti  «  scdutarej  »  id  est  Qalvnti^ 
nem  «  Dci. » 

IN  PSALMUM  L. 

B  TiTULUS.  In  finem  psalmus  David^  quando  venit  ad 
eum  NaUian  propheta^  quando  tntravU  ad  Ber- 
sabee» 

«  Misercrc  mei  Deus.  »  Legitur,quod  eumvidiA- 
sct  David  uxorcm  Uris  Borsabee  iavantem  in  sok- 
rio  suo,  complacuit  ei,  ct  accedens,  cum  ea  conca- 
buit  (//  Reg, xi),Qued  cum  imprsgnata  es8et,timeB8 
ne  adulterium  proderetur,  vocavit  ab  expeditiooe 
Uriam  ;  ille  revcrsus  noluit  reverti  ad  thalamuffl 
co^jugis,  dum  sui  socii  essent  in  expeditione*  Ba- 
^misit  eum  David  ad  Joab  cum  litteris^.in  quibtt0 
pra^ccpit  Joab  principi  militie  suffi^utubiijQrtiocea 
defcnsorcs  civitatis  essent,  eum  ponerot,  et  cua 
acrior  cssct  assultus,omncs  aooii  Uriam  dimitterent 
solum,  ot  sic  intcrAceretur,  et  sic  ost  jOactom,  fuii 

C  igitur  David  adultcrii  reus  et  homicidii.VQlensila* 
quc  Dominus  revocare  servum  suum  David,  miait 
ad  eum  Nathan  prophetam,  qui  in  quadam  part* 
bola  judicium  a  rege  quflereret.  Dixit  itaque  Nathan 
David  regi  (///  Reg.  xi:)  :  Dic  mihi,  rex,  judicium. 
Quidam  vir  crat,  qui  multas  oyes  habebat,  et  vici* 
num  qui  habuit  quamdam  oviculamtantumyetcum 
ilii  potcnti  supervcnissent  hospites,  noluit  ne  suis 
ovibus  uliquam  accipere,  sedvicini  suipviculamrir 
puit.  Judicavit  rex,  quod  hic  talis  essetiUiua  mor- 
tis,  Dixit  ergo  ei  Nathan  :  Tu  es  ille,  qui  cum  bt- 
bercs  sexaginta  uxores,  et  concubinas  quot  vaUefl^ 
rapuisti  tamen  uxorcm  Uri»,  qui  unam  j3<^mq  ht^ 
bebat.  Dc  hac  ergo  admonitione  Dayid  oomi^uae- 
tus,  cxpit  poenitcre,  ct  de  adventu  Nathan .  titoliu 

p.  compositus  ost.  Qui  sic  exponitur  ;  PsaLmusisks 
convenit  David  pcenitenti,  qui  hic  loquitur,  hBbitni 
cum  venissct  ad  eum  Nathan  propheta,  non  de 
quocunque  adventuNathan^sed  de  eo^quifUitcum 
David  intravit  ad  Bersahee,de  quo  introitu  Natha(i 
prophcta  vehementer  eum  increpavit.  Materia  est 
David  pccnitens,  et  valde  humilians  se  propter  pee- 
cata  gravia  qu®  fccerat.  Modus  :  In  prima  paria 
ostendit  suam  humilitatem.  In  secunda  parte  con- 
iidentiam.  Tertia  cst  ques  sequitur  ex.istiSyhse^jBci- 
licet  ut  Deus  non  respiciat  peccata  «ua.  Iiik  quarta 
petit^  ut  Deus  Ecclesiam  faciat,  in  qua  sibl  pliuii^ 
tum  bolocaustum  oiferatur.  Intentio.ftst|.ub4|«iii» 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


370 


iiunetmque  gravia  peccata  fecerimtrs,  si  volumuB  A 
eonverii  ad  Deum,  non  desperemus,  quia  inefTabi- 
lis  est  misericordia  Dei,  et  multo  major  quam  sunt 
peccata  nostra,  et  sicut  in  aliis  psalmis  pcBnitentia- 
libuB  non  excusat  peccata,  sed  se  accusat,  sic  in 
iBto  oonfitens  peccatum,  deprecatur  per  ca  quas 
8uni  in  ipso  judice,  sic  diccns  :  «  Misercrc  mei, 
Deus^  »  id  est,  respice  me  oculo  misericordia;,  re- 
formando  me,  nec  aliquod  prastendo  meritum,  sed 
piam  peto  misericordiam  tuam,  et  hoc  dicit ;  «  se- 
eondum  magnam  misericordiam  tuam.»  Benc  dicit 
propfaeta  magnam  misericordiam  suam,  quia  prs-z 
nderat  in  Spiritu  sancto  Filium  suumse  daturumin 
mortem,  pro  redemptione  humani  generis.  Dico  ut 
parcas  mihi,  ei  miserearis  mei,  sed  precor  ut  pec- 
cato  meo  non  parcas,  imo  «  dele  >  a  memoria  tua  |. 
per  qtias  iibi  placei,  punitiones  «  iniquitatcm 
nnam»»  neque  precor  hoc  aliquo  merito,  sed  «  so- 
«( cimdum  multitudinem  miserationum  tuarum,  » 
<{iiia>^deo  mtdias  te  miserationes  exhibuisso  homi- 
ftibftiSypairibus  nostris,qui  ad  te  volcbant  converti. 

Dico,  dele  iniquitatem  meam,  ncc  quaero  deleri 
ihiquiiaiom  per  sacriHcia,  imo  per  a  sua  baptisma- 
Hb,  et  hoo.est,  «  lava  me  »  per  fidcm  quam  habco 
in  aquis  baptismi,  petit  lavari  per  fldcm  quam  ha- 
bei  de  ipso  baptismate,«  lava  me  ab  iniquitato  mea, 
•t  a  pecoato  meo  munda  me,  »  idem  vocat  ini- 
qiiiiaiem  ei  peccatum,  scd  diverso  respcctu,  quia 
adalieriumeihomicidiumsuum  vocat  iniquitatcm, 
quoad  proximutn  :  ei  peccatum  secundum  hoo 
qiiod  seipsum  in  corpore,  luxuriando,  et  in  volun- 
tate  bomicidii  eontaminavit  C 

Oido  lava^  ei  quia  aliqua  lavantur,  ubi  tamen 
•Kqoid  flordis  remanet,  dicit,  munda,  secundum 
wkhamqntfiiB,  sdlicet,  quod  nihil  in  me  contamina- 
iionis  remaneai.  Dico,  lava,  munda,  et  hoc  «  am- 
piifia,»  id  e8i,ampliori  lavatione  quam  solcas,  quia 
Mui  peccaium  amplius  esi,  sic  amplior  lavatio  ei 
mudljatiD  necessaria  esi. 

QQoniam  dixerai^m^ehnam  misericordiam  Dei,sed 
qnta  iierum  vidii  misericordiam  non  sine  justitia 
pOMO  9896,  vttlt  in  seipso  quamdam  occasionem 
ogtenderOy  propier  quam  Deus  debeat  sibi  juste  mi* 
■earieordioiti  exhibere,  ei  sicui  hactenus  deprecatus 
eoi  Jwlieom  Deum,  per  ea  qu»  in  judice  sunt,  sic 
oMido  ineipii  deprecari  per  ea  qua  in  ipso  depre- 
Mnteouri.  ConiiRuatio  :  Lava  per  misericordiam  » 
dioo^  eifaoo  justium  esi  «quoniam  ego  iniquitatem 
meam  cognosco  »  non  sola  cognitionc,  sed  detra- 
ctione,  ei  exsecratione :  «  ei  peccatum  meum  con- 
iva  mo  est  somper  »  quasi  imago  terribilis,  quam 
OBmlbiui  modis  fiigere  velim,per  omnia  deberemus 
aeeipere,  ei  iniquitatem  ei  peccaium  ut  supra  ex- 
yooiiom  eoi. 

Feceaium  oai  conira  me,  et  hoc  perpetrando  non 
peeeavi  alicui,  nisi  «  tibi  soli^  »  quia  cum  rex  sim, 
niiilus  habetpunire  peccatum  mcum,nisi  tu  solus ; 
f«l  peccavi  carandua  tibi  soii,  quia  cum  nullus  ju- 
ilooiiiisi  iu  soiiifl^aie  soIo^Domine^sum  curandus. 


et  ut  majorem  aggravet  snam  stnltitiam,  dicii, « et 
«  malnm  illud  coram  to  feci,  »  id  est,  licei  ubfqoe 
prffiscntem  tc  scirem  esse,  et  omnia  videro,  et  ju- 
dicem  omnium  futurum  esse  scirem,tamen  peccavi 
in  conspectu  tuo,  et  ita  peccavi,  quod  si  ponatur 
inter  te  et  hominem,tu  sohis  justus  inveniaris^homo 
iiyustus,  adco  «  ut  justificeris,  »  id  est,  justus  in- 
veniaris  «  in  »  omnibus  «  sermonibus  tuis,  »  quia 
quflD  promisisti,penitus  implesti,  cgo  autem  et  cae- 
teri  homines  penitus  inveniamur  injusti.Unde  Apo- 
stolus  :  «  Est  autem  Deus  verax,  omnis  autem  ho- 
mo  mcndax  {Ram,  iii ;  Psal,  cxv).  »  Et  non  solum 
lum  justiflceris  in  sermonibus  tuis ;  sed  «  etiam 
vindicas  cum  judicaris  »  in  omnibus,  id  est,  si 
flat  judicium  inter  te  et  hominem,  quod  tu  Justua 
inveniaris,  Deus  autem  Justus  invonitur,  cum  om- 
niahomini  qua3  sibi  sunt  neccssaria,  subministrei; 
homo  autem  injustus,cum  Deo  dignum  fructum  non 
reddit.  Unde  Dominus  in  Evangelio  :  Judicate  i&- 
terme  ct  vineam  meam. 

Vcrc  vincas,  si  Judicavcris,  cum  homine,  quia  ui 
iaccam  hoc  novum  peccatum  «  conceptus  sum  in 
c  iniquitatibus,»  quia  in  ipso  conccptus  fui  egoreus 
prasvaricationis  et  inobediontiae  Adae. 

Idco  tam  miserum  me  esso  fateor,  quia  «  ecce  » 
omnibus  patet,quod  tu  «  veritatcm  dilexisii,  »  quia 
si  non  confitcor  veritatem  de  me  ipso,  non  essem 
dignus  cui  tu  condonare  deberes.  Postquam  accu- 
savit  se  per  propria  peccata,  accusat  etiam  se  per 
beneficia  Dei,quibus  malc  usus  est.Propierea  iiem 
vinccs,  quia  «  manifcstati  mihi  incorta  occulta  8a« 
pientido  tuaj,  »  manifestati  mihi,  scilicet,  incar- 
nationcm  et  reparationem,quam  facturus  esperPl- 
lium  tuum^  quas  quibusdam  incerta  sunt,  scilicet 
illis,qui  ctsi  aliquid  intelligunt  de  adventu  Filii  tui^ 
iamen  non  omnia  plene  intelligunt,  quibusdam  oc- 
oulta,  scilicct  illis  qui  nihil  prorsus  inde  sciunt. 

liic  incipit  de  secunda  parte  :  0  Domine,  tam 
graviter  peccavi,scd  tamen  confldo  de  misericordia 
tua,  et  sciens  «  asperges  me  hyssopo  »  mittit  nos  ad 
legem,in  qua  praecipiebatur,  ut  hyssopo  intincio  in 
sanguine  vituIaB,  leprosus  aspergeretur,  ei  hoc  erat 
eis  qua^dam  expiatio  (Exod,  xii).  Sanguis  ille  san^ 
guincm  Ghristi  signiflcavit,  in  quo  per  fldem  lepra 
peccatorum  mundatur.Hyssopus,quaB  herbahumitis 
est,significat  humilitatem  qua  ct  Ghristus  fudiisan- 
guinem  suum,  ct  qua  nos  ipsum  sanguinem  per  fl- 
dem  suscipimuSfCt  sicut  hyssopus  lapides  penetratt 
et  pulmonis  tumorem  pellit,  sic  humilitas  lapidea 
corda  penctrat,  et  tumorem  superbiee  fugat,  et  se- 
Gundum  dicit :  Asperges  me  hyssopo,  id  esi  san» 
guine  Ghristi,  cum  humilitate  fuso,  et  cum  humili- 
tate  suscepto  me,  «ct»  per  hoc  «  mundabor  »  a  pec- 
catis  mois,ct  non  tantum  in  hac  aspersione  mundar 
bor,  sed  ctiam  accipiam  candorcm  virtutum,  «  la- 
vabis  me  »  illo  sanguine  «  et  »  cgo  dealbabor, »  id 
estjdealbationem  ate  recipiam  «  super  nivem,  »  id 
est,  plus  quam  aliquod  corpus  possit  dcalbari. 
Sic  dcalbabor,  et  postea  «  auditui  meo  dabis,  » 


371 


HAYMONIS  HALBEllSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


372 


id  est^  dabis  mihi  intolligcre  a  Spiritu  sancto  intus 
mihi  loquenle  «  gaudium  »  de  remissione  pcccato- 
rum,  «  et  laetitiam  »  de  spe  vitac  aDlernaj,  t  ct  » 
tunc  « ossa  »  mea,  id  est,  robora  rationis  meae  prius 
«  humiliata  »  per  peccatum,  «  exsultabunt»  de  re- 
formatione« 

Averto.  Agit  dc  tertia  parte,  scilicct,  ut  se  rcspi- 
ciat,  non  peccatum,  quam  proprie  ponit  post  illas 
duas  tertiam,  quia  ille  juste  Deum  precatur,  qui 
sic  humiliat,et  ita  confidit  in  Domino.  Continualio: 
Exsultabunt  os8adicit,etutpossitexsultare, «  averte 
faciem  tuam,  »  id  est  cognitionem  tuam,  «  a  pec- 
catis  meis  »  ne  punias  ea  ffitcrnaliter,  «  et  dele  > 
de  llbro  mortis,  et  hajc  recentem  et  «  omnes  »  alias 
«  iniquitates  mcas.  »  Et  deletis  malis  «  crea  in  me 
cor  mundum,  o  Deus,»  ne  deinceps  velim  pcccare, 
crea  dicit,  quia  per  peccatum  erat  cor  quasi  destru- 
ctum^et  non  tantum  remove  voluntates  a  corde,  scd 
etiam  suggestiones  a  carne,posset  enim  voluntatem 
mundatam  suggc^tio  carnis  corrumpore,  «  ct  »  hoc 
«  spiritum  rectum, »  id  cst,  Filium  tuum,qui  bone 
rcgit  omnes  quos  inhabilat,  «  innova  in  visceribus 
meis,  »  id  est,  ut  innovet  mca  visccra,  id  cst  dcsi- 
dcria  me®  carnis.  Pcr  hoc  quod  ter  ponit  Spiritum 
sanctum  notamus  Trinitatem. 

Peccata  projice  a  facie,  sed  «  me,  »  id  cst  hu- 
manitatem,  «  ne  projicias  a  facie  tua,»sed  rcspicias 
moum  meritum  «  et  Spiritum  sanctum  tuum  ne  au- 
feras  a  me.  »  Cum  dicit,  ne  auferas,  notat  quod 
aIiquomodohaberet:non  enimitapossetcompungi, 
nisi  sancti  Spiritus  gratia  tribuente. 

Dico  ne  auferas,  sed  potius  «  redde  mihi  laetitiam 
salutaris  tui,  »  ut  sicut  de  adventu  Filii  tui  de  se- 
mine  meo  nascituri  Iffitabar,  ante  hoc  peccatum 
prius  sic  recepta  venia  et  cognita  dcinceps  lajtabor : 
■  et »  reddita  Istitia  «  confirma  me,»  ita  ut  ulterius 
nullatenus  movearadpeccatum«spiritu  principali,» 
id  est  Dco  patre  inhabitatore  mci.  Spiritus  princi*- 
palis  ideo  Pater  dicitur,  quia  ab  eo  procedit  Filius, 
et  ab  utroque  Spiritus  sanctus. 

Ponit  quartam  partem  :  Dico  redde,  confirma  et 
si  hoc  feoeris,  non  quod  ofiferam  tibi  bovem  aut 
hircum,  sed  inde  acquiram  tibi  multos,  et  boc  est 
«  docebo  iniquos  vias  tuas,  »  id  cst  praecepta  tua, 
«  et »  ita  « impii  >-  qui  sunt  contra  divinum  cultum 
convertentur  ad  te. »  Quod  dicit  post  peractam  poe- 
nitentiam  recipere  ofllcium  docendi,  quod  proplcr 
peccatum  amiserat,  dat  intelligere,  quod  illi,  qui 
propter  peccata  dcgradantur  in  Ecclesia,  peracta 
pocnitentiam  possint  restitui,  contra  quod  quidam 
canon  esse  videtur,  qui  dicit,  quod  post  lapsum  et 
peractapGBnitentiam,quiIibet  non  dcbet  restitui.Qus 
tamcn  singularis  sccundum  simularic  ponitcntcs, 
magis  quam  socundum  veritatem  cst  data.Quarc  ge- 
neralis  sententia  est  habcnda,  ut  si  divino  judicio 
illa  pocnitentia  pcracta  comprobctur.in  suam  digni- 
tatcm  pristinam  pcrsona  reformatur. 

«  Libcra  »  ct  ut  pussim  docere  alios,  o  «  Deus, 
«  libera  me  dc  sanguinibus,»  id  ebt,de  peccatis  quao 


A  veniunt  pcrsuggestionem  sanguini9.Per  sanguinem 
idco  accipimus  illa  peccata,quia  ex  natura  sanguinis 
veniunt  hujusmodi  suggestiones.  Sanguines  plura- 
liter  idco  ponit,  ut  ostendat  se  implicitum  multis 
hujusmodi  pcccatis  :  libera  dico  tu,  qui  es  auctor 
hujus  «  salutis  mea3,»  «  et  »  si  liberaYeris,«  oxsul- 
tabit,»  id  est,  exsultanter  annuntiabit  «  linguamea 
justitiam  tuam  ■  de  crcatione  cceli  et  torra;,  et  de 
hoc  etiam,  quod  facis  hominem  justum. 

Domine,si  fucro  libcratus,  exsultabit  lingua  mea 
juslitiam  tuam,et  etiam  tu  «Domine,aperies,iidest, 
multiloqua  facies  «  labia  mea,  et  os  meum  annun- 
tiabit  laudem  tuam,»  id  est,cum  multa  loquar,om- 
nia  crunt  de  laude  tua. 
«  Quoniam  »  ideo  dico  quod  annuntiabo  laudem 

l)  tuam,quiaaliud  noluisti  sacriflcium,quia  «si»  aliud 
«  sacrificium  voluisses.dedissem  utique,»  sed  neque 
etiam  holocausta,  de  quibus  potius  videretur,  pla- 
cent  tibi  «  neque  unquam  holocaustis  delectaberis.» 
Sacrificium  animalium  non  placet  tibi,  sed  «  spi- 
ritus  contribulatus,  »  id  est  anima  qu2B  tribulat 
supcrbiam  et  castcra  vitia,est «  sacrificium  »  placens 
«  Deo  »  «  ncc  unquam  despicies,  o  Deus^cor  contri- 
tum  »  pcr  fructus  pccnitentiffi  :  «  et  »  ita  «  humi- 
liatum.  » 

Benigne  fac,Domine,  ponit  quintam  partcm.  Dico 
quia  tibi  placet  tale  sacrificium,  ut  autom  tibi  tale 
ofTeratur  «  bcnigne  fac,  »  id  est,  large  scilicet  con- 
strue  Ecclesiam«Sion, »  ethocpeto  nonex  meritis» 
sed  ex  « tua  voluntate  »  quae  specialiter  «  bona  ■  est, 
«  ut  »  sic  «  aediflccntur  »  virtutibus  «  mun,»id  es^ 

C  fortiores  «  Hierusalem  »  EcclesiaB,quia  muri  cecide— - 
runt  prajvaricatione  primi  parentis,8icut  muri  Hi 
rusalcm  rcalitcr  ruerunt  a  coco  Nabuchodonosor,  i 
cocus  noster,  in  est,  gula  nostra  destruit  in  nobia 
muros  spiritualis,  Ilierusalem,  id  est  virtutes. 

Tunc  dico,  construo  Ecclesiam,  «  tunc,  »  id  est^ 
ca  constructa  «  acccptabis,  »  id  est  acceptabile  re— 
cipics  «  sacrificium  justitiae,»  id  est  immolationenB. 
Dominici  corporis  «  et  »  acceptabis  «  oblationes,  ^ 
id  est  virtutes  sanctorum    confessorum,  qui   licet 
totos  se  non  crcmant,  tamen  aliquid  Deo  offeront 
c  et  holocausta,  »  id  est  virtutes  sanctonim  mar- 
tyrum,  qui  totos  se  cremant,  et  «  tunc  imponent» 
multi  de  Ecclesia  «  vitulos,  »  id  est  novos  populos, 
qui  nondum  fuerant  sub  jugo.  Vel  per  vitulospraB- 

n  dicatores,  qui  mugiunt  Dco  per  totum  mundum 
«  supcr  altare  tuum,  »  id  est  Christum,  sine  quo 
nullae  oblationes  a  Deo  reoipiuntur. 

IN  PSALMUM  LI. 

TiTULUs  :  In  finem  intellectus  Davidt  cum  venil  ad 
eiim  Doech  Idum^us^  et  nnntiavit  Sauli :  Venk 
David  in  domum  Abimelech. 

«  Quid  gloriaris.  »  Cum  David  persequeretur  a 
Saul,  vcnit  in  domum  Abimelech  sacerdotis  cum 
suis,ct  cum  ille  non  haberet  panes,  nisi  panes  pro- 
positionum,  dcdit  ilios  David  et  suis,  et  gladium 
qucm  David  Golia3  abstulerat.  Erat  autem  ibi  Doech 
Idumxus,de  familia  Saul,custos  equorum  ejus,qui 


373 


EXPLANATIO  IN  PSALMGS. 


374 


hasc  omnia  nunUavit  Sauli.Misit  autem  Saul^et  fecit 
Abimelech  oocidi,  et  alios  sacerdotes  (//  Reg.  zxi 
et  xxu).  Postea  vero  David  psalmum  istum  compo- 
Buit,  non  de  historia  illa,  sed  de  intellectu  quem 
habuit,  quod  Antichristus  scilicct  venturus  crat, 
qui  per  auxilium  diaboli  Ecclcsiam,  in  qua  vcrus 
habitat  David,  persequitur.  Per  Doech  enim  Anti- 
christusiDtelligitur.Doech  namque  motus ;  Idumseus 
vero  terrenus  interpretatur,  Antichristus  autem 
semper  ad  commovenda  terrena  commovebiiur,  et 
alios  etiam  ad  commotionem,  et  ad  terrenorum  pe- 
titionem  vocabit;Doech  proprium  nomon  illius  fuit, 
Idumffius  a  loco  dictus  est,  ab  Idumsa  terra  quam 
inhabitavit  Esau.  Et  sicut  ille  Doech  venit  ad  Saul, 
sic  Antichristus  venit  per  signa  et  miracula  ad  Saul, 
id  est  ad  diabolum,  et  nuntiabit  ei  quod  David^  id 
estyqnod  Ghristus  venit  in  domum  Abimeloch,id  est 
in  domom  illam,  qus  est  regnum  patris,  id  est 
Eoclesiam,  qusrons  quomodo  receptores  Christi 
possit  occidere,  sicut  Saul  Abimelech.  Titulus  sic 
exponitur  :  Intellectus,  id  est  psalmus  iste,  qui 
nobis  exponit  intellectum,  scilicet  arcanum,  quod 
diximuSyOonvenit  David  prophetffi,qui  hic  loquitur, 
intellectus  dioo  tractus  ab  illo  negotio^  cum  venit 
Doech,  et  nuntiavit  Sauli  historialiter.  Materia  ost 
Christus  et  per  oppositum  Antichristus.Modus  :  In 
prima  parte  ostendit  multam  malitiam  ipsius  Anti- 
chriati,  redarguendo  eum.  In  secunda  parte  ponit 
perditionem  ejus,  et  sanctorum  stuporem,  qui  ita 
eum  exaltatum  in  mundo  vident,  cum  eum  ita  dam- 
natum  aspicient.  In  lertia  parte  ponit,  quod  nun- 
quam  amovebuntur  a  misericordia  Dei,qui  semper 
sperant  in  ea.  Intentio,  movere  omnes  fldeles,  ut 
quamvis  eum  in  hoc  mundo  exaltatum  essc  videant, 
tamen  inteliigant  eum  damnandum  et  nunquam  ei 
consentiant.  Sed  statim  propheta  ipsum  Antichris- 
tum  de  sua  malitia  increpare  incipit. 

0  homo  Antichriste  omnium  nequissime,  «  quid 
«  gloriaris  in  malitia  ?  »  pro  qua  debes  erubescere, 
quia  csteri  si  male  faciunt,  erubescunt ;  tu  contra : 
qaid  gloriaris  «  qui  potens  es  in  iniquitatc,  »  quia 
cnm  facias  multas  iniquitates,  in  illis  habes  poten- 
tiam  quos  potes  devorare,  sive  per  miracula,  sivo 
per  poenas,  quas  potes  facere  pcrmissiono  Dei.  In 
boc  etiam,  quod  potentiam  dedit  cis  Deus,  perfi- 
ciendi  nequitiam  aggravatur  nequitia  ojus. 

Per  partes  exsequitur  malitiam, « tota  die, »  id  est 

omni  tempore^  « lingua  tua  cogitavit  injustiliam,  » 

ideolingus  tribuit  cogitationcm,quiaslultorum  est, 

iii  corde  et  in  ore  simul  habere.et  omnia  loqui  im- 

premeditate.  Unde  Salomon  :  «  Gor  stultorum  est  in 

ore  ipsorum  [EccL  xxi).  »  Lingua  cogitavit  injusti- 

tiam,  et  tu  «  fecisti  dolum,  »  tu  dico  «  sicut  nova- 

cula  acuta,  »  id  est  comparabilis  novacula;  acuto;, 

quia  dolose  et  acute  dccipit :  quia  sicut  novacula 

^cula  renovat  corium,  ct  corrodit  forinseca,  sic  ille 

Autichristus,  tribulando  justos,  et  sua  aurercndo, 

luteriorem  hominem  pulchriorcm  reddit.  Vel  sic  : 

Auiichristus  promittit  novitatem  toti  mundo,quem 


A  tunc  omnino  destruit.  Vel  in  hoc  comparatur  nova- 
culae  acutffi  quia  tantum  moUesct  fragiles  decipien- 
do  secat,  ut  novacula  quaB  sccat  mollia,  ut  pilos  et 
carnem  :  non  aliqua  dura,  ut  ossa. 

«  Dilexisti  malitiam  super  benignitatem,»  quia  si 
natura  tibi  aliquam  suggerebat  bonitatem,per  pcs- 
simos  mores  tuos  illam  comprimebas.  Dilexisti  etiam 
«  iniquitatcm  »  non  solum  facere,  sed  etiam  facere 
«  magis  qusim  loqui  aequitatem.  » 

Dilexisti  omnia.Quid  pcr  singula  curram?Dilexis- 
ti  omnia  verba  prfficipitationis,»  id  est  ea  per  quaB  tu 
et  alii  praecipitentur  deternaliter  :  tu  dico  ens  «  lin- 
gua  dolosa,»  quia  quodnon  potesperviolentiamper- 
ficere,  per  dolum  aggrederis  perncere,sive  per  per- 
jurium,  sivc  per  falsas  expositiones  Scripturarum. 

I>  Secunda  pars  incipit.  Et  «  propterea  »  quia  talis 
es,  «  Deus  destruot  to  »  non  secundum  temporalia 
bona,  sed  «  in  Hnem,  »  id  est  in  ceternum,  ut  ul- 
terius  non  possis  resurgere  :  et  «  evellet  te  de  ta- 
bernaculo  tuo,  et  emigrabit  te,  »  id  est,  emigrare 
faciet  alio  :  tabernaculo,  id  est,  dc  hoc  mundo,  in 
quo  habitas  ad  tempus,  et  cum  emigraverit,non  ra- 
dicabis,  sed  potius  evcllet  «  radicem  tuam  deterra 
vivcntium  »  te  proptcr  cupiditatem  malitiaa  tuae.Ra- 
dix  enim  tua,id  est,ncquitiatua,non  patitur  higus- 
modi  terram  te  habitare.Vcl «  evellet  et  emigrabit  do 
tabemaculo  tuo,  »  id  est  de  Ecclesia,  te  cum  om- 
nibus  membris  tuis,  quia  membra  Antichristi  com- 
mixta  Ecclcsia3  in  hac  vita,  non  radicabunt  in  terra 
viventium,  sed  potius  evellct  radicem  tuam,  id  est 
sequaces  tuos,  de  terra  viventium. 

G  Dominus  te  dcstruet  ita,  et  hoc  «  videbunt  Justi  » 
in  die  judicii,  «  et  timebunt,  »  id  cst,  verebuntur 
ipsum  judiccm,  et  timor  illc  non  erit  tristitiiB,  sed 
gaudii,  et  hoc  est :  «  super  eum  ridebunt,  » id  est, 
gaudcbunt,consentientesdivinaBJustitiffi,«etdicent: 
«  ecce  »  apparet,  quia  hic  est «  homo  » licet  se  Deum 
diccret,  et  talis  «  qui  non  posuit  Deum  ac^utorcm 
suum.  » 

«  Sodsperavitinmultitudinedivitiarum  suarum^M 
id  est  auri  et  argcnti,et  potcntias  et  gloriae  «  et  pras- 
valuit  in  vanitatc  sua,  »  quia  nuUus  impiorum  tot 
fidelcs  dcccpit. 

Tcrtia  pars  incipit :  Illc  ita  sporavit  in  divitiis, 
«  cgo  autcm  »  cns  «  in  domo  Domini,sicutoliva  fru- 
ctifera,  »  id  est  comparabilis  olivoQ  fructiferae^quia 

ri  sicut  oliva  omni  tcmporc  plcna  est  succo,  sic  Pro- 
pheta  plcnus  erat  Spiritu  sancto.Cumomnisjustus 
se  possit  comparare  olivae  fructiferae,  specialius  ta- 
mcn  propheta  iste,  de  cujus  semine  Ghristus  nasci- 
turus  crat.  Ego  talis  «  sperabam  in  misericordia 
Dei,  »  hoc  scilicet  «  in  aeternum  »  ut  aeternitatem 
habcrcm  :  et  non  accipit  aDtcrnum  usque  ad  flnem, 
sed  «  in  saeculum  saeculi.  » 

Et  ut  possim  comparare  «  confitebor  tibi,»  id  est, 
laudabo  te  «  in  saeculum,  »  quia  «  fecisti  » tu  con- 
fcssionem  istam,  scilicct  pcr  tuam  miscricordiam, 
vcl  me  fccisti  sicut  olivam  :  «  ct  cxspectabo  nomon 
tuum»quantumcunquemoretur,donecinjudiciome 


375 


HAyMONIS  HALBEaSTAT.  EPISG.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


m 


immortalem  ei  impassibilem  facias^scilicet  Filium  A  ''  ossa,  »  id  cst  robora«  eonim  qui  homiiiibo8,»id 


Dei,  «  quoniam  bonum  est  inconspcctusanciorum,» 
id  cst,  sanctis  placet  illud  bonum  exspcctare. 

IN  PSALMUM  LIL 
TiTULUS.  In  finem  intellectus  David  pro  Amalech, 

«  Dixit  insipiens.»  Legitur  in  historia  (/  lieg.  xxx), 
quod  David  fugicns  Saulcm,  collocavit  in  quadam 
civitate  sua,scilicet  Sicelech,  uxorcs  suas,  et  filios, 
et  cffitera  impedimenta,expedilos  vcrohomines,quos 
ad  pugnam  ct  defensionem  utiles  cognovit,  secum 
duxit.Interim  AmalecitaB  civilatcm  David  occupan. 
tes,diripuerunt  omnia.  Quo  nuntiatoDavid,insocu- 
tu3  est  eos,  ety  devictis  illis,totam  familiam  suam  li- 
beravit.Inquonegotio  suo  intellexit  futura  Ecclesia;, 
quse  per  David  signatur,  a  familia  Antichristi,qu« 
per  Amalech  intelligitur.Amalech  namque  interpre-  " 
tatur  lingens  terram,  pcr  quod  familia  Antichristi 
intelligitur^quaB  sempcr  lingit  et  appetit  terrcna^de 
quibus  tamen  Deus  liberabit  Eoclcsiam  suam.Titu- 
lus  sic  exponitur  :  Psalmus  isto  dicitur  intellcctus 
David,  quia  exponit  nobis  inlellcctum  David,intcl- 
lectus  dico  habitus  pro  Amalcch,  id  est  dc  ncgotio 
illo,  dirigens  in  ilnem^  id  est  in  christum.  Inter- 
pretatur  etiam  Amalcch,  parturiens  sive  dolens,  per 
quod  intelligitur  Ecolesia,quffi  parturit,id  est,]abo- 
ratfUt  aliquos  illios  Deo  pariat,et  dolet  de  perditiono 
malorum.  Secundum  hoc  ita  legitur  titulus.  Psal- 
mus  iste  dicitur  intelloctus  David, habitus  pro  Ama- 
lech^id  Bst  pro  Ecclesia,  in  cujus  pcrsona  hic  loqui- 
iur  Propheta.Materia  principalis  est  Ecclesia,et  per 


est,  sibi  ipsis  «  placcnt.  »  Habet  alia  litiera  «  ossa 
hominum  sibi  plocentium ;  confusi  sunt,  »  id  esi, 
erubescentiam  patiuntur :  hoc  ideo  «  quoniam  Deus 
«  sprevit  eos.  » 

Isti  confundentur,  et  Israel  salvabitnr :  et  «c  quis  » 
venicns  «  cx  Sion, » id est,  de  Judsa,«  dabit  salutare 
Isracl?  »  Nullus  scilicet,  nisi  Christus,quem  yos  ne- 
gastis  Deum  essc :  Dcus  quidem  averiei  capiivita* 
icm  plcbis  su(B,  «  cum  converteriiy  » id  esi  prorsus 
amovcrit  «  captivitatcm,  »  id  esi,  paa8ibiliiatero,ei 
mortalilatcm  «  plcbi8SUffi,ex8uliabiiJac(^yeilsia« 
bitur  Israel.  »  In  hac  vita  removet  Deua  oapiiviU* 
tem  anims,  id  esi  peccata  :  in  alia  reroovei  eiiam 
corporum,  quoniam  induentur  immortalitate  ei  im« 
passibilitate. 

IN  PSALMUM  UVL. 

TrruLUS.  In  fincm  intelleetui  in  carminibut  David, 
cum  venissenl  Zipfiei  ad  Saul,  ei  dixisseiU  ;  Natme 
David  absconditus  esl  apud  nos  ? 

«  Dcus  in  nomino  iuo.  »  Ziph  esi  vicus,  unde 
Ziphci  inhabitantcs  dicti.  Hi  autem  orant  coniri- 
bulos  David  dc  iribu  Juda,  apud  quos  cum  laierei 
David  fugiens  Saul^  ipsi  non  putanies  eum  regem 
futurum  nuntiaveruni  Sauli,  ut  eom  ineauium 
comprehenderet :  David  auiem  dolum  eomnn  pr»- 
scnticns,  discessii  ab  cis,  ei  liberaius  fuii  (/  Regn 
XX] ii)  :  post  hanc  libcrationem  cantavii  David  paal- 
mum  istum,  nec  de  hac  sua  Iiberatione,sed  de  Hbo- 
rationo  Ecclesiffi  a  Zipheis,  id  esi  a  florentibus  hu- 
jus  mundi:  Zipbei  namqne  florentes  interproiantur. 


oppositum  sequaces  Antichristi.  Modus  :  In  prima  C  Titulus  sic  cxponitur  :  Psalmua  isie  eti  inielleoius 


parie  redarguit  eo8,quiasunt  de  familia  Antichristi. 
Insecunda  parte  ponit  damnationcm  corum.In  tcr- 
iia  parte  ponii  salvationem  Justorum.  Intcntio  esi, 
informaro  Ecclesiam  contramembra  Antichristi.IIic 
ponit  eadem  verba,ad  reprehcnsionem  istorum,qu8B 
posuii  prius  ad  reprehensionem  Judfl5orum,qui  non 
receperunt  Christum  visitatorem  suum,quia  similes 
videt  eos^qui  sicut  illi  negaverunt  Ghristum,sic  isti 
negabuni  Messiam  ipsum  fuisse,  sed  Antichristum 
dicunt  Messiam. 

Vox  Ecclesiffi,  sic  cos  rodarguentis  «  Insipiens,  » 
Bcilicetyfamilia  Antichristi^quas  est  sine  vcra  sapicn- 
iia  «  dixit,  »  id  est,  dicet :  Ghristus  ille,  qui  cst  di- 
otus  Deus  «  xt)n  est  Dcus  »  et  alius  sicut  in  alio 


David,id  est,oxponit  nobis  intellecium  David,8cili- 
cct  liberationem  Ecclcsis  a  ilorentibus  mundi :  in- 
tellectus  dico,  habitus  in  carminibu8,id  esi  in  lan- 
dibus,  quffi  sunt  ubi  dicit :  Voluntarie  sacriflcabo» 
et  ctiam  si  non  habereniurin  psalmo  Ialide8,tameii 
materia  csset  digna  laudibus,  quce  Ecclesi»  ereptio- 
ncm  apcrte  declarat,  intellectus  dico  habiius  de  hi- 
storia  hac,  quando  Ziphei,  ei  c«tera,  dirigens  lios  ia 
finem.Materia  est  Ecclesia.Modus  :  In  prima  parte 
pctit  suam  liberationcm.  In  secunda  petii  inimioo- 
rum  conversioncm,  qu®  incipitibi :  «  averie  mala,» 
et  afflrmat  suam  liberationem,  quare  hostias  recom- 
pensationis  solvit  Dco.  Ubi  dicit :  «  averte  mala,  » 
ct  ecce  «  Deus  adjuvat  me,  »  iniendii  conformare 


psalmo  {Psal.  xin)  exposita  sunt,  ut  vidcat^  si  cst  rv  mores  Ecclesio^,  ut  non  tantum  pro  se  oret,  sed  pro 
intelligens  aut  requirens,  ctiam  aliquo  modo  ut  in- 
ielligat : «  non  est  qui  faciitt  bonum,  non  cst  usque 
ad  unum,  »  id  est,  ncc  unus  invcnitur  inter  omncs 
qui  faciat  bonum. 

Incipit  de  secunda  parte  :  Omnes  doclinaverunt, 
sed  «  non  nescient » in  damnationc  sua,id  est  coguo- 
scent  «  omnes  »  se  male  egisse,  «  qui »  modo  «  ope- 
rantur  iniquitatcm  ?  »  ctc.  ^ 

«  Deum.  »  Ideo  iniquitatem  opcrantur,  quia  ipsi 
«  Deuni  non  invocavcrunt,  » in  quo  magna  spes  da- 
tur  illis  qui  invocant  Deum.Vcre  scient  quod  male 
agunt,  «  quoniam  Deus  dissipabit,  » id  est,destruet 


inmiicis. 

Ac  si  dicoret :  Orate  pro  liberatione  vestra,et  ini- 
micorum,  exemplo  mei  vox  Ecclesioe,  diceniis  ad 
Deum  :  «  0  Dcus,  salvum  me  fac  »  ne  mihi  prteva^ 
lcant  inimici,  nec  peto  salvari  in  patrocinio  alicigus 
potcntis,  vcl  etiam  in  divitiis,sed  «  in  nominc  iuo,» 
id  est  in  quod  nomen  tuum  habeo,  scilicet,  vocor 
Christianus,vel  fidelis  :  «  et  in  virtute  tua,  »  id  esi, 
cum  apparcbit  virtus  tua,  scilicet,  in  die  judicii, 
«  judica,  »  id  est,  secerne  «  me  »  a  massa  perdito- 
rum. 

Facla  ordinatione  petit,  ut  Deus  exaudiat  oratio- 


3T? 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


m 


nem  ejuSydicens :  «  Dcus^oiaudi  orationGxn  meamy» 
eiidemest,  ac  si  gcminaret  orationem,  sed  idco  hoc 
facit^  qula  magna  instat  liberationis  necessitas,  et 
non  tantum  interiorem  orationem^scd  etiam  exterio- 
rem,  scilicet^  factamin  clamore^et  hoc  est,  «  vcrba 
oris  mei,»  non  dico  eimpliciter  exaudi,sed  (irmiter 
tene  in  memoria,  et  hoc  est^ «  percipe  auribus.  » 

Ei  opus  est  ut  exaudias,  «  quoniam  alieni  »  licct 
contribules,  tamen  alieni  Yoluntate  a  mo,  sicutZi- 
phei  eontra  David  « insurrexerunt «  omni  nisu  «  ad- 
versum  me,  et  fortes, »  id  est  diaboli  et  ministri 
eorum,  vel  etiam  principes  sseculi  «  quffisiorunt » 
perdere  «  animam  meam,  »  sicut  Saul  et  ministri 
fjus  animam  David  «  et »  ipsi  qufierentes  «  non  pro- 
posneruiit  Deum  ante  conspectum  suum,  »  id  est^ 
non  attendentes  in  me  esse  Deum. 

Benedico  Denm,quia  esse  Deum  in  me  «  ecce  » 
patet,  quia  «  Deus  a^juvat  me  »  ad  bene  operandum, 
w  et  » ipse  «  Dominus  susceptor  est  animao  meo;,»  id 
e8t,8U8Gopit  de  hac  vilitate  animam  meam,  confe- 
rendo  ei  virtotes. 

Incipit  orare  pro  inimicis,  et  est  sccunda  pars. 
Gontinuatio :  Dico  Deus  susccptor  cst^ettu  Domine 
Deu8,qui  es  sudceptor,  «  avcrtc  mala  ab  inimicis 
meis  »  ne  possintefBcere  quod  ipsi  volunt :  «  et  dis- 
peme  illos, »  id  est,  deslrue^  in  veritate  tua,  »  sci- 
licet  poneiido  ventatem  tuam  in  loco,  ubi  modo 
liabeni  falsitatem,  et  malam  voluntatem. 

Et  ut  faoias  hoc  «  ego  sacrificabo  tibi  »  meipsum  : 
ct  Don  pro  aliquo  oommodo  temporali,8ed  «  volun- 
Urie,  »  id  est,  ex  sola  tui  dilectione  :  «  et  »  etiam 
« confitebor  nomini  tuo  Domine,  »  id  cst,  laudabo 
Tkomen  taum,«  quoniam  bonum  est,  »  id  est,  lau- 
dare  nomen  tuum  suave. 

8t  bene  debeo  sacrificare  et  connteri,«  quoniam  » 
tu  Domine  «  eripuisti  me  ex  omni  tribulatione,  ct 
« ocnlus  mens, »  id  est  interior  ratio  mea,  «  despe- 
xii  sdper  iiiimicos  meos,  »  super  dicit,  quia  justus 
iHe  jam  iiifelltgit  se  in  alto  loco  positum,  et  inimi- 
G08  Btios  fn  hixjus  Bficuli  fsBce  dejectos  putrescere. 

IN  PSALMUM  LIV. 
Trruuis.  In  fmem  m  carminibu$  intellectus  David. 

•r  Kxaudi.Deus. »  Psalmusiste  vocatur  intellectus 

Dvrid,8dIicet,Gbri8tum  fbturum hominem,fragilem 

ttcnndtim  camem  et  fluctuantem^  sed  ex  solo  Deo 

babentem  confidentiam,  intellectus  dico  habitus  in 

candnibiis^id  est^fn  laudibus  et  exsnltatione  et  ex 

boc  qnod  Deum  intelligit  esse  firmitudinem  nostr» 

hnmanStatis.  Qomparatur  enim  nostra  humanitas 

fiuctaandi  navi :  et  sicut  ipsa  navis  habet  firmitudi- 

&em  ez  anchora,8icTiostra  humanitas  ex  solo  Deo : 

et  illmn  inteRectum  quem  habuit  Propheta,  non  per 

lu5toriam,8ed  per  Spiritum  sanctum,  non  exponit 

ex  se,  sed  indncit  Ghristum  exponentem  :  Ghristus 

enim  hic  loquitur,  et  est  materia.  Modus  :  In  prima 

parte  exponens  Ghristus  suam  fragilitatcm,petit  a 

I^  liberationem.In  secundaparte,quse  incipitibi  : 

P^ipita,  Domine,  imprecatur  inimicis.  In  tertia 


A  parte,  qus  incipit  ibi :  Ego  autom  ad  Deum  o^amavi, 
ostendit  oxauditam  suam  orationcm,etde  sualibe- 
rationc,et  <ie  inimicorum  damnatione,etibi  in  dam- 
natiane  malorum^interserit  quamdam  admonitio- 
nem  j  u  storum ,  scilicet,  u  t  cum  viderint  damnationem 
impiorum,non  timeant,sed  omnom  curam  suam  in 
Dominum  jactentjCt  hoc  est  ibi  :  Jactasuper  Domi- 
nura  curam  tuam,  et  haec  est  intcntio.  Unde  Apo- 
stolus  :  «  Omnem  sollicitudinem  vestram  projicien- 
tes  in  eum,  quoniam  ipsi  cura  est  de  vobis  (/ 
Pctr,  v).  » 

Et  antequam  ponat  suam  fragilitarom,petitlibe- 
rationem,  cum  dicit :  «  Exaudi,  Deus,  orationem 
meam  •  de  obtinendis  bonis : «  et  ne  despexeris  de- 
precationem  moam  »  quin  semper  rcmoveas  mala : 

H  posset  enim  dare  bona,quffi  malis  imminentibus  tolli 
possent,  et  cum  humanitas  mea  ita  humilis  sit^  quod 
ad  altitudinem  tuam  nequcat  attingere,  «  intende 
mihi,  »  id  est,  intentum  te  prsebe,  humiliando  te- 
ipsum  mihi,humitiavit  se  Deu8,quandosehuman» 
conjunxit  infirmitati :  «  et  »  sic  «  exaudi  me.  » 

Opusest  ut  exaudias,  quia  cgo  «  sum  contristatus 
in  exercitationc  mca,  »  id  ost,  excrcoo  me,  ut  bonus 
agricola,  in  proxirais  racis,  ut  fructificem,  in  quo 
quia  parum  proficio,  contristor,  et  non  tantum  in 
hoc  contristor^  «  sed  etiam  conturbatus  sum  a' 
voce,  »  id  est  ab  opprobriis  «  iniraici,  et  a  tribula- 
tione  peccatoris.  » 

Et  bcne dico  a  tribulatione,« quoniam  ipsi  iniqui- 
tatera,»  id  estmortem,  •  declinaverunt  in  mc,»  qtiia 
cum  ego  dicorem  eis  aliquid  boni,ipsi  tamensemper 

li  dcclinabant  in  me,  machinantes  mihi  morteiti.Vcl 
iniquitates  suas  removendo  a  se  declinaverunt  in 
me,vocantes  me  peccatorem,etc.,  >  etin  iramolesti 
erant  mihi,  » id  est,  in  furore  molestias  mihi  infe- 
rebant. 

Et  propter  hoc  «  cor  meum  »  camale  «  conturba- 
tum  est  in  me.»  Conturbatiofuit,cum  Judeei  mor- 
tcm  ei  minarentur, «  et  formido  mortis, »  id  est  hor- 
ror  mortis  venienter  «  super  me  » in  quo  nihil  juris 
habebat  «  cccidlt,  »  id  est,  destructa  est,  quia  per 
hoc  Laurentius^  et  alii  sancti  vicerunt  formidinem 
ratione. 

«  Timor, »  id  est,  formido,  venit  supcr  me,  et  ti- 
mor  etiam  animi,non  necessarius  voluntarius,  «  et 
tremor  »  corporis  «  venerunt  super  me  »  in  ipsa 

n  hora  passionis,  scilicet,  jam  immincnte  morte  «  et 
tcncbrse,  >  id  est,  mors  ipsa  «  contexerunt  me, »  id 
est,  morte  ipsa  exstincti  sunt  omnes  sensus. 

«  Et  dixi.  »  Expositis  per  ordinem  malis,  ostendit 
quoraodo  in  ipsis  raalis  se  habuerit.  Usec  omnia 
fecerunt  mihi,et  dum  haec  mihi  fierent,  «  dixi,  » 
id  est,  deliberavi  in  cordc  meo,  hoc  scilicet, «  quis 
dabit  mihi  pennas  sicut  columbee,  »  id  est  com- 
parabili  columbae,  scilicet^sine  omnia  amaritudine, 
pennas,id  est,virtutes,  «  et  volabo,  »  id  est,  remo- 
vebo  mc  ab  ipsis  Judasis  corporaliter,  «  et  requies- 
cam  »  ab  omni  tumultu?  Maxima  penna  fuit  patien- 
tia,qua  removit  se  corporaliter  a  Judsis  in  tempore 


379 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


380 


persecutionis  suas,  ne  sua  prssentia  esset  eis  causa 
majoris  insaniae  :  quietus,non  ideo  quin  ipse  posset 
esse  quietus  interomnes  tumultus  hujus  vita3,scd  ut 
daretnobisexemplum  recedendi  abistotumultu  cor- 
poralia,  ne  moveremus  alios  ad  majorem  furorem. 
Tumultus  quidem  exlerior  cst  fugiendus,quiaipse 
est  causa  inquictudinis  animi. 

Ecce  quajsivi  utdarentur  pennaB,et  «  ccce  »  datas 
sunt,  quibus  «  elongavi  fugiens  »  corporaliter  Ju- 
daeos,  «  et  mansi  in  solitudine  »  ad  litteram. 

Et  exsistens  in  solitudine  «  eum  qui  me  salvum 
fecit  a  pusillanimitate  spiritus, »  id  est,  qui  me  sic 
custodivit,ut  spiritus  meusbumanus,  quiquantum 
ad  hominem  pusillus  erat,  non  deflceret^  «  et »  qui 
me  salvum  fecit  a  «  tempestate  »  tribulationis  Ju- 
daBonim,ne  aliquo  modo  conformis  eis  fierem,  cum 
qui  hoo  fecit  «  exspectabam  »  ut  resuscitare  face- 
ret,  etc. 

«  Praecipita.n  Hio  inoipit  de  secunda  parte,scilicet, 
imprecari  suis  inimicis.Ego  clongavi,fugions  mala 
eorum,  sed  tu,  «  Domine,  praecipita,  »  eos  de  altitu- 
dine  regni  sui,iD  contemptu  hominum,  et  «  divide 
linguas  eorum,  »  id  est^diversis  erroribus  implica 
linguaseorum,utsibi  nonconsentiantin  Scripturis, 
sicut  nec  hodie  faciunt.  Admodum  imprecatureis, 
qui  contra  Deum  turrira  aedificantes,  sunt  praccipi- 
tati  et  divisi  per  linguas,  ct  debes  praccipitare  et 
dividere,  «  quoniam  ego  vidi  iniquitatem,  »  id  est 
actualia  mala,  quao  mihi  infcrebant  «  et  contradic- 
tionera  »  in  verbis,  quibus  contra  dicebant  racae 
praedicationi,  «  in  civitate  »  reali  Hierusalem.  Potcst 
legi  in  bonum  sic  :  Praecipita  de  superbia  in  humili- 
tatem  :  divide  linguas  eorum^ne  sibi  consentiant  in 
malo,  cxtera  non  mutantur. 

Et  quia  fecerunt  iniquitalera  in  me,  ideo  «  cir- 
cumdabit  eam  »  civitatem  «  iniquitas  die  ac  nocte,» 
id  Gst  assidue,qua3  exsistat «  supcrrauroscjus,»id 
est  majores  civitatis,  qui  sunt  raurus.ot  defensio 
civitatis:  «et  in  medio,  »id  ost  communi  «  ejus,  » 
id  est  totius  plebis,  erit,  «  labor,  »  id  est,  labora- 
bunt  ut  malefaciant  in  malefactis  «  in  justitia  » 
velut  in  falsis  judiciis. 

«  Et  usura  »  in  pecunia  temporali, «  et  dolus  non 
deficit,  »  id  est,  non  deficiet  ab  eis,  et  haec  mala 
non  facient  occulte,  imo  raanifeste,  et  hoc  est : 
«  de  plateis  ejus.  » 

«  Quoniara. » Isti  qnatuor  versus  sequentes  legun- 
tur  specialiter  de  Juda.  Sic  continuantur  ad  supra- 
dicta  :  Ideo  praecipita  et  divide  eos,^  quoniam  »  haec 
mala  quae  mihi  faciunt  per  queradara  farailiarem 
meum,de  quo  non  est  patiendum,  sed  «  si  raeus  ini- 
raicus  »  raanifestus  «  raaledixisset  mihi,»  ego  «  uti- 
que  sustinuissera  »  eura.ne  rcraaledicerera,nec  vin- 
dicarem  in  eum.  Vel  duo  praeccdentcs  leguntur  de 
siraulatis  araicis,  et  ita  junge,  dico  praecipita,  dis- 
perga  :  ideo,  quoniam  pejores  sunt  veris  inimicis^: 
et  ita  est  tibi  :  Quoniam  si  inimicus  raaledixisset. 

Et  non  tantura  si  maledixisset,  scd  «  si  locutus 
fuissct  super  me  magna,  »  scilicet,  me  deprimendo, 


A  et  se  ipsum  exaltando,  «  is  qui  odorat  me  :  ">  non 
dico  simplicitcr  sustinuissera,  sed  »  abscondissem 
rae  M  corporaliter  reraovendo  «  ab  eo,  »  et  hoc  dico 
«  forsitan,  »  id  est,  revera. 

«  Tu  vero  homo.»  Iniraicura  sustinui&set,«  tu  vero  » 
qui  araicum  simulabaste^non  essu8tinendus,ethoc 
est,  tu  «  homo  unanimis,  »  id  est,  qui  te  fingebas 
unanimera  raihi,  «  dux  meus  »  quem  ego  praemit- 
tebara  sicut  alios  discipulos,  ut  pararent  mihi  bospi- 
tiura,  «  et  notusmeus  »  secundum  conversationem. 
«  Qui  »  etiam  existens  «  mecum  simul  »  cum  aliis, 
«  capicbas  cibos  dulces,  »  qui  deberent  esso  causa 
dulcis  amicitiae.  Vel  «  dulces  cibos,  »  id  est  spiri- 
tualera  doctrinam,quae  debuerat  tibi  esse  dulcis,  et 
a  traditione  reraovere,  et  etiam  «  ambulavimus  in 

l>  domo  Dei  cum  consensu  :  »  et  si  aliquando  Pharisaei 
contra  dicebant  in  templo,tu  mihi  consentiebas,  et 
cum  mihi  ita  familiaris  esseSy  quare  ergo  tu  homo 
in  me  peccasti? 

Et  quia  iste,  qui  tam  familiaris  mihi  erat,  sic  me 
tradidit,  c  veniat  super  illos  »  qui  isti  oonsentientea, 
in  me  peccaverunt, «  mors  » id  est,  ievius  puniantur, 
qui  ignoranter,in  rae  peccaverunt,  id  est,  non  sen- 
tiant  gravom  pGenam,  sicut  ncc  illi  qui  mortui  cre- 
mantur,  et  aiii  qui  scienter  peccaverunt,  «  desccn- 
dant  in  infernura  viventes,  »  id  est,  itagraviter  pu- 
niantur,  acsi  vivi  creraarentur.  Hic  tangit  historiam 
(Num.  XVI ;  Psal.  cv),  quomodo  Dathan  et  Abiron 
propter  seditionem,  quam  moverantcontraMoysen, 
vivi^  absorpti  sunt  a  terra,  Ghore  cum  ducentis 
quinquaginta  creraatus  est.  Vel  legitur  in  bonum  : 

C  «  Veniat  raors  super  illos, » id  est,  moriantur  in  pcc- 
catis,  «  et  descendant  in  infernum  viventes»  »  non 
roortui,  scilicet,  agilitate  mentis,  sed  attenientes 
pocnas  infernales,  quae  parantur  impiis,  recedant  a 
malis. 

Et  debet  mors  venire  super  eos,  «  quoniam  in 
habitaculis,  »  id  est  in  cordibus  «  eorum,  »  sunt 
«  nequitiae,»  quia  in  cordibus  eorumhabitant  mul- 
tae  malae  cogitationes,  et  hoc  non  in  paucis,sed  « in 
medio  »  id  est  in  communioni  «  eorum.  » 

«  Ego  autem.»  Incipit  de  tertia  parte  scilicet, 
ostendit  se  esse  exauditura,  et  do  sua  liberatione 
et  de  raalorum  damnatione.  Gontinuatio  :  Mali  ita 
damnabuntur,  «  ego  autem  ad  Deum  clamavi,  >  et 
hoc  est :  clamavi,  et  Dominus  salvavit  me.  » 

n  Et  quia  salvavit  ideo  «  narrabo  »  jam  facta,  «  ot 
annuntiabo  »  futura,  et  hoc  «  vespere  »  id  est^  cum 
ipse  traditus  fuit^  «  et  mane  »  quando  ante  Judicem 
ductus,  «  et  meridie  »  quando  positus  est  in  cruce. 
Videntur  dissentire  Evangelistae :  Dicit  enim  altcr, 
Dominum  crucifixum  in  sekta  hora,alter  in  tertia, 
nec  tamen  dissentiunt,  quiaquod  alter  dicitin  tertia 
hora  crucifixum^  non  de  crucifixione  ligni,  sed  de 
damnatione  in  linguis  Judffiorum,  alter  dicit  de  ipsa 
crucis  affixiono.  Singula  singulis  narravit  vespero, 
id  est,  in  coena  discipulis  suis,  praedicendo  mortem 
8uam,et  resurrectionem,et  ascensionem,  cura  dixit : 
«  Araen  dico  vobis,  unus  vestrura  me  traditurus 


381 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


382 


est  (MaUh.  xxvi.)  »  Annuntiavit  mane  dictus  ante  A 
Pilatum  judicem,  cum  dixit :«  In  boc  natus  sum,  ut 
perhibcam  lestimonium  veritati,et  hoc  vidcbitis  Fi- 
lium  hominis  venientem  cum  nubibus(/oan.xviii).» 
Exauditus  est  magis  in  ipsa  passione,  cum  derelic- 
tus  videretur,  cum  dixit :  «  Pater,  in  manus  tuas 
commendo  spiritum  meum  {Luc,  xxni),»  «  ct  »  quia 
sic  narrabo,  ideo  Doniinus«  exaudiet  vocem  meam.» 
Sic  scilicet  exaudiet  vocem  meam, «  redimet  ani- 
mam  meam  ab  his  qui  appropinquant  mihi,»  id  est, 
familiaribus  inimicis,  quod  jam  nihil  mali  polerunt 
facere  :  animam  dico  positam  «  in  pace, »  id  est  in 
teterna  requie,  contrahoc  quod  supcrius  dixit :  con- 
turbatum  est  cor  meum,  etc.,hujusmodi.Et  neccsse 
est  ut  redimais  ab  his  «  quoniam  »  ipsi  «  erant  me- 
cum  »  non  inter  paucos,  scilicet,  de  numero  justo-  j^ 
tam,  qui  pauci  dicuntur  ad  comparationem  malo- 
mm,  sed  « inter  multos  »  id  est  dc  numero  malo- 
nim  qui  multi  sunt. 

«  Exaudiet  Deus  :»  exaudiet  me  de  hoc  quod  mihi 
peto  et  ctiam  exaudiet  me  de  his  qus  inimicis  meis 
peto,«  et  humiliabit,»  ide  cst,  afiligct  «  illoi>3,»  Deus, 
dico,«  qui  est  ante  saicula.»  Pcr  hocdat  iutcUigcre, 
quod  etiam  ipse  Christus  humiliat  eos,  qui  fuit, 
scilicet^  Deitate,  ante  so^cula. 

«  Non  enim.)»  Ideo  humiliabit  eos, «  non  enim  est 
«  illis  commutatio,  -»  id  cst,  noluerunt  commutari 
de  malo  in  bonum, «  et  »  hoc  cst,  quia  «  non  ti- 
muerunt, »  et  propter  hoc  «  extendit  »  id  est,  ex- 
tendet  Deus  «  manum  suam,«  id  est  vindictam  su- 
per  eos  «  in  retribuendo.  » 

Quiu  «  contaminaverunt  testamentum,»  id  est  le-  C 
gem  «c  ejus,  »  male  interpretando  Scripturas,  id  est 
perverse  agendo,  non  quod  lex  Dei  posset  quantum 
ad  Bcmetipsam,  contaminari,  sed  quantum  ad  cos 
qui  86  polluebant,  sicut  malus  diaconus  dicitur 
poUaerc  Evangelium  Dci,  et  idco  «  sunt  divisi  »  in 
prssentia  a  regno  imperiali,  et  in  futuro  a  consortio 
justonim  :  et  «  ab  ira  vultus  ejus  »  id  est,  propter 
hoc  quod  ipsi  meruerunt  iram  ejus;  «  et  cor»  id 
esty  Tolnntas,  qus  modo  est  occulta  «  illius,  »  Dei, 
ff  appropinquabit, »  id  est,  manife8tatibur,qui  tan- 
dem  cognoscent,  quare  Deus  hunc  clegit,  illum  re- 
probavit. 

«  Ideo  divisi  sunt,  quia  ipsi  mollicrunt  sermones 
SU08  »  multa  compositione  locutionis.  Vel  «  molliti 
tunt  sermones, »  scilicet  Judaici  populi  «  super  ]) 
olcum  : »  quia  verba  eorum  magis  pcnetrant  in 
corda  hominum  quos  decipiunt,  quam  oleum  in 
camem,  «  et  ipsi  »  scrmones,  quamvis  ita  sint  mol- 
liti,  tamen  «  sunt  jacula,  » id  est  occidcnta  corda 
hominum. 

Et  eum  mali  ita  dividantur  ab  ira  Dci,  tu,  bone 
homo,  ne  timeas,  eed  «  jacta  cogitatum  tuum  super 
Xominum.  »  Uabet  alia  littera  :  MoIIiti  sunt  scr- 
inones  ejus,  et  tunc  sic  legitur  :  Ipsi  sunt  divlsi  ab 
iwiDei,  sed  tu,  bone  homo,  «  jacta  »  cogitatum,  id 
^«  curam  tuam  super  Dominum,»  id  est  ab  ipso 
onania  «xspecta,  et  a  tc  nihil.  Curam  Salomon  ver- 


mem  hominis  dicit,quo  homo  corroditur,  sicut  pan- 
nus  a  tinca,  et  unaquaique  res  suo  proprio  verme  : 
dico  jacta,  et  potes,  quia  scrmoncs  ejus  Dci,  qui 
antca  non  potcrant  intclligi,  sunt  moUiti,  id  est 
facti  sunt  intclligibilcssupcr  oIcum,quia  magispe- 
nctrant  corda  hominum  quam  oleum  carnem  :  et 
ipsi  sunt  jacula,  ad  impugnandas  scntcntias  inimi- 
corum,  dixi  jacta  supcr  Dominum  curam  tuam/<  et 
ipse  Dominus  cnutriet  te  »  in  Qdc,  et  dando  aug- 
mentum  in  virtutibus,  ct  licct  hic  habcas  fluctua- 
tionem^  tamcn  «  in  oiternum  non  dabit  fluctuatio- 
ncm  justo, »  id  est  turbationem,  scd  quletos  faciet 
in  vita  SBtcrna. 

Tu  vcro  justo  non  dabis  fluctuationem,  sed  «  cos» 
quod  dividis  in  ira,«  tu,  Dcus,  deducos  in  puteum 
interitus,»  id  est  in  profunditatem  mortis,  tradendo 
in  inforno. 

«  Viri.  »  Dico  dcducis  in  putcam,  et  citius  quam 
ipsi  putent,  et  hoc  cst  «  viri  sanguinum,»  id  est  qui 
innocentcm  corporaliter  intcrflciunt,  non  enim  judi- 
ccs  dcbent  dici  homicid(B  et  dolosi,  qui  viventem 
Bpiritualitor  occidunt,  non  «  dimidiabuntdios  suos^» 
scilicet,  quos  sc  habituros  opinantur.  «  Ego  autcm 
spcrabo  in  tc,  Dominc»  Vcl  non  dimidiabunt  dies 
suos,  quod  debcrcnt  facere,  ut  si  in  prima  ct  se- 
cunda  oitatc  mala  fcccrunt,  saltem  in  ultima  cessa- 
rcnt.  Vel  non  diraidiabunt,  id  cst  non  licct  eis  di- 
midiarc,  partim  Deo  serviendo,  partim  diabolo. 
Uiide  in  Evangclio  :  «  Non  potestis  Deo  scrvirc  et 
mammona)  (Matth,  vi). » 

IN  PSALMUM  LV. 

TiTULUs.  In  finem  psalmus  David  prd  populo,  qui  a 
sanclis  longe  factus  est  in  tituli  inscriptione,  cum 
tenucrunt  cum  Allophili  in  Gcth. 

«  Miserere  mci,  Dcus,  quoniam. »  Tangit  hic  de 
Novo  Testamcnto  et  Veteri  historiam,  de  Novo,  ubi 
dicit,  in  tituli  inscriptione.  Non  cnim  legitur  in  Ve- 
teri  historia,  quod  David  habuissct  aliquam  inscri- 
ptionem.  De  Tetcri,  ubi  dicit,  « tenuerunt  eum  Allo- 
phili  in  Geth. »  Fugiens  enim  David  furorem  Sau- 
lis,  venit  Gcth,  in  tcrram  Allophilorum,  ipsique  te- 
nuerunt  eum,  et  conculcaverunt  eum  (/  Reg.  xxi). 
In  hac  sua  pressura  intellexit  David  pressuram  Ec- 
clesis.  Allophili  intcrpretantur  alienigena)  sccun- 
dum  scnsum,  similiter  interpretantur  Philistffi,  po- 
tionc  cadentes :  Geth,  torcular  interpretatur.  Titulus 
ita  legitur  :  psalmus  iste  attribuitur  David,  scilicet 
ut  ipsa  Ecclesia  liberetur  a  populo,  qui  populus 
longc  factus  cst  a  sanctis  in  tituli  inscriptione,  quia 
cum  confiteantur  sancti  Christum  regcm  esse  Ju- 
da2orum,sicut  titulus  dicit :  populus  istc  contradicit, 
aliqui  si  non  dictis,  tamcn  factis,  sicut  mali  Chri- 
stiani,  per  hoc  longe  factus,cum,id  cstquia  tcnue- 
runt  cum  David,  id  cst  Christum  et  EccIesiam.^AI- 
lophili,  id  cst  populus  iste  alicnus  a  Dco,  in  Gcth, 
id  cst  in  torculari,  scilicct  in  prcssura  hujus  vitffi. 
Matcria  est  Ecclesia,et  ipsa  loquitur  dc*se.  Modus  : 
In  prima  partc  pctit  libcrari  a  da^monibus,  ct  a 
membris  ejus,  ponens  fiduciam  susb  liberationis  in 


i 


383  HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISG 

Deum.  In  socunda  parte,  quaj  incipit  ubi  dicit : 
t  Tota  die  verbamea  excrcebantur, »  cnumerat  illa 
mala,  qu©  facit  populus  ille,  dicens  tamen  illa  mala 
88  non  timere,  cum  etiam  cedat  illi  populus.  In  ter- 
tia  parte.qnas  incipit  ubi  dicit :«  In  mc  sunt,  Deus, 
vota  tua,  ■  dicit  se  laudaturum  Deum  in  ffitcrnum. 
Intentio  est,  nos  admonere,  ut  cum  paticntia  susti- 
neamus  mala  hujus  vitaB,atlendenlcs  ctiam  illos  qui 
nobis  mala  infcrunt,  ad  nos  converli.  Et  licet  confi- 
datEcclcsia  de  sua  liboratione,  tamen  suam  atten- 
dens,  infirmitatcm,sic  incipit  orare  :«  Miscrcrc  mei, 
Deus  :  n  Et  ncccsse  cst,  t  quoniam  homo, » id  est 
diabolus,  qui  dicitur  homo,  scilicet,  carnalis,  terrc- 
nus,  «  conculcavit  mc. »  Dc  quo  dicitur  in  Evange- 
Ifo :  t  Venit  inimicus  homo,  et  suporseminavit  ziza- 
riia  (ttatth,  xiii),  scilicet  t  tota  die  impugnans  » 
verbis  et  suggestionibus  «  tribulavit  me  »  manife- 
Btis  impugnationibus. 

t  Conculcaverunt  me. »  Ostendit  por  quid  faciat 
faujusmodi  impugnationem  Ecclesia; :  dico  tribula- 
vit,  per  hoc  scilicet,  t  quia  conculcavcrunt  no  ini- 
mici  mei  »  ad  modum  uvffs  quas  premitur  in  tor- 
oulari^  oppresserunt  me  umbra  diaboli  :  ct «  tota 
die,i»  et  potuorunt  conculcare,  «  quoniam  sunt 
multi  bellantcs  adversum  me, » 

Ipsi  me  ita  conculcaverunt,  sod  «  timcbo »  ego 
t  ab  altitudine, » id  est  a  potcntia,  quro  quiden  non 
est,  quia  «  diei  »  est,  id  est,  ab  ipsa  concessa,  et 
^uae  est  parva  ita  ut  dicatur  unius  diei,  quasi  dice- 
ret,  Non  timebo,  sed  potius  «  ego  in  tc  sperabo. » 

Dico  quod  in  te  sperabo,  et  «  laudabo,»  id  cst, 
laudabilcs  faciam  «  scrmones  mcos, »  id  est  praedi- 
oationes  meas,  pcr  hoc  quod  erunt  t  in  Dco.i»  Dixi : 
Sperabo  in  Deo,  et  propter  hoc  «  non  timebo  quid 
faciat  mihi  caro, » id  est  quicunque  carnalis. 

Hic  incipit  de  sccunda  parte.  Bene  dico  quod  fa- 
ciat,  quia  assidue  faciunt  mihi  mala,  et  hoc  t  tota 
dio  exercebantur  verba  mea, » id  est  praedicatio- 
nem  meam  exsecrabilem  judicabant :  «  et  omnes 
Cogitationes  eorum  in  malum  »  erant  «  adversum 
me, »  non  meo  merito,  sed  tendentes  cis  in  malum, 
quia  injusle  cogitabant.  Nec  tantum  extranei  mihi 
mala  inferebant,  sed  etiam  privati,  hoc  dicit « inha- 
bitabunt »  mecum  corporaliter  «  et  abscondent  f 
iaihi  laqucos  mortis,  et  si  statim  non  possunt  deci- 
pere,  imitantes  magistrum  suum  diabolum,qui  sem- 
pcr  in  finem  vult  decipcre  hominem,  c  ipsi  calca- 
neum  meum  observabunt.  »  Ita  observabunt  cal- 
caneum,  t  sicut  sustinerunt  animam  meam. »  Mali 
cnim  quasi  grave  pondus  ferunt  vitam  justorum, 
sed  ego  non  curo;  quia  tu,  Domine,  c  salvos  facies 
illos  »  et  hoc  t  pro  nihilo, »  id  est  sine  aliquo  me- 
rito  eorum,  et  per  hoc  salvabis,  quia  t  confringcs, » 
id  cst,  humiliabis  «  populos  in  ira,»  id  cstin  aliqua 
vindicta,  q[uam  de  eis  sumes.  Vel  «  in  ira, » id  est 
rn  consideratione  ventur®  iras,  in  die  judicii.  Tu 
confringens^os,  et  ego  appono  partem  meam  ad  con- 
versionem,  scilicet,  annuntiabo  fecisse,  me  multa 
pcccata,et  illa  mibi  esse  condonata,  ut  ipsi  hoc  au- 


.  OPP.  PARS  L  —  COMMENT.  BIBL.  884 

A  dientes,  non  desperent  prapeccatis  Buis,  et  hoc  est 

'  t  Deus  vitam  meam,  n  scilicet,  quae  ex  me  est,  scili- 
cet,  peccata  mea  «  annuntiavi  tibi  »  et  etiam  «  la- 
crjTnas  meas  »  pro  his  fusas,  tibi  protuli,  quas  tu 
t  posuisti  in  conspectu  tuo. » 

«  Sicut  et  in  tua  promissione.  i»  Promissio  enim 
Dci  est,  quod  ipse  suscipiat  lacrymas  quae  a  sanctis 
funduntur,  id  est  per  tuam  confractionem,ct  meam 
annuntiationem  «  convertcntur  inimici  mei  »  a  sua 
mala  via,itaquod  sint «  retrorsum,»  id  est,  sequan- 
tur  me.  Ipsi  convcrtentur,  et  «  in  quacunque  die  » 
ego  cum  illis  jam  faoti  una  Ecclesia  «  invocavero 
te,  ecce  cognovi »  quoniam  exaudies  me,  et  hoc  est 
t  quoniam  Dcus  meus  es,»  id  est  meus  adjutor.  t  la 
Deo  laudabo. »  Et  quia  me  exaudies,  «  in  Deo  lau- 

n  dabo  verbum, »  id  est  Filium  Dei  in  Deo  Patre,  in- 
telligendo  et  prffidicando  ipsum  esse  Filium  coster- 
num,omnipotentem,et  prorsus  idem  cum  DcoPatre, 
«  et  in  Domino  laudabo  sermonem,»  id  est,  Christi 
prxdicationem  per  Spiritum  sanctum  esse  factam, 
et  idco  «  speravi  in  Deo  »  et  propter  hoc  «  non  ti- 
mcbo  quid  faciat  mihi  homo,  » id  est  camalis  ali- 
quis.  Hic  incipit  de  tertia  parte.  Ideo  non  timebo, 
quia  ct  si  aufcrantur  mihi  hsec  temporalia,  tamcn 
rcmancbit  mihi  unde  tibi  servirc  possim,  quia  «  in 
mc, »  id  est  in  meo  interiori,  o  «  Dcus,  sunt  vola 
tua, » id  est  dcsidcria  tibi  serviendi : «  qu»  m  vota 
ego  tibi  «  reddam  »  scilicet, «  laudationes  tibi,»  id 
cst,  laudabo  te  vel  vota  laudationis  reddam  tibj. 
«  Quoniam. »  Et  debco  laudare  te,  «  quoniam  eri- 
puisti  annimam  mcam, » id  est,  eripies  in  alia  vita 

C  t  de  mortc  »  ©tcrna :  de  qua  ereptione  ita  sum  cer- 
tus  ac  si  jam  habcrem  t  et  pedes  meos,»  id  est  af- 
fectioncs  meas,  eripies  «  de  lapsu, »  quia  ibi  nullo 
modo  movebitur  ad  malum  affectio  mea,  ad  hoc 
dcilicet  cripies  ut  ego  positus  «  in  lumine  viven- 
tium, »  id  est  ut  habeam  cognitionem  de  DeOj 
quam  habebunt  vere  viventes, «  placeam »  tibi  et 
bonis  omnibus  «  coram  Dco, »  id  est  in  benepla* 
cito  Dei. 

IN  PSALMUM  LVL 

TiTULUs.  /n  finem  ne  disperdas  David  in  HtiUi  inscrir 
ptione,  cum  fugeret  a  facie  Saul  in  speluncapi. 

«  Misererc  mei,  Deus.»  Tangit  hic  itcrum  veterem 

historiam  et  novam.  Legitur  cnim  in  veteri  hisio^ 

ria  (/  Reg»  xxii  et  xxiv)  quod  David  fugiens  Saulem, 

Q  abscondit  se  cum  suis,  in  speluncam.  Gontigit  au- 

tem  ut  Saul  in  eamdem  speluncam  diverteret  ad 

purgandum  ventrem.  Et  cum  David  moneretur  a 

suis  ut  eum  interficeret,  noluit,  sed  parte  chlamy- 

dis,  rege  nesciente,  abscidit,  ut  per  hoc  animadvciv 

tcrot,quod  eum  David,si  vellet,interficere  potuisset. 

Cum  vero  rcx  exisset,  exivit  David,  et  clamarit :  Rez 

Isracl,  attendc,  quiacum  partem  vestis  ab  cidi,  po- 

tuissem  te  interficerc,  si  vellem.  Tunc  rex  recogno- 

scen^suam  iniquitatem,  non  tamcn  cessavit  a  per- 

sccutiono.  Non  debemus  hic  attendere  de  hac  sua 

tribulatione  scripsisse  prophetam,  scd  por  se  Chri- 

tum  intellexit :  per  spcluncam  in  qua  latuit,  huma- 


EXPIANATIOJN  PSALMOS. 


386 


mMmJOliitU,  kktqtttiMmi  ^Wnitas :  a  facie  Saal, 
id  est  a  oogniiione  diaboli»  vel  Judffiorum,  qui  per 
diabolumGhHstum  impugnabant.Vel  per  speluncam 
posstuuus  accipere  sepulcrum,  in  quo  latuit  Chri- 
stus.  Gognoscens  Esdras  prophetam  hoc  de  Christi 
ii^lexi88e,ideo  sic  intitulavit,  qui  titulus  sic  legis 
tttr :  Psalmus  iste  tendit  in  flnem^  id  est  in  Christum, 
admonens  nos :  0  tu  homo,sive  Judffius  sis,  sive  gen- 
tiliSynedisperdasDavid,  ideat^  dehonores  Christum 
in  tituli  inscdptione^mutata  a  te,  id  est«  subtrahen- 
doteaiegno  ChristiyScilicet,  negando  Christum  esse 
regem  Judsomm  :  inscriptione  tituli  dico  mutata 
aquibosdam ;  tunc  scilicet,cum  fugeret  David  a  fa- 
eie  Saul^id  est  a  cognitione  diaboli  et  Judasorum,  in 
speluncam,  id  cst  in  humanitatem,  vel  in  sopul- 
c^ttm.  Propter  hoc  cum  quod  solam  Christi  huma- 
nitatcm  cognovcrunt,  et  eum  in  sepulcro  mortuum 
videnint»  nullo  modo  attendcntcs  csse  eum  Deum, 
quidam  muiaverunt  inscriptionem  tituli^  negantes 
Christum  esse  regem  Judsorum.Matefia  est  Chris- 
tuSy  Modusest,  quodinprima  partesicutinaliispsal- 
mis,  in  quibus  agit  do  passiono,  pro^mittit  oratio* 
nem.  In  secunda  parte,  qus  incipit :  Paratum  cor 
in6um,Deus,06tendit  se  magnam  laudem  Deo  ex  sua 
gloriflcatione  facere.  Intentio  cst^  ne  disperdas  Da- 
^vid,  id  est,  scmper  Christum  rcgcm  confitearis,  ad 
quod  bene  monet.cum  ostendit  Christum,  licet  ali- 
quaado  passum,tamen  valde  glorincatum,ct  ex  sua 
glorificationeinomnigcnteDeo  laudem  acquisivisse. 
Christna  pr®vidons  suam  passionom^  sic  orat : 
«Miserere  moi,  Dcus,  misercre  mei : »  cum  ingcmi- 
nat  orationem^  innuit  nobis  magnam  necossita- 
tem,  et  idoo  debes  miserero  u  quoniam  in  tc  confi- 
dit  anima  mea.  » 

«Ei  in  umbra  alarum.»  Ponit  modum^  quomodp 
vdit,  quod  Deus  sui  misereatur.  Miserere,  et  dcbes 
iaoere,  quia  u  sperabo  in  umbra,  »  id  est  in  roffi- 
gerio  «  alarum  tuarum,  »  id  est  misericordias  et 
potenti»  tu«.Per  simile  loquitur,  quia  sicut  gallina 
adambiatpuUos  alis,protegit  ab  a^stu^sicDeus  per  mi- 
Miioordiam  suametpotcntiam  obumbratetprotegit 
spetantes  in  se :  sperabo  dico«  donoctranseatiniqui- 
tas,»idesty  impleveriiitomncs  iniquitates  suas  in  me. 
«  Qamaba^  sperabo,  »  et  non  otiosus,  sed  «  cla- 
nuiboad  Deum  altissimum,  »  qui  otiam  dominatur 
a&gdis^etne  aiiquisdiceret :  Cum  sit  ita  alius,  non 
nipidet  te^  dicit :  Cum  ita  sit  altissimus,  tamen 
itapicet  me,  quia  humiliavit  se  mihi,  et  hoc  est 
<j[Qod  dicii  :  ad  Deum  qui  beno  fecit  mihi.  » 

«BCisit  de  ocelo.»  Hoc  scilicet  bonum  fecit  mihi, 

■  Buaitdecoslo»  verbum  quod  univit  mcs  humilitati 

« et»  per  hoc  verbum  «  liberavit  me,  »  id  est  ani- 

mam  meam,humanitatem,  removendo  omnia  mala, 

eteonferando  glorificationem,  et  per  idem  verbum 

«  dedit  in  opprobrium  conculcantes  me, » id  est,ut 

omaei  geBte&  habeant  opprobrio,  oonculcantes  me 

Jadaosi  In  boc  verau  incipit  de  sefiunda  parte, 

etponitlMreviter^lefific8iionem,eum  didt  liberavit 

moi  et  paeiioaem' ttbi  dioitj  oonoulcanteo  me. 


A..«  Misit.»  Determinat  quid  miserit^  a  qnibua  libe- 

rdvit,cum  dicit  «  misit  Dous  misericordiam  suam,» 
idestFilium  suum  per  quem  misertus  est  humani 
generis,  «  et  veritatem  suam,»  id  est  per  ipsum  Pi- 
lium,  qui  veritas  dicitur,  quia  per  ipsum  complot» 
sunt  omncs  promissiones  Dei  «  et  »  per  ipsam 
miscricordiam  «eripuit  animam  meam  de  medio,» 
id  est  de  communi^quia  eam  ex  omni  parte  invade- 
bant^de  medio  dico  «  catulorum,»  id  eet  plebis  Ju- 
dffiorum,  qui  sunt  fllii  «  leonum,  »  id  est  malorum 
principium,  a  quibus  minores  incitabantur,  quasi 
catuli,  ad  Christi  impugnationem  eripuit,  dico,  et 
necesse  erat,  quia  ego  «  conturbatus  •  fui  ab  illis 
per  mala,  qux  mihi  intulerunt  et  in  illa  contur- 
batione  «dormivi,»  id  est  mortuus  fui.  Mortem  suam 
bone  comparat  dormitioni,  quia  quam  leviter  aliquis 

B  eycitatur  a  sua  dormitiono,  ita  leviter  ezcitatus  fuit 
Christus  a  sua  morte. 

«  Filii.»  Beno  dicoconturbatus  otostenditaquibuSi 
scilicet  Judffii.  Quasi  diccrct :  Vere  fui  conturbatus, 
quia  «  fllii  hominum,  »  id  est  Judsi  qui  sunt  fjlii 
rationobilium  hominum,id  est  gcnerati  a  prophetis, 
et  ideo  ipsi  dobcrent  uti  ratione  «  laqueum  para- 
verunt,  »  id  est  aliquem  dolum  «  pedibus,  »  id  est 
pracdicationi  mcos  :  «  eb  incurvaverunt  animam 
«  mcam,»  quia  secundum  opinioncm  ipsorum  erat 
anima  mca  depressa  et  incurvata  multis  peccatis. 
Vel  incurvaverunt  animom  meam,  quia  fecerunt  mo 
contristari  de  duritia  corum.  Undo  in  alio  psalmo 
dicit :  Humiliobam  in  jojunio  animam  meam.  Quia 
oliquis  diceret  :  Non  paraverunt,  scd  potius  Roma- 

p  ni  tc  interfecerunt,  ad  hoc  respondit :  imo  parave- 
runt,  quia,  licct  manibus  non  intorficercnt,  tamen 
lingua  interfecorunt,  et  hoc  est  «  dentes,  •  id  est 
corrosiones  «  eorum  »  fuerunt  «  arma,»  id  est  ma- 
nifestai  impugnationes  «  et  sagitto;,»  id  est,  doli^et 
consilia,  quibus  mc  occulte  ferirent  «  et  lingua  eo- 
rum  •  fuit  «  gladius  acutus,»  scilicot  efficicns  mor- 
tcm^  sicut  gladius  :  ut  cum  dicercnt :  Crucifige, 
crucifigc  eum. 

«  Exoitare.i  Facta  interpositione^quomodo  Judsi 
impugnaront  eum  por  verba,facit  aliam  intcrpositio- 
nem  de  sua  liberationo.  Continuatio  :  Ipsi  me  ita 
impugnant,sed  tu,Deus,qui  humilis  apparuisti,dum 
me  tribulare  permisisti,  «  exsultare,  » id  cst^  exalta- 
tus  appare,  resuscita  me^  ducendo  «  super  cgdIos  » 
materiales.  Vcl  «  ccclos,  »  id  est  super  angelicam 

D  crcaturam,  «  et »  per  hoc,  si  me  exaltaveris,  «  glo- 
ria  tua  »  cfTundctur  «  in  omnem  tcrram,  »  id  est 
fama  nominis  tui.Facta  intcrpositione.ponit  illam  a 
qua  pendebat  constructio.Filiihominum  paraverunt 
laqueum.  «Foderunt.»  Dico  incurvavcrunt  animam 
meam,et  etiam  «foderunt, »  id  est,  foveam  paravc- 
runt,id  est  mortom,in  qua  me  priBcipitarent,  a  qua 
nuUo  modo  egredi  possem,  et  hoc  «  ante  faciem 
meam,  »  id  est  in  conspectu  meo,  cum  dicerent : 
Reus  eet  mortis  (MaUh.  xxvi), «  et  »  ipsi  «  incide- 
runt  in  eam,  »  quia  ubi  mortem  mihi  machinati 
sunt,  seipsos  occiderunt. 


387 


EAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


m 


Tertia  pars.  Conlinualio  :  Ipsi  tot  mala  mihi  in- 
tulcrunt,  lamcn  «  cor  ineuni  •  som|K!r  fuit «  para- 
tum  »  cantare  tibi,  et  ctiam  «  cor  meum  »  semper 
fuit  «  paratum  »  psallcrc  tibi,  et  ad  quod  fuit  pa- 
ratum,  hoc  explcbo,quia  €  cantabo  »  scilicet  corde 
et  ore  laudabo  «  ct  psalmum  dicam  •  bene  ope- 
rando. 

Dico,psalmum  dicam  et  cantabo,et  ut  hoc  possim 
explerc,  «  exsurge, » id  est,  appare,  o  «  gloria  mca,» 
qudB  scilicet  hactenus  latuisti  et,o  tu  «  psalterium  ct 
cithara,»  id  est  caro  mea  «  exsurgc, »  id  est  appa- 
re  in  virtuto  quam  habes  a  Dco.  Psalterium  dicitur 
caro  Christi,propter  opcra  quaj  semper  fecit.Cithara 
dicitur,  prbpter  mortiilcationem,  quia  in  passiono 
extentus  fuit  in  ligno,sicut  corium  mortui  animalis. 
Undc  et  alibi :  «Dinumeravcrunt  omnia  ossamca.» 

Dico  oxsurge,et  non  dubito  de  resurrcctione^  quia 
ego  cexsurgam,»  et  ut  certissime  ctiam  terminum 
dicam,  dico  «  diluculo,»  id  ost  summo  mane,prima 
sabbati.  Et  cum  resurrexero,  «  confitcbor  tibi,  »  id 
est  laudabo  tc  per  prjedicatorcs  « in  populis, » id  est 
inter  Juda30S,«ct  ingcntibus  dicam  tibi  psalmum,» 
id  est  acquiram  tibi  bonos  opcratores. 

«  Quoniam.»  Ostendit  pcr  quos  confiteatur,  scili- 
cet,  per  coclos  ct  per  nubes,  et  ostendit  pcr  quid  illi 
sintfacti  coeli  etnubes,scilicctper  misericordiam  Dei, 
quaj  magnificata  cst.  Continuatio :  Dico  confitcbor, 
quas  confessioperhoccvcniet,  «quoniam  misericor- 
dia  tua  magniOcatacst,»  id  cst,  Filius  tuus  magnifl- 
catus  cst  •  usquc  ad  coclos  u  constitucndos,quiaquos- 
dam  constituit  ctjclos,id  cst  sanctos  apostolos  in  Ec- 
clcsia,  «  ct  vcritas  tua,»  id  cst  ipsc  Filius,  qui  bc- 
nc  vcritas  dicitur,quia  pcr  eum  Dci  Patris  promissa 
complcta  sunt,  est  magniflcata  «  usque  ad  nubes  » 
constituendas,  scilicet,  sanctos  pra;dicatorcs,  qui 
compluuntEcclesiamrorecoDlcstisdoctrina3.Vcl « mi- 
sericordia  cst  magniflcata,  »  id  est  Filius  asccndit 
supra  CGulos.Aliud  quod  scquitur  non  mutatur.Etut 
constituantur  alii  cccli,  alii  nubes,  «  exaltare,  »  o 
M  Deus,  super  coolos,  et  supcr  omncm  terram  glo- 
natua.  »  Idco  vcrsus  iste,  qui  intercalaris  dicitur, 
maximc  reperitur,  quia  in  eo  pendet  maxima  vis 
totius  intcntionis,  scilicct  ne  dispordamus  David. 

IN  PSALMUM  LVII. 

TiTULUS.  In  flnem  ne  disperdas  David  in  tituli 

inscriptione. 

«  Si  vere  utiquc. »  Psalmus  isto  intendit  in  finem 
id  est,in  Christum,monens  ne  tu  quicunque  dispcr- 
das  David,  id  cst  honorcs  Christum,  tituli  inscri- 
ptione  mutata,semper  regcm  Judajorum  confitearis 
eum,  et  ha3C  est  intentio  sicut  in  alio  psalmo,scili- 
cet,nc  disperdas  David.  Materia  sunt  Juda?i  perop- 
positum,quiaChristusdebetessetprincipalis.Modus: 
In  prima  parte  redarguit  Judaeos,enumerandoqu(B- 
dam  eorum  mala.  In  secunda  parte,  qua3  incipit  : 
Deus  conteret  dentes  eorum,  ostendit  damnationes 
Judffiorum.  In  tertia  partc,  quae  incipit :  Lastabitur 
justuSyOsteDdit  justos  leQtari  ctexbooquode^dam- 


A  natione  corum  castigati  sunt,  cum  osteBdit  Judaeos 
danmari,(iui  disperdidcrunt  Davidymaxime  nos  ad- 
monet,no  despcramus  David.  Vox  prophetas  sic  in- 
cipientis  ad  increpationem  :  0  vos  filii «  hominum  » 
scilicet,prophetarum^quorum  rationom  imitari  de- 
berctis«vos  utique  si  vere  justitiam  «  loquimini,  » 
id  est  vero  fidclique  corde  secundum  Deum,  tum 
«  recte  judicate  »  cognoscendo  Christum  jam  csse 
promissum  Rcdemptorem  nostrum,Filium  Dci,eto. 
Idco  dico  recte  judicate,  •  otenim  »  non  recte  judi- 
catisy  sed  potius  vos  positi  «  in  terra,  n  id  est,  in 
appetitu  terrenorum,  'incorde»  vestro  «  operamiDi 
iniquitates,  »  id  est  iniqua  cogitatis  et  sicut  ma- 
la  cogitatis,  sic  facitis,  et  hoc  est^  «  manus  vestrs 
concinnant, »  id  est  concordes  exsequuntur  «  iigu- 

n  stitias.  »  Hoc  ideo  faciunt  quia  ipsi  «  peccatores  sunt . 
alienati,  »  id  est  rcprobati  a  Deo  «  a  vulva»  »  id  est 
a  conceptionc  ipsa.  Vel  «  a  vulva,  »  id  est  a  nutri- 
mento  Ecclesiae,  et  non  tantum  sunt  alicnati,  sed 
etiam  «  crraverunt,»  id  est  erroribus  deputati  sunt 
«  ab  utcro,»  id  cst  a  conccptione,  vcl  ab  utero  Ec- 
clcsia;,in  quo  nutriuntur  quidam,  ut  ad  fidem  per- 
ducantur,  et  non  tantum  in  seipsis  mali  fuerunt, 
scd  etiam  «  locuti  sunt  falsa  »  ut  alios  decipcrent. 
«  Furor  »  etiam  est  «  illis  secundum  similitudi- 
nem  serpcntis  »  non  tantum  cujuslibet  serpentis, 
sed  «  sicut  aspidis  surd®  »  non  per  naturam,  sed 
obturantis  aures  suas.  » 

«  Qua)  non  exaudiet  vocem  incantantium^  u  et 
non  quorumcunque  incantantium^  scd  «  sapientcr 
«  ctiam,  incantantium  »  «  ct »  hoc  ost  «  venofici,  » 

C  id  ost  sapicnlis.  Sicut  cnim  in  cavcrna  sua  cum  in- 
canlatur,unam  aurem  affigit  terraj,  et  alteram  cau- 
da  obstruit,nc  prodcat  in  lucem,ct  ab  ea  venenum 
extrahatur,sic  Judflei  exsistentcsin  cavernisignoran- 
tiae  etpcccatorum,  unam  autcm  affingunttcrrae,  id  est 
dcl9ctationipra;8cntiumbonorum,etaliamobstruunt 
cauda,  id  cst  priori  vcl  vcteri  consuetudini  legis 
suai,  nc  possint  Evangelii  veritatem  percipere,  et 
ne  prodcant,  scilicet,  in  veram  cognitionem,  et  ne 
abstrahatur  vcncnum  ab  cis,  id  cst  odium,  et  alia 
pcccata. 

«  Dcus  conterct.  »  Sccunda  parSf  Continuatio  : 
Et  quia  ita  mali  suntt  «  Dcus  contcrett  »  id  est  de- 
struet  et  falsas  ostendct  «  dentes  eorumt  »  id  est 
corrosionest  eorum  «  in  ore  ipsorumt  »  id  est  pro- 

T\  pria  vcrba  ipsorum,  quia  saepe  contingit  ut  in 
vcrbis  propriis  falsi  esse  convincantur,  ut  Augusti- 
nus  contra  militest  qui  dixerunt,  ipsis  dormientibus 
corpus  Christi  furtim  ablatum  fuissCi  dicit  :  Si 
dormierunt,quomodo  sciverunt?  etsi  non  dormie- 
runt,  quare  non  custodicrunt?  Et  etiam  «  molas, » 
id  est  magnifica  verbat  quia  molae  dicuntur  illi  ma- 
jores  dentcs,moIas  dico  «  leonum,»idest  majorum 
principum  «  confringett  »  id  est  destruett  et  falsaa 
ostcndet «  Dominust»  nec  poterunt  venire  ad  aliquem 
effectum.Et  aliud  malumt «  ad  nihilum  devenient  » 
de  gloria  regni  sui> « tanquam  aqua  dccurrens.»Sio- 
ut  enim  torreus  de  pluviis  cito  cresoit»  et  oi^  defi- 


389 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


390 


cj%  aic  illi  cito  deficicni,  ct  per  hoc  ad  nihilum  A 
devient,  quia  Deus  «  intendit  arcum  suum,  »  id 
est  paravit  vindictam  suam  •  donec  inOrmcntur,  » 
id  est  convertantur  sd  Deum. 

«Auferentur  etiam  sicutceraquse  fluit, »  qusesicut 

ceraadnihilabuntur,  quia  inignem  ceternum  dcscen- 

dent,  ideo  auferentur,  quia  «  ignis,  »  id  est  ardor 

concupiscentis  eorum  «  cecidit  »  super  eos,  <<  et  » 

ideo  «  non  vidcrunt  solum,»  id  cst  Cbristum  nonco- 

gnoverunt.  Ilic  convertit  se  ad  eos.  Continuatio :  Su- 

per  eos  cecidit  ignis,  et  hoc  priusquam  intelligeretis 

per  peccata  vestra  vos  esse  puniendos,  et  hoc  est  : 

priusquam  «  spinffi  vestrs,  »  id  est  peccata  vestra 

<t  iatelligerent »  se  esse  «  ramnum,»  id  estpungen- 

tia.  Ramnus  est  herba,  prtus  mollis,  deinde  quando 

maturescit,  habet  acutissimos  aculcos,  sic  peccata  -^ 

prius  suntmollia,et  delectant,otdeinde'gravissimo  *' 

pungunt.Aliairanslatio  hanc  sententiam  manifoste 

confirmat,  quae  est,  priusquam  spino;  vcstrx  produ- 

cant  ramnum.  Vel  aliter  :  Dico  auferentur,  et  vere 

vos  auferemini  citius  quam  putetis,  et  hoc  cst, 

«  prius  auferemini,  quam  spinae  vcstrae  producant 

rainnum,»id  estveniant  ad  maturitatem,adconsum- 

mationem  nequitis,  dico  auferentur,  per  hoc  scili- 

cet,  quod  «  absorbct  eos,  »  id  est  destruet  eos,  quasi 

absorpti  sint  a  terra,  absorbet  dico  «  sicut  in  ira, » 

id  cst  similis  iralo,  et  bcne  dicit,  sicut,  quia  Dcus 

nunquam  iratus  est,  ipsos  dicit  non  vivcntes,  scd 

« sicut  viventes  »  quia  non  vere  vivunt,  sed  etiam    ' 

si  viventes  exterius  videantur,  tamen  interius  mor- 

tul  sunt,  quia  oarent  vita,  quae  Deus  est. 

«  Lstabitur,  »  tertia  pars.  Deus  ita  vindicabit  se  C 
de  eis,  «  justus  »  autbm  «  cum  viderit  hanc  vindi- 
ctam,  laetabitur  »  consentiens,  divins  justitis,  et  ' 
« lavabit,  »  id  est  purgabit  «  manus  suas,  »  id  est 
operationes  suas  «  in  sanguine  pcccatoris,  »  id  est 
in  consideratione  sanguinis,  id  est  vindictae  quam 
Deus  sumet  de  peccatore^  «  et  dicet  homo  »  ille 
« si  fructus  est  justo  »  de  justitia  tua,  quod'utique 
cst,  iunc  «  utique  Deus  est  Judicans  eos  »'malos^ 
id  est  reputans  dignos  damnatione  :  «  in  terra,  » 
id  esi  dum  vivunt  in  hoc  ssculo. 

IN  PSALMUM  LVIII. 

TrruLus.  In  finem  ne  disperdas  David  in  tituli  inscri- 
ptione,  quando  Saul  mtsit  et  custodivit  domum  ejus, 
tu  inlerficeret  eum.  , 

« Eripe  me. »  Tangitur  hic  aliquid  de  nova  et  ve-  f\ 

teri  historia.  Legitur  enim  in  vetcri  historia  (/  Reg. 

zix]  quod  David  fugiens  Saul,  pcrrcxit  ad   Michol 

uxorenisuam,inquamdamdomumsuam ;  quod  cum 

Saui  cognovisset,  fecit  domum  custodiri,  ne  David 

posset  evadore,  et  interficeret  eum.  Uxor  sua  vero 

hoc  perpendens,emisit  eum  per  fenestram,et  sic  li- 

beratus  eum.Per  hoc  quod  David  ita  iuit  circumse' 

ptos  in  domo  sua,  intellcxit,  quod  Christuscustodi- 

retur  a  ministns  Saul,  id  est  diaboli,  in  sepulcro 

SDo,ut  occiderent  eum,  id  estut  famamejusexstin- 

gaerant.T]tulu8  ita  legitur:  Psalmus  istc  tendit  in 

flncmiid  est  in  Ghristum  admoncns^  ne  tu  quicun- 


que  disperdas  David,corrumpas  regnumChristi,id 
est  Chribluui  :  in  lituJi  inscriptionc,  mulalaaqui- 
busdam,  tunc  quando  Saul,  id  est  diabolus,  misit 
milites,  et  custodivit  domum,  id  est  Chrisii  sepul- 
crum,  ut  intorficeret  eum,id  est  exstingueretfamam 
cjus.Hanc  causam  habucrunt  quidam,  quare  mula- 
verunt  lilulum,  quia  videbant  eum  mortuum,et  in 
sepuJcroposilum.  Malcria  Cbristus  cst,  de  qua  sic 
agit :  In  prima  partc  pctit  liberationem  et  exaltatio- 
nem.In  sccunda  parto  conversioncm  eentium,  quae 
ex  illa  exaltationc  ct  liberatione  procedit,  quas  ibi 
incipit.  «Convertenturad  vesperum.  »ln  tertiapartc, 
conversationcm  Judsorum,  quae  est  ibi,  ct  decxsc- 
cratione  et  mendacio.  In  quarta  parte,  laudem, 
quam  totus  Christus  Deo  inde  faciat  pro  sua  libe- 
ratione,  ct  Juda^orum  et  gentium  conversione,  quae 
ibi  incipit :  «  Ego  autem  cantabo  foriitudinem.  » 
Intenlio  est,  ne  dispcrdas  David.  Vox  capitis,  sic 
pro  sua  liberatione  orantis  :  «  Deus  meus,  eripc 
mo  «  per  tnam  magnam  potentiam,  ne  isti  mali 
possint  conformarc  sibi  :  «  do  iniraicis  mcis,et  ab 
insurgcntibus  in  mc  libcra  rae.  » 

«  Eripc  me  de  operantibus  iniquitatcm,  et  de  viris 
sanguinem  salva  rae.  »  Inimici  sunt,  qui  solam  vo- 
luntatem  habent  nocendi  erga  proximum.  Insur- 
gonios,  qui  jam  commoti  sunt  furorc  ct  ira,  ut 
mala  faciant,  ncc  tamen  faciunt  :  contradicentcs 
verbo,  iniquitatem  operantes,  qui  actualitcr  mala 
inferunt,  viri  sanguinem  sunt,  qui  furorem  suum 
circa  hominum  interfectionem  pcrducunt.  Et  opus 
est  ut  eripias,  «  quia  ecce  »  in  manifesto  est  «  ce- 
perunt  animara  meara  fortes,  »  id  est  daemones,et 
principes  Judajorum  «  irruerunt  in  rae,  »  id  cst 
inttpeiura  fecerunt  sinc  orani  ratione. 

«  Nequc  iniquitas,  »  Ostensa  nccessitate  suae  li- 
berationis,  ostendit  racritum,  quare  dignum  sit  ut 
cripiatur.  Continuatio  :  Dico  eripe,  libera,  quia  hoc 
quod  mihi  faciunt,«  neque  »  cst  «  iniquitas  mea,» 
id  ost  ncque  peccavi  in  eis  voluntate,  ncque  actu, 
ct  hoc  est,  «  nequo  peccatum  meum,Doraine:»  vel 
iniquiias  quantura  ad  proxiraum,  neque  pcccatum 
ad  me  ipsum,  scilicct,  ncque  peccavi  contra  oos,  ne- 
que  in  me  ipso,  quare  ipsi  debeant  mihi  hsc  mala 
faccre,sed  potius  «  cucurri,  »id  est,  malitiam  meam 
explevi  «  sine  iniquitate  »  scilicet,nihil  maliseisin- 
tuli,  ct  non  tantura  raala  non  intuli,  scd  bona  fcci, 
ct  hoc  cst,  «  ot  direxi  »  aliquos  exeraplo  et  docu- 
raento,  ut  ad  viam  vere  cognitionis  asccnderent.  Et 
quia  sic  cucurri,  o  Domine,  qui  tunc  videris  dor- 
misse,Domino  mepcrraitterestribulari,«  cxsurgein 
occursum  racura,  »  id  ost  occurre  raihi  bene  re- 
munerando.  Occurrit  Deus  Pater  Christo,  resusci- 
tando  cum,de  miliiia  beno  remunerando:  Christus 
Patri,bene  promerendo  :  exsurgc  dico  «  etvide,  »id 
est  fac  alios  videre  et  cognoscere  meara  exsultatio- 
nera,ut  licet  aliquando  vidissentmodepressura,tu- 
meu  modo  cognoscant  me  regemJudffiorum,«cttu 
Domine,  intende,  »  id  est  intentum  te  prsebe  «  ad 
visitandas  omnes  gentes,  »  qus  infirm®  sunt  ono« 


?9i 


HAYMONIS  HALBEHSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


m 


ral«  peccatis,  et  ideo  opus  est  ut  intondas  aspi- 
rando,et  eis  crnittendo  pnTdicatorcs,ludico«  Dcus 
virtutum,  »  id  est  angelorum,  «  et  Deus  Israel,  » 
id  est  Israelitici  populi,  scilicct,  visites  eos  sic,  ut 
facias  concorporari  gentes  cum  angelis,  et  etiam 
cum  Israelitico  populo  visita  gentes,et  «  nonmise- 
raris  omnibus,  »  non  dico  quin  aliquibus,  qui  vo- 
lunt  converti,  scd  non  omnibus,  scilicet,  non  obsti- 
natis  miseraris,  «  qui  operantur  »  egregiam  «  ini- 
quitatem  scilicot,  mortem  meam.  »  Vel  «  operan- 
tur  iniquitatem, » id  est  in  sua  malitia  perseverant. 
Obstinatio  Judajorum  valuit  ad  conversionem  gen- 
tium.  Unde  dicitur  :  «  Csecitas  contigit  in  Israel,ut 
plcnitudo  gcntium  intraret  {Rom.  xi).  »  Posita  ora- 
tione  pro  convcrsione,  ponit  afTirmationem  convei> 
sionis.  Continuatio  :  Dico  intende,  ct  vere  inten- 
des,  quia  g^ntes  «  convertercntur  »  a  sua  idolola- 
tria,  ttd  cultum  Dei,  ct  hoc  «  ad  vesperum,  »  id  est 
in  tempore  gratis,  «  et  patientur  famem  » incor- 
porando  sibi  alios  «  ut  canes  »  latrantes  in  prsdi- 
catione  Dei,  «  et  circuibunt  civitatem,  »  id  est  Ec- 
clesiam  custodiendo  magnam,  ne  quis  hsercticus 
locum  impugnandi  inveniat. 

Dico  famem  patientur,  et  «  ecce  »  scilicet,  mani- 
festum  est,  «  loquentur  »  prajdicatione  Dei «  in  ore 
8U0,  »  id  est  sibi  convenienti,  quia  quod  vcrbo 
prffidicant,  exemplo  et  opcro  confirmant,  «  et  gla- 
dius,  M  idcst  verbum  Dei,  pcr  quod  occidunt  prae- 
dicatores  inimicos  Ghristi  cxcommunicando  eos, 
defcndentes  filios  Ecclcsias  ab  haircticorum  impu- 
gnationibus,  qui  incidunt  cx  utraque  partc  (Gal, 
ui),  Novo  scilicet,  ct  Veteri  Testamonto,  erit  «  in 
labiis  eorum  :  »  ideo  erit  gladius  in  labiis  eorum, 
«  quoniam  quis  audivit  »  eos,  id  est  aliquis  audi- 
vit,  id  est  obedivit  eis  prsdicantibus,  aliquis  non 
audivit  illos,  qui  audierunt,  dcfendunt  gladio,  non 
audientes  impugnant  Vel  quis  audivit  pro^dicatio- 
nem,  antequam  gcntcs  habercnt  gladium  Dci? 
quasi  diceret,  fero  nullus ;  et  ideo  necessarium 
erat,  quod  gentes  praedicarent  verbum  Dei. 

Gcntes  convcrtentur,  «  ct  illos  »  qui  non  convor- 
tentur  «  deridebis^ »  id  est  derisibiles  ostendcs.  Lc- 
gitur  etiam  in  bono  sic ;  gentes  convertentur^  «  ct 
tu,  Domine,  eos  »  conversos^  «  deridebis  »  id  est 
derisibiles  ostendes  sibi  ipsis,  quia  cognoscent  se 
secundum  priorem  vitam  derisibilesesseetcontem- 
ptibiles  «  et  ad  nihilum  deduces  omncs  gentes  »tam 
bonos,  quam  malos.  Boni  ad  nihilum  deducuntur, 
quando  priorcm  vitam  deserunt.ct  nihil  eamrepu- 
tant.  Mali,  quando  propter  priorem  vitam,  dam- 
nabuntur. 

«  Fortitudincm . »  Postquam  ostendit  conversionem 
gentium,ostendit  quarc  non  destruetinimicossuos 
JudaBOS,cum  posset  facere,  quia  secundum  volunta- 
tem  Dei  cognovitillorumconversionem,  etdispersio- 
nemutilemforead  conversionem  gentium,etad  Ju- 
dsorumconversionem,  quaB  in  novissimis  tempori- 
busestfutura.  Continuatio :  Omnesgentesad  nihilum 
deduc^ntur,  sed  ufortitudiuemmeamjidestpatien- 


A  tiam  meam»quapo38um  perdere  Judfl^,«<  oostodiani 
ego.id  to,  » id  cst  juxla  voluntatem  tuam :  ideo  juxt^. 
voluntatcmDei,quia«  Deusostcndiimihi »  oxsistenti 
mihi «  super  inimicos  meos, »  quia  Buperior  illis  om- 
nibus  eram,  et  possem  me  ad  libitum  meum  de  eis 
vindicare,  hocnon  ponit  quod  ostendisset,  sed  exse- 
quentibus  potest  intelligi,  scilicet  quod  utilis  essei 
^orum  conservatio,  dico  Deus  08tendit,et  quodips^ 
ostendit,  debeofacere, «  quia  » ipse  «  Oeua  est  suscep* 
tor  meus  »  cum  meam  humanitatem  sua  divinitati 
conjunxit  «  et  etiam  Deus  meus,  »  id  est  creator 
meus  «  misericordia  ejus  prsveniet  me.  »  Sempcr 
enim  Christus  fuit  prffiventus  a  misoiricordia  Dei,  et 
in  ipsa  conceptione,  et  semper  postea  ostendit  mihi 
Deus,  et  tu,  Domine«  «  ne  occidas  eosy  »  id  est  ne 
prorsus  disperdas  eos  inimicos  meos,  ideo  hoc  pre- 

P  cor,  «  ne  populi,  »  id  est  gentilcs,  «  obliviscantur 
mei,  quando,  »  id  est  aliquo  tempore,  quia  etsi 
utatim  non  obliviscercntur,  tam  post  magaum  tem- 
pus  obliviscerentur  nisi  haberent  Judaeos,  qui 
mortem  Christi  Redemptoris  sua  dispersione  con- 
flrmarent,  et  lex  sua  quam  habent,  testimonium 
Christi  est.  Vel,  ne  populi  mei  obliviseantur  mei. 
Ne  occidas,  sed  potius  «  dispergas  illos  »  per  di- 
versa  regna,  et  hoc  «  in  virtute  tua,  »  id  est  in  po- 
tentia  tua,  qu»  petitio  Christi  impleta  fuit,quando 
eos  Titus  ct  Vespasianus  disperserunt,  et  incipit 
orare  pro  convcrsione  eorumi  dicens  Deo  :  «  De- 
poneeos^protectormeusDomine  »  de  superbiasua. 
«  Delictum. »  Depone  suporbiam,  et  etiam  depone 
«  dclictum  oris  eorum,  »  id  est  cordis  eorum  :  cor 

C  ideo  dicitur  os,  quia  hiat  in  desideriis  sicut  os 
«  et  »  ctiam  «  sermonem  labiorum  ipsorum  »  ut 
cum  diccrent :  «  Dffimonium  habes  (Joan.l  et8},  » 
et  similia  :  «  et  comprehendantur, »  id  est  convin- 
cantur  «  in  superbia  sua  »  ut  cognoscant  propter 
superbiam  suam  in  has  miserias  se  incidisse. 

Dico  comprehendantur.  Tertia  pars.  Vere  compre- 
hcndantur,  quia  «  do  exsccratione,  »  id  est  de  hoc 
quod  omnes  habent  cos  exsecrabiles, «  et  de  menda- 
cio.  »  Mendacos  enim  erant  mede  interpretando 
Scripturas,  et  etiam  mentientes  de  Christo,  cum  di- 
cerent :  Venerunt  discipuli  qjus  nocte»  et  furati 
sunt  corpus  ejus,  et  de  ipsis  edocti  erant  «  in  con- 
summatione,  »  id  est  in  perfectione  virtutum  :  et 
ita,  quod  «  annuntiant  »  alii  sciliset,  qupd  dicetur 

Tk  Judaei  qui  inimici  erant  Christi,  ad  ipsum  conversi 
sunt  et  annuntiabunt  etiam  «  in  ira  »  esse  «  con- 
summationis,  »  id  est  perfecti  consummati,  con- 
siderando  iram  et  vindictam  judicis  in  futuro  ju- 
dicio  :  «  et  »  ctiam  «  non  erunt  »  quales  prius 
erant,  scilicet  blasphemi  ct  peccatores.  Vel  «  an- 
nuntiabuntur,  »  id  cst  per  annuntiantes  erunt  «  in 
consummatione.  »  Alia  translatio  habet  planiorem 
litteram^  et  de  cxsecratione,  et  mondacio  evellen- 
tur  in  ira  consummationis. 

«  Et  »  tunc  ipsi  Judxi,  «  scicnt,  quia  Deus  domi- 
nabitur  Jacob,  »  id  est  J.udaici  populi  m  et »  etiam 
fiaium  terresi  id  est  gcntiliumj  per  omaes  gentes 


183 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


394 


8cilicet,cognoscent  Judaei  eumdcm  Deum  esso  A  Bocundum  oam  legem  operetur,quia«flde8  Bine  ope* 


hkAmomm  ei  gentium.llic  ponit  apertum  convcrsio 
Bem.Gontinuatio  :  Evcllentur  do  cxsecratione  quia 
«  convertentur  ad  vcsperam,  »  id  est  circa  flnem 
mundiy  »  et  famem  patentur  ut  cancs,  et  circum- 
ibunt  civitatem,  >»  ut  supra. 

Et  «  ipsi  »  conversi,  qui  prius  inviti  erax^t  dis- 
persiy  sponte  c<  dispergentur  ad  manducandum«ut 
tlioB  faciant  cibum  suum,  id  est  incorporando  cos 
sibi;«8i  vero  non  fuerint  8aturati,etmurmurabunty» 
id  est»  si  non  possunt  sibi  alios  incorporare  ut  vo- 
]aerint,et  murmurant,  sicut  olim  in  deserto  pro  ci- 
bo  oorporali  murmuraverunt,  sic  modo  pro  spiri- 
tnali  mormarabunt. 

«  Ego  autem.vQuarta  pars.Ipsi  ita  dispergentur. 


ribus  mortua  est  (/oc.ii),  •  commutabuntur  dic6« 
cum8uccendi,idest  per  bocquod  succenditigneDei 
Mosopotamiam  Syriae,  id  est  Judsos^quos  vocando 
elevavit,clovando  sustulit  in  altoram  dignitatem,qui 
prius  orant  sublimes,  id  est  singulariter  superbi  de 
cognitiono  Dei  :  Mosopotamia  enim  alta  vocatio. 
Syria  vero  sublimis  intcrprctatur,  id  est  Christus 
succendit  Syriam  Sobal,id  ost  ipsos  JudaBOs,subli- 
mes  et  superbos  de  vana  vetustata,id  est  de  carna- 
libus  observantiis  legis.Sobal  namque  vana  vetustas 
interpretatur,ct  convertit  ad  fldem  suam  ab  idolola- 
tria  Joab,  id  est  inimicum  suum,  scilicet  gentilem 
populum,  quia  nullam  cognitionem  de  Deo  babe- 
bantfOt  percussitfid  est  commovit  dc  infidelitate  ad 


«ego  autem  «  tutus  propter  b®c  omniawcantabo,»  n  (Idem.Eademyidestgentilempopulumterrenisdedi- 

!■  •     «  J_l 1«      «.A     ^__  P XtM. 1! 1.  *^     1  !•  ••  •  «^»  «• 


id  est  laudabo  corde  et  ore  «  fortitudinem  tuam,  » 

id  esi  potentiam,  qua  liberasti  me,  et  JudaBos  et 

genteB  converiisti  «  exsultabo,  »  id  est  exultans 

annuniiabo  «  veritatem  tuam  »  de  resurrectione, 

&cta«  maneaet  in  me  et  in  meis  maxime.HocJuste 

fado  «  quta  tu  factus  es  susceptor  meus  «  mco- 

ram  ad  maximam  dignitatem«et  refugium  meum» 

qnando  maxime  necesse  est,  scilicet «  in  die  tribu- 

lationis  mes  »  et  meorum  in  bac  vita.«  Cantabo,» 

etetiam  t  psallam  »  bene  operando  « tibi,»  qui  es 

KB^jutor  meusDin  bonis  operibus  :  psallam  ideo, 

« qoia  »  tu  «  es  susceptor  meus  Dous  »  non  homo 

susceptor^sed  susceptor  Deus,id  cst  quia  susceptum 

deificas,  et  etiam«  Deus  meus,»id  ost  creator  meus 

I  ei  etiam  misericordia  mea,  »  id  cst  faciens  mihi 

et  mets  omnia  per  misericordiam. 

IN  PSALMUM  LIX. 

TiTULUS.  /n  fmem  pro  his  qui  commutabuntur  in- 
icriotione  tituli  ipsi  David  in  doctrinam,  cum  suc- 
cmm  Mesopotamiam  Syrijs,  et  Syriam  Sobaly  et 
cmvertU  Joab^et  percussit  Edom  in  valle  Salinarum 
iuodeam  miHia. 

•  Deus  repulisti. »  Mortuo  SauIe,postquam  David 
obtinuit  regnum,  succendit  Mesopotamiam,scilicct 
partem  SyriflB^  ei  Syriam  Sobal,  et  aliam  partem 
Syrie,  et  convertit  se  ad  Joab  inimicum  suum  et 
percussit  Edom  (//  Reg.  viii  etx\  I  Par.xviii),id ost 
Idumaeum  populum,quiaerat  populus  ille  dotcrra 
Iduin»a,quas  sic  vocata  fUit  ab  Esau  habitatoro,qui 
nc  vocatus  fuit  Edom,  quia  dilexit  terrcna.  Per  has 


tum,vel  in  peccatis  sanguineum.Edom  namque  vel 
terrenus  vel  sanguineus  interpretatur,qnia  percnssil 
terrenitatem  gentium,Bcilicet  quod jam  terrena  non 
quaererent,  per  hoc  oonvertit  Joab|  Id  est  gentilem 
populum,  et  ita  percussit  eos,  quod  essent  in  valle 
Salinarum.  In  valle  fuerunt,  id  cst  in  humilitate, 
quo)  cst  matcr  omnium  virtutum,  ct  condimontum 
omnium  bonorum,  sicut  sal  ciborum,quia  qui  sine 
humilitato  virtutcs  congrcgat,pulverem  in  ventum 
portat,porcussit  dico  duodecim  millia,id  ost  omnes 
in  quatuor  partibus  mundi,fldem  sancts  Trinitatis 
confidcntes.Per  mille  perfectio  intolligitur.Materia 
cst  Judsi  et  gentcs  ad  fldcm  convertit  per  Christi 
percussiones.  Modus  :  In  prima  parte  per  multas 
rationes  ot  pcr  auctoritatem  ipsius  Dei  eos  esso 
C  commutandos,  scilicct  de  poccato  ad  Justitam.  In 
secunda  parte,  qu®  incipit  :«Salvum  fac  dextera:* 
ostendit  eos  pcrcamdem  commutationem  pervenirc 
ad  aliam  conimutaiionem^  scilicet  do  mortalitate 
ad  immortalitatciii.Intentio  e8t,ut  nemo  contemnat 
istas  percussiones,  quia  pcr  oas  habent  utramque 
commutationcm.  Vox  ad  fldcm  convcrsorum  per 
victimas  Christi,et  quia  dicturi  erant  se  commutan- 
dos,ostcndit  prius  undo  commutentur,  cum  dicit : 
«  Dcus  rcpulisti  nos.  »Ad  ama^no  loco  illo,in  quo 
primum  patrem  nostrum  constituoras  :«et  destruxi- 
sti  nos  •  faciondo  mortalcs  et  passibiles^  quod  an- 
tcquam  pecasset  Adam^  non  erat  :  et  hoc  non 
tua  culpa,  sed  nostra,  qua  «  iratus  es  »  nobis  pro- 
ptcr  peccatum  pra)ccdous  :  «  et  »  tamenw  misertus 
enim  victorias  intellexit   David  victorias  Christi,  {)  os  nobis  »  modo  per  iucarnationem  Filii.  Unde 


quas  facturus  erat  in  Judsos  et  gentes.  Titulus  sic 
eiponitur  :  Iste  psalmus  babitus  pro  his,  id  cst  ad 
honorem  illorum,  qui  commutabuntur  in  flnem^id 
estin  Gbristum,  vel  in  persoverantiam  ostondit 
enim  psalmus  iste  commutationes  duas  justi,unam 
in  hac  vita,  quoi  fit  do  pcccato  ad  justitiam,sccun- 
dam  in  alia  vita,qua3  cst  de  mortalitatc  ad  immor< 
talitatem,  quae  commutatio  flet,  inscriptione  tituli, 
snsceptapor  fldem,  scilicct  quia  crcdunt  Christum 
regem  Judseorum^inscriptionc  dicofactaipsi  David, 
id  est  Cbristo,  eundo  etiam  in  doctrinam,  id  est  in 
pnecepta  ejus,8e  legi  ipsius  Christi  conforman8,ut 

Patrol.  CXVI. 


alibi  dicitur((^aftac.iii):«  Cumiratus  fueris,  miseri- 
cordiac  rocordaboris.»  Ostondit  quomodo  sit  miser- 
tus,  quia  «  commovisti  tcrram,  »  id  ost  terrenos 
ab  erroro,  «  ct  conturbasti  eam  »  ad  poBnitentiam, 
et  sicut  CQjpisti,  o  Domino,  ita  perflco, «  sana  con- 
triliones  ejus,  »  id  est,  rcinove  ab  ca  misorias 
ejus  quas  su3linet,de  quibus  dixit :  Destruxisti  nos 
et  ha3C  sanalio  fiet  in  communi  resurrectione,  vel 
sana  contritione,  id  pst  pcccata,  pro  quibus  habet 
cor  contritum,  ct  justum  est  ut  sanes  «  quia  »  ipso 
«  cnmmota  cst  »  gralia  commovente  per  liberum 
arbitrium. 

13 


395 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISG.  OPP.  PARS  I.  —  GOMMENT.  BIBL. 


396 


«  Ostendisti.  »Et  licet  pcccata  per  coramotioncm 
dimissa  sint,tamen  non  statim  ad  requiem  eos  colli- 
gis,sed  tribulationibus,quibiis  purgentur,cxponis. 
Commovisti,  per  hoc  quod  non  solum  «  ostcndisti)) 
Bola  cognitione,  sed  ipsa  rci  expcrientia  «  populo 
luo  dura,  »  id  est  gravissimas  tribulationcs.  Vcl, 
ostendisti  exemplo  ct  praedictione  populo,  qui  dc- 
bent  te  imitari,debere  dura  pati  :«  ct  potasti  nos, » 
idcstdetectarinosfecisti,  quasi  in  bono  potu,«  vi- 
no,  »  id  est  tribulationibus,  quoB  dicuntur  vinum, 
quia  bene  purgant  vulncra^pcccatorura,  sicut  vi- 
num  vulnera  carnis,  vino  dico  non  dulccdinis,scd 
«  compunctionis,  »  quia  per  illud  ab  omni  parlo 
compungimur. 

«  Dedisti.  »  Dico  potasti  populum  vino  compun- 
ctionis  «  metuentibuB  te  dedisti  significationem,  » 
Bcilicet  prssentes  istas  tribulationes,  indicantcs  ot 
signiflcantcs  eis^c  ut  fugiant  a  facile,»id  estavin- 
dicta  Dei,quam  in  facie  habent,ct  quam  quasi  prx- 
sentem  considerant,  a  facie  dico  «  arcus,  »  id  cst 
divinoe  Scripturaa,8cilicet  quam  vindictam  minantur 
Velus  et  Novum  Testamentum ;  prffisentcs  cnim  tri- 
bulationes^quas  pro  vetcri  peccato  sustincmus,no- 
bis  signincant,quodsihicinpeccatopcrmancbimus, 
in  futuro  Judicio  gravissimc  punicmur.  Vel  pcr  si- 
gniflcationcm  divinamScripturam  possumus  intolli- 
gere,quaa  nobis  propositaestutsoquamur.Vel  signi- 
ficationem  vexillum  crucis  possumus  accipero,quod 
nobis  indicat^ut  fugiarous  a  facic  arcus  :  idco  etiam 
adhuc  anto  populum  portatur,ut  nobis  signum  sit, 
no  Redcmptoris  nostri  passioncm  fugiamus  :  quia 
«  si  compatimur,  et  conregnabimus  (//  Tim.  iii).  » 
Ideo  dedisti  significationem,  «  ut  liberentur  dilocti 
tui  »  facti  ab  ajterna  pocna.  Ecce  per  miscrias  hu- 
jus  vitffl  certificat  futuram  commutationcm,qu.'c  vi- 
debantur  repugnarerlncipit  secunda  pars.Dico  ut  li- 
berentur,et,«o  Domine,  libera,  »  et  hoc  est«  salvum 
fac  populum  timentem  tCt  »  in  «  dextcra  tua,  •  id 
est,  in  potioribus  bonis  tuis,scilicet  in  a^tcrna  hca- 
titudine  «  et  »  de  hoc  «  exaudi  me  •  quia  sine 
intermissione  oro,vel  ideo  ingeminat,  quia  rcs  ma- 
gna  est. 

«  Deus.  »Dico«  salvum  fac,»  et  benc  dico,quia  se- 
curus  sum  inde,quia«  locutus  cst  in  sancto  Dcus,» 
id  est  in  Filio  suo,  in  quo  promisit  hanc  salvalionem, 
de  qua  locutio  est.  Ego  populus  fidelis  « Ijctabor  ct 
partibor  Sichimam,  »  id  est,  disponam  humc- 
ros,imponendo  onera,  socundam  quod  humeri  su- 
stinere  possunt,alios  presbyteros,alios  diaconos  fa- 
ciendo,et  caetera.  Sichimus  namquc  hunierus  inter- 
pretatur  «  et  convallent  tabernaculorum,  »  id  cst 
Judaeos  qui  idco  intelliguntur  per  convallem  taber- 
naculorum,  quia  Jacob  fugicns  Laban  avunculum 
Buum,  requievit  cum  ovibus  suis  in  convalle  taber- 
naculorum  (Gen.xxxi),Q\icm  locum  vocavit  conval- 
lem  tabernaculorum,quiaipso  ibi  primum  taberna- 
culo  sua  fixit  :  et  per  Jacob  et  familiam  suam  in- 
telliguntur  Judaei^qui  sunt  nati  ex  Jacob  :  «  mcti- 
bur,»id  e8t,quosdam  assumam^quosdam  rejiciam. 


A  «Mcus  est  Galaad,»id  cst  acervus  testimonii^sci- 
licct  multitudo  martyrum.  Galaad  namquc  arervtu 
tcslimonii  iterpretatur.sic  cnim  vocatus  est  cumu- 
lus  lapidum,  qucm  fcccrunt  Jacob  ct  Laban  in  si- 
gnum  focderis.Pcracervumhabemusmultitudinem, 
pcr  tcstimoniura  martyres,qui  passione  sua  Christi 
passionem  tcstificantur.  Martyr  enim  Grffice,  testis 
Latine  dicitur,  ct  ille  Galaad  est  mcus,  id  est  mes 
80cictatis,qui  mccum  ibitad  Deum  ;«etManasses,» 
id  cst  oblivio,  scilicct  qui  oblitus  est  prioris  status 
«  cst  meus.  »  Undc  alibi  :  «  Obliviscere  populum 
tuum,  ct  domum  patris  tui  {Psal.  liv)  :  »  c  et 
Ephraim,  »  id  cst  fructificantes,  est  «  fortitudo 
capitis  mei,  »  id  est  Ghristi.  Per  illos  enim  Ghri- 
stus  nunquam  debilis,  sed  fortis  apparet.  Vel «  ca- 

l>  pitis  mei,  »  id  cst  sustcntatio  mentifl  meas.  Gum 
Joscph  csset  in  iEgypto,  nato  Manasse,  dixit :  Jam 
sum  oblitus  priorum  dolorum  :  et  ideo  dictos  est, 
Manasscs,id  cst  oblivio.  Nato  Ephraim  dixit:<rJam 
fructificavit  in  terra  aliena  (Gen.xu),  et  ideodictus 
estEphraim,  id  est  fructificatio. 

«  Juda  rcx  mcus,»id  est  Ghristus^qui  nascitums 
cst  dc  gcnerc  Juda,  est  rex  meus  : «  Moabi»  id  est 
gontilis  populus,est«olla,»id  est  refectio«8pei  mos,» 
id  cst  inquospcro  refectionem.Velcollaspeimcs,» 
id  cstprobatio,inquaspero,quod  numquam  deficiet, 
sicut  olla  fortis^quo;  posita  in  igne  probatior  et  for- 
tior  redditur.  Moab  abutens  lege  interpretatur,  vel 
ex  patrc,  populus  autem  abutebatur  lege,quia  con- 
tra  lcgcm  erat  natus.Loth  enim  a  filiabus  inebriatus, 
cum  utraquc  coiit,et  ab  una  Moab,et  ab  alia  AmoD 

C  gcnuit,  et  a  Moab  dicti  sunt  populi  Moabitas,  et  ab 
Amon,  Araonito;.  Ostendit   qualiter   gentes   erunt 
sUf-c,  scilicet  per  pr%dicationem  Evangelii  :  et  hoc 
est  :  «  Extcndara  calccamentum  meumy  »  id  est 
Evangclicam  doctrinam,quia  ea  calceata  est  Eccle- 
sia,ut  possit  transire  spineta  et  lutosa  loca,8cilicet  « 
qua3cumque.  Undc  Apostolus  :  «  Calceati  podes  in^ 
proBparationc  Evangelii  pacis  {Epkes.  vi),  »  hoc,  in — 
quam,calccamentum  cxtendam  «  in  Idumaeam,  )»id^ 
est  in  tcrrenitatem  gcntilium,ut  per  hoc  EvangeliunM 
contrita   tcrrenitate,  faciam   Moab    mcam  «  mihS 
etiam  alicnigcna;,  »  id  cst  illi  qui,  licet  mihi  cor — 
poraliter  adh(crcant,  tamcn  mente  alieni  8unt,mcaH 
hypocritias«sunt  mihi  subditi.  »  Postquam  lldeles 
qui  loquuntur,«salvum  fac  dextera  »  dixeruDt,dixGa 

Q  runtctiara  quod  secum  multos  aggregarent,addunHE 
quod  ab  ipso  Deodcducuntur  in  Qiunitam  civitatei 
ubi  accipient  sccundam  commutationem.Gontinui 
tio  :  lloc  Deus  promisit,  sod  «  quis  »  est  tam 
tcns,  ut  «  dcducet  me  in  munitam  civitatem?  » 
est  in  supernara  Hicrusalem  et  «  quis  deducet 
usque  in  Idumoiam,  id  est  in  gentilitatem,ut  muK-'^ 
ex  gentibus  mihi  incorporentur,et  ambietur  civit»* 
socictate  membrorura? 

•  Nonne  tu,  Dcus, »  deduces,«  qui  »  tamen  sicu^ 
videtur  «  repulisti  »  pcrraittendo  tribulari  «  nos.  * 
Repulisti  nos,  «  et  ulterius  non  egredieris  in  virto- 
tibus  nostris,»  o«  Deus,  »  id  est,  in  exercitibus  no- 


397 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


398 


8tris,quia  neque  hodie  jubet  congrcgari  exorcituni,  A  tute  in  virtutem,  et  non  sine  merito,  «  quia  factos 


neque  prffibet  manifestum  auxilium,  sicut  fecit  an- 
tiquis  patribus.  Tu  non  cgrodieris,  ut  vivas  corpo- 
raliter,  ncque  nos  petimus,  sed  «  da  nobis  auxi- 
lium  de  tribulatione,  »  scilicet  ut  tribulationes  im- 
miss^  auxilientur  nobis,  ct  perducant  ad  civita- 
tcm  munitam ;  et  salutem  hominum  non  pctimus, 
quia  «  vana  salus  hominis,  »  id  est  transitoria, 
si  sit  ex  homine.  Dico,  salus  est  vana,  et  idco  «  in 
Deo  faciemus  virtutcm,  »  id  est  poncmus  spom 
virtutis  nostr(e  in  Deo,  ct  non  in  salute  hominum, 
vei  in  mundanis,  quia  omnia  ei,  et  nihil  boni  no- 
bia  tribuamus, «  et  ipso  ad  nihilum  deducet  tribu- 
«  lantes  nos.  »  Vel  si  inducatur  ab  Ecclesia  Cbris- 
tus,  loquens  :  Deus  locutus  est  in  sancto  suo,  hoc 


es  spes  mca,  turris  fortitudinis  »  ad  quem  si  refa" 
giam,  invcniam  fortitudinem,  «  a  facie  inimioi,  » 
id  est  ab  omni  impugnatione  inimici. 

Postquam  ostendit  quod  de  universa  terra  popu- 
lus  clamaret  ad  Deum,  ostendit  quod  faciet  per  om- 
nos  succcssiones.  Gontinuatio  :  «  Tu  es  spes  mea, 
turris  fortitudinis,  »  ot  ideo  « inhabitabo  in  tabema- 
culo  tuo,  »  id  cst  in  Ecclesia,  in  qua  militatur  tibi 
«  in  soicula,  »  id  cst  quandiu  durabit  in  istud  ss- 
culum,  etsicut  modo  protegor,  sic  scmper  «  protegar 
in  velamonto,  »  id  est  in  obumbratione  «  alarum 
tuarum,  »  id  ost  clomentiaj  et  potentio)  tuaj. 

«  Quoniam.  »  Hic  incipit  secunda  pars.  «  Hlc  pro- 
tegarin  velamento, »  et  tandem  dabis  «  h»reditatem 


scilicet :  Lstabor  de  rosurrectiono  per  me  facta,  n  timentibus  nomen  tuum  :  >•  non  dico  dabis^  sed  ex 


et  partibor  Sichimam  et  convallem  tabernaculorum 
metibor.  Meus  est  Galaad,  meus  est  Manasses^  et 
Bphndm,  id  est  fructiflcans^  est  fortitudo  oapitis 
meiy  id  est  me»  divinitatis;  in  illis  non  infirmatur 
caput  meum,  sed  suaviter  quiescit.  Juda,id  est  con- 
fitens,  est  rex  meus,  quem  ego  constituam  regem,et 
extendam  calceamentum  meum,  id  est  humanita- 
tem  meam,qua  fuit  calceata  divinitas,in  Idumficam, 
faciendo  eam  ibi  annuntiari.Quis  deducct?  quando- 
quidem  Christus  hffic  bona  facit  mihi,  cgo  qui  do- 
<]ucet  me  in  civitatem  munitam  ?  et  ceetera. 

IN  PSALMDM  LX. 
TrruLUs.  /n  finem  in  hymnis  psalmus  David. 
«  Exaudi,  Dcus,  deprccationem  meam.  »  Psalmus 
Istc  dirigit  in  finem,  habitus  in  hymnis,in  laudibus 


nimia  securitate  dico  «  dedisti.»  Et  ideo  certus  sum 
de  securitate^  «  quoniam  tu,  Deus,  exaudisti  oratio- 
((  nem  meam,  »  scilicet,  exaudies  quando  dabiSi  et 
etiam  oxaudisti,  conferendo  mihi  virtutes. 

«  Dics  super  dies.  »  Dico  hffireditatem  dabis,  sei- 
licet  «  dies  super  dies  regis,  »  id  cst  Ghristi,  quos 
habcmus  in  hac  vita,  ajicies  nobis  dies  «aternoSy 
quos  modo  Christus  habet,  et  super  annos  regis, 
quos  habemus  in  hac  vita,  «  adjicies  annos  ojus, » 
id  cst  octernos  annos,  quos  modo  Christus  habet.In 
hac  vita  habet  dies,  quos  Christus  habuit,qui  imi- 
tatur  justitiam  ejus,hos  autem  habent,qui  non  ha- 
bent  annos,  sicut  Hippolytus,  qui  non  vixit  in  fide, 
nisi  trcs  dics,  et  aliqui  similiter,et  propter  hoc  sub- 
dit  annos  :  annos  dico  adjicies,  quos  ipse  Christus 


^ilicet,  David,  id  est  Christi.  In  hoc  enim  psalmo  C  habct«U8que  indiem  gonerationis  et  generationis,^» 


lotuB  ostenditur  populus  a  cunctis  partibus  mundi, 
X^eromnes  successiones  clamareadDominum  Chris- 
t.iim.Ostendit  etiam,quod  per  Christum  ad  eamdem 
I)creditatem,quam  ipse  Christushabet,iIlepopuIu8 
I>ervenit.Materia  est  fidelis  populus^qui.  Modus  est 
^uod  in  prima  parte  ostenditseclamaread  Christum 
Ht  dictum  est.Et  secunda  parte^quae  incipit.«  Quo- 
^iam  tUyDeus  meus^exaudisti  orationem  meam  :  » 
Oetendit  se  Christi  haereditatem  habere.Intentio  est, 
^^ntra  illos,  qui  dicebant  Christum  esse  paucorum, 
ostendereChristum  esse  regem  universorum.Incipit 
^b  oratione  sic  :  «  Exaudi,  Deus,  deprecationem 
xneam  »  de  remotione  malorum,  «  et  orationi  mea^» 
fkcts  de  impetratione  stems  vita3  »  intcnde  »  in- 


id  cst  judicii,  quando  fiet  generatio  corporis  et  ani- 
ma5.  Vel,  generationis  et  generationis,  id  est  sem- 
per.  Alia  cnim  translatio  habet  in  sseculum  ssculi. 
«  Permanet.  »  Dico  quod  dies  regis  adjicies,quo8 
habere  non  cst  parum  :  quia  rex  ille  cum  tota  fami- 
lia  sua  «  pcrmanet  in  a3ternum,  »  id  est  dies  ejus 
sBterni  sunt.  Adhuc  aiternitatem  illam  commendat. 
Dico  permanet  in  ffiternum,nechocinvililooo,imo 
«  in  conspcctu  Dei  »  quia  semper  prffisentia  ejus 
fruitur,  et  adhuc  (cternitatem  commendat,  quia  ibi 
nullus  requiret  misericordiam,  quia  ibi  nullus  mi- 
scr  erit^  Iterum  alia  commendatio  :  Quia  ibi  nullus 
rcquiret  veritatem,  quia  omnes  ibi  perfectam  ha- 
bcnt  cognitioncm,  et  hoc  cst  quod  sub  interroga- 


tentam  te  praBbe :  quia  res  magna  est,  opus  est  ma-  j)  tionc  ponit,  «  misericordiam  ct  veritatem  quis  re- 


^na  intentione. 

«  Intende  »  dico^  quia  «  clamavi,»  id  est  irremis- 

M  cordis  extensione  peregi «  ad  tc  »  habendum  «  a 

finibuB  terrse,  »  id  est,  de  omnibus  finibus  iQTvm, 

*»  dum  anxiaretur  cor  meum  »  sive  exteriori,  sive 

interiori  tribulatione,  et  mo  clamantcm  ex  necessi- 

tate  «  exaltasti  »  liberando  amalis,  conferendojus- 

titiam.  Me  dico  positum  «  in  petra  » in  Christo  fir- 

matum  per  fidem,in  quo  securus  sum,sicut  aliquis 

positus  in  munitissima  petra.  Vel  «  in  petra,  »  id 

est  in  constantia. 

Et  me  ita  exaltatum,  «  deduxisti  me»  de  vir- 


quiret?  » 

Hic  ponit  pro  supradictis  laudem.  Gontinuatio  : 
«  Et  quia  h(cc  mihi  facie,o  Deus,»  ideo  «  psalmus» 
dicam  nomini  tuo,  »  id  cst  bene  operabor,  ad  am- 
pliandum  nomen  tuum,et  hoc«  in  so^culum  s®ouli,» 
id  est  quandiu  durabit  sajculum  istud,  et  sic,  «  ut 
reddam  vota  mea  de  diein  dicm,»  id  est  assidue^ut 
nullum  diem  intermittam,  quin  operer  ad  laudem 

tuam. 

IN  PSALMUM  LXI. 
TiTULUS  /n  finem  pro  Idithun  psalmus  David. 
«  Nonne  Deo.  »  Psalmus  iste  convenit  David  et 


399 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS.  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


400 


caBteris  justis,  habitus  pro  Idithun,  id  est  pro  tran-  A     Continuatio  :  CogitaTerunt  repellere^  ita  scilicet 


Bilientibus  dirigens  in  finem,  id  est  in  Ghristum. 
Materia  sunt  transilientes  tales,  qui  nuliu  persua- 
8ione,veltribulatione  possunt  impcdiri,quin  saltum 
Buum  perflciant,  scilicet  quin  terrenis  dimissis,  ad 
8oIa  coBlestia  tendant.  Modus:  In  prima  parte  osten- 
dit  80  non  posso  impediri,  quin  saltum  suum  perfi- 
ciat,  increpando  malos,  qui  volunt  eum,  sive  pcr- 
suasionibuB,  sivc  tribulationibus  impedire.  In  se- 
cundaparto,quflB  incipit :  Verumtamon  Deo  :  admo- 
net  soipsum  et  alios,  ut  Deo  subjocti  sint.  In  tertia 
parte,  ques  incipit :  Vorumtamen  vani  fllii  hominum, 
increpat  malos  de  noquitia  sua.  Intentio  est  nos 
admonere,  ut  nulla  tribulatione  impediamur,  quin 
a  terrenis  ad  ccBlestia  transiliamus.  Ac  si  dicat,  in- 


«  oro  suo  bcnedicebant,  »  id  est,  in  ore  bonumop- 
tabant,  »  ct  corde  suo  maledicebant,  » id  est  si  quid 
boiii  dicebant,  dcceptionis  intentione  dicebant.  In 
hoc  versu  ostendit  latentem  impugnationero.  Vcl  sic 
continuatur :  Ipsi  interOciunt  ipsos  uuiver8i,sed  ta- 
men  idco  non  cessant  ipsi,  sed  potius  cogitaverunt, 
et  cstera. 

«  Vcrumtamcn  Dco.  »Pars  sccunda.Ipsiper  tribu^ 
lationcs  et  per  dolos  me  impugnant,«verumtamen 
subjecta  esto,  anima  mca,  Deo,  »  hoc  est,  noli 
proptcr  persecutionos,  injurias,  tribulationcs  et  re- 
liqua  mala  tibi  injuste  illata,  deflcere,  et  a  Dei 
manda^is  desciscere,  ut  vel  sis  impatiens,  vel  in  vi- 
tia  rclabaris,  sed  ejus  dicto  sis  audiens,  et  debes, 


crepando  malos :  Vos  vultis  impedire  me  ne  saliam,  ^  quoniam  non  ex  me,  sed  «  ab  ipso  est  patientia 


eed  fmstra,  qnia  m  nonne  erit  Deo  subjecta  anima?» 
id  est  obedieQ8,et  ejuB  mandata  custodiens  ?  Anima 
dioo,  m  mea,  »  Id  e8t  meo  potestatis,  quia ;  licet 
quandoqne  corpus  sit  vcBtrs  potestatis,  tamen 
anima  nunquam  nisi  mes  potestatis  erit.  Vere  sub- 
Jecta,  et  debei, «  ab  ipso  enim, »  soilicet  Deo  Patre« 
est  <v  sdntare  meum,  t>  id  est  Christusi  qui  meus 
Salvator  est. 

Nam  ot  ipse.Bt  bene  dobct  subjecta  ei  esse  anima 
mea  a  quo  mihi  illud  salutare  cst, «  nam  illc  »  a  quo 
procedit,  et  ille  qui  procedit,  «  Deus  meus  est,  ot  sa- 
lutarismeus  »quia  per  assumptam  humanitatcm  me 
salvavit, «  et  susceptor  meus,  »  quia  me  suscepit  de 
vilitatc  peccati,  ducendo  ad  dignitatcm  justitiae :  ct 
idoo  «  non  movebor  amplius,  »  id  est  licet  aliquundo 
motus  fuerim,  tamen  ulterius  non  movebor. 

Et  quando  quidem  talem  habeo  SaIvatorem,a  quo 
amplius  non  movebor,  ergo,  o  stulti,  «  quousquc  » 
id  est  quandiu  «  irruitis  in  hominem  »  cxteriorem, 
Bcilicet  irrationabiliter  impetum  facitis,  quia  licet 
corpu8'pos8itis  afQigere,  non  potestis  tamen  animam 
tangere,  et  non  solum  iia  irruitis,  ut  bona  nobis  ex- 
teriora  auferatis,  sed  vos  «  universi  interflcitis 
ipsoB,  »  et  hanc  sententiam  approbat  alia  transla- 
tio,  quffi  dicit  :  interflcitis  universos.  Vel  sic  :  Vos 
irruitis  in  hominem,  et  universi  interflcitis  vos  in- 
teriu8,quia  cum  bonis  malum  facitis,vosipsos  inter- 
flcitis,  irruitis  dico,  «  tanquam  paricti  inclinato,  » 
quia  sicut  paries  inclinatus  pronus  est  ad  ruinam^ 
sic  putatis  nos  pronos  ad  ruinam,  tanquam  omni 


mea,  »  quia  non  possem  pati,  nisi  ipse  facerot. 

Et  iterum.  Ideo  debes  esse  subjecta  anima,  quia 
M  ipso  est  Deus  meus  et  Salvator  meus  »  qui  me 
Buscepit  per  humanitatem  redimendo  :  «  et »  etiam 
«  adjutor  mous,  »  ad  bene  operandum,  et  «  ideo 
non  emigrabo  n  ut  recedam  ab  eo,  transeundo  ad 
alienum  deum. 

Non  emigrabo,quiaineo  est  mihi  omnis  sufflcien- 
tia,  et  hoc  cst  «  in  Deo  est  salutare  meum^  » id  est 
per  Deum  habeo  salvationem,  «  et  gloria  mea,  »  id 
est  per  ipsum  haboo  gloriam  astcrnffi  vitas  :  et  ipse 
est  «  Dous  auxilii  mei^  »  id  est  auxiliatur  mihi  ad 
bcne  operandum,  et  quod  singula  enumerdm  ?  uni- 
vcrsa  «  spes  mea  in  Deo  est.  » 

Et  quandoquidcm  talis  est,  «  omnis  congregatio 
C  populi  spcrato  in  eo,  »  et  ut  possitis  sccuro  spe- 
raro,  «  eirundite  corda  vcstra,  »  id  est  evacuate 
corda  vestra  ab  omni  sorde,  ut  sint  «  coram  illo, » 
id  est  in  beneplacito  ipsius,  quia  si  non  habent  cor 
evacuatum,  et  sperant,  non  est  spes,  sed  prffisump- 
tio.  Dico  sperate,  quia  «  Deus  adjutor  noster,  » 
Bcilicot  ducens  nos  «  in  aetornum.  » 

«  Vcrumtamen. »  Hic  incipit  tertia  pars.  Gontinua- 
tio  :  Deus  est  adjutor  suorum^  «  verumtamen  filii 
hominum  »  hoc  non  attendunt,  sed  sunt  «  vani,  » 
id  est  dediti  vanitatibus ;  sunt  etiam  «  mendacesin 
stateris,  » id  est  in  ponderibus,quod  falsum  ponduB 
vendunt  in  argento^  et  in  pipere,  ad  hoc  «<  ut  ipsi 
decipiant  de  vanitate  8ua,id  est  per  vanitatem  suam, 
pcrseverautes  «  in  idipsum  »  vanitatis,  id  est  deva- 


destituamur  auxilio,  «  ct  maceriai  depuIsoQ,  »  quiu  j)  nitutead  vanitatem  tendentes.  Vel  mendaces  in  star 


sicut  maceria  in  seipsa  fragiiis  est,  quia  sine  cos- 
mento  est,  si  depulsaest,  prorsusin  ruinam  immi- 
net,  sic  nos  putatis  esse  sine  omni  coiligalionc  ct 
pronos  funditus  ad  ruinam. 

Nosenfm  non  sumus  inclinatus  paries,  vel  muce- 
ria.  «  Vcrumtamen  »  non  ideo  ccssant  muli^scd  po- 
tius  «  cogitaverunt  rcpoilerc  »  a  me^  id  cst  aufcrro 
mihi  «  prctium  mcum,  »  id  ost  Deum,quem  ego  so- 
lum  pcto.  Alia  trunslutio  habct,  honorera  meum  : 
sed  tamen  ego  semper  «  cucurri  »  pcr  militiam,ot 
viam  istam  propositam  intloxibiiis  «  in  siti,  » id  est 
salutis  eorum^  quia  cam  multum  sitiebam. 


teris  sunt^  in  iibra  Justitias,  quia  se  tales  ostendunt, 
quasi  omnia  pondorcnt  (equc,  id  ost  in  omnibus 
ffiquitatcm  eustodiunt,  sed  quia  alii  sunt  interius, 
quam  so  simulent  extorius,  veluti  barbati,  ad  hoo 
ut  ipsi  alios  de  vanitate  decipiant,  scilicet,  pcr  va- 
nitutem  suam  ducendo  eos  in  idipsum  vanitatis,  ut 
secum  cos  malos  constituant. 

Vos  fliii  hominum  estis  ita  vani,seddimittitevani- 
tatem  vestrum,ct  hoc  cst:  «  Nolite  spcrare  iu  iniqui- 
tate,»  et  hanc  iniquitatem  per  partes  exsequitur^et 
ctiam  si  puuperos  ostis,  «  uolite  concupiscere  rapi- 
nas  »  nec  divitias  diligatis,  et  hoc  est :  «  divitis  ai 


401 


EXPLANATIO  IK  PSALMOS. 


402 


adluant^nolite  cor  apponere. »  Non  prohibet  habere  Ji 
divitias,  sed  non  amare  :  potest  enim  baborc  eas, 
qui  convenienter  distribuit. 

Somcl  ideo  nolite  hasc  mala  faccre,  quia  Deus 
habet  potestatem  puniendi  malos,  et  remunerandi 
bonos,  et  hoc  est :  m  quia  potestas  Dei  est  >  ad  pu- 
niendoB  malos,  «  ettibi,Domine,misoricordia  »  qua 
justos  remuneres  :  et  hoc  ostendit  per  effectus  : 
Vere  est  tibi  potestas  et  misericordia, «  quia  tu 
reddes  unicuique  Juxta  opera  sua  »  ot  quasi  aliquis 
qujBret.  Tu  modo  scis  in  Deo  csso  misericordiam  et 
potestatem?  dicit  se  hoc  ex  ipsius  Dei  consilio  co- 
gnovisse,  dicens  :  «  Deus  locutus  »  scilicet  omnia 
crcansylocutus  est  nobis^  dicolocutus  ost  •  scmol, » 
id  esi  immutabiliter  omnia  creavit,  et  ego  transi- 
UenSyraptus  ad  consilium  ejus,ibi «  audivi,  »  id  est  w> 
iniellexi  «  hffic  duo,  »  scilicet  quia  misoricordia  et 
potestas  est  ibi,  etc. 

IN  PSALMUM  LXIL 

TrruLUS.  /n  finem  psalmus  David,  cum  esset  in 

deserto  Idumxx. 

«  Dcus,  Deus  meus.  »  David  historialiter  fugiens 
SaQlem,venit  in  desertum  Idum(Bffi,intcllexitquein 
haofigura  Ecclesiam  positam  in  dcserto  hujus  vitffi, 
ubinihilesty  nisiterrenitasyde  quo  significato  can- 
Uvithanc  psalmum.  Psalmus  iste  convcnit  David 
prophetffi  cum  omnibu8justis,cumipsaEcclesiaest 
in  deserto  Idumffio,  id  est  h^jus  vitffi.  Modus  est  : 
In  prima  parte  ostendit  se  admonitam  per  dosertum 
h^jos  vitffi,  ad  Deum  omni  desiderio  festinare.  In 
secnnda  parte,  quffi  incipit :  Si  memor  fui  tui :  os-  C 
tendit  securitatem  in  hoo  deserto  per  ipsum  Deum. 
Intentio,  ut  solum  Deum  eligant  admonere. 

Voz  Ecclesie  totius,  sio  dicentis  :  Ego  posita  «<  in 
terra  deserta,  invia  et  inaquosa,  vigilo,  »  id  est, 
ooiQi  studio  dimitto  mala,et  faoio  bona  ad  te  ha- 
hendam,  et  boo  «<  de  luce,  »  id  est,  ex  quo  habui 
cogoitionem  tui,quffi  est  causa  vigiliffi  me»  et  in  hac 
iooe  maxime  possumus  intelligere  illuminationem 
per  resurreotionem.  Ad  te  dico  o  «  Deus  »  creator 
oamiam,  et  «  Deus  meus  »  ex  magna  familiaritate.  . 
Cam  bis  ponit»  Deus,  ostendit  se  habere  magnum  ad 
Deom  desiderium. 

«  Sitivit.»  Ideovigilo,quia  «  anima  mea  »  hic  affecta 
multis  desideriis,  sicut  ira,et  aliis  similibus,  «  siti- 
vit  in  te  »  venire  fontem  vivum,in  quoinvcniet  pie-  j) 
nam  refectionem,et  v  caro  mea  »  sitivit  hoc  idcm 
« tibi,»  id  est  ad  laudem  tuam  :  ct  hoc  «  multiplici- 
ter,  M  id  est  multo  amplioribus  causis^quam  anima, 
snbjacet  enim  amplioribus  miscriis,  scilicet,  fami, 
fiiti,  frigori  et  aliis  higusmodi. 

«  In  terra.  »  Propter  hoc  ad  te  sitivi,  quia  sum 
« in  terra,  »  id  est  in  sfficulo,  terra  dico  «  dcserla  » 
qQantumad  se,omni  bono,  «  invia  ct  inaquosa  »  ex 
senullomodo  irrigata,  ut  sit  habilis  ad  fructum 
ferendum,  et  ideo  «  apparui  tibi, »  id  cst  talem  me 
paravi,  quem  tu  debes  respicere,  pcr  hoc  scilicet| 
laod  som  «  in  sancto  •  proposito, «  utviderem  » in 


patria  «  virtutem  tuam  et  gloriam  tuam  »  id  est 
Christum  Filium  tuum,  qui  est  virtus  et  sapientia 
Patris. 

«  Quoniam.  »  Quam  veritatem  debeo  quffirere 
«  quoniam  misericordia  tua  mclior  est  »  non  dico 
super  unam  vitam, «  sed  super  vitas, »  non  tantum 
super  vitam  pauperis,Bed  etiam  super  vitam  divitis, 
et  non  tantum  supor  eam  si  brevis  est^  sed  etiam 
quantumcunque  longissima,  ct  Ideo  «  labia  mea 
laudabunt  te.  » 

Et  sicut  iaudaho  tc  voce,  c  sic  benedicam  te  in 
vita  mea,  »  id  est  in  opcribus  meis,  et  «  in  nomine 
tuo,  «  id  cst  in  honore  tuo  ompliando,  «  lovabo 
manuB  meas  »  exteriores  et  interiores :  exteriores 
onim  signum  sunt  interiorum. 

«  Sicut.  »  Facio  quantum  possum,  et  utinam  plus 
posscm  :  sic  «  repleatur  anima  mea,  sicut  adipe  :  » 
non  adipe  carnali,  sed  significatio  adipis  :  «  et  » 
sicut »  pinguedine,»  id  est  non  pinguedine  corporali 
scd  significatio  pingucdinis.  Adeps  proprie  pinguedo 
interior  cst,  quffi  est  citra  viialia,  ut  reticulum,et 
cffitera,pingucdoqua3  est  in  mombris  exterioribus, 
ut  in  pectore,  quffi  cremabantur  Deo  in  sacrificiis 
votcris  legis.  Per  adipcm  signincamus  scientiam 
boni  et  mali,  quffi  est  in  f^nima,  qua  optat  repleri 
fidelis  anima,  ut  digne  possit  laudare  Deum,  non 
enim  placerct  doo  macra  anima,  siout  neo  macra 
caro  dicebatur  placere.  Per  pinguedinem  accipimus 
alacritatem  ipsius  animffi,  qus  faoit  corpus  alacriter 
bone  operari  :  «  et  »  tuno  «  laudabit  te  os  meum 
labiis  exsultationis,  »  id  est  voce  exsultanti.  Alia 
translatio  habet,  «  labia  mea  laudabunt  nomen 
tuum.  » 

w  Si  memor  fui.  »  Incipit  secunda  pars.  Gonti- 
nuatio :  Laudabit  te  os  meum,quia  tu  fuisti  et  eris 
adjutor  meus,  et  te  a^Jutore,  fuit  memor  tui  in  pro- 
speritate,  ot  hoc  est :  «  si  memor  fui  tui  super  stra- 
tum  meum  »  id  est  in  prosperitate,  quffi  est  quasi 
stratum  et  suavis  lectus,  quia  faoit  homines  in  se 
dormire  et  sibi  adhffirere,  et  si  ibi  fui  tui  memor, 
cum  illa  prosperitas  me  excfficaret,  tunc  «meditabor 
in  te^»  id  est  assidue  memor  ero  tui  existens  •  in 
matutinis,  id  ost  illuminationibus,  quas  mihi  con- 
feres,  quod  matutinum  ego  habeo,  «  quia  Aiisti 
adjutor  meus. »  Ecco  Jam  ostendit  Ecclesia  se  esse 
securam  in  deserto,  per  acyutorium  Dei. 

Ei  ideoquia  fuisti  adjutor,  «  exsultabo»  ego  «in 
velamento, »  id  est  in  refrigcrio  «  alarum  tuarum, » 
id  est  quod  mihi  facient  alffi  tuffi.  Ideo  exsultabo,quia 
«  anima  mea  adhfcsit  »  tibi  omni  voto  et  afTectione 
le  solum  expctcns,  non  ita  ut  prfficcdat  tc  veluti 
l^ctrus,  cum  dixit  Domino  :  Propitius  esto  tibi,  Do- 
niinc,  ne  fiat  istud  tibi,dixit  ei  Dominus  :  «  Vade 
retro,Satanas  (Malth,yi\  Marc.  viii,) »  sed  ita,ut8it 
«  post  te  » id  estut  te  sequatur  assidue,et  quia  sic 
adhffisit,  ideo  «  dextcra  tua,  id  est  propitiatio  tua, 
vel  iilius  tuus  «  me  suscepit  in  magnam  dignita- 
tem,  a  dejectione,  in  qua  eram  propter  peccata. 

Ego  Ecclesia  ita  sum  suscepta  « ipsi  vero,»  id  est 


403 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS.  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


404 


mali  illi  et  e8t(ipsi)  positum  ad  signiOcantiam, «  quse- 
sierunt  »  pcrdere  «  animum  mcam,  »  sed  hoc  «  in 
vanum  »  quianihil  profucrunt,sed  potius  sibi  nocue- 
runt,  quia  per  hoc  « in  inferiora  tcrrae  introibunt,  » 
scilicet,  in  infernum,  sicut  Dathan  et  Abiron  viri 
absorpti  sunt  (Num.  xvi),  «  et  tradcntur  in  manus 
gladiiy »  id  est  in  potestatem  vindicta;,  et  «  erunt 
partes  vulpium,  »  id  est  d^emonum,  qui  assimilan- 
tup  vulpibus  propter  dolum.  Vel «  erunt  partes  vul- 
pium,  »  id  est  dolosorum,  scilicet,  erunt  de  nu- 
mero  eorum. 

Dli  ita  damnabuntur, «  rex  vero  »  nostcr  cum  suis 
c(  Iffitabitur  in  Deo  »  securus  dc  sctcrno  bono,  et 
«  omnes  qui  jurant  in  eo, »  id  est  qui  firmissimum 
sibi  promittunt  et  persolvunt  obsequium,  «  lauda- 
buntur, »  id  est  laudabiles  erunt  apud  omnes,  ideo 
«  quia  08  loquentium  »  contra  eos  in  hac  vita 
<c  iniqua,  obatructum  est  »  quiajam  nihil  potuerunt 
loqui. 

IN  PSALMUM  LXHL 
TiTULUS.  In  finem  psalmus  David. 

«  Exaudi,  Deus, orationem  meam.»  Iste  psalmus 
convenit  David,  id  est  Christo,  qui  hio  loquitur  : 
dirigons  in  finem.  Christus  est  materia  passus  ct 
gloriflcatus  :  broviter  enim  tangit  do  passionc  et 
glorifloatione.  Modus  :  In  prima  parte  describit  ma- 
litiam  Judffiorum,  et  orat  liberari  ab  eis,  et  afllrmat 
quod  liborabitur.  In  secunda  parte,  qu®  incipit  : 
Sagitta3  parvulorum,  ponit  irrisioncm  stultitioj  co- 
rum.  Intentio  est^  admonere  Judaeos,  ut  cessent  a 
nequitia,et  sicut  in  cneteris  p8almis,ubi  de  passione 
agit,  ab  oratione  incipit,  sic  hic  cum  dicit : 

ic  Exaudi,  Deus,  orationcm  meam  »  de  bonisobti- 
nendis,  et »  cum  »  ego  «  deprocor,  cripo  animam 
meam.  »  Non  dico  a  timore  mortis,  sed  a  «  timore 
inimici^  »  id  est,  ita  libera  me,  no  ego  ccdam  ini- 
miois  propter  timorem. 

cc  Protexisti  me  a  convontu  malignantium  »  ot 
certus  sum  quod  eripies,  quia  «  protcxisti  mc  a 
conventu  maligantium  »  id  est  a  collectione  do  me 
male  cogitantium, «  et  ctiam  a  multitudine  operan- 
tium  iniquitatom  »  id  est  qui  mihi  mala  actualiter 
inferunt. 

cc  Quia.  »  Enumerat  nequitias  Judffiorum.  Beno 
dico,  operantium  iniquitatem,  «  quia  »  ipso  «  exa- 
cuerunt  ut  gladium  linguas  suas  »  quia  sicut  gla- 
dius  acuitur  ut  magis  incidat,  ita  acutissime  cogita- 
bant  quid  pejus  possent  dicere  in  eum,  ut  cum 
dicerent  :  Crucifige  eum,  et  alia  manifesta.  Et » in- 
tenderunt  arcum, »  id  cst  dolos  «  paraverunt, »  sci- 
licet  «  rem  amaram  »  ut  cum^quscsierunt  quomodo 
a  discipulo  traderetur,  et  ab  ipsis  crucifigeretur  Ro- 
manis,  cum  a  judice  Romano  daranarclur,  ad  hoc 
scilicct  intenderunt  v  ut  sagittent,  k  id  cst  interfi- 
ciant  «  immaculatum  »  id  est  meipsum,  qui  sine 
omni  labe  pcccati  cram,ek  hoc  « in  occultis  »  quan- 
tum  ad  cogitationem  eorum. 

«  Subito.  »  Intcndunt  ut  sagittent^  «  et  sagitta- 
bunt  6um  »  quem  volunt,  scilicet  me  «  subito,  » 


A  id  est  occuUe,  me  scilicet.  nesciente,  quantum  ad 
stultam  opinionem  eorum  «  et  »  me  mortuo  «  non 
timcbunt  »  poenam  pro  nequitia  illa,  et  ccrtum  est 
quod  sagittabunt,  quia  «  firmaverunt  sibi,  »  id  est 
apud  se  «  sermonem  nequam  »  de  morte  mea :  ut 
cum  prophetans  Caiphas,  dixit :  «  Expedit  ut  unus 
moriatur  homo  pro  populo  (Joan,  xi).  » 

«  Narraverunt.  »  Firmaverunt  sibi  sermonem 
ncquam,  et  postea  «  narraverunt, »  id  est  apud  se 
pertractaverunt  «  ut  absconderent  laqueos,  »  ut 
cum  fecerunt  eum  a  discipulo  tradi,  et  a  Pilato 
judicari  et  similia  :  «  et  postea  «  dixerunt  »  apud 
seipsos  ;  Quam  bene  excogitavimus,  « quis  videbit  > 
laqueos  «  istos?  » 
«  Scrutati  sunt, » id  est  multo  studio  inquisierunt 

H  «  iniquitates  »  ut  quomodo  possent  me  in  morte 
detinere,  scd  ipsi  «  scrutantes  »  non  semel,  sed 
«  scrutinio,  »  id  est  assidua  inquisitione  u  defe- 
cerunt,  »  quia  non  potuerunt  me  in  morte  deti- 
nere. 

«  Acccdct.  »  Isti  qui  mala  quaerebant,  defecerunt, 
scd  homo  rationalis,  scilicet  «  accedet  ad  cor 
altum^  «  id  est  ut  cor  suum  erigat  ad  intelligenda 
alta,  scilicct,  consilium  Dci.  Vcl  cor  Dei  dicamus, 
scilicct,  accedct  homo  ut  intelligat  cor  Dei^  id  est 
ejus  sccrctum  consilium.  Accedet  proprie  dicit, 
quia  nullus  plene  consilium  Dei  cognoscet.  «  Acce- 
dct  »  dico,  «  et  cxaltabitur  »  apud  eum  c<  Deus,  » 
non  quod  Dcus,  quantum  ad  ipsum  est,possit  unquam 
exaltari,  scd  quantum  ad  cum,  apud  quem  major 
cognitio  de  Deo  habetur.  Vcl  alitcr :  Ipsi  defecerunt, 

C  scd  tamcn  homo  ille  stultus  acccdet  ad  cor  altum, 
scilicet  ut  impleat  altum  consilium  Dei  ut  me  inter- 
flciat,  sed  Dcus  exaltabitur,  me  resuscitando.  Potest 
ita  legi^  ct  cor  altum,  quamvis  sancti  patres  non 
ponunt,  sic  ipsi  quasrunt  mortem  meam,  ac  si  ego 
invitus  sustinercm,  sed  dominicus  homo  accedet 
voluntarie,  et  cor  altum,  id  est  dispositio  Dei^  erit 
cum  eo,  et  exaltabitur  Deus. 

«  SagittiB. » Incipit  de  secunda  parte.  Benedico  de- 
fecerunt,quia  «  plagse  corum,»  id  estmala  que  mibi 
infcrunt, «  suntfactffisicutsagittffiparvulorumyMquia 
sicut  sagittse  parvulorum  non  nocent,sic  nec  mala 
quffi  mihi  faciunt :  «  et  lingus  eorum  sunt  Infirma- 
tffi,  »  quia  cum  ante  resurrectionem  superbe  contra 
Christum  Ioqucrentur,post  resurrectionem  non  tam 

D  proterve  locuti  sunt,  et  hoc  «  contra  eos, »  id  est  ad 
dedecus  eorum,cum  ita  ostenditeos  defecisse  plane, 
suam  rcsurrcctionem  nobis  innuit. 

Conturbati  sunt.  Mali  sic  defecerunt,et  tunc  «  sunt 
conturbati  »  ad  fidcm  suscipiendam  «  omnes  qui 
videbant  eos  »  scilicct  aliqui  dc  omni  genere  :  «  et 
timuit  omnis  homo,»  sic  conturbatus  timuit  pcenam 
pro  peccatis. 

Et  illi  tales  «i  annuntiaverunt  opcraDei  »  incama- 
tionem,  nativitatem,  passioncm,  resurrcctionem  et 
similia  «  et  »  illa  «  facta  ejus  »  Dei,  tandem  «  intel- 
lexerunt :  »  et  hic  notatur,  quod  prius  mysterium 
Dei  diu  tractetur  quam  inteUigatur,  ubi  dicit  alios 


405 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


406 


considerantes  malitiam  eorum  coQversos,  ostendit  A 
magnam  glorificationem  Ghristi. 

c  Lstabitur.  •  Dixi  conturbati  sunl,  et  dc  hac 
conturbatione  •  l^etabitur  •  omnis  « justus  •  non  in 
se,  sed  t  in  Domino,  et  sperabit  in  eo  •  vitam  actcr- 
nam  : «  et  laudabuntur,»  id  est,  laudabiles  uppare- 
bunt  t  omnes  recti  corde..» 

IN  PSALMUM  LXIV. 

TiruLUS.  M  ftnem  pscUmtu  David.  Caniicum  Aggxi 
et  Jeremia^  et  Ezechielis,  de  verbo  peregrinationis^ 
et  de  popuh  transmigratiotiiSy  cum  inciperent  pro^ 
ficisci, 

t  Te  decet.  •  Jeremias  prophctavit  JudoDis,  quod 
propter  peccatum  captivarentur,ct  tandem  in  terram 
unde  exirent,  reverterentur.  Aggo^us  vcro  non  pro- 
phetavit  captivitatem,  sed  successit  Jcremiac,  qui  |> 
mortuus  fuit,  dum  essent  Judo^i  in  captivitate,  et 
ipse  Aggsus  prophetavit  reditum,  ct  fuit  in  reditu, 
qui  mortuo  Nabuchodonosor  successit  alius  rex,  qui 
timens  Deum  dimisit  populum.  Per  hanc  captivita- 
tem  intellexerunt  ipsi  captivitatem  humani  gcneris, 
in  qua  tenentur  in  Babylone,  id  est,  in  confusione 
peccatorum.Per  reditumvero  illorum,inteUexcrunt 
reditum  nostrum  in  terram  promissiouis,  id  est,  in 
supemam  Jerusalem.  Titulus  sic  cxponitur :  Psal- 
mus  iste  convenit  prophetse  et  aliis  redeuntibus ;  qui 
psalmus  est  canticum  Jeremioe  ct  Aggaei,  quia  ex- 
ponit  nobis  illud,  unde  maximc.exsultavcrunt  Jero-^ 
mias  et  Aggaeus,  sive  Zacharias,  et  cictari  qui  hoc 
inteiierant»  scilicet,  reditum  humani  generis  ad  su- 
pemam  Hieru8alem»aquaexulavcrant  perprimi  pa- 
rentis  inobedientiam,  canticum  dc  verbo,  id  cst,  de  C 
exsttltatione  peregrinationis^  id  est,  pcregrinorum  : 
YfMrbo  exsultationis  dico,  tunc  habito,  cum  illi  inci- 
perent  proficisci,  id  est  reverti,  Christo  duce,  ad 
superoam  Hierusedem.Vel  de  verbo,  quod  fuit  causa 
peregrinationis,  quo  diabolus  et  Eva  Ad(e  persuase- 
runt  :  secundum  hoc  habitum  cum  illi  inciperent 
proficisci,  id  est,  reverti  ad  supernam  Ilierusalem. 
Yel  de  populo  transmigrationis,  id  cst,  qui  transmi- 
graverat  a  perfectione,  in  qua  crcatus  erat,  ad 
Babyloniam;  id  est,  ad  coniusionem  peccatorum 
canticum  dico  tunc  habitum  de  populo,  cum  ipse 
pppulus  inciperet  proflcisci,  id  est,  ad  antiquam 
dignitatem  reverti.  Materia  sunt  ipsi  revertentes, 
qui  hic  loquuntur.  Modus :  In  prima  parte  ipsi  rever- 
tentes  cum  sua  prius  cxsultationc  liberatoris  laudem  d 
describunt.  In  secunda  parte  potentiam  reductoris, 
quae  incipit  :  spes  omnium  finium  tcrra^.  Intcntio 
est  nos  admonere,  ne  desperemus  dc  saluto,  contra 
sententiam  philosophorum,  quibus  ccrtum  crat, 
post  mortem  ffiternum  habcrcsupplicium  apud  in- 
feros.  Et  ipsi  revertentcs,  ex  sua  reversione  exsul- 
tantes,  dicunt  : 

«  0  Deus  »  qui  noster  redemptor  es, «  te  dccet  » 
non  lapides,  non  idola, « hymlius  »  non  in  Babylone, 
id  est  in  confusionc  peccatorum,  quia  non  est  spe- 
ciosa  laus  in  ore  peccatoris  [EccL  xv),  scd  « in  Sion  m, 
id  esty  in  Ecclesia,  quae  te  speculatur  :  c  et  tibi  red« 


detur  votum, » id  est,  laus « in  •  superna  t  Jerusa- 
leni,  »  ubi  est  plcna  visio  pacis. 

Et  quia  tibi  rcddctur  votum,  crgo  o  Deus  «  exaudi 
orationem  mcam  »  ut  possim  ad  tc  pervcnire  :  et 
ncccsse  est  ut  cxaudias,  quia  non  solo)  anim®,  sed 
«  oumis  caro  ad  te  venict  *  in  judicio.  Hic  propheta 
aperte  rcsurrectioncm  annuntiat. 

Et  necesse  est  ut  exaudias,  quia  «  verba  iniquo- 
rum,  •  id  cst,  diaboli  et  Eva3,  qui  pcrsuaserunt  Adee, 
«  praevaluerunt  super  nos  »  quia  nos  in  peccatum 
demerserunt «  et  •  tamen  o  tu  •  Domine  «  propitia- 
beris  impietatibus  nostris  •  condonando  eas* 

«  Bcatus  qucm  clcgisti.»  Dico  tu  propitiaberis,  et 
ille  «  beatus  •  crit  «  quem  tu  clegisti,  •  id  est,  a 
massa  pcccatorum  separasti,  convertcndo  ad  fidem : 
«  et  assumpsisti  »  ad  dignitatem,  ideo  beatus,  quia 
«  inhabitabit  in  atriis  tuis,  »  id  est  in  ccolesti 
Ilierusolcm,  quam  dicit  atria,  propter  amplitudi- 
nem. 

Idco  quoque  bcatus  «  quia  rcplebitur  in  bonis,  • 
id  cst,  spiritualibus  bonis «  domus  tuaBy^  id  est^  pr»- 
sentis  Ecclesi/B,  sed  quia  propheta  universa  intelligit 
de  illis,  idco  dicit :  «  rcplcbimur  in  bonis  «  quia 
«  templum  tuum  •  scilicct  domus  illa  «  sanctum 
est,»  id  cst,  multam  habct  sanctitatem,  et  illud  tem- 
plum  cst  «  mirabile  in  equitate  •  quia  nulli  facit 
nisi  iequa. 

Quibus  bonis,  ut  possimus  replerii  «  exaudi  nos, 
Deus  salutaris  nostcr.  •  Hic  incipit  de  secunda 
partc.  Et  bcnc  potcs  cxaudire,tu  qui  es  «  spes  om- 
nium  flnium  terra:  •^  id  est,  hominum  positorum 
in  solida  terra  «  ct  in  mari  longe, »  id  est  in  remo- 
tissimis  insulis. 

Et  per  hoc  es  spes  earum,quia  tu  es  «  praparans  » 
doctrina  et  inspiratione  «  montes,  •  id  est  apostolos 
«  in  virtute  tua,»  id  est,  in  constantia  illis  data,  et 
beno  potes  prajparare,  qui  tu  es  «  accinctus  poten- 
tia  •  divinitatis,  qus  non  cst  longe  a  te,  sed  (ibi 
adhoiret,  «  qui  •  pcr  illos  montes  «  conturbas  pro- 
fundum  maris,^  id  cst^  qui  sunt  in  profunda  immu- 
tabilitate  hujus  mundi,  et  conturbas  «  sonum,  •  id 
est,  sonantes  contradictione  •  fluctuum  C|jus  •  ma« 
ris,  id  est  fluctuantes  persecutiono. 

Dico  conturba  sprofondum,  scilicet «  gentes  tur- 
babuntur  •  ad  poBnitentiam  «  et  timebunt  •  poDuam 
pro  peccatis  «  qui  habitant  terminos  f  terre  et  hoc 
«  a  signis  tnis,^  id  est,  per  miracula  tua «  et  delecta- 
bib, »  id  esty  dclectabiles  tibi  facies  «  exitus  matu- 
tini  ct  vcspcrffi, »  id  est  exeuntes  de  adversitate, 
scilicct  non  curantes  vcl  prospera  vel  adversa. 

Item  pcr  hoc  turbabuntur  gentes,  quia  «  visitasti 
tcrram  •  sic  «  ct  incbriosti  eam  •  Spiritu  sancto, 
«  multiplicasti  locuplctarc  cam^»  scilicct,  locupleta- 
tioncm  illius  multis  ampliasti  modis. 

Et  benc  potuisti  incbriare,  quia  «  flumen  Dei  •,  id 
cst,  miscricordia  ejus  «  cst  repletum  aquis^»  id  est 
donis^  qua3  lavant  sicut  aqua,  et  non  tontum  inebria- 
sti,  sed  etiam  «  parasti  cibum  illorum^^  id  est  corpus 
tuum.  Benc  dico  tu  parasti, «  quoniam  prceparatio 


407 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


40B 


t  ojus  •  cibi  «  est  iia, » id  cst^  per  te  solum  pbtest  A  ^is  certum  indicium  sujb  resurrectionis.  In  sccunda 


parari. 

Et  tUy  Domineyt  rivos  ejus  »  fluminis,  id  cst  san- 
ctos  apostoloSy  qui  dicuntur  rivi  flnminis,  qui  a 
misericordia  Dei  fluunt,  et  alios  portare  possunt, 
illos  •  inebria,  •  id  est,  abundare  facias  donis  Spi- 
rituB  sanctif  ■  genimina  ojus  »  fluminis,  id  est,  qui 
sunt  generati  a  misericordia  Doi, «  multiplica  »  in 
numero  ct  virtutibus,  «  germinans,  •  id  ost,  rudis, 
de  quo  alia  translatio  dicit,  qui  oritur, «  Istabitur 
in  Btillicidiis  ejus  •  fluminus,  scilicet,  guttis  miso- 
ricordio  Dei,  de  quibus  dioit  Apostolus  :«  Lao  dedi 
vobuB  potum,  non  esoam  (/  Cor.  iii).  • 

c  Benedioes.  ■  Quid  per  singula  curram?  Tu,  Do- 
mine,  «beiedices,»  id  CBt,  dabis  benedictionem,  id 


parte  monet  nos  intelligere  ea  quffi  Deus  fecit  anti- 
quis  patribus,  in  se  completa  esse,  quae  incipit :  Ve- 
nite  ot  videte  opera.  In  tertiaparte  monet  nos  patien- 
ter  ferre  tribulationes,  quas  Deus  infert  ad  purgatio- 
nem  et  probationem,quia  tandem  nos  dooet  Deus  in 
refrigerium,  qu«  incipit :  «  Benedioite  gentes. »  In 
quarta  parte  monet  nos  exemplo  suo  esse  securos  de 
ezaudiUone,  qn®  incipit  :  Venite,  audite.  Intendit 
gontes  spiritualiter  amovere  a  desperalione,  et  cer- 
tos  facere  de  resurrectione. 

Prffividens  propbeta  Cbristi  resurrectionem,  ad- 
raonet  gentee  inde  exsultare,  dicens : « OmniB  torra,» 
id  est^gentcB  de  quacunque  terra  «  jubilate  Deo,  i 
id  est,  tantam  Istitiam  mente  concipite,  ad  quam 


est  incrementum  Justitis  in  hac  vita  •  coronae, » id  p  cxprimendam  nul]avoxsufficiat,etcpsalmumdicite 


OBt»  gloriffi  :  corons  dico,  id  ost,  ipsis  bominibus, 
qui  sunt  corona  acquisiti  in  gloria, «  anni  benigni- 
tate  tua9, » id  est,  temporis,  in  quo  apparuit  beni- 
gnitaa  tua,  ecilicet,  in  tempore  gratiffi.  Gum  dicit 
coronam,  signifioat  oos  esse  collootos  do  omni  cir- 
ouitu  terre  «  et  campi  tui, »  id  est  illi  boni  viri, 
qui  conBistunt  in  squalitate, «  replebuntur  uber- 
tate  •  spiritualium  donorum. 

Et «  Bpeciosa  dcBorti  ■,  id  est,  gentile3,qui  prius 
erant  desertum,  modo  facti  sunt  speciosi, «  pingues- 
cent »  abundantia  grati®  «et  colles  •,  id  est,  altiorca 
viri,  sicut  martyres, «  accingentur  exsultatione  • 
gratiffi  Bibi  ooUat». 

Et  ■  arietes  ovium  ■,  id  est,  saccrdotes,  ductores 
ovium,vel  gregem  •  eunt  induti »  bcnediotioue  Doi, 


nomini  ojus  »  beno  operando,  et  non  tantum  bene 
operamini,  scd  «  etiam  date  gloriam, » id  est,  aliis 
annuntiate  eum  esse  gloriosiim,  non  laudem  noB- 
tram,  scd  laudem  ipsius,  et  hoc  ost  :«  laudi  cgus.i 
Unde  Apostolus  :  «  Qui  gloriatur^  in  Domino  glo- 
rietur  (//  Cor.  x).  » 

Dico  date,  et  hoo  non  tantum  facite,  sed  c  dioite 
Deo  »  et  hoc  dicere  est,  cordcy  voce  et  opere  :  istud 
scilicot  dicite  Deo :  0  •  Domine,  quam  terribilia  sunt 
opera  tua  »  quod  oum  Deus  esses,  factus  es  homo, 
passus,  et  mortuus,  et  resurrexisti,  et  h»c  omnia 
tarribilia  sunt  impiis  :  et,  quam  terribilia,  id  est, 
valde  terribilia,  quia  nemo  valet  inde  modum  cond- 
pero^  et  quamvis  sint  ita  terribilia,  tamen  •  inimiei 
tui,»  id  est  Judsi, «  mentientur  »  negando  te  Filium 


id  est  ornati  multie  virtutibus, «  ot  valles^»  id  ost,  G  Dei,  etc,  et  hoc  «  tibi  »  ad  honorem  tuum,  quia 


illi  inferiores  c  abundant  frumento,  •  id  est  bonis 
operibuB,  •  olamabunt »  etiam  ad  Dominum  semper 
et  Don  diBCordantee, «  etenim  hymnum  dicent  ■  : 
quia  omnes  bene  operando  Dcum  gloriflcant. 

IN  PSALMUM  LXV. 
TiTULUS.  /n  (inefn  canticum  psalmi  resurrectionis. 

c  Jubilate  Deo  omnis  terra.  •  Psalmus  isto  con- 
venit  David  drophets,  qui  et  hic  loquitur,  dirigens 
in  flnem,  qui  dicitur  canticum  psalmi.  Propterea 
dicitur  pscdmuB,  quia  admonot  nos  ad  bonam  ope- 
rationem,  soilicet,  proposita  resurrectione  Christi, 
monet  bene  operari^ut  et  nos  ad  eamdem  veniamus. 
Canticum  ideo  dicitur,  quia  proponit  nobis  rem, 


quanto  magis  de  Deo  mentiebantur,  tanto  ipse  glo- 
riosior  apparebat,  quia  per  improperia  Judoorum 
crevit  nomen  Christi,  et  hoc  non  tantum  quando 
virtus  ejus  non  apparebat,  sed  « in  multitudine  vir- 
tutis  tuffi^ »  id  est  quando  virtus  tua  potior  appa- 
rebit^  sicut  in  resurrectione  negaverunt  eum  resur- 
rexisse,  dicentes  a  discipulis  sublatum  esBe,  et  etiam 
cum  dicerent :« In  Beelzebub  principe  daBmoniorum 
cgicit  dffimonia  (Luc.  xi).  • 

Inlmici  mentiontur  de  te,  sed  loco  eorum  «  omnis 
terra, » id  est,  omnes  gentcs,  c  adoret  te  et  psallat 
tibi,  •  id  est,  bene  operetur  ad  honorem  tuum :  et 
aiiis  «  psalmum  dicat,»  id  est,  prsdicct  suam  ope- 
rationem,  ut  sui  oxemplo  alii  operentur,  et  hoc  non 
unde  maxime  nobis  sit  exsultandum,Bcilicet,  rosur-  D  ^^^^  ^^^  *  nomini  tuo  »^  id  est,  ad  honorem  tuum. 


rcctioncm  Ghristi :  quia  nos  quoquo  rcddit  do  nostra 
resurrcctionc  sccuros.  Quam  resurrectionem  prajvi- 
dens  Esdras  propheta  in  Spiritu  sancto,  sic  intitula- 
vit  hunc  psalmum,  canticum  psalmi  resurrcctionis. 
id  cst,  agens  de  resurreclionc.  Hujusmodi  titulus 
procedit  ex  flgura  illius,  ubi  de  recitatione  psalmo< 
rum  proscedebat  psalmus  in  mclodia  chordarum, 
quaj  melodia,  significabat  cxsultationcm.  Non  enim 
Bufficiebat  eis  sola  voco  cantarc,  scd  exsultationcm 
suam  viva  voce  exprimcre.  Materia  est  rcsurrcctio 
Christi.  Modus :  In  prima  parte  omncs  gentes  mo- 
net,  exsultarc  de  illa  resurrectione,  quas  proBponitur 


« Vcnite.»  Pars  secunda.  Dico  terribilia  sunt  opera 
tua,  qu{B  opera  ut  intelligatis,  «  venite  •  per  fidem 
vos  gcntes  loginqusc  a  flde,  «  et  videte,  »  id  est, 
intelligite  «  opera  Dei  »  qum  ipse  fecit  antiquis 
patribus,  in  vobis  esse  completa  :  qui  Deus  est 
«  terribilis  :» vel  Dei  tcrrebilis  « in  consiliis»  habi- 
tis,  et  impensis  «  supcr  filios  hominum.»  Super  ideo 
dicit,  quia  dc  supernis  vencrunt  consilia  illa,  quibus 
liberati  sunt  fllii  hominum.  Gonsilia  isia  fuerunt, 
quibus  Deus  cxcfficavit  Judseos,  ut  plenitudo  gen- 
tium  intraret. 

Ecce  opcra.  «  Qui  »  Dominus  «  convertit  mare  • 


409 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


410 


Jttdois  Yenientibus  «  in  aridam,  id  osi,  in  solidam 

terram :  etiataoonversio  compIetaeBtinbaptismate. 

Gonvertitur  enim  mare,  id  est  homines  amari,  et 

fluctuantes  in  amaritudine  hujus  mundi^peraquas 

baptismiyin  aridam,  cum  omnis  amaritudo  poccati 

abluitur.  Arida  terra  restituta  est,  quando  Ecclesia 

fuit  in  fide  a8sumpta,et((  pertransierunt  in  flumine 

pede.»Perduxit  eos  Dominus  pode  sicco  in  flumine 

Jordanis  :  hoc  quoque  in  gentibus  complotum  est» 

quiB  fluvium  higus  vits  transeunt  impolluta  aiTe- 

ctione.  Quod  dicit»  pertransibunt,rospicit  ad  signi- 

fioatum,  et  «  ibi»  »  id  est,  in  operibuSySicut  imple- 

tum  est  in  nobis,  «  la)tabimur,  >»  et  quia  de  eorum 

numero  se  soiebat,  in  quibus  haDC  implerentur,  di- 

cii,  latabimur  :.«  in  ipso  »  non  in  nobis. 

M  In  ipsOyMin  quo  quidem  lcetandum  est  quia  ipse 
esi  «  qui  dominatur  >»  omnibuSy  ot  hoc  «<  in  virtute 
sua,  »  id  esty  propria,  «  in  (Bternum>»quia  si  caQteri 
dominantur»  hoc  noque  est  por  suam  virtutem,sed 
per  Dei,  neque  in  ffiternum^sed  ipse  et  propriavir- 
tute,  et  in  stemum. 

Ei  oum  talis  tam  altu8,tam  potons  sit,tamon  non 
despicit  euo8,imo«<  oouli  ejus  respiciunt>»pie  <c  supor 
^entes»eonvertendo  eas  ad  ndem,cum  forant  justi- 
liara  «<  qui  »  eas  «  eza8perant,»scilicet,Judffii,«non 
4sxaltentur  in  semetipsis  »  quia  non  haboront  exal- 
tAiionem  in  ee»  sed  in  solo  Deo. 

M  Benedicite  gentes  »  Deo.  Tertia  pare.  Coguitis 

isiis  operibus  Dei>et  per  illa  conversi  ad  Deumf«vo8 

S^ntes  benedicite,»  id  est,  laudate  «  Doum  nostrum; 

et  )•  non  tantum  apud  vosipsos^sed  «  vocem  laudis 

ejusvf  scilicei»  qna  laudatie» «  facite  auditam  »  aliis. 

Ei  debemu8,quia«  ipse  posuitanimam  meam  ad  • 

veram  «  vitam  •  dando  fidem  :  «  et  •  postquam 

conTertitf  «  non  dedit,  •  non  dedit  pedes  mcos  in 

commotionem  0  ut  retro  respicerem. 

Qaoniam  probasti  noSy  deinde,  quasi  aliquis  di- 
ceret  :  Quare  deberes  commoveii?  «  quoniam  »  tu 
« Deus  probasti  no8,»id  estynobis  ipsis  et  aliis  pro- 
batos  ostendisti  :  et  ostendit  modum  probationis, 
8ic  scilicet  et  probastiitexaminasti  nos  igne,»id  est 
quacumque  tribulatione,  vel  igne  materialif  sicut 
Laurentius  et  similes,  «  eicut  cxaminatum  argen- 
tum.  » 

t  InduxisU  nos.  »  Ostendit  genus  examinationis, 
dicens  :«Induxisti  nos  in  laqueum  »  id  est  in  vin- 
cula,in  carceres,ct  iterum  alia  afnictio.«Posuisti  tri- 
bulationesin  dorso  nostro  »id  est  flagcllati  sumus, 
et  cssi,  sicut  Paulus  apud  Ephesum.  Item  aliud 
malum, « imposuisti  homincs  supcr  capita  nostra  » 
^ui  sic  nobis  dominarentur^  ut  de  nobis  capitales 
sententias  dare  possent. 

Etquamvis  haec  omnia  mala  nobis  eveuirent,nos 
tamen  semper  «  transivimus  n  ad  te  «  per  igncm  » 
tDaterialem,«  et  aquam»  quia  muiti  martyres  aquis 
submersi  sunt,  nec  tamen  igne  vel  aqua  eorum  cur- 
808  potuit  impediri.Vel  ignem  quemcunque  asstum 
(Uiversitatis  possumus  accipere^pcr  aquam  prospe- 
Htatem  :  quia  sicut  aqua  dissolvit  terram,  ila  pro- 


A  spcritas  dissolvit  hominem.A  similitudine  viatoris 
hic  loquitur,quia  sicut  viator  neque  propter  «stum, 
nequc  propter  pluviam  vult  diraittere,  quin  viam 
suani  peragatisicisto  justus  nec  ab  adversitatcnec 
a  prosperitate  potest  impediri,  quin  cursum  suum 
perficiat,  et  per  hmc  omnia  «  eduxisti,  »  id  est, 
educes  nos«in  refrigerium  »in  quo  jam  spe  duxisti. 
Et  tandem  «  introibo  in  domum  tuam  »  non  ma* 
nufactam  «  in  holocaustis,  »  id  est  deferens  holo- 
causta,  id  cst  destructionem  vitiorum,  et  ibi  tunc 
t  reddam  tibi,»  id  est,pcrsolvam  u  vota  mea,»id  est 
laudes  quas  hio  tibi  voveo,«qua)»vota  non  sunt  irra- 
tionabilia^sed  quffi«di8tinxorunt,»id  est  cum  ratione 
tibi  obtulerunt«labia  mea>*interiora,  id  est  ratio  vel 
labia  ad  litteram.Gain  enim  obtulit,  qui  creaturam 

H  Greatori  obtulit,  sed  non  recte  distinxit,  quia  se* 
ipsum,  quod  Deo  charius  est,  subtraxit.  Abel  vero 
distinote  obtulit,  qui  seipsum  prius  Deo  prffisenta- 
vit  (Gen,  iv). 

Et  non  solum  in  prosperitatc  labia  mea  distinxe- 
runt  vota  illa,  sed  etiam  « in  tribulatione  mea,  »  id 
eet  mihi  utili«  os  moum  est  locutum  «laudes  illas, 
vcl  hoc  quod  sequitur  «  holocausta  modullata,  of- 
feram  tibi.  »  Vel  ita  continuatur.  Introibo  in  do- 
mum  tuam  in  holocaustis,qua  dum  vixero  offeram 
tibi  holocausta,  id  est  meipsum  totum  crematum, 
socundum  opora  vitiosa,holocau8ta  dico  meduUata^ 
id  est  pinguia  et  dalata  fide  et  charitate,  quod  ho- 
locaustum  erit  beneplaoitum  Deo.  siout  in  Veteri 
Testamento  dioebatur  placere  holocaustum,  quod 
erat  pingue  et  moduUatum ;  et  «  hoo  offeram  cum 

C  incon80,>id  est  cum  oratione*  qu®  ideo  per  incen- 
sum  intelligitur,  quia  redolot  et  placet  Deo,  sicut 
iucensum,  hominibus  odorantibus.  Vel  orationem 
u  arietum,  »  id  est  apostolorum,  scilicet  ita  orabo, 
sicut  apostoli.  vel  quos  modo  ipsi  instituent^*  oife- 
ram  »etiam«tibi  bovos^Mid  est  bonos  prffidicatores^ 
id  est  qui  beno  triturabunt  et  excolent  BScclesiam^ 
sic  scilicet  olTeram^deducendo  eos  ad  megorem  per- 
fectionem  virtutum,  et  hoo  faciam  «  cum  hirois  » 
id  est^  hircos  et  fcstidos  in  peccatis  oonvertam  ad 

te. 

«  Venite.  »  Pars  quarta.  Gontinuatio  :  Quia  ita 
me  habeo  vos  alii  incitati  meo  exemplo,«  omnes  ». 
scilicety  tt  qui  timetis  Deum,  venite^ »  id  est  parato 
vos  ad  intelligentiam  «  et  audite^  »  id  est  intelligi- 
n  to  interiori,  auro  et  si  tales  fueritis,  c  narrabo  » 
quasi  rem  non  fictam,  «  quanta  fecit  Deus  animffi 
mcffi.  » 

Et  hoc  scilicet,  feci,  «  clamavi  ad  ipsum  ore 
meo  »>  et  non  tantum  ore,  sed  etiam  «  sub  lingua 
mea,  id  est  in  corde  mco  «  exsultavi,  »  id  est  ex- 
sultantcr  clamavi. 

«  Iniquitatem.  »  Glamavi  non  tantum  facto,  sed 
etiam  sine  omni  iniquitate,  etiam  in  corde,  et  hoc 
est  «  si  aspexi  iniquitatem  in  corde,  »id  est,si  pia- 
cuit  mihi  iniquitas  in  corde  «  mco,  »  id  est  in  vo- 
luntate,  «  non  cxaudiet  »  me  «  Dominus.  • 

Et  quia  clamavi,  et  sine  iniquitate,  «  propterea 


411 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISG.  OPP.  PARS  L  —  COMMENT.  BIBL. 


exaudivit  me  Deus  »  de  confercndis  bonis,  et  at-  A 
tendit  voci  deprecationis  meae  »  de  malis  removen- 
dis. 

Et  quia  exaudivit,  «  benedictus  »  sit«  Deus,  »  id 
est,  laudandus  ab  omnibus  «  qui  non  amovit  ora- 
tionem  meam  »  sed  audivit  eam,  «  et  »  non  dis- 
tulit  «  misericordiam  suam  a  me,»  id  est, »  id  est, 
mibi  dare  simul  ct  orationem  audivit,et  misericor- 
diam  contulit. 

IN  PSALMUM  LXVI. 
TrruLUS.  In  finem  in  hymnis  psalmus  cantid  David, 

c(  Deus  misereatur  nostri.»PsaImus  iste  convenit 
David  propheUe,  qui  dicitur  psalmus  cantici^  quia 
nos  commonet  ad  confessionem,  et  dicitur  can- 
ticum,quia  nobis  proponit  maximam  exsultationem, 
scilicet,  illuminatione  omnium  gontium,  quas  por  n 
Ghristum  futura  fuit^psalmus  dico  habitus  in  hym- 
nis,  id  est  in  laudibus  Dei.Intellexerunt  enim  pro- 
phetfiB  Doum  esse  laudandum  de  illuminationey 
quam  daturus  erat  mundo,  dc  qua  omnes  debent 
eum  summo  studio  laudare^  psalmus  dico  dirigens 
in  finem.  Materia  est  Ghristus  illuminator.Modus  : 
In  prima  parte  precatur  illuminationem.In  secunda 
parte  hortatur  ad  utramquo  confessionem  peecati, 
scilicet^  et  laudis  Dei,  et  ponit  causam,  sciiicet, 
Deum  judicem  ffiquum.  In  tertia  parte  ad  eamdem 
confessionem,  sed  alia  de  causa,  scilicet  qui  torra 
prius  sterilis^  modo  in  adventu  Filii  dedit  fructum 
3uum.  Intentio  est  hortari,  ut  omnia  misericordiffi 
Dei  tribuamus.Et  quoniam  vidot  omnia  bona  esse, 
ex  misericordia  Dei,  sic  antequam  dicat  do  illumi- 
natione  Dei,  misericordiam  deprocatur  dicens  :       C 

u  Deus  misereatur  nostri,  »  et  qualiter  roget  sui 
misereri,  supponit,«<  et  benedicat  nobis,»8oilioet  sio 
u  vuHum  suum  »  id  est  claritatem  suam^  «  illu- 
minet,»id  est  irradiare  faciat  «  supor  nos,  »scilicet 
cognitionem  suam  infundat  nobis,pcr  quara  cognos- 
camus  eum^quia  sicut  aliquis  non  potest  videre  so- 
lem,nisi  videat  eum  sol,  sic  nemo  potest  venire  ad 
Dei  cognitionem,  nisi  Deus  ostendat  ei  se^  «  et  » 
postquam  illuminaverit,  ad  hanc  illuminationem 
conservandam,  «  miscreatur  itcrum  nostri  »,  quia 
sicut  illuminatio  sine  misericordia  Dei  non  potest 
haberi,sic  nec  ea  habita,  sine  misericordia  Dei  po- 
terit  conservari. 

Et  hoc  illuminet^  «  ut  cognoscamus  » licet  habi- 
tantes  «  in  terra  »  ubi  necessaria  est  cognitio,  n 
«  viam  tuam,  »  id  est  Ghristum  Filium,  per  quem 
itur  ad  te,  «  viam  tuam,  »  scilicet  salutare  tuum, 
id  est  Filium  tuum  per  quem  salvatio  Ot  humani  gc- 
neris,  et  hoc  non  in  paucis  gentibus,  sed«in  omni- 
bus  gentibus,et  »id  est  in  omni  loco  gentium«sa- 
lutare  tuum.  » 

«  Gonfiteantur.  »  Sccunda  pars.  Gontinuatio  : 
Dico  illuminct,et  quia  illumiiiabit,idco  «  Deus,con- 
flteantur  tibi  populi  »  pcccata  sua,  accusando  seip- 
sos  pro  peccatis  suis  :  et  ipsis  peccatis  delectis, 
conilteantur  tibi  »  id  cst  laudent  te  «  populi  »  non 
pauci  sed  «  omnes.  » 


«  Laetentur  »  etiam  «  et  exsultent  gentes, 
niam  judicas,  »  id  est  judicabis  «  populosia 
tate  »  reddendo  singulis  secundum  sua  meri* 
quia  propterea  non  multum  laudaretur,  quif 
nes  damnarcntur,  nisi  Dcus  pcr  suam  ma 
misericordiam  in  hac  ctiam  vita  homincs  visi 
adiit  «  et  gcntes  »  habitantes  scilicet «  in  ii 
ubi  necessaria  visitatio  «  dirigis  »  ab  bene  O] 
dum. 

«  Gonfiteantur.  »  Pars  tertia.  Gontinuatio  :< 
flteamur  populi  »  quia  judicas,  et  «  confiteaii 
etiam  quoniam  «  terra  dedit  fructum  suum^ 
homincs,scilicet,  in  terra  qua;  prius  malediet 
et  proferebat  spinas  et  tribulos,  in  maledic 
quam  dixit  Deus  Adae :  Maledicta  terra  tua  in 
tuo(6^.iii),facta  est  fructifera  dando  fructum  f 
id  est  convenientia  opera  sua.«  Terra  dedit  tn 
suum,»  et  quid  opus  est,nisi  sola  benedictioi 
ideo  «  benedicat  nos  Deus,  »  Pater  scilicet»  i 
vita  multiplicet  nobis  virtutes  :  ot  «  Deus  na 
id  cst  Ghristus  Filius  Doi/(et  Deus,»id  est  Sp 
sanctus  «  bcnedicat  nos,  et  metuant  eum  c 
fines  terrffi  »  cum  dilectionc,id  est  hominea  d 
nibus  finibus  terrao.  Timor  namque  necessari 
ad  custodiam  omnium  virtutum. 

IN  PSALMUM  LXVIl. 
TrruLUS.  In  fidem  psalmus  cantici  David. 

«  Exsurgat.  »  Psalmus  iste  convenit  Davic 
photffi  qui  hic  loquitur:  dirigensin  flncm.paa 
dtco  cantici,qui  proponit  nobis  magnam  exsul 
nem,  scilicet  exsultationem  ipsius  Ghristi,  et 
exsultationem  Ecclesiffi.  Materia  est  Ghristua  ea 
tus,et  exaltans  Ecclesiam.Partes  facit  sex.Mod^ 
primaparte  proponit  cxaltationem  Christietqn: 
illam  eveniat  bonis,  quid  malis.  In  socundo  ] 
quas  incipit  :  Dcus  cum  egredieris,ostendit  ei 
Deus  priori  populo  fecit,essc  completa  in  iaic 
populo.ln  tcrtia  parte,quaQ  incipit :  Mons  Dei, 
pinguis,  ostendit  altitudinem  Ghristi  et  qiiid 
cveniat  Ecclesiae.In  quarta  parte,  quas  incipi 
Domini,Domini  exitus  mortis,08tendit  humiH 
Ghristi,  et  quid  ipsa  conferat  Ecclesia).  In  q^ 
quffi  incipit :  In  Ecclesiis  benedicite,ostendit  al 
Ecclesiffi,  scilicet  per  sanctos  Apostolos  her 
increpandos,  ct  pcr  eosdem  apostolos  iEgypt 
iEthiopes  convertendos.  In  sexta  parte,  quaB 
pit :  Psallite  Deo  qui  ascendit^  ostendit  vooen 
qui  ascendit  forc  fortem  in  judicio,  et  per  j 
sanctos  resuscitandos  ct  mirificandos.  Intent 
nos  admoncre  ad  Ghristi  exaltationem,ut  canl 
Ghristo,  ct  cxaltemus  cum.  IIjbc  quidem  io! 
notatur  in  psalmo  in  pluribus  locis,  et  etiai 
dicit  :  Gantatc  Dco^  psalmum  dicite  nomini, 
titulo  etiam  quando  dicit  :  psalmus  cantici.S 
dum  est  quod  istos  duos  primos  versus  accepi 
pheta  a  libro  Moysi.  Gantabat  enim  Moys< 
vcrsus,cum  elcvaret  arcam  Domini,et  process 
in  prtBlium  (Num.  x).  A  cujus  arcs  aspecti] 
sternebantur  inimici,etpopulu9DominiMlv«I 


413 


BXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


4i4 


non  quod  Moyses  tantam  virtutcm  illam  intelligo-  J^ 
ret  in  arca,  sed  per  illam  Christum  Dei  significari 
sciebat,  in  quo  contincntur  omnes  thesauri  scicn- 
tiae  et  sapientia;,  sicut  in  arca  continebatur  tabulsD 
testamenti,  etc. 

Et  quia  intellexit  David  Moysen  de  Ghristo  hoc 
cantasse,  agens  de  exaltatione  ejusdem  Ghristi  po- 
nit  verba  Moysi,  dicens  :  «  Deus  •  qui  aliquando 
latuit,  K  exsurgat.  >»  Hoc  exsurgero  fuit  in  omnibus, 
que  Christus  fecit  a  tempore  resurrectionis,  et 
deinceps  «  et  inimici  ejus  dissipentur  »  localitery 
sicut  impletum  est  in  dispersione  Titi  ct  Vespasia- 
ni :  u  et  qui  oderunt  eum,  »  id  est,  contra  eum 
perseveraverunt  in  odio,  »  fugiant, »  id  est,  remo- 
veantur  u  a  facie  ejus,  »  id  est,  a  preesentia,  non 
quod  possint removeri  aprsscntia  cjusqui  ubique  t^ 
est:  unde  propheta:  m  Si  descondcro  ad  infernumy 
adcs  (Psal.  cxxxviii),  >»  sed  removentur  a  facie  cjus 
qui  non  fruuntur  cognitione  ipsius.  Unde  dicitur  : 
ToUatur  impius,  ne  videat  gloriam  DcL  Hsc  re- 
muneratio  iiet,  cum  dicetur  :  Discedite  a  me,  ma- 
ledicti,  in  ignem  ffitemum. 

«  Sicut  deficit. »  Hic  aggravat  pa>naracorum,quia 
tantum  valct  optatio  prophct£,  quantum  afQrmatio. 
«  Deflciant  >*  etiam  «<  sicut  dcficit  fumuSy»8iccnim 
natura  fumi  est,  ut  quanto  magis  asccndit,  tanto 
magis  evanescat  :  sic  mali,  quanto  magis  ascen- 
dunt  in  potestate  hujus  ssDCuli,  tanto  magis  evanc- 
Bcunt  a  veritate,  et  sicut  fumus,  semper  proccdunt 
mh  igne  concupiscenticEt  nunc  etiam  magis  aggc- 
rat  poenam  eorum,  cnm  dicit :  sicut  fluit  cora  a 
facie  ignis,  sic  pereant  peccatores  a  facie, »  id  cst,  C 
a  presentia  «  Dei  »  remoti  :  non  quod  eorum  sub- 
stantia  prorsus  interimatur,  sed  in  hoc  perit,  quod 
a  vero  esse,  quod  est  Dcus,  scparantur. 

Postquam  ostendit  quid  malis  ovcniat  do  Christi 
cxaltatione,  econtra  ostendit  quid  bonis  dc  cadem 
exaltationc  contingat.  Continuatio  :  «  Pcccatores 
pereant,  ct  justi  epulentur,  »  id  cst,  reficiantur, 
ipso  scilicet  Deo,  qui  crit  omnia  in  omnibus,  «  et 
exsultont  «  positi  »  «  in  conspoctu  Dei,  ot  in  lasti- 
tia  0ua  M  in  qua  dolectandum  est,  quia  ffitema  cst 
«  delectentur.  » 

«c  Gantate  Deo.  »  Et  quia  Justi  exsultabunt  et  dc- 
lectabuntur,  ideo  vos  alii «  cantate  Deo  »  cordc  ct  voce, 
et «  dicite  psalmum, » id  est  beno  operamini,nomen 
^us  ampliando  «  nomini  ejus  »  scilicet^Christo  Filio  ]) 
ejus,  per  quem  nomen  ejus  mundo  innotuit.  Cum 
dicity  psalmum  dicite,  non  tantum  monet  bcne  ope- 
rari,  sed  aliis  suam  opcrationcm  dicerc,  id  cst,  in 
exemplo  proponere,  et «  iter  «  etiam  »  facitc  ei  »>  per 
quod  iter  in  nosveniat,  rumpcndo  omnia  obstacula, 
scilicct,  vitia,  quo)  Deum  expcllunt  de  habitatione 
nostra  :  ei  dico,  «  qui  ascendit  super  occasum^  » 
id  est,  super  mortem^  qua3  toti  mundo  dominaba- 
tur,  et  id  occasum,  et  in  tcncbras  praicipitabat,  ct 
dignum  est  ut  ei  iter  faciatis,  quia  «  illi  »  est  hoc 
«  nomen  »  substantialc  «  Dominus  »  quia  ipsi  pcr 
se  dominatur  et  nemo  potest  nominarii  nisi  per  eum. 


«  Exsuitate. »  Cantate  dico  et  psallite,  et  non  cum 
tristilia,  imo  «  oxsultate  in  conspectu  ejus,  »  justi 
exsultent,  mali  autcm  qui  lojdunt  viduas  et  orphanos, 
M  turbaljuntur  a  facic  cjus  »  Dci  quando  dicetur  : 
«  Ite,  impii,  in  a;tcrnum  suppiicium  {Matth,  xxy) : » 
ejus  dico  «  patris  orphanorum,  »  quia  ipso  estpa- 
ter  ct  patronus  orphanorum,  id  est,  simpliciumy 
qui  nihil  a  so  astutioi  habenty  sed  in  solius  Dei  du- 
catu  incedunt  «  et  judicis  viduarum,  »  quro  ipse 
illas  in  fflquitate  Judicat,  quo}  sunt  vidue,  id  est 
aliquid  ex  so  habent  ct  sentiunt  ad  Deum  in  sua 
necessitate  clamandum,  sicut  perlecti  viri. 

«  Deus  in  loco. »  Aliam  Ghristi  commendationom 
ponit.  Gontinuatio  :  Ipsc  cst  judcx  viduarum^  ot 
ipse  est  «  Dous  in  loco  sancto  suo,  »  id  est,  in  an- 
gclis  et  in  aliis  sanctis  viris,  quia  nihil  habet  obs- 
taculi,  «  Dcus  »  dico,  «  qui  facit  »  homines  «  in- 
habitaro  unius  moris,  »  id  ost,  unius  voluntatis, 
secundum  fidem  et  charitatem,  «  in  domo,  •  id 
est,  in  Ecclesia  sua. 

Alia  commendatio.  «  Qui  »  etiam  «  educit  vinc- 
tos,  »  id  cst,  illos  qui  a  diabolo  captivi  tenebantur 
in  infcrno,  vcl  viventcs  ligati  vinculis  peccatorum 
«  in  iortitudinc,  »  id  cst,  in  violcntia  magna,  et 
sicut  vinctos  «  siniilitcr  eos  qui  exaspcrant,  »  id 
cst,  provocant  Dcum  ad  iram,  scilicet,  blasphemos 
et  turpissimos  in  pcccatis,  et  etiam  cducit,  «  qui 
habitant  in  scpulcris,  »  id  est,  consontiunt  volup- 
tati  carnis,  quffi  caro  cst  scpulcrum  animae,  quia 
ibi  anima  carni  conscnticns,  putrescit,  sicut  caro 
in  sepulcro. 

«  Dcus,  cum  cgrodcreris.  »  Hic  incipit  secunda 
pars  :  et  hic  est  diapsalma,  id  est,  divisio  psalmi. 
Continuatio  :  Dico^  tu,  Deus,  deduces  illos,  quia 
quod  prasflgurasti  in  aliis,  comples  in  nobis,  et 
hoc  est  r  «  Deus,  cum  cgredereris,  »  id  est,  cum 
prius  occultus  csses,  tcipsum  manifestum  ostende- 
res  «  in  conspcctu  populi  tui  »  illuminando  eos  in 
noctc  pcr  columnam  ignis,  in  die  refrigerando  eos 
pcr  columnam  nubis  (Exod.  xiii  ct  xiv),  et  «  cum 
«  pertransires  in  deserto  »  duccns  cos  etostendens 
teipsumy  eis  prasbendo  ducatum  semper  «  per  co- 
lumnam  nubis  »  et  ignis,  per  totum  desertum, 
«  terrra  mota  ost, »  id  est,  terreni  qui  prius  cultum 
Dei  non  moverant,  moti  sunt  ad  cultum  Dei,  et 
etiam  ipsi  Judaei,  per  «  columnam  ignis,  »  qu» 
populum  Israel  illuminavit.  Nubes  quae  in  die  re- 
frigerabat  eos,  eamdem  incarnationcm  designabat 
in  qua  omnes  fidcles  refrigerium  inveniunt. 

Dico  terra  mota  est,  et  hoc  idoo,  «  etenim  cojli 
«  distillaverunt  »  dum  manna  pluerent«  a  facie,  »id 
esta  praescntia  «  Dei »  quia  ibi  dum  mannacaderet, 
praisentia  Dei  cognita  fuit,  Dei  dico  «  Sinai  »  quia 
in  illo  montc  Dcus  dedit  legcm  et  mandata.Sinai  in- 
terpretatur  niandatum,  et  Deus  dicitur  Deus  man- 
dati,  qui  in  omnibus  illis  habitat,  qui  mandatum 
illis  observant.  A  facic  Dei  Sinai  dico,  et  «  a  facie 
«  Dei  Israel,  »  id  est,  Israclitici  popuIi.Potestetiam 
hic  Sinai  nominativus  esse,  quod  ostendit  aiia 


415 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS.  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


41« 


iranBlatio,  quo)  habet,  mons  Sina.  Velut  eic  dica- 
tur  :  Goeli  distillaverunt,  et  mons  Sina  etiam  dis- 
tillavit,  id  est,  nebula  et  fumum  emisit  a  facie  Dei 
Israel,  id  est,  quando  Deus  loquebatur  Moysi,  ut 
]egem  daret. 

Ostensa  figura^ostendit  figurae  completionem .  Con- 
tinuatio :  Sicut «  ccbU  distillavorunt,  »  sic  tu,«  Deus 
pliiviam,  »  id  ost,  Evangelicam  doctrinam,  signifi- 
catam  per  illud  manna,  pluviam  dico  «  volunta- 
riam,  »  id  est,  gratis  datam,  sine  aliquo  merito 
hominum  »  scgrcgabis,  »  id  est,  segregatim  dabis 
M  hflBrcditati  tuaj,  »  id  est  populo  Israol,quibus  se- 
paratim  Deus  per  prnQScntiam  corporis  prasdicavit, 
Unde  ipse  dixit :  «  Non  sum  missus,  nisi  ad  oves 
qufle  perierunt  domus  Israel  (Matth,  xv) ;  »  «  et  » 
illa  hffireditas  «  inflrmata  est »  quae  noluit  rocipere 
Terbum  Dei,  excfficata  est :  «  tu  vero,  Deus,  per- 
fecisti  eam  »  supplendo  eam  de  gentibus. 

«  Animalia. »  Ostendit  de  quibus  Deus  perfecerit, 
soilicet,  de  gontibus  dicens  :  «  Animalia  iua,  »  id 
eflt,  gentiies,  qui  dicuntur  animaiia,  quia  indomiti 
8unt,  ot  lege  carent,  «  habitabunt  in  oa  »  hmredi- 
tate,  quia  una  oum  Judsis  fiunt  Christi  hfflreditas, 
animalia  habitabunt,  et  hoc  non  por  so,  ncc  per 
8uam  dignitatem,sed  «parasti  »  gratiam  tuam  «  in 
dulcedine  tua  pauperi,  »  afflictio  et  esurienti, 
«c  Deus  »  non  ut  dulcia  putaront  ea  qus  mundus 
dat,  scd  ea  qum  immittis  quscunque. 

<c  Dominus  dabit.  »  Ostendit  parationes^quas  fa- 
eit  Deus  pauperi  suo.  Continuatio  :  Paravit  «  Do- 
minus  »  Bcilioet,  «  dabit  verbum,  »  id  est,  Evange- 
licam  doctrinam  «  evangelizantibus,  »  id  est,  prs- 
dicantibuB  virtute  multa,  »  id  est  magna  constan- 
tia.  Vel  evangelizantibus  verbum,  dat  Dominus 
Tirtutem  multam,  id  est,  confirmationom  per  mira- 
cula.  Unde  in  Evangolio  :  «  Domino  coopdrante,  et 
sermonem  confirmante,  sequentibus  signis.  » 

«  Rex.  »  Dominus  dabit,  scilicet,  Dominus  illc, 
qui  est  «  rex  virtutum,  »  id  est,  angelorum,  virtu- 
tum  dico,  «  dilecti,  »  id  est,  filii,  filii  dico  «  dilccti  » 
qui  diligitur  a  Deo,  et  est  unum  substantivum, 
aliud  adjectivum.Cumdicitvirtutesesse  illius  fllii, 
ostendit  eum  esse  squalem  Patri,  et  aliam  partitio- 
nem  ponit.  Verbum  dabit,  «  et  »  dabit  etiam  «  di- 
«  videre  spolia,  »  id  est,  homines  diabolo  ereptos, 
ordinando  eos  diversis  ordinibus,  scilicet  faciendo 
alios  episcopos  et  csetera,  ut  Petrus  et  alii,  sanctos 
multos  taliter  ordinaverunt,  dividere  dico  spolia 
«  speciei  domus,  »  id  est,  ad  speciositatem  domus, 
id  est,  Ecclcsiac  Dei,  quia  nisi  domus  Dei  esset  di- 
visa,  non  esset  pulchra,  nec  etiam  csset  corpus,de 
quibus  Christus  dixitiu  Cum  fortis  armatus  atrium 
suum  custodit,  in  pacc  sunt  omnia  quse  possidet  : 
si  autem  fortior  illo  supervenerit,  scilicet  Christus, 
aufert  et  dividit  univcrsa  spolia  ejus  (Joan.  xi)  :  » 
sicut  fecit  Christus,  qui  armatum  forlem,  id  est, 
diabolum,  superavit,  et  ejus  spoliaabstulit,8cilicet 
homines. 

«  Si  dormiatis  inter  medios.  »  Ponit  item  alias 


A  apparitionos.  Continuatio  :  Hoc  dabit  vobii),  et  hoc 
est  «  Si  dormiatis,  »  id  est,  quiescatis  a  strepitu 
Bfficuli  «  intcr  medios  cleros, » id  est,  inter  duo  Te- 
stamenta,  ut  in  scntentiis  divinitatis  delectemini, 
«  erunt  vobis  »  vel  sicut  habet  alia  translatio  «sus- 
tollent  vos  poDn»,  »  id  est,  virtutes,  quibus  ad  cce- 
lum  possitis  volare,tale8  qu®  sunt «  columbfls  dear- 
gentata),  »  id  est,  Ecclesi®,  qus  dicitur  columba, 
propter  simplicitatem,  deargentata  vocatur  in  hac 
vita,  proptor  nitorcm  eloquii  «  et  posteriora  ejus,  » 
id  est,  oa  quo)  sancta  Ecclesia  exspcctaf  post  hanc 
vitam,erunt «  in  pallore  auri,»  id  est,  Bimilia  auro, 
quia  sicut  anrum  protiosius  ost  cunctis  metaliis,  ita 
oa  quffl  sancti  in  futura  vita  suscipient.Aliatransla- 
tio  habet  in  viroro  auri,  alia,  in  Bpeoie,  sed  idem 
l^  eet,  ejus  cccloBia)  dico,  exiBtentis  «  dorsi  oneri,  » 
id  est,  onerifers,  quia  fert  onera,  id  est,  depressio* 
nes  hujus  vitffi.Per  cleros  ideo  divinam  Soripturam 
intelligimus,  quia  cleros  Grffico,  sore  Latine :  divi- 
nam  autem  Scripturam  nullo  humano  arbitrio  ha- 
buimu8,sed  sola  sorte,  id  est,  sola  Dei  electione  ha- 
buimus. 

«  Dum  discernit  ccDlcstis.»  Ponit  alias  apparitio- 
nes.  Hffic  dabit  vobis  Dominus,  et  «  dum,  »  id  ost, 
quia,  CGoIostis,  id  est,  Christus,  «  discernit,  »  id 
est,disponit  «  reges,  »  id  est,  sanctos  prielatos,  qui 
bene  rogant  et  soipsos  et  alios.  «  Super  eam  »  co- 
lumbam,  id  est,  Ecclosiam  «  dealbabuntur  »  illi 
qui  sunt  Eoolcsia  interius  in  anima  candore  virtu- 
tum,  M  nive,»  id  est,  pluB  quam  nix  ali>a  sit.  Habet 
alia  translatio  «  super  nivem. »  Ubi  dicit  auper  ni- 
C  vem,ostendite88odealbationemillam  incorporalem, 
dealbabuntur  dico  «  in  Selmon, »  id  est  in  umbra, 
Bcilicet,  in  Christo,  qui  CBt  nobis  umbra  et  rofHge- 
rium  contra  (BstuB  h^jus  siBouli.  Selmon  namque 
umbra  interpretatur.  Incipit  de  tertia  parte.  Qui 
Selmon,id  est,qui  ChristHS  «  est  mons  Dei,  mons  » 
dico  «  pinguis»  de  quo  fluxit  omnia  spiritualia  do- 
ctrina  qua  anim»  fideles  impinguantur. 

Mons  dico,  et  ipse  idem  Christus  est  «  mona  coa- 
gulatu8»8ecundum  illos  quos  lacte  nutrit,etiam  eat 
«  mons  pinguis  »  secundum  sapientes,  qMOB  solido 
cibo  reficit,  et  convertit  se  propheta  ad  iUos,  et 
quandoquidem  Christus  talis  mons  est,  ergo  vos 
Judffii  «  ut  quid  suspicamini  »  vos  aliquid  esse  ad 
comparationem  istius  montis  « montescoagulatos»» 
D  iilos  magnosviros?  Et  hic  reprehendit  illos  qui  di- 
cebant «  Christum  Joannem  esse  Baptistam,vel  He- 
liam,  etc.  •  (MaUfu  i\ ;  Marc,  vi.) 

Item  commcndatio  Christi.  Ipse  etiam  eatcmons 
in  quo  beneplacitum  est  Deo  habitare,  »  ita  quod 
« in  co  >  de  quo  Apostolus:  «Erat  Deus  in  Ghristo, 
mundum  sibi  rcconcilians  (//  Cor,  v),»  dico  habitat 
in  eo, « etenim  Dominus  habitabit  in  finem»  habita- 
tionis  scilicet,  ita  quod  plus  non  possit  habitare. 

Postquam  ostendit  altitudinem  Christi,  ostendit 
quid  inde  proveniat  Ecclesiae.  Continuatio  :  Iste 
monsest  talis,etalii  qui  putabanturmontescoagu- 
lati,  sunt  «  currus  Dei  »  portantes  cumi  quos  ipse 


417 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


418 


regity  sicut  bonus  auriga  currum,  currus  dico  «  mul- 
tiplex  decem  millibus  »  populis  :  per  finilum  nu- 
merum  intelligimus  inrmitum,  etilla  «  millia  »  sunt 
«  laetantium  »  ideo,  quia  «  Dominus  »  est  «  in  eis  » 
qui  Dominus  est  «  in  Sina,  »  id  est,  in  mandalo. 
Per  hoc  notat,  quod  Dominus  est  illis  qui  sua  man- 
data  custodiunt,qui  etiam  Dominus  est«  in  sancto  ». 
id  est,  in  Ghristo,  et  per  hoc  notat  quod  ipsi,  in 
quibus  habitat,  sint  conformcs  Christo. 

Et  per  hoc  sunt  isti  facti  currus  Dei,  quia  tu  Deus 
«  ascendisti  in  altum  »  ad  litteram  «  ccopisti  capti- 
vitaiem,»  id  est,  a  diaboli  laqueis  tuos  eripuisti, 
qui  ad  expressionem  captivitas  appeilantur  :  et 
«  accepisti »  a  Deo  «  dona  in  hominibus,  »  id  cst, 
bomines  dona,  sicut  dicitur  :  Hic  homo  accepit 
dona  in  oyphis,  id  cst,  cyphos  acoepit. 

Et  vere  aceepisti  hominos  dona,  quia  otlam  non 
rredentes  «  etenim  non  credentes  »  accepisti «  Do  - 
minum  Denm  inhabitare  »  in  hominibus,  siout 
gentiles,  qui  Doum  inter  hominos  habitare  non  cre- 
debant. 

Et  quia  tantam  misericordiam  dedit  mundo,  ideo 

ipse  «  DomlnuB  »  sit  n  bencdictus,  »  id  e&t,  lau- 

datus,  «  die  »  nominato  «  quotidie  »,  id  est,  assi- 

due,  et  quasi  aliquis  diccret :  Quare  bcncdictis  ? 

quia  scio  quod  ipse  asccndcns,  nos  quoque  as- 

eendero  facit  :  et  hoc  est  «  prosperum  iter, » id 

cst^  sine  impcdimento,  scilicot,  ne  possint  mundi 

cbstacula  impedire  nos,  «  facict  nobis  Deus  »  do 

^uo  possumus  esse  sccuri ;  in  hoc  enim  prasscnti 

^at  nobis  salvationcs,  scilicct  remissiones  pecca- 

'Corum,  et  hoc  est,  «  salutarium  nostrorum  »  et 

«lias  quoque  salvationes,  scilicct  justitiam,  etc. 

Ipse   etiam  est «  Deus  noster,  »  id  est  nostcr 

c»^tor,  et  ost  etiam  «  Deus  salvos  facicndi »  quia 

xion  tantum  in  hac  vita  salvat,  scd  etiam  in  astcrna 

^orificatione  salvabit.   Hic   incipit  quarta  pars. 

Continuatio  :  Et  ne  aliquis  dicerct.  Tu  dicis  quod 

\pae  sit  Deus  salvos  laciendi^  sed  hoc  quoquo  po- 

test  esse,  cum  ipse  fuerit  mortuus,  ot  sui  ctiam 

moriantur.  Respondit  :  Bene  dico  quod  ipse  est 

Dens  salvos  faciendi,  quia  istius  «  Domini  Domini» 

est  «  exitus  mortis  »,  id  est,  exsurgens,  cxivit  de 

morte,  et  omnes  suos  educct  dc  morte  cum  Do- 

mini  bis  ponit,  pcr  unum  fixum,  id  est,  substan- 

Uale  accipimus,   pcr    aliud    cxorcltium    dominii 

designamus   tanquam  si  diceret,   Domini   domi- 

nantis. 

«  Venimtamen.  »  Iste  cst  Dcus  salvos  facicndi ; 
« verumtamen  »  iste  «  Deus  confringot,  »  id  est, 
annihilabit «  capita,  »  id  est,  mcntcs,  vel  eroctiones 
« inimicorum  suorum  »  ct  etiam  codfringct «  varti- 
cem  capilli,  » id  cst,  cxtollcntiam  ct  clevationcm 
cogitationum,  scilicct  cogitationos  philosophorum, 
et  profundas  sententias  corum,  et  sectam  hosro- 
ticorum,  do  quibus  elcvabanlur  ct  superbicbant, 
verticem  dico  «  pcrambulantium,  »  id  est  pcrsevc- 
rantium  «  in  dclictis  suis.  »  Per  capillos  ideo  cogi- 
tationes  accipimus,  quia  sicut  capilli  adhe^rent  ca- 


A  piti>  sic  cogitationes  menti,  bonsB  autem  cogitatio- 
nes  adornant  mentem,  malae  dcturpant. 

Dixit  Dominus  :  Quosdam  confringet,  quosdam 
ad  se  convcrtet,  ita  quod  alios  faciot  martyres : 
alios  vero  facict  praedicatores,  et  ad  hoc  confir- 
mandum,  inducit  Dominum  sic  :«  Dixit  Dominus  » 
ego  «  convcrtara  »  ad  mo  aliquos  «  ex  Basan,  »  id 
est,  ex  coufusione,  vel  ex  ariditate :  Basan  namque 
confusio  vel  ariditas  interpratatur.  Quosdam  enim 
qui  prius  crant  confusi  in  peccatis,  vel  in  ariditate 
Justitiee,  convcrtit  ad  se  Deus  :  et  etiam  »  conver- 
tam  »  ad  me  quosdam  existontes  «  in  profundo 
maris,  »  id  ost  in  profundo  vitiorum.    . 

«  Ut  intigatur,  »  dicit  propheta.  Gontinuatio  : 
Tu,  Deus,  convertes  eos,  et  ita  convertentur, «  ut 

Q  pes  tuus,  »  id  est  conversi  ad  te,  qui  te  portant  in 
se,  qui  pes  prius  intingebatur  in  dilectione  hujus 
vitffi  modo  «  intingatnr  in  sanguine^ »  id  est  duca- 
tnr  ctiam  usque  ad  eiHisionom  sanguinis,  et  «  ex 
inimicis  » tuis  flat « lingua  canum  tuorum, » id  est, 
fiant  optimi  prsdicatores,  et  bene  iatrantes,  et  Dei 
Ecclesiam  defendentes,  slcut  canes  circa  domino- 
rum  suorum  domos  vigilant,  ct  hoo  non  procedct 
«  ab  »  cis,  sed  a  te  «  ipso.  »  Alia  enim  translatlo 
habet  teipso.  Vel  scrmo  potest  dici  conversus  sic  : 
Dominus  convertet,  et  tu  popule  ita  converteris, 
ut  pes  tuus^  id  est  affectio  tua  intingatur  in  sangui- 
nem^  id  est  prona  sit  ad  efTusionem  sanguinis,  et 
ex  inimicis  Dei  flat  lingua  canum  tuorum,  id  est 
peccatorum  tuorum,  scilicct,  qui  sunt  de  gente  et 
de  consortio  tuo,  et  hoc  non  a  te,  sed  ab  ipso  Deo 

C  erit. 

«  Viderunt  ingressus.  »  Pes  tingetur  in  sanguine, 
lingua  canum  tuorum  fiot  ex  inimicis,  et  hoc  to- 
tum  per  hoc  flet,  quia,  o  «  Dcus,»  illi  qui  convertun- 
tur,  «  viderunt  ingressus  tuos,  » id  est  opera  tua, 
quo)  in  mundo  operatus  os.  Vei  tui  ingressus  ideo 
dicit,  quia  Deus  prius  alienus  erat  a  mundo,  sed 
per  misericordiam  suam  ingressus  est  in  mundum, 
et  ut  detcrminet  ingressus  illos  esse  Christi,  dicit : 
«  Ingressus  Dei  mci,  regis  mei,  qui  est  in  sancto,» 
id  est  qui  habitat  in  dominico  homine,  scilicet 
Christo,  et  hic  aperte  incarnationem  insinuat. 

«  PraBvenerunt.  »  Per  hoc  convorterentur,  quia 
vidcrunt  ingressus  Dei,  ot  per  hoc  etiam,quia  «  prin- 
cipos.»  id  est  apostoli,  qui  sunt  principes  in  Eccle- 

D  sia,  «  prffivenerunt  »  eos,  quia  prius  credentes,  se 
aliis  fidci  et  bonas  operationis  exempla  dedorunt,et 
hoc  non  soli, «  sed  conjuncti,»  id  est  comitati  muitis 
«  psallentibus,  » id  est  bene  ad  honorom  Dei  ope- 
rantibus ;  et  nc  aliqui  crcderent,  quod  solis  viris  da- 
retur  gloria  illa,  sic  quidam  hosrotici  putaverunt, 
addit,  erunt  etiam  illi  principcs  «  in  mcdio  Juvencu- 
larum,»  id  cst,  mulierum,  quas  ideo  juvencuias  vo- 
cat,  quia  a  vctustatc  pcccati  innovantur  per  gratiam 
Dei.  Vel  per  juvcnculaspossumus  acciperc  commu- 
nitcr  Ecclcsias,  quia  pcr  gratiam  Dci  a  vetustato 
pcccati  innovantur  :  juvcncularum  dico  «  tympani- 
striarum  »  qui  tympanizant  Deo  per  mortificatio- 


419 


HAYMONIS  HALBBRSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


420 


nem  carnis,  ot  sunt  sicut  corium  mortuorum  ani-  A  arundincs,  scilicet,  inter  mobiles  homines,  qui  cito 


malium. 

«  In  Ecclesiis.  >»  Incipit  pars  quinla.  Continuatio  : 
Principcs  pra?vcnerunt,  ct  caelcra  bona  dcdit,  ct 
proptcr  hajc  omnia  vos  fidclcs  «  benedicitc  Dco  in 
Ecclcsiis  »  ubi  est  locus  boncdictionis,  quia  qui 
extra  Ecclesiam  sunt,  Dcum  dignc  laudarc  non 
possunt,  Dco  dico  «  Domino  »  quia  Deus  ct  Dominus 
est,  benedicite  dico  «  de  fontibus,  »  id  cst,  proptcr 
fonies,  scib'cct,  propter  sanctos  apostolos,  qui  nos 
Bpirituali  doctrina  reficiunt :  fontibus  dico  «  Israel,» 
id  est,  proccdcntibus  cx  Judo^a,  vel  in  Ecclcsiis 
poiatis  de  fontibus  Isracl. 

« Ibi.  »  Benc  dico  proptcr  fontes,  quia  «  ibi,  »  id 
est,  in  Ecclesia,  sunt  fontcs,  soilicct,  Paulus  et  alii 


possunt  moveri  a  proposito,  tales  enim  aggrediuntur 
hacretici,  non  perfectos  viros.  Vel  feras  arundinis 
dicit,  quia  sicut  arundincs  in  paludibus  nascuntur, 
ita  hffirtHici  in  paludosis  sentcntiis  versaniur.  Et 
necesse  est  ut  incrcpcs,  quia  «  congrcgaiio  tauro- 
rum,i  id  cst,  hajrcticorum,  qui  sunt  cervicosi  iauri, 
ost  «  in  vaccis  populorum,  »  id  cst,  in  popuHs  qui 
cito  sequuntur  quod  audiunt,  ut  vacc®  taurorum, 
congregatio  dico  ad  hoc  facta,  «  ut  excludani  cos, 
qui  probati  sunt  argonto,  »  id  est,  divino  cloquio  ab 
illis  quos  vocavit  vaccas,  scilicet,  ut  faciani,  ne  illi 
infcriores  scquantur  probatos  viros.  Vel «  ui  exclu- 
dant, » id  est,  dividant  a  so  eos  qui  probati  sunt 
argento;  cum  autem  dividunt  se  hosreiici  ab  eis, 


apostoli,  et  hoc  est,  «  ibi  Benjamin,  »  id  est,  Pau-  r%  manifestani  eos  csse  bonos,  a  quibus  se  separani. 

•  *Mt.       Ji*L  »■»  •  •  ••»  «•  il  ^     »*  1  »  <        1  m.»  _       A  A  • ±      *^  _- ^ 


lus,  qui  fuli  de  iribu  Benjamin,  id  est,  in  adolescen 
tia  convcrsus  (AcL  ix).  Vel  «  adolescentulus  ■  scili- 
cei,  dopoBiia  veiuBiaie  legis,  in  Ghristo  innovatusj 
ei  hoc  esi,  «  in  meniis  excessu,  »  id  esi,  timorc, 
quia  per  timorem  conversus  fuit.  Nota  duos  esse 
excessus.  Unus  excessus  cst^  quando  humana  mens 
transcendit  usque  ad  ipsum  Doum,  hacc  mundana 
prffiieriens.  Unde  Paulus : «  Sivc  oxccdimus  mente, 
Deo  oxcedimus  (//  Cor,  v),»  ct  de  hoc^ctiam  oxccssu 
possumus  et  hic  dicerc,  ct  Paulus  fuit  raptus  «  us- 
que  ad  tortium  ccclum  (//  Cor.  xii).»  Alius  exccssus 
esi,  quando  homo  per  timorom  cxtra  sc  rapitur. 

Principes  et  duces  eorum  qui  sunt  in  Ecclesia, 
Buni  «  principes  Juda, »  id  est,  apcstoli  sancti  de 
tribu  Juda, «  principcs  Zabulon,  ct  principcs  »  dc 


Undc  Apostolu3:«Nece8se  esi  ui  veniani  bffireses, 
ut  qui  probaii  suni,  manifesti  flani  (/  Cor.  xi).  » 

Incropati,  «  dissipa»  ne  conveniani  in  unam  vo- 
luntatem  «  gcntcs, »  id  est,  hfflreiicos, «  qul  volunt 
I  bolla,  » id  est,  litigia  contra  fldeles,  ei  vere  dissi- 
pabis,  quia  o  venieni  legati  cx  iEgypto,  »  id  est, 
aliqui  convcrtentur  ex  ignorantia  peccanies.  JEgy- 
ptus  cnim  tenehrx  intorpretaiur,  pcr  quod  intclli- 
guntur  ignorantcr  pcccantes,  sed  etiam  nigri  gravi- 
bus  peccatis  convcrterontur,  ot  hoc  osi  :  «  iEthio- 
«  pia, »  id  cst,  nigri  in  pcccatis.  iEihiopia  enim 
nigredo  inlerprotatur,  ^Ethiops  niger  :  «  praBveniet 
«  manus  ejus  »  ^gypti,  id  est,  indigniiate  superabii 
oporationes  ^Egypti  :  «  Dco,  »  id  est,  ad  honorem 
Doi,  propter  hoc  dicit  prajvcnici,  quia  quanto  ma- 


iribu  «  Nophtalim,  duccs  sunt  corum,»  et  ideo  ponit  C  joribus  peccaiis  aliquis  involutus  esi,  ianio  magis 


has  quatuor  tribus,  quia  do  his  fucrunt  nati  apos- 
toli.  Benjamin  interprctatur  filius  dcxtrx  :  Judas 
confUens :  Zabulon  tabemaculum  fortitudinis  :  Neph- 
tbalim,  latitudo.  Hsec  intcrprctationcs  non  sunt  hic 
necessarias. 

«  Manda.  »  Et  per  istos  tales  «  manda,»  id  est, 
noiiflca «  virtutem  tuam, »  id  est,  potentiam  tuam 
per  mundum,  et  por  istos  «  confirma  hoc  quod  ope- 
raius  et  in  nobis  »  fidom  et  charitatem,  ct  Spiritum 
8anctum,incipiendo  «  a  templo  tuo,»id  cst,  a  san- 
ciis  iuis,  in  quibus  iu  habitas,  <  quod  est  Ilicrusa- 
lem  »:  quia  in  Hiorusalem  Spiritus  sanctus  primum 
apostolis  fuit  datus,  et  deindc  por  ipsos  ct  pcr  mi- 
ttisiros  eorum  datus  cst  aliis  hominibus.  Et  vore 


poonitcns  dignum  fructum  facit  Deo.  Alia  iranslaiio 
habct :  iEthiopia  festinabii  manus  dare  Dco,  ei  di- 
citur  ox  similitudinc,  quia  sicut  aliquis  vicius  tendit 
manus  suas  victori,  sic  iCthiopia,  id  est,  nigri  ia 
peccatis,  cognoscentcs  so  esse  victos,  dabunt  manus> 
suas  Dco  victori,  suo.  Vcl  iflibiopia  convicta,  Deo 
praevcniet  manus,  id  est,  vindictas  Dei.  Bene  dicif^ 
pra^veniet,  quia  prius  crcdent,  quam  Deus  yindicct^ 
80  de  cis. 

Quia  ita  convertentur  ad  Deum,  ideo  t  re^a  ter— 
rs,  id  est,  homines  do  omni  regione  ierr»  «  can- 
iate  Deo  »  voce  ct  cordo,  et  «  psalliie  *  illi  «  Do' 
mino  »  bona  operatione. 

Psallito  Deo.  Incipit  sexta  pars.  Propter  hoc  psal- 


confirmabis,  quia  pcr  hoc  «  regos, » id  est,  soipsos  D  lite,  et  ctiam  propter  hoc,  quia  ipse  dabit  vocein 


bene  rogentes, «  ofrerent  tibi  munera, » id  est,  seip- 
80s  ei  alios.  Alia  translatio  ponit  hoc  sub  optatione, 
ofTeraniur  munora.  Vel  sicut  alia  littera  habet,  vir- 
tuti  iuaj,  secundum  quod  ita  diccmus  :  Et  quia  hu- 
jusmodi  sunt  in  Ecclcsia,  pcr  quos  potesi  porfici 
quod  coopisii,  crgo  manda,  id  est,  praecipe  virtuti 
iuae,  id  est,  filio  iuo,  et  por  oum,  et  por  ministros 
iuos  «  confirma  hoc  quod  operatus  es  in  nobis.  » 

«  Increpa  feras  arundinis.  »  Et  ut  oITerantur  tibi 
muncra  «  increpa,  »  id  est,  convince  «  feras,»  id  est 
h»retico8,qui  laniant  Ecclesiam  Dei,  sicut  fcre  oves : 
feras  dico  «  orundinis,  »  id  esi,  conservanies  inier 


virtutis  voci  sua),  «  psalliie  Dco,  qui  ascendit  super 
coelum  cceli  ■  ad  litteram.  Vel  sc  per  supremum  or- 
dinem  angelorum, «  ad  oriontem  >  quia  in  orieniali 
partc,  ad  litteram,  quia  in  monte  Olivcii,  qui  esi  in 
orientali  parto.  Hiorusalem  crat  Dominus  quando 
asccndit,  ot  illud  factum  Chrisii  hoc  nobis  signi- 
licavit,  quod  ipsc  csset  verus  oriens,  qui  toium 
mundum  illuminaret.  Alia  iranslaiio  habei,  ab 
orienie. 

«  Ecco  dabit.  »  Ideo  dico  psalliie,  quia  «  ecce  » 
quasi  in  manifestatione  Dominus  isie  «  dabit  voci 
susB  n  quse  in  hoc  mundo  humilis  fuii  «  vocem  vir- 


421 


EXPLANATIO  Ilf  PSALMOS. 


422 


tuis  »  id  est^  virtuosam  faciet  vocem  suam,  qua)  A. 

vox  erit,  cum  venerit  ad  judicium,  qua  voce  omnia 

resuscitabuntur  corpora^  et  idco  quia  tantus  cst, 

quod  dabit  virtutem  voci,  vos  omnes  «  date  glo- 

riam  Deo,  »  id  est,  ostendit  eum  csse  gloriosum  ct 

dictis,  otfactiSyDeo  dico  regnanti  «  supcr  Israel,  » 

id  est^  supcr  omnes  videntes  Deum,  quia  «  magni- 

ficentia  cjus  :  Dei  scilicet,  quod    suos  faciet  ma- 

gnos,  scilicet,  impassibiles  ct  immortalcs,  crit «  in 

nubibus  »  jam  sanctis,  «  virtus  cjus  :  »  quia  nihil 

poterit  imperio  ejus  resistere,  sed  omnia  ficnt  quae 

voluerit  :  iterum  «  in  nubibus.  » 

«  Mirabilis.  »  Et  quid  pcr  singula  curram  ?»  Mi- 

rabilis  erit  Deus  in  sanctis  suis,  »  id  est,  mirificos 

faciet  eosy  et  non  tantum  in  alia  vita,  scd  ctiam 

in  bac  vita  :  et  boc  est,  «  Deus  Isracl  ipsc  dabit  n 

virtutBm  »  contra  adversa  «  plebi  sua;^  et  fortitu- 

dinem,  »  id  est,  longanimitatem   perseverantiffi, 

et  ideo   sit   «  benedictus  Deus   »  ab  omni  po- 

pulo. 

IN  PSALMUM  LXVIII. 

TrruLUS.  In  finem  pro  his  qui  commulabuntur  psal- 

mus  ipsi  David, 

«  Salvum  me  fac,  Deus.  »  Psalmus  isto  conveuit 

David  eigpiificato,  id  est,Ghristo,  qui  hic  loquitur, 

«t  dirigit  noB  in  finem,id  ost,in  Ghristum,  psalmus 

dicohabitus  prohis  qui  commutabuntur.Inhocenim 

psalmo  agit  Ghristus  dc  passionc  sua,propter  quam 

Deum  rogat  pro  liberatione  hominum  a  malo  hujus 

^iUe  veluti  cum  dicit:Eripe  me  dc  luto^et  non  infi- 

^ar  :  et  aliis  plurimis  locis,  et  alibi  plano  affirmat 

«orum  commutationcm  ubi  dicit  :  Quoniam  Dcus  ^ 

«alvam  faciet  Sion,et  aediflcabuntur  civitates  Judas, 

«t  aliis  locis.Gommutabuntur  enim  homines  in  hac 

"^ta  per  passionem  Ghristi,  de  vetustatc  AdoD  ad 

^ovitatem  Ghristi,  et  tandem  de  corruptela  ad  in- 

«omiptionem.  In  hoc  psalmo  matcria  est  Christus, 

JMLBSUS  secundum  fragilitatem  humanaB  natursB,  et 

^exsequitur  passiones  suas  per  multas  partes  ipsius 

passionis,  agit  quaD  aliter  hic  de  passione,  quam  in 

«diis  fecit,quia  hic  inducit  ipsam  passionem  usque 

ad  consummationem^cum  dicit:Dederuntinescam 

xneam  fel,ut  in  siti  mea  potaverunt  me  aceto.Habet 

quinque  partes  psalmus  iste.Modus:  In  primaparte 

petit  8alvari,et  ostendit  mala  quffl  sibi  injuste  infe- 

nintur  a  Judsis.  In  secunda  parte,  quao  incipit  : 

Dens  tu  scis  insipientiam  meam,ct  delicta  moa  a  te  D 

non  sunt  abscondita,ostondit  mala  illa  non  essc  il- 

lata  sibi  ex  merito  suo,  et  petit  ut  iili  qui  vel  vi- 

ventes  sperantes  in  eo,vel  qui  ipsum  moi^tui  oxspe- 

ctant,  redimi  non  frustrentur.  In  tertia  vero,  quss 

iacipit :  Ego  vero  orationem  meam  ad  te,  Dominc, 

petit  8U0S  liberari  a  malitia  hujus  vita3,per  passio- 

nem  suam.  In  quarta,  qua)  incipit  :«Fiat  mensa  eo- 

nim  coram  ipsisinlaqueum,»ponitmala  quasoptat 

Judaeis  provenire  pro  sua  passionc^  et  tantum  valet 

sua  optatio,  quantum  si  afQrmare.In  quinta  parto, 

que  incipit:«Ego  sum  pauper  et  dolens,»ponit  bona 

qu«  eveniunt  justis  de  sua  passione.  Intentio  est 


nos  invitarc  ad  patientiam,  sicut  in  aliis,  ubi  de 
passionc  agit. 

Et  incipit  a  pciitione  suas  libcrationis  sic  :  «  fial- 
vum  mc  fac  Dcus  »  ne  mc  possint  inimici  retinere 
in  mortc,  et  opus  est,  quoniam  aqua;,  »  id  est, 
populi  Judaici  <  intravcrunt,  >  id  est,  magis  mala 
inferendo  acccsserunt, «  usque  ad  animam  mcam  » 
tollendam,sicut  aquaB  quas  intrant  in  navem  suffi- 
cientes  ad  hominum  submcrsionem. 

Infixus  sum  in  limo.  Dico  quod  intraverunt,  ad 
animam  mcam  toUendam,  ct  tulerunt,  ct  hoc  est, 
«  infixus  sum, »  id  est,ita  datus  sum  in  potestatem 
eorum,quod  omnino  de  corporc  meo  facerent  quid- 
quid  vellont,  infixus  sum  dico  «  in  limo,  >  id  est, 
in  manibus  Juda;orum,  qui  sunt  limus,  id  est,cor- 
ruptio  sccundum  humanam  naturam  :  limo  dico 
«  profundi  »  quia  faciunt  se  profundos  in  nequitia 
sua,  «  et  non  est  »  illis  «  substantia,  n  id'  cst,  sub- 
sistentia,  quia  non  potui  cis  secundum  meam  hu- 
manitatem  resistere.  Vel  non  est  substantia  ipsis 
Jud(Bis,id  ost,vcra  oxistentia,  quia  non  pcrsistunt, 
sicut  a  Deo  creati  runt. 

Vcni  in  altitudinem.  Non  ideo  sunt  infixus,  quod 
non  potui  prascaverc,  sed  sponte  mo  obtuli,  et  hoc 
est,  c  voni,  »  id  cst,  nulla  coactione,  sed  spontanoa 
voluntatc  o  in  altitudinem  maris,»  id  est,  inter  Ju- 
dsBOs,  qui  dicuntur  marc,  proptcr  amaritudinem 
vitae  ;  altum  propter  supcrbiam,  o  et  tempcstas 
demcrsit  mc,  >  id  est,  scditiosa  commotio  corum 
occidit  me. 

Et  do  hoc  non  sunt  excusabiles,  quia  clamavi  eis 
ostcndo  ea  non  esse  facienda,  quaD  mihi  facicbant, 
ot  hsBC  d  clamans,  laboravi, »  id  est,  multum  cla- 
mavi  vel  laboravi,  quia  multum  clamando,  nihil 
profeci,ot  tunc  dicitur  aliquis  laboraro,  quando  non 
potest,quod  intondit,proficcre,et  «  fauces  meae  sunt 
factaD  raucac, »  id  cst,similcs  rauco,quia  sicut  rau- 
cus  non  intelligitur,  sic  nec  cgo  intellectus  fui,  et 
«  oculi  mei  defccerunt  >  in  morto  :  vel,  oculi,  id 
ost,  apostoli  <  defeccrunt,  »  id  est,  dubitaverunty 
scilicct,  fugerunt  in  morte  Domini,  ot  haec  omnia 
mihi  ideo  evcnerunt, «  dum, »  id  est,quia, «  spero » 
non  in  lego,scd  in  Deo,vel  «  in  Deum  meum  »  quia 
adhuc  mclius  ab  eo  exspecto. 

«  Multiplicati  sunt.»  Postquam  ostcndit  per  simi- 
litudincs  mala  sibi  illata,  ostcndit  manifeste.Ad  hoc 
continuatur  :  Nec  mirum  si  oculi  mci  defecerunt, 
quia  inimici  mei  multi  fuerunt  et  fort©s,et  hoc  est, 
«  qui  oderunt  me  gratis,»  id  ost,  sine  causa,  sunt 
multiplicati  «  supcrcapilloscapitismci,»  idest^plu- 
res  sunt  facti,quam  amici,quidicunturcapilli,quia 
ita  adhaeront  mihi,etomant  me  sicut  capilli  omant 
caput.Vol  super  capillos  capitis,ad  litteram,ut  per 
hoc  notct  infinitos  inimicos. 

Et  non  tantum  sunt  multi,sed  etiam  «confortati 
sunt,  >  id  cst,  forles  facti  sunt,  cum  vidcrunt  sibi 
convenire  quac  voluerunt  «  inimici,  qui  me  perse- 
cuti  sunt  injuste  »  quia  multa  bona  feceram  eis,  et 
« tunc  »  ctiam  in  illa  tribulatione  «  exsolvebam,  >  id 


m 


•HAYMONIS  HALBBRSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


424 


est,  pGBDae  Bolvebam,  pro  his  «  qua)  non  rapui,  » id 
est,  pro  peccatis,  quas  non  perpetravi. 

«  Deus.  » Incipit  de  secunda  parte.  Benc  dico,quia 
«  tu  Deus  8cis  insipientiam  meam,  et  delicta  mea  a 
te  non  sunt  abscondita,  »  id  est,  scis  mo  hsc  pati 
non  propter'ca  qusB  ego  fecissem  per  insipientiam, 
id  est  per  ignorantiam,  vcl  propter  aliqua  dclicta 
mea,  sed  propter  poccata  meorum. 

Etquia  non  exmea  culpa  patior,ideo,o  «  Domine.» 
illi «  qui  exspectant  te,  »  id  est  illi  qui  detincntur  in 
inferno,qui  exspectant  educi  por  me  «  nonerubes- 
cant, »  id  est  non  frustrcntur  « in  mo  »  sod  habeant 
liberationem  in  me,quam  exspectant,ot  obtinoant, 
tu  dico  c<  Deus  virtutum,  »  id  est  angelorum,  quia 
certum  ost  quod  bene  poteris  facere. 

Et  etiam  illi «  qui  qucBrunt  te,  » id  est,  intelligunt 
te  esse  in  me,  illi  dico  «  Israel,  »  id  est,  videntes 
Deum,quiani6i  essent  videntes  Deum,  credere  non 
po88ent,quod  Deut  essetin  tam  afflioto  homine,  illi 
tales  «non  oonfundantnr,»ide8tpro  sui  frustratione 
confusi  non  sint  «  super  me,  »  id  est  de  me. 

Dico  non  confundantur,  nec  debentconfundi,quo- 
niam  passio  mea  digna  est,  qua  redimantur,  et  hoc 
est :  N  quoniam  propter  te  sustinui  opprobrlum,»  ut 
cum  dicerent :  «  DaBmonium  habes  (Joan,  vit),  »  et 
similia,  et  etiam  «  confusio  »  facta  de  colaphis  et 
8putis«  operuit  faciem  meam, »  id  est  ex  omni  parte 
circumdedit  me  :  veluti  cum  dicerent :  Prophetiza 
nobis,  Ghriste,  quis  te  percussit?  (MaUh.  xxvi;  Luc, 
XXII ;  Marc,  xxiv.) 

Exsequitur  passionem  :  «  Extraneus  factus  sum 
fratribus  meis, » id  est,cognatis  secundum  carnem  : 
«  et »  etiam  «  filiis  matris  meffi,>'  id  est,synagoga3  qui 
mecum  in  synagoga  legem  audierunt,in  quapossent 
cognoBcerc  me  esse  promissum  Redemptorem,  sum 
factus  «  peregrinus  »  quasi  ignotus,  quasi  non  pos- 
sem  morari  apud  eo8,nisi  una  nocte  tantum.Syna- 
goga  dicitur  mater  JudaBorum^quiaprsceptis  vete- 
ris  legis  pascebat  eos. 

Et  ideo  factus  sum  peregrinus,  «  quoniam  zelus 
domus  tuffi  »  a  qua  ejeceram  vendentes  et  ementes 
(MaUh,  XXI  ;  Luc.  xix),  «  comedit  mo, »  id  est,  ussit 
me  interius,  et  hic  notatur  maxima  affectio  ipsius, 
quia  ipseejecit  eos,et  indignati  erga  eum,  machi- 
nati  sunt  ei  mortem,  «  ct  opprobria  »  eorum  in 
desorto  te  tentantium  (Marc,  i;  Joan,  ii)  ot  idola 
colentium,  ot  hoc  ost :  «  exprobrantium  tibi  »  illa, 
inquam,  opprobria  «  cecidcrunt  supcr  me  »  quasi 
grave  pondus. 

Et  tunc  ego  me  erga  eos  iratum  non  ostendi,  sed 
«  operui  animam  meam, »  id  estvoluntatem  meam, 
«  in  jejunio,  »  id  cst  cum  essem  jcjunusab  illis,  id 
est  cum  non  possom  mihi  incorporaro  aliquos  eo- 
rum.  Unde  supra :  «  Humiliabamin  jejunioanimam 
(PsaL  xxxiv),  »  et  quod  cos  ita  paticnter  sustinui, 
quod  me  sic  operui,  «  factuin  est  mihi  in  oppro- 
briuin  »  quia,  quanto  eram  apud  eos  humilior,tanto 
eis  eram  vilior. 

Exsequiturpassionem.  Continuatio  :  Operui  jcju- 


A  nio  animam  moam  «  et  posui  vestimentum  meum  ci- 
licium,»  8cilicet,tristitiam  ostendi,  faciens  me  simi- 
lem  illis  qui  vestiuntur  cilicio,  scilicet,  pcBnitenti- 
bus.  Nunquam  tnmen  legitur  historialiter,  cilicio 
Dominum  fuissc  indutum,  sed  sempcr  in  tristitia  sc 
habuit,  et  nunquam  risit,  «  et  factus  sum  illis  in 
parabolam,  »  id  est,  de  quo  totam  parabolam  suam 
facercnt.  Vcl,  in  parabo]am,id  cst  insimilitudinem, 
quia  per  similitudinem  mei  aliis  maledicebant.  Ycl 
locutus  in  parabolam,  scilicot,  non  loquens  eis  alta 
secundum  sapientiam  mcam,  sed  in  similitudine, 
ut  melius  intclligerent. 

Item  ex8equitur,dicens,  ilii  etiam  «  qui  sedebant 
in  porta, » id  ost  in  compito,  ubi  multi  conveniebant 
« loquebantur  adversum  me,  »  et  illi «  qui  bibebant 

n  vinum,  »  id  est  convivs  quicunque,  scilicet  quicun- 
que  in  his  saBcularibus  delectantes, «  psallebant  in 
me,  »  id  est  deridebant  me. 

«  Ego  vero  orationem  meam. »  Pars  qQarta,in  qua 
Ghristus  ostendit,  quomodo  inter  tribulationes  se 
habuerit,  scilicet  quod  pro  suorum  liberatione  ora- 
vit.  Continuatio  :  «  Illi  in  mepsallebant, «  egovero 
orationem  meam  direxi  ad  te,Domine  »  dicens  :  ecce 
«  tempus  bcneplaciti,  Deus.  »  Beneplaciti  dico,  non 
in  moritis  hominum,  sed  «  tn  multitudine  miseri — 
cordiffi  tu8B,  »  et  quia  Jam,  o  Domine,  tempus  est^ 
ideo  «  exaudi  me  in  veritate  salutis  tu»,  »  id  est^ 
dando  salutem  mihi  ct  meis,  et  per  hoc  verax  appa— 
reas. 

«  Exaudi  »  dico,  scilicet,  «  cripe  me,  »  id  est^ 
meos,do  luto, » id  ost  do  peccato,non  quin  mei  tangant 

C  illicitum,quianulluspoteste8s0  8ine  peccato,8ed«ut 
non  inflgar,  »  id  ost  moi  ex  se  peccatis  non  adhflB- 
reant,et  non  tantum  ut  non  inflgantur  mei  ex  sOySed 
«  libera  »  etiam  •  me,  »  id  est  meos, «  ab  his  qui 
oderunt  me, »  id  est,  no  per  impulsionem  alionim 
ducantur  in  peccatum,  «  et  »  libera  etiam  »  de  pro- 
fundis  aquarum,»  id  est  aprofundis  illis  nequissi- 
mis.Vel  « libera  meos  de  profundis  aquarum,  »  id 
est  de  prospcritate,  in  qua  est  facilis  lapaus. 

Ita  sciiicet  libera,  non  quod  non  habeant  tribulal 
tiones,  sed  ne  demergantur,  et  hoc  dicit «  non  de- 
mergat  me  tempestas  aqua),  »  id  est  commotio  po- 
puli  in  peccatum  ducendo,ct  si  aliquando  demergat 
aliqua  tempestas,  o  Domine,  deprecor,  ut  «  profun- 
dum  non  absorbeatme,»  id  est  mei  non  deducantur 

D  in  desperationem.  Undo  dicitur :  «  Peccatorcum  ve- 
nerit  in  proAinditatem  vitiorum  contomnet,»  et«  pn- 
teus,«  id  est  profunditas  nequitis  hvjus  mundi «  non 
urgcat  08  suum  super  me, » id  est  non  deducant  meos, 
quin  quandoque  possint  emorgere,  etiam  de  despera- 
tione,  hoc  dicitur  a  similitudine  cadenUs  in  putcum, 
qui  si  08  putci  claudatur,  non  potcst  egredi. 

Dico  «  non  urgcat,»  sed  potius  «  exaudi  me,»  id  est 
meos,  «  Domine,  »  et  securus  sum  quod  exaudies, 
«  quoniam  misericordia  tua  bcnigna  cst,»  id  est  larga, 
quia  nuUum  despicis  clamantem  ad  te  :  «  et  respice 
in  me  secundum  multitudinem  miserationum  tua- 
rum  «  quas  exhibuisti  patribus  antiquissicutDaniel 


EXPLANATie  IN  PSALMOS. 


m 


leonum  {Dan.  uv),  ei  Noo  in  aquis  diluvii  ^  in  softndaluin, » id  est,  de  eis  habeani  Boandalum  et 


i.  VII,  fiii),  ct  castcfis. 

!eo  «  rcspice  •  ct  hoc  pcr  me,  ct  hoc  est : «  nc  aver- 
actem  tuam  a  puero  tuo,  » id  cst,a  me,  scrvo  tuo, 
t  alia  translatio  habet.So  vocat  puerum  propter 
iMnitam,  de  quo  ipse  in  Evangelio,  cum  alium 
lisset  in  medio  eomm^tamen  dixil :  a  Nisi  eOi- 
dm  8i€ut  parvulus  iste,non  intrabitis  in  regnum 
inin  (Mattk.  zviii).  »  «  Nc  avertas  »  dico,  sed 
18«  exaudi  me  velociter,»  non  difToras  meam  re- 
BCtionem  usque  in  communem  resurroctioncm, 
Dniam  tribulor  »  et  idco  hoc  dico : «  nc  avcrlas  fa- 
.  tuam,»  sed  potius  o  intendo  auimai  meosMCon- 
W3  quanta  innocentia  tibi  servicrimy «  et  libera 
neiiion  tantum  propter  meipsum  liberame.sed 


offensionem,  vel  intcr  se,  vcl  intcr  Christianos,  et 
hoc  «  coram  ipsis,  »  ut  ipsi  bcne  cognoscant  se  er- 
raro,et  bene  Judaci  sciant  gentiles  legem  suam  ha- 
bcrc,pcrquaraip8i  ipsos  Judffiospeccare  convincunt. 
«  Rctributiones  »  has,8cilicet,«<  obscurentur  oculieo- 
rum,»  id  est  ratio  eorum,  «  nc  videant, »  id  est,  ne 
intelligant  veritatem,Hetdor8umeorum,»id  est  ra- 
tio  corum  qu£B  «  dorsum  »  dicitur,quia  sicut  doisum 
hominis  ercctum  est,  sic  ipsa  ratio  semper  dcbet 
crigi  ad  co)lc8tia,8cd  «  semper  »  est  «  incurva  »  in 
concupiscentia  terrenorum. 

Alia  retributio  :  «  Effunde»  »  id  est,  abundanter 
immitte  m  super  eos  »  ad  compressionem  eonun 


«  iram  tuam,»  id  est  vindictam  tuam,  et  illa  gravis 
MTOpter  inimicos  meos  eripe  me,  »  quia  non  est  q  ait  diuturna,  «  et  furor  irs  tuffi  comprebendat 
—  utinimici  mcidemoa  afOictiono  gaudeant.      eos.  » 

Itemretributio:Gontinuatio:  «Effundeiram  tuam,» 
Bcilicety  «habitatio  corum,  »  id  est  domus,  et  agri, 
ct  vines,  «  fiat  dcserta  »  ab  eis,  «  et  in  tabernaculis 
corum,  »  id  cst  in  cclcbribus  locis  corum,  ut  in 
templo,  ct  synagoga,ct  capitolio,«  non  sit  n  aliquis 
corum  «  qui  inhabitet.»  Quod  dicit,  «  inhabitet,»  et 
non  per  so  habitct,notat  quod  magna  affectione  ha- 
bitant  in  locis  illis.  Hffi  optationes  sunt  in  eis  com- 
plcts,  in  dcstructionc  Titi  ct  Vcspasiani. 

H«c  omnia  mala  ideo  eis  evcnient^o  quoniam  per 
sccuti  sunt»  meFiliumtuum,«quemtupercu88i8ti,M 
oxponendo  eum  miseriis  hi^jus  mundi,faciendopa»- 
sibilem  et  mortalcm,  «  et  supcr  dolorem  vulneriun 
moorum  addiderunt:  »vulnerabantGhristum,cumei 


debes  eripere,  quia  iu  vides  mala  qus  mihi 
,proptor  qu(B  debes  erga  mc  ad  miscricordiam 
Doveri,  unde  dicit  :  «  Tu  scis  improperium 
DyM  id  est,  cognoscis,  quam  turpia  vcrba  mihi 
int «  et »  scis  «  confusioncm  mcam  »  quam  ha- 
HyUt  iUi  putaverunt,cum  alios  salvos  faccrcm, 
lipsum  salvaro  non  possem  {Luc,  xxi ;  Matih. 
«  et  »  scis  M  reverentiam  meam,  »  id  cst,  illa 
qwB  ego  8U8tineo,  ot  reverenda,  ut  sputa,  co- 
«.Alia  transiatio  habet,  ignominiam  vcl  vcre- 
iani. 

vides  afQictum,etetiamquimo  aniigunt,unde 
(  ad  indignationem  contra  cos  commovcri,  et 
itt :  *  in  conspectu  tuo  sunt  omncs  qui  tribu- 


Wt  w  et  illam  tribulationcm  sponto  sustineo,  C  nolebat  crcdere,  et  inde  dolebat,  et  m  super  m  illum 


H  oor  moum,  »  id  est  voluntas  mea,  «  oxspe- 
;  improperium  »  in  dictis,  «  et  miseriam  »  in 

tsustinui, » id  est,exspoctavi,  «  qui  simul  con« 
r6tur,M  id  cst,  qui  mihi  condoierct,  quod  cxigit 
tt,ut  cum  videant  homines  aliqucm  amictum, 
deant  ei,  «  et  »  tamen  «  non  fuit  »  qui  condo- 
;  «  et »  sustinui  u  qui  consolaretur  »  mo^trans- 
>  ad  meam  doctrinam,«  ct  noninveni »  aliquem 
nasolaretur  me. 

fcdedenintin  escam  moam  fcl,  ct  in  siti  mea 
ernnt  me  aceto,  »  quoniam  non  dederunt 
i  escam  vcl  potum^nisi  acetum  cum  fello  mis- 
et  hoc  figura  fuit,  cum  onim  ipse  sitirct  sa- 


«  dolorem  »  multa  mala  ei  inferendo^doloroa  muUos 
alios  «  addiderunt.  m 

Et  quia  malum  mihi  supor  malum  «  addidorunt^M 
u  super  iniquitatem  eorum  »  quam  focerunt  in  servos 
missos  in  vineam,quia  prophotas  missos  ad  oos  co- 
lendos  occidcrunt,»  apponc  iniquitatcm  «aliam,sci- 
licet  ut  mc  ipsum  ho^rcdem  vinca)  intorficiant^  ad 
cumulum  suaa  nequiti(D,«etnonintrentinjustitiam 
tuam,  »  id  est,  non  convertantur  ad  te. 

Alia  retributio :  «  Deleantur  »  etiam  m  de  libro  vi- 
ventium.  »  Libcr  vits  est  prsscientia  Dei,  cui  nihil 
ascribi  vel  doleri  potcst.  Omncs  enim  in  illo  prs- 
sciti  sunt,  vcl  ad  mortcm,  vel  ad  vitam,  sed  secnn- 
dum  judicium  humanum  quidam  dlcuntur  ascribi, 


I  eorum,  non  habuit  refcctioncm  ex  cis,  scd  ])  quidam  dclcri.Judicamus  enimquosdam,quospriu8 


luerunt  ei  amaros  et  diros  morcs. 

^iai  mensa  eorum.»  I^ars  quarla.Coniinuatio  • 

li  dederunt  mihi  malamcscam,ct  malameseam 

eifl  Dou8,et  hoc  est,  u  niensa  oorum,»  id  est, 
kura  eorum,  quo;  est  eis  proposita  ad  refeclio- 
«(iat  illis»Judaiis  «  inlaqucum,»  utpcr  ipsam 
et  illaquecntur  ct  conviacantur,  sicut  hodie 
iletum  cst  in  illi,  nam  Christiani  cos  pcr  legcm 
«ime  errare  conviiicunt,  ct  legis  gladio  lcgem 
'vante8Jugulant;(iat  «  etiam  »  cis  «  in  rctribu- 
s,»quiaprolegequamnoncustodiunt,  Deus  cis 

reiribuityCt  has  rctributiones  cxsequituri  «  et 

Patrol.  CXYI. 


malos  vidimus,  si  convortantur,  ot  beno  operentur, 
quod  tunc  in  libro  vito;  ascribantur ;  si  autcm  qui 
prius  boni  roputati  sunt,  ad  malum  convcrtantur, 
cos  de  libro  viUe  delctos  csse  judicamus,  ct  secun- 
dumhocdicit:  «Dcleanlurnipsi  Juda;i«dclibro  vi- 
vcntium»scilicot,  lcxcorum,quipriusjusti  rcputati 
suntjinutilis  ctdamnosa  appareat,«ctcum  justis,  » 
id  cst  gcntibus,  «  non  scribuntur  »  Judffii,  quia 
gcntcs  novam  legem  recipiunt,  per  quod  ascribi  in 
libro  vits  judicantur:  Judffii  non  scribuutur,  idest, 
non  recipiunt  innovationem,  quam  salvandi  acci- 
piuntt 

14 


4S7 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS.  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


428 


«Ego  sum  paupor.»Pars  quinta.  Continuatio.  Illis  A.  phctarum,  «possidebit  eam  »  Sion,et  ostendit  quos 


ita  contingat,  ego  autcm  alitcr  mcreor  ad  opus  nieo- 
rum,  quia  «  ego  sum  paupor  »  pro  eis  justis  mun- 
danis.  Undo  Apostolus  :  «  Christus  cura  divcs  cssct, 
pauper  pro  nobis  factus  est  (//  Cor.  viii) :  »  «  et 
etiam  sum  dolens  »  de  excaBcationc  humani  gcne- 
ri8,et  per  hoc  promerebatur,  ut  sui  salvarcntur,  scd 
tamenyO  «  Deus^  salus  tua,»  id  est  Filius  tuus,  «  sus- 
cepit  me  »  usque  ad  confessionem  Dci  Patris,  ct  per 
hoc  ostendit  potcntiam  qua  possit  salvarc  suos. 

Et  quia  «  salus  tua  me  susccpit,»  idco  « laudabo  » 
in  meis  «  nomon  Dei  cum  cantico,  »  id  est  cum 
exsultatione,«etin  laude  » illa  «  magnificabo  cum,  » 
id  est,  magnum  ct  omnipotcntcm  priedicabunt  mci 
eum. 


semen  vocet,  sic  :  «  qui  diligunt  nomen  ejus,  »  id 
est  Dei,  «  habitabunt  in  ca. 

IN  PSALMUM  LXIX. 

TiTULUs.  /n  fincm  psalmus  David  in  rememoratianey 
eo  quod  salvum  fecit  eum  Dominus. 

«  Dcus  in  adjutorium  meum. »  Psalmus  iste  con- 
venit  David,  id  estomni  justo,  quia  hic  loquitur 
quijibct  justus,psalmu3  dico  habitus  inrememora- 
tionc,habita  doeo  quod  salvum  fecit  eum  Dominus. 
Memor  enim  salvationis  et  beneficiorum,  qu®  Deus 
contulit  mundo,  sicut  in  alio  psalmo  ostensum  est, 
securus  petit  liberari,  licet  multa  mala  urgean.  Ma- 
teria  est  quilibetjustus,quiloquitur.Inprimaparte 


Et  lauB  illa  «  placcbit  D^o  »  supcr  omnc  lcgalc  «^  petit  libcrari  a  malis  instantibus,  et  inimicorum 


8acrificium,ethoc  ostendit  per  partcm  sacrificiorum, 
cum  dicit,«8uper  vitulum  novcllum  cornua  produ- 
centem  et  ungulas.»  Allegoria  hujus  talis  cst,  licet 
hicnonhabeatlocum.Per  vitulum  illum  intelligimus 
populum  innovatum,per«cornua,  »munimenta  Ecclc- 
Biffi,quibuB  ipsa  mundana  hflcc  contcmnit,cum  dicit 
c<  produeentom,  >»  significat  sanctos  in  munimentis 
Bemper  procedore,  id  est,  crescere. 

Dico,  qu(B  M  placebit  Deo  supcr  vitulum,»  et  hoc 
videant,»  id  e8t,intclligant  «  paupcres»  qui  dc  illis 
onimalibus  non  poterant  Bacrificia  faccre,  «  ct  las- 
ientur»  soiontos  modo  magis  possc  placere  Deo  pcr 
ju8titiam,quam  divitcs  per  vitulos  :  ct  convcrtitso 
adip80s«pauper68,»eto,vos  «  paupcrcs, »  hoc  intel- 
ligenieB,  k  quosrite  Deum,  et  vivet  anima  vestra  » 
vera  viia.  C 

Et  debont  M  paupercs  •  Istari, « quoniam  exaudivit 
pauperes  Dominu8,et  vinctos » in  poccatis,  pcr  quod 
viderentur  repudiandi  a  Deo,  «  non  despcxit  >  Do- 
minus :  «  vinctos  »  dico  «  suos,  »  id  cst,  quoerentes 
eum,  et  quamvis  sint  vincti  in  pcccalis,  tamcn  aspi- 
rantad  eum. 

«Pauperesoxaudivit, »  otctiamsalvam  faciet  Sion, 
et  quia  res  magna  crat  quam  diccbat,  pro^ponit  dc 
hac  re  quetmdam  admonitioncm,ut  omnis  creatura 
laudet  inde  Deum,  et  hoc  cst  :  «  laudcnt  illum 
cceli,  M  id  est  coDlestes,  «  et  tcrra,  mare,  et  omnia 
reptilia  in  eis.  »  Homo  rationabilis  creatura  laudet 
Dominum,  et  per  hominem  omnis  creatura,  quia 
ipsa  Bubstantia  homini  cst  causa,quarc  ipse  laudct 


convcrsionem.  In  secunda parto,  quie incipit : «Exsul- 
tcnt  ot  l(Btontur,  »  petit  sterna  beneficia,  et  reddit. 
sccurum  sc  cum  dicit :  Ecce  Deus  adjuvat  me.  In«— ^ 
tcndit  nos  securos  reddero  dc  ffiterno  bono,  quamviiK 
urgcamur  nos  istis  malis.Et  dicit : «  Deus  intende,  ^ 
id  est,intcntum  te  prffibe,  conferendo  gratiam,  «  iiK 
a4j  utorium  meum»  ut  ad  superanda  urgentiamala  ma 
adjuvcs,cum  dicit, « in  adjutorium  meum  intende,  hi 
cstondit  Bc  aliquid  operari  per  arbitrium  liberum  ^ 
etpctitdivinumauxiliumadcooperandum,dico  « in — 
lcnde,  et  festina  ad  mc  acyuvandum.  > 

Mc  adjuvabit,  et  hoc  vidontes  «  qui  quffirunt  anf- 
mam  mcam  »  ut  tollant  cam :  et  hoc  proprio  possuat 
dicero  martyrcs,  •  confundantur  »  de  peccatis  8uis, 
«  et  rovercantur,  »  id  est,  timoant  te  judioom. 

Et  non  solum  hi  « quffirunt  animam  mecm:i,»  sed 
etiam  hi  «  qui  volunt  mihi  mala  avertantur  retro^ 
sum  »  a  proposito  suo,  «  et  erubescant,  >  id  est, 
converai  habcant  erubesccntiam  de  malis  qus  fece- 
runt. 

Et  ctiam  illi «  qui  dicunt  mihi,  >  id  est  ad  meum 
dcdccus,  «  cuge,  euge,  >  id  est  bene,  bene,  cum  vi- 
dcnt  aliqua  mala  cvcnirc,  insultantes  ei,  dicunt : 
Eccc  apparct  quod  non  sit  bonus,  ipsi  tales  «  erube- 
sccntes  avcrtantur  statim,  >  id  est  sino  mora,  ut 
eorum  convcrsio  non  morctur.  Vel,  t  qui  dicunt, 
«cuge,  eugc,  »applaudcntesillisquimalafaciunt,  ut 
si  aliquis  dcstruat  civitatcm,  ct  dicant  ei :  Ah !  quam 
bene  factum  est,  bcnc  quidem.  Vel  cis  qui  hapc  fa- 
ciunt  mihi,ad  damnum  mcum,quia  eorum  iniquitas 


Dominum,  quod  nisi  honio  satvatus  cssot,  nulla  rcs  D  ^^^  damnum  mcum. 


laudaret  Dominum. 

Ideo  «laudent,quoniam  Dcussalvam  faciet  Sion, » 
id  est,  speculantcs, -scilicet  Ecclesiam,  «  et  »  illi 
salvati  non  erunt  pauci,  sed  per  ipsos  «  aedifica- 
buntur  civitatcs, »  id  cst  Ecclesire  «  Judce,  »  id  cst 
Chrisli,  qui  fuit  dc  tribu  Juda. 

Et  ibi  «  inhabitabunt  »  homincs,  non  ad  horam, 
sed  «  acquirent  eam  hffirediiate  »  ut  possideantcam 
in  ffiternum. 

Et  non  una  solum  gcncratio  justorum  habitabit  in 
ea,  sedper  omnes  successiones,  «  et  semcn,»  id  cst, 
sequaces  et  imitatores  «  servorum  ejus,  »  id  est,pro- 


«  Exsultcnt.»Ipsi  avcrtantur,  sed  «  omnos  qui  quffi- 
runt  tc  »  Dcum,  et  «  exsultent  ct  Iffitentur,  >  non 
in  rebus  temporalibus,scd  •  in  te  >  solo.  Exsultant 
enim  justi  in  hac  vita,  seeuri  quod  ffiternam  vitam 
possidcbunt :  «  et  »  omnes  «  qui  diligunt  salutare 
tuum,»idost,Filiumluum,  momoressalvalioniscol- 
lata?  sibi  a  Dco  por  Filium,  «dicant  semper»  corde, 
voce  ct  opcre,  «  magnificctur  Dominus  »  non  quod 
ipsc  in  se  possit  magnificari,  sed  quia  quantumad 
ipsos  magnificanies,quanto  magis  eum  magniflcant, 
major  semper  et  aliior  intelligitur. 

Dicant «  Dominus  magnificetur, »  de  se  vero  dicat 


429 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


430 


unusquisquo,  «  cgo  egcnus  »  bonis  tcmporalibus^et 
«  pauper  »  spiritualibus,  etlicelbabculaliquaspiri- 
tualia,  non  tamcn  sufficiunt  ei.  «  Ego  vcro  sum  cge- 
nus  et  pauper, »  sed  tamcn  hoc  non  impedit  me,quia 
«  Deus  »  adjuvat  me  ad  benc  operandum,  per  quod 
sum  sccurus  de  sstcrno  bono^  et  hic  apcrte  innuit 
se  essc  memorem  beneflciiysicut  in  titulo  proposuit. 
Et  bcae  dico^  quia  «  Deus  »  a^juvat  me,  quia  «  tu 
es, »  o  Dcus,a4jutor  meus  »ad  bcnc  opcrandum,«  et 
Uberator  meus  »  a  malis,et  hoc  tantum  rcstat  mihi 
peterc,«  Domine,nc  moreris, »  sed  fac  quod  factu- 
rus  88,  scilicet,  duc  me  ad  gloriam. 

IN  PSALMUM  LXX. 

TiTDLUS.  Psalmus  David  flliorum  Jonailab  ct 
priorum  captivorum. 

«  In  te,  Dominc.  »  Psalmus  istccstDavidyVcIali- 

ciyiis  justi,  non  tantum  loqucntis  in  pcrsona  sua, 

-«ed  in  persona  justorum  omnium  temporum,  filio- 

rum  est  Jonadab  et  priorum  captivorum.Legitur  in 

Isisioria,  quod  Uieremiascorrigcnspopulum  Isracli- 

-ftJcum, quod  non  obscrvaret  mandata  Dei, ot  propho- 

C^DS  eis,  pro  illa  obedientia,  captivitatcni  futuram 

eia,  filios  Jonadab  in  exemplum  proponabat,  prae- 

icans  eis,  quod  sicut  illi  mandata  carnalis  patris 

bservabant,  sic  isti  potius  Dei  Patris  dobercnt  ob- 

rvare  mandata  (Jer.  xxxv).  Jonadab  namque,  qui 

^^fMmlaneus  Domini\e\  populi  intcrpretatur,  sacerdos 

it  devotus  Deo,et  iste  corriexit  filios,  no  vinum  bi- 

,  id  ost,  delectationibus  hujus  vitoi  inobria- 

ntur,  et  no  domos  sibi  asdificarcnt,  scd  in  domo 

ini  degerent,  scilicet,  intelligercnt  non  habcro 

hic  monentem  civitatem,  sod  Domino  servicntos, 

Buporna  tenderent.  Intelligens  autem  Esdras 

I>avid  proposuisse  hominibus  contumacibus,et  non 

servantibus  mandata  Dei  sui,  filios  Jonadab,id  est, 

iu8toa,obedientes  Deo,et  spcrantcs  in  co,dixit  hunc 

psalmum  esse  «priorem  captivorum,»id  est  illorum 

coatumacium,  qui  mandata  Dci  non  obscrvant  in 

hac  vita  :  non  quod  de  ipsis  agatur  in  hoc  psalmo, 

Kd  quod  ipsiscontumacibusproponunturincxcm- 

plom  (ilii  Jonadab,  id  est,  spcrantcs  in  Domtno,  ad 

hoj  ot  per  exemplum  eorum  corriganlur.  Priorcs 

captivi  diountur  viUe  istius  homincsy  de  qua  pos- 

Boat  exire  captivi,  sicut  Judasi  oxicrunt  dc  captivi- 

tate  Babylonica  :  secunda  cnim  futura  cst,  dc  qua 

nemo  egredietur.  Vel  si  sinc  et,  filiorum  Jonadab, 

priorum  captivorum  diccmus,  sic  polest  intolligi^ 

quodfilii  Jonadab  esscnt  captivi  hislorialilcr,  non 

ppo  peccato  8uo,sed  pro  pcccato  aliorum  juxta  quod 

titolus  ita  legitur  :  «  Psalmus  isle  David  filiorum  Jo- 

Dadab,»  id  cst,  spcrantium  in  Domino  ipsorum,dico 

«  priorum  captivoruro, »  id  est,  qui  capLivi  surit  in 

miseriis  hujus  vita;  :  qua;  captivitas  est  prior,de  qua 

ezibunt  filii  Jonadab,  id  est  sperantcs  in  Domino, 

de  secunda  qua;  futura  est  in  alia  vita,  in  qua  non 

eront  fiiii  Jonadab,  nuUus  poterit  cxirc.Materiacst 

omnis  justus  sperans  in  Domino,  et  describuntur 

multa  beneliciaDei  circa  sperantes  inDeum.Modus : 


A  In  prima  parto  liberari  petit  a  malis,ut  possitDeum 
laudarc.In  sccunda,qua3  incipit:  « Ne  projicias  me 
in  tempore  senectutis, »  petit,ut  sicut  Deus  contulit 
sibi  beneficia  in  juYentutc,sic  faciat  in  scnectute, 
ubi  maximc  opus  est.  In  tertia,quaB  incipit :  ■  Qua? 
fecisti  magnalia  Deus,quis  similis  tibi?  »  ponit  gra- 
tiarum  actioncs  de  collatis  bencficiis.Intcnlioest  ad- 
monerc,utomnes  spcm  suam  ponant  in  Domino :  qu® 
notaturibi :  «  Domine,  spcsmeaajuvcntute  mea.  » 

Et  sc  sperantcm  in  Domino  omnibus  proponit,  sic 
moncns  alios  :  Nolitc  sperare  in  mundanis,  sed  spo- 
rate  in  Domino,  cxemplo  mei  qui  omnibus  rolictia 
mundanis  :  o  «  Domine,  speravi,»  et  quia  tsperavi 
in  tc,»;Iicet  vidcar  confusibilis  in  hoo  mundo,«noa 
confundar  in  ffitcrnum,  •  quia  quandoque  manifeste 
j.  obtinebo  quod  speravi,non  «  confundar  »  dico,  sed 
potius,  o  Dominc, « libera  me » neprajvaleatmihi  ista 
tentatio,  «  et »  non  tantum  « libora  me, »  sed  etiam 
«  cripc  mo  >  no  aliqua  mihi  mala  ultra  eveniant ; 
hffic  crcptiojustorum  est  in  morte,quando  Deusad 
se  justumducit,  et  hoc  in  justitia,  ot  qnia  nullus 
potcst  iibcrari  vel  eripi,  secundum  propriam  justi- 
tiam,  apponit,  tuo,sciIicet,  « in  justitia  »  illa  c  tua  • 
quo}  sempcr  habet  misericordiam  sibi  adjunctam. 

Dico  «  cripc,»  et  quia  mcrita  mea  nunquam  essent 
digna,ut  ad  tuam  pervenirent  altitudinem,idooDo- 
mine, « inclina  aurem  tuam  ad  me, »  id  eBt,conde- 
sccndc  mihi  per  tuam  clementiam, «  et  salva  mo.« 

«  Libera  mc,  » ita  scilicet,  «  esto  mibi  m  Deum 
protootorom,»  libcrans  dcpericulis  hujus  vitas,  •  ot» 
csto  mihi  «  in  locum  munitum  » in  quo  sum  in  so- 
C  curitatc  ut  deincops  nullus  inimicus  aggredi  moau- 
doat,  et  hoc  erit  in  alia  vita, «  ut  salvum  me  facias, » 
et  hoc  respicit  ad  hoo  quod  dixerat, «  eripe  me.  « 

Idco  dico  sis  protoctor,  quia  ego  non  qusrorofu- 
gium  nisi  a  te,  ct  hoc  cst,  c  quoniam  tu  es  flrma- 
mentum  mcum,»  id  cst  facions  mc  firmum,  ad  hoc 
respicit,  «  in  Deum  protectorem,»  et  t  tu  es  refu- 
gium  meum,  »  ad  hoc  respicit,  quod  dixit,  esto  cin 
locum  munitum. 

«  Dcus  mcus,eripo  me, »  cum  petit  liborari,notat 
ncccssitatcm,mododcterminat,a  quibus  petatUbe- 
rari  sic  diccns :  0  «  Deus  mous,oripc  mo  de  manu 
pcccatoris, «  id  cst  dc  potestate  diaboli; «  de  manu 
contra  Icgem  agentis,  et »  dc  manu  « iniqui,  »  qui 
licet  non  habcat  legcm  scriptam,  tamen  per  legem 
D  naluralcmquidsitajquumquidveiniquumdisccrnit, 
scilicet  quod  non  deberct  aliis  faocre^quod  sibi  non 
vclit  ficri.Hic  notatur  umnc  gcnus  pcccatorum  per 
habcnlcs,sci]icot,iogom,ot  non  habentcs,  ut  Apos- 
tolus  ait  :  «  Quicunquc  sino  logo  poccavorunt,  sine 
logo  porihunl,  ct  (juiounqui^  in  logo  peccavorunt, 
por  logom  judicahuntur  (limn.  ii).  » 

«  Quoniain  lu  os.wElludrbosoripero,  «rquoniam,o 
Domino,  tuos  paliontia  mca,»  id  cst  fructus  ille  et 
causa  pruplor  quom  ogo  sustinco,  oletiam  es  «  spes 
moa,»  oDomino,  id  ost  corlitudofuturiprajmiimei. 
Unde  Apostolus  : «  Pationtia  opcratar  probationem, 
probatiospem,  spesautemnonconfundit(A(?m.  v} : »  ^ 


4» 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS.  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


439 


c  ^pc0  r  dieo  «  a  JuTentuto  mca,  t  id  ost  a  tempore  A 
couversionis  mes,  non  dicit  juventutcm  quantum 
ad  tempus  etatis,  sed  juventutem  justitiA,  id  est 
fortitudinem  per  juventutem  accipit,  quse  fortitudo 
in  adventu  Christi»  in  sanctis  apostolis  ct  martyri- 
bua  patenter  enituii. 

t  Id  te  «eiiam  iconfirmatussumexutero,!  id  est 
dvxti  adhue  essem  in  utero  EcclesiaB.UterumEccle- 
sis  Vocat  prfleparationem  illam,  qua  instruitur 
homOyOum  crcdere  incipit,et  antca  in  eo  utero  nu- 
tritup,  ut  in  Incem  vorffl  cognitionis  prodeat,  et  •  tu  • 
eiiflun  tes  protector  meus,  •  ex  quo  processi  «  de 
T^ntte  matris  meas,  t  id  est  Ecclesi»,  scilicet  ex  quo 
tt&  i^MiAttis  de  baptismaie,  et  lumen  vers  oognitio* 

IKqiiiahce  omniabona  mihi  fecisti,  •  in  to  semper  «« 
eHI  ctotatio  mea,  ■  id  est,  tc  solum  laudabo,  et 
qUia  te  solum  laudo,et  mundo  respuo,  ideo  «  fa- 
ctus  dunt  multis  •  amatoribus  ssDculi  c  tanquam 
prodigium,  t  quia  putant  me  insanum  et  prodigio- 
■timyeum  vident  me  te  solum  petore,et  suas  sectas 
neigligereySed  oontra  omnia  opprobria  oorum  t  tu  • 
68  ftMtUs  mihi  ■  adyutor  fortis.  » 

fil  ideo  «  r^leatur  os  meum  laude  ut  canlem 
gloriam  tuam,  »  id  est,  gloriosum  prasdicem,  et 
etiam  #  magnitudinem  tuam,B  id  estboncficiatua, 
qae  mihi  confer8,qufle  sunt  causa  quare  te  glorio- 
sodd  ostendam,  et  hoc  « tota  die,  •  id  est  assidue. 

^Ne^projicias  me.»  Pars  secunda.  Dico  « tu  es  spes 
Biea  a  juventnte,!  et  siout  non  deseris  in  juventute, 
sic  «  neo  projicias  me  in  tempore  senectutis,  •  et 
quod  p6r  senectutem  aooipiat,determinatcum  dicit,  C 
«  Ciim  d^fecerit  virtus  mea,  no  dcrelinquas  me, »  id 
e8t,qilamviB  ad  horam  projioias  permittendo  esso  in 
p6ccati8'|  Itaien  non  derclinqua8,id  est,non  permit- 
ta»  pulrescere  in  peccatis,  Projecit  Deus  Petrum, 
ctom  permisit  peccare,  non  dereliquit,  cum  fecit 
pcMiltore.  Eoce  qui  modo  loquebatur  in  porsona  vi- 
vtfrum  justorum  fortiorum,  modo  loquitur  in  per- 
Bona  Benum,et  intelligit  hic  senectutem,  cum  jam 
vMetar  deficere,  et  charitas  incipit  frigescere,  ut  in 
hdc  temporo  ante  Antichristum. 

•  Noderelinquasme,»  quia  si  dereliquoris,quanto 
dlvMliorem  me  viderint  inimici,tanto  gravius  insta- 
bttfil,el  hoc  est «  quia  dixerunt  inimioi  mei  mihi,» 
id  M,ad  meum  detrimentum,  sciiicet,  istud  Deus 
dei^iquit  eum,  et  non  solum  imperiti  inimici  hoc  ]} 
ditcrunt,sed  illi « qui  custodiebant  aniraam  meam,» 
i(f  e8t,magna  calliditato  insidiabantur  animae  mcaB, 
ut  caperent  eam,scilicet,diaboli  et  ministri  eorum: 

«  oonsilium  fecerunt  »  consentientes  «  in  unum  » 
in  eamdem  nocendi  volunlatem. 

•  Diccntes  »  istud  quod  alii  inimici,  ■  Deus  dc- 
reliquit  eum,  »  id  est  non  curat  oum,et  ideo  •  per- 
s^quimini  »  quasi  illum  qui  non  possit  fugcrc,  «  et 
comprehendite  »  tanquam  debilcm,  qui  non  possit 
resi8tere,et  eecuri  tencte, « quia  non  est  qui  eripiat.» 

Ipsi  me  derelictum  putant,scd  tu, «  Dcus,nc  clon- 
geris  a  me, »  id  est,  ne  diu  permittas  me  ab  illis 


tribulari,  sed  potius,  o  «  Deus  meus^respice  in  aiun- 
lium  meum  n  ut  possim  hsec  omnia  superare. 

Me  « respico,»  et  «  detrahentes  animflB  mefls  con- 
fundantur, »  id  est,  inveniantur  inefficaces,  ne  p09- 
sint  me  conformare  sibi, « et  deficiant,»  id  e8t,non 
ulterius  ausi  aggredi  me  :  dico  «  conhindcmtur,»  et 
multa  «  confusione  sua  cooperiantur,»  id  cstytanta 
sit  confusio  sua,  ut  cooperiat  eos,  ita  quod  conver- 
tat  008,  et  non  tantum  confusione,  sed  «  et  pudore  » 
de  00  quod  deficiunt,  «  operiantur  »  undique  •  qui 
quo^runt  mala  mihi.  » 

Illi « operianturconfusione,ego  autcm,»  quidquid 
flJii  faciant,  «  semper  sperabo  »  in  te,  «  et  super 
omnem  laudem  tuam  »  quam  de  mundi  creatione 
habes,  «  a^jiciflun  »  aliam  laudem,  scilicet  de  rais- 
sione  Filii,et  hoc  est  «  os  meum  annuntiabit  justi- 
tiam  tuam,  »  et  subdit  quid  vocet  Justitiam,  «  sa- 
lutare  tuum,  »  id  ost  Filium,  qui  salvat  sperantes 
in  80  et  jusUficat,  et  hoc  «tota  die.  » 

Propter  hoc  annuutiaix)justitiam  tuam  et«  sfldu- 
tarc  tuum,quoniam  ego  non  cognovi  litteraturam,» 
id  est,  calliditatcs  hujus  vitaD,et  artcs.  Hieronymua 
ponit  litteraturas ;  alia  translatio  habet,  negoliatio* 
nes,et  ego  jam  «  intruibo  in  potentiam  Domini^»  id 
estsupctnam  domum,ubi  ego  oognoscflon  potentiara 
Domini,  et  ego  ipse  potentiflun  acquinun,  et  dein* 
ceps  nullus  audebit  mc  inquietare,  et  etiam  ibi, 
«(  Domine,  memorabor  justitiaB  tufle  solius,  »  id  est 
te  solum  intelligam  justum. 

Ideo  K  memorabor,  »  quia  «  Deus,  docuiatl  me  » 
ut  non  appetorem  litteraturam,  et  prflMlicflure  FiMam 
tuum,  «  a  juventute  mea,  »  id  ost,  ex  quo  incoei^ 
esse  sunator  fidei,  «  et  usque  nunc  »  doouisii  iDe,ei 
ideo  «  pronuntiabo  mirfld>ilia  tua, »  id  eai  beneficia. 
quoQ  contulisti. 

Docuisti,ot  H  non  derolinquas  me,»  o  «  Deua,  m  do» 
cero  ot  conscrvaro  «  usque  ad  senoctam  et  seniam.  m 
Sonecta  est  Ecclosia,  qufluido  adhuc  ipsa  Bcclesia 
habetali(}uid  fortitudinis ;  seniumestdeerepiiaaiaa, 
quod  erit  in  Ecclesia  tempore  Antichristiyeain  for- 
titudo  ipsius  EcclesiflB  penitus  fere  exstinguelar. 

«  Ne  derelinquas  »  dico, «  donoc  annuntiem  bn^ 
uhiumtuum,»id  estFiliumtuum  «omnigenerationi* 
qufls  ventura  est. »  Et  donec  annuntiem  «  potentiflUD 
tuam  »  qua  salvas  hominem,  «  et  justitiflun  tnmm  0 
qua  justificas  omnes  secundum  meritum  uniuBcu- 
jusque;  u  annuntiem»  dico,  oundo  agiiitate  mentis 
usque  in  altissima,»  id  est,u8que  ad  ccclestes  orca- 
turas,  scilicet,  usque  ad  contuitumcoDle8tium,quod 
ipsum  Deum  et  ca^lestia  contempler.  Vel  usque  ad 
altissima,  scilicct,  ut  prsediccm  quasdam  ccelestes 
creaturas  essc  redemptas  per  Filium.Legiturenim 
quod  quidam  angcli,  licet  non  crcdamus,  consea- 
tientes  angelis  cadentibus,  peccaverunt. 

Incipit  pars  tertia.Gontinuatio  :  Et  bene  debeoan- 
nuntiare  «  potentiam  et  justitiam  tuam,»  quia  «quflB 
magnalia  fecisti,»  0  «  Deus,»  inOnita  sunt  beneficia, 
undo  supra  dixi,cantabo  «  magnitudinem  tuam,  »  et 
quia  hflec  fecisti,  orgo  «  quis  similis  tibi?  »  nuUns: 


433 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


434 


nuUus  Bimilifi  tui  dico,  quia  «  quantas  ostendisti  A.  modis.Intertiaparte.qufleincipitttSitnomenediiate* 


fflihi  tribulutiones  »  in  ipsa  rei  experientia,  <  mul 
ias  »  in  numero  «  malas,  •  in  qualitate  graves,  et 
tamen  «  vivificasti  me  •  vera  vita,  quac  est  Deus,  tu 
dico  «  convorsus  ■  a  priori  statu,  qui  fuit  antc  ad- 
ventum  Ghristi,  quando  nullus  vivificabatur ; «  de 
abyssis  terraa,*  id  est  de  profunditate  poccatorum» 
rcduxisti  me  iterum,  >  et  iterum  per  baptismum, 
per  pcDnitentiam  multoties. 

Et  etiam  mihi  sic  reducto,  •  multiplicasti  magni- 
ficentiam  tuam, » id  est,  multis  modis  magna  et 
mulUplicia  beneflcia  contulisti,  «  et  consolatus  es 
me  •  securum  faciendo  de  promissione  tGtcrni  boni, 
ta  dico  w  conversus  •  per  mcdiatorem  Ghristum, 
ab  ira  quam  habebas  de  peccato  primi  parentis 
erga  humanum  genus. 

Probat  ab  affectu  se  esse  consolatum  sic,  vcre 
oonsolatas  es  me,  «  nam  et  ego  confltcbor  tibi, »  id 
^»i»  ad  tmim  bonoremy « veritatem  tuam,  Deus,  ■  id 
esi  ia  vGTSiOdm  in  promissis,  scilicet,  quod  homines 
per  Filium  tuum  hereditatis  ffiternae  securitatem 
<>bitiieant,  ■  confliebor  >  dico  « in  vasis  psalmi,  >  id 
esi  iQ  psalmis,  qui  sunt  vasa.  Per  psalmos  spiritua- 
lem  vitam  accipimus,  quibus  psalmis  aliis  cxcm- 
plum  bene  operandi  propinatur,  sicut  per  vas  ali- 
quis  potus,  non  tanlum  me  dico  conGtcri  in  psal- 
m\Bf  id  esi,  in  contemplativa  vita,  scd,  o  «  sanctus 
brael  »  qui  sanctificas  omncm  lsraelem,id  cst  om- 
nem  videntem  Deum,  «  psallam  tibi  in  cithara, » id 
est  in  moriificatione  carnis,  scilicct  in  activa  vita. 
Gonfiteber  in  psalmis,  et  cum  exsultatione,  et 


nedictum :» decommcndatione  ipsius  regni.Iniendit 
quidemnosadmonere,utsubjiciamurhuicSalomoni. 

Vox  Ecclesi»,  praBvidentis  Christum  futuram  re- 
gem,  orat  ut  detur  ci  regnum,  diccns  :  0  «  Deus  » 
Pater,  «  da  regi, »  id  est  Ghristo,  « judicium  »  su- 
per  homines  « tunm,»  id  est,  sicut  tu  habes jndicium, 
ita  da  illi,  ut  ille  habeat  judicare  et  illi  eidem  «  Filio 
regis,»  id  est  tui,  qui  solus  rex  es,  et  in  veritate  tua 
regis,  da «.  justitiam  tuam,»  id  est  justum  judicium, 
quia  rex  ille  semper  in  justitia  judicabii.  Bndiasis 
est,  quia  per  diversa  idem  dicii,  per  Judicium  sd- 
licet  et  justitiam ;  et  est  endiasis,  bis  dicium. 

«  Judicium  da  »  dico,  scilicet, « judicare  pc^ulum 
tuum  in  justitia, »  id  est,  ut  Judicet  universum  po- 
n  pulum,  Bcilicet  bonos  et  malos :  «  iuum  t  dicii,  quia 
impii  quoque  nihil  possuni»  nisi  permissu  Dei :«  ei 
pauperes  tuos  •  da  ei  Judioare  « in  Judielo  t  Jusio. 
Judicat  Ghnstus  etiam  in  hao  vita  bonos  et  nialos ; 
Judicabii  tandem,  quando  separabii  bonos  a  inMs, 
Unde  Ghristus  in  Evangelio  dicit :  •  Pater  non  Jttdioat 
quomquam,  sed  Judicium  omne  dedit  Filio  (ioan»v)M 
Judicat  tamen  Patcr  non  per  se  quidem,  sed  per 
illum  ipsum,  cui  sua  substantia  unita  est. 

Dico,«  da  B  ei « judicium,»  et  fac  eum  cognosci  per 
totum  mundum  per  apostolos,et  hoc  esi :« montes,» 
id  cst  sancti  apostoli, «  suscipiani  pacem,  » id  esi 
Ghristum,  «  populo,  >  id  est,  ad  utilitaiem  populi, 
scilicet,  ut  ipsum  notificent  popiilo :«  oi  oolles,»  id 
est  minores  sanctis  apostolis,  altiores  iamen  popu- 
lis,  sicut  beatus  Martinus,  et  boaiuB  Hiiarius,  susd- 


^ ,  _. , —        ,,  _  , , — ,. 

hoc  labia  mca  interiora,  id  est  affectiones  animaB,  ^  piant  «  Justitiam,  •  id  esi  ipsum  Ghrisium,  ut  noti- 


^ue  ad  Deum  hiant  semper,  sicut «  labia  exsulta- 
bunty  cum  cantavero  tibi, » id  est,  laudavero  te,  et 
jum  tantum  labia,  sed  ctiam  tota « anima  mea 
4iuam  »  tu  «  redemisti,  •  unde  ipsa  «  anima»  ex- 
suUandum  intelligit. 

Bt  non  solum  «  anima,  •  sed  etiam  totum  corpus, 

et  hoc  per  quamdam  partem  dicit,  supponens, «  sed 

j^  liQgna  mea  •  ex  affeciione  cordis  proferet « Justi- 

jtiamiQitm  «ei  hoc  •  totadie  meditabitur,»  scilicei, 

quaado  continua  dies  erit,  scilicet,  in  Judicio,  et 

quid  intelligat  «  die  iota,  •  determinat,  dicens, 

jtcnm  •  illi  «  qui  querunt  mala  mihi  >  in  hac\ita 

^erint «  oonfusi,  »  id  esi  erubescentes  de^peccatis, 

«  ei  raveriti  fuerint,  •  id  est,  timuorint  sententiam 


ficentpopulo.  Ghristus  dicitur  pax,  quiaipsie  posuit 
reconciliationem  inter  Deum  et  hominem  :  justitia 
dicitur,  quia  Deus  ad  se  convortentes  Justificat. 

«  Judicabit.  •  Dari  postulavit  Ghristo  Judicium  : 
hic  afllrmat  quod  revera  habebit  jndicium.  Gonti- 
nuatio :  Dico, •  da » ei « judicium,»  et  vere  dabi8,quia 
ipso  9  judicabit  pauperes  populi,  •  id  esi  veros  pau- 
peres,  removendo  eos  a  malo  populo ;  «  et  »  etiam 
«  fllios  pauperum,  •  id  est  imiiatores  apostolorum, 
«  salvos  faciet, »  et «  calumniatorem,  >  id  esi  dia- 
bolum,  qui  est  injustus  accuBator  fratrum  nosiro- 
rum,  «  humiliabit  Deus,  >  id  est  opprimet. 

Hic  commendat  ipsum  Justum  Judicem :  isie  ju- 
dex  «  Judicabit,  et  •  isie  Judex  «  permaneiW  oum 


judicis,  hanc  sciiicet :  «Discedite  a  me,  malodicti,  D  sole,»  id  esi  semper  unitus  cum  deiiate,qu»  deitas 


in  igaem  «tomum  (MaUh.  xxv). » 

IN  PSALMUM  LXXl. 
TiTULDS.  Psalmus  David  in  SaUmwnem, 
•  Deus  Judioium.  •  Tractatus  iste  tendit  in  Salo- 
monem,  id  esi  in  Ghristum,  qui  verus  est^Salomon, 
^  esi  paciflcusy  qui  posuit  pacem  inter  Deum  et 
^minem  :  quia  in  hoc  psalmo  Ghristus  est  materia 
Mcandum  utramque  'naturam,  divinam  scilicet,  et 
>bamanam.  Modus :  In  prima  parte  petit  ei  dari  judi- 
^um,  et  aftirmat  quod  habobit.  In  secunda  parte, 
^  incipit :« Orietur  in  diebus  ejus  justitia, » loqui- 
turderegnoycommendando  ipsum  regnum  multis 


dicitur  sol,  quia  illuminat  omnem  hominem  vera 
cognitione  (Joan,  i) : «  ot  ante  lunam, » id  est  ante 
Ecclesiam,  quia  sempcr  erit  in  preseniia  ESoclesi»9 
ut  semper  Ecclesia  recipiat  ab  ipso  lumen,  sicui  luna 
a  sole  recipit.  Per  «  lunam  »  intelligitur  Ecolesia, 
quia  deficit  et  crescit  sieut  luna  : «  permanebit  •  dico 
«  in  generatione  »  ista «  et  generationem  »  succe- 
dcntem,  id  est  semper  idem  sunt  in  geBeratiouoft 
genorationum  :  vcl  cum  sole,  id  cst  quandiu  sol  en%, 
et  flrmamentum  stabit  :  et  fuit  «  anto  lunam,»  id 
est  anlequam  mundus  fleret. 
Dixerat, « judicabit : »  et  ecce  de  quo  dizissei  deter- 


43S 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS.  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


436 


>minat,  scilicet  dc  Filio  virginis  :  ct  hic  manifeste  in-A  pimus  illos  qui  sunt  sicci  a  fluctibns  mundi,  nec 


carnationemdivinitatis  annuntiat.Continuatio:  Dico 
«  judicabit,»  ct  ipse  qui  «  judicabit,  dcsccndet »  se- 
cundum  divinitatcm,  in  virginem  :  «  sicut  pluvia  in 
vellus,  »  ita  suaviter  sine  omni  strcpitu,  sinc  omn^ 
terrore.Hic  mittit  nos  ad  historiam.  Deus  prfleccpit 
Gedeoni,  ut  iret  ad  pugpam,  qui  cum  timerct,  qua3- 
sivit  signum  victoria3,  ct  Dominus  dedit  talc  quod 
posito  vcllcre  in  aroa,  si  vcllus  complutum  inveni- 
retur,  et  area  sicca,  scirct  se  fore  victorera,  ct  ita 
factum  est,  adhuc  cnim  timens,  quacsivit  contrarium 
signum,  ut  area  compluta  essct,  ct  vcllus  siccum 
fieret,  et  ita  factum  est,  et  fuit  victor  {Judic.  vi). 
Vellus  prius  complutum  significabat  Judmos  prius 
credentes  et  doctrina  Dei  complutos ;  arca  signifi- 


coinquinantura  turbinibus  hujusvitaj,licet  circum- 
quaquc  tundantur  a  procellis  hujus  mundi,  eta  re- 
ges  Arabum  et  Saba  »illius  alterius  regni«  adducent 
dona,  »  quod  est  completum  in  nativitate  Chnsti, 
cum  illi  rcges,  stclla  duce,  Christo  Domino  diversa 
munera  obtulerunt  (Malth,  ii).  Vcl,  quia  Arabes  di- 
cuntur  cssc  ditissimi  ot  abundantcs  in  divitiis  hujus 
vita?,  Saba?i  abuiidantcs  in  odoribus  et  aliis  deliciis 
hujus  vitffi,  possumus  sic  diccrc  :  «  regcs  Arabum,» 
id  est  qui  dimissis  divitiis,  ot  deliciis,  et  odoramen- 
tis  hiijus  vitaj,  seipsos  facientes  reges,  offcrunt  scip- 
sos  Dco  in  munera :  vcl  quia  Arabia  interpretatur 
humiliUiSy  succensio  Saba,  intelligimus  humiles,  qui 
in  se  succcndunt  omnia  vitia,  ct  sic  facti  rcges,  se 


cat  gentiles prius  a  fide  aridos.  Rursus  humida  facta  g  Deo  munera  oiTeruDt. 


signifioat  ipsos  gentiles  postea  ad  fidem  venientes ; 
et  vellus  siccum,  Jud®08,qui  doctrinam  Domini  vo- 
luerunti  slcat  dicit  in  Actibus  apostolorum  Aposto- 
lus :  Vobis  ftiit  missum  verbum  Dei,  sed  quia  respui- 
stis  illud,  ecce  convertimur  ad  gentes.  Vel  possu- 
mus  hanc  similitudincm  expressius  notare,quod  si- 
cut  pluvia  neque  corrumpit  vellus  cadcns,  nec  etiam 
exiens,  sic  nec  conceptus,  nequc  partus  corripit 
virginem,  et  isto  talis  irrigabit  totum  mundum  per 
doctrinam  suam,  et  inde  dicit,«  ot  sicut  stillicidia,» 
id  est  aqua  stillans  de  coelo  «  stillicidia  »  dico, «  stil- 
lantia  super  terram,  »  id  est  super  gentes. 

«  Orietur. »  Pars  secunda.  Ecce  «  in  diebus  ejus  » 
regis,  id  est  in  tempore  Christi,  «  orietur  justitia,» 
quia  per  ejus  advcntum  justificabitur  omnis  justus, 


t  et  abundantia  pacis,  »  id  est  rcconciliatio  abun-  ^  occisus  est  (Apoc.  v). 

dans,  quia  per  totum  mundum  erit,  quia  de  omni 

parte  erunt  homines  reconciliati  Deo,  pax  dico  per- 

roanens,«  donec  auferatur  luna, » id  est  donec  praj- 

sens  Ecclesia  auferatur,  id  est  fiat  spiritualis,  scili- 

cet  immortalis,  impassibilis,  «  donec  auferatur, » 

id  est  quandiu  mundus  erit :  alia  translatio  habet, 

sustollatur. 

Hic  ostendit  amplitudinem  regni,  «  ot »  iste  «  do- 
minabitur  a  mari »  orientali «  usque  ad  mare  »  oc- 
cidentale,  «  et  a  flumine,»  id  est  a  Jordane,«  usquo 
ad  terminos  orbis  terrarum,»  id  est  in  circuitu  to- 
tius  orbis.  Per  flumen  Jordanis,  in  quo  Christus  ba- 
ptizatus  est,  accipimus  baptismum  per  qucm  Chri- 
stus  dilatatur  pcr  totum  mundum. 


«  Et  »  propter  hoc  «  eum  »  regem  «  adorabunt 
omncs  regcs  »  qui  prius  solebant  adorari,  id  est 
aliqui  de  omni  genere  regum,  et  etiam  «  omnes 
gentes  »  quae  prius  solebant  servire  terrenis  regi- 
bus,  «  servient  ei  »  coQlesti  regi. 

«  Servient »  dico,  et  merito, «  quia  ipse  liberavit 
pauperem  >  verum  «  a  potcnte,  •  id  est  a  diabolo, 
cujus  potentiam  ostendit  iilc  qui  dicit :«  Cum  fortis 
armatus  custodit  atrium  suum  (Luc.  xi)  :  »  et  non 
dico  «  pauperem,»  qui  habeat  aliquid  subsidii,id  est 
liberationem  :  scd  illum  «  pauperem,  cui  non  erat 
adjutor,»  id  est  qui  non  poterat  liberari,  vel  per  li- 
bcrum  arbitrium,  vel  alio  modo,  nisi  per  ipsum 
Christum.  Unde  Joannes  in  Apocalypsi  :«Non  est 
inventus  alius,  qui  librum  aperiret,  nisi  agnus  qui 


Dico  «  pauperem  liberabit,»  et  illi  liberato,  «  par- 
cet, » id  cst  non  punict  secundum  singula  peccata, 
vcl «  parcet  pauperi »  quia  non  patietur  eum  ten- 
tari  supra  id  quod  potest  (/  Cor,  x) :  «  et  inopi » 
etiam  «  parcet,  »  illi  cui  nullum  est  adjutorium, 
nisi  ab  ipso  :  «  ct  animas  pauperum  salvas  faciet » 
tandem  in  judicio  et  post  mortem. 

Et  per  hoc  scilicet  quod  «  redimet  »  pretio  san- 
guinis  sui :  et  hic  manifeste  mortem  Christi  annun- 
tiat  :  «  animas  corum  cx  usuris,  » id  cst  ex  poena 
qua;  pro  pcccato  datur  :  et «  iniquitate,  »  id  est  ab 
ipso  peccato,«  et  nomen  eorum  »  scilicet  quod  Ghri- 
stiani  sunt,  licet  ante  potentes  bujus  mundi  con- 
tcmnatur  ut  vilc  aliquid,  tamea  erit  «  honorabile 


«  Coram  illo  »  rcgo, «  procident  iEthiopes, »  id  D  coram  illo, »  id  cst  in  beneplacito  illius. 


est  nigcrrimi  in  peccatis,  «  et  inimici  cjus  terram 
lingent,  »  et  hffic  tcrrena  scmper  appctent,  quae 
sunt  cibus  diaboli. 

«  Reges  Tharsis,  et  insulaB.»  «  Tharsis  »  cxploratio 
interpretatur  gaudii,  vel  cmUcmplatio.  Undc  dicit : 
Aliqui  venicntes  de  exploratione  gaudii,  scilicet, 
postpositis  gaudiis  istius  mundi,  facicntcs  seipsos 
bene  regiantes.carnalitatem  suam  vcl  alios  oflercnt, 
quos  ad  eum  convortcnt.Vcl  «  Tharsis,»  id  cst  con- 
templationis  regcs,«  oITcrent  muncra  »  el  «  insulai  » 
quae  sunt  in  mcdio  maris,  et  sunt  torra  sicca.  Por  in- 
sulas  qua5  sunt  terra  sicca  et  circumdata  mari,  acci- 


Commcndationcs  illius  regis :«  et  vivet »  aeternali- 
ter.VcI,«  vivct,»  id  est  mortnus  resurget,«  ct  dabitur 
ei  de  auro  Arabiad,»  id  est  dc  prscipuis  sapienlibus, 
ut  Dionysius  et  Paulus.  Per  aurum  Arabiae,  quod 
charius  ost  alio  auro,unum  intclligitur  aurum  illius 
tcrro!  csso  optimum,  intelligimus  pretiosos  sapien- 
tcs,  «,ct  adcrabunt  de  ipso  sempor, »  id  est  propter 
ipsum,  ut  scipsum  det  eis,  sicut  diceretur  de  auro, 
adorat,  qui  aurum  postulat.  Vol  dc  ipso,  id  est  Juxta 
ipsuni,  id  est  sccundum  hoc  quod  ipse  instituit 
orarc,  scilicct,  cantubunt  :  Palcr  noster,  et  «  tota 
die, » id  est  omni  tempore  «  bcncdicent  ei.  » 


437 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


43d 


Ipse  etiam  «  erit  firinamentum  in  summismon-  A  nalisJudaicipopuli^comprobanthbotesiimoniaflde- 


tium,  »  id  est  apostolorum,  quo  firmos  faciet  et 
constantes  «  in  terra,»  ubi  pauci  possunt  essc  firmi, 
et  ubi  maxime  opus  confirmatione  Dei :  et «  Iructus 
ejuSy  » id  est  bona  operatio,  quam  per  eum  faciunt 
8ui,  «  extolietur  super  Libanum,  »  id  est  candidatio- 
nem  hujus  mundi,  quia  longe  digniora  sunt  opcra 
justorum,quam  sit  quantacunque  potcntia  hujus  vi- 
isi :  et  illi  remoti «  de  »  hac  «  civitatc  »  ct  ducti  iu 
aliam  civitatem,  id  cst  in  supcrnam  liierusalcm, 
«  florebunt »  facti  immortalcs  et  impassibiles,  «  si- 
cut  fenum  terraB  »  quod  ost  viridc  ct  floridum  :  ac- 
cipitur  (c  fenum  »  in  mala  significationc,  quia  cito 
arescit  et  transit,  sed  non  hic. 
«  Sit  nomen  ejus: »  Pars  tertia.Quia  facit  suos  flo- 


lis  Synagoga2,quibus  firmius  credendum  est  :  quia 
prius  ipsa  Synagoga  laudaverat  Deum  pro  solis  ter- 
renis  :  et  hoc  dicit  psalmus  Asaph,id  est  fldelis  Sy- 
nagogac  :  Asaph  enim  interpretatur  congregatio,  et 
est  ipsius  prophetae,  vel  alicujusfidelis  de  Synagoga. 
Matcria  est  ipsa  fidelis  Synagoga.  Modus ;  In  prima 
parle  ostendit  se  aliquando  errasse,visaprosperitate 
malorum.  In  secunda  partc,quflB  incipit :  «  Ideo  con- 
vertetur  populus  mcus  hic  »  ostendit  conversionem 
suam  ab  hoc  errore,  et  aliorum  consimilium  sibi. 
In  tcrtia  parte,  qua3  incipit :  «  Verumtamen  propter 
dolos,  »ostendit  quod  non  tantum  per  novissimabo- 
minis  prospcritatis  hujus  sasculiesse  mala  conside- 
ratur,  scd  etiam  per  praBsentia,quia  et  ipsos  divites 


Tere^  et  haBC  omnia  bona  confcrt  eis^  idco  «  nomcn  n  in  peccato  prcecipitant,  et  bonos  invidia  eonim  pec- 


eju8  sit  benedictum,  »  id  est  ipse  nominabilis  «  in 

iBscula,  »  quod  «  nomen  »  dcbet  benedici,quia  «cjus 

nomen,  » id  est  ipse  nominabilis  «  in  saecula  »  «  pcr- 

SBanet  ante  solem,  »  id  cst  ante  mundi  constitu- 

^onem. 

Et  non  solum  ipse  erit  benedictus,  scd  omnes  sui 
r  ipsum,  et  hoc  est, «  et  bencdicentur  in  ipso  om- 
es  tribus  terrae,  »  id  est  aliqui  de  omni  tribu,  ot 
rhoc«omnes  gentes  magnificabunt  eum.»Etquia 
S^ropheta  intelligit  se  in  ipso  essc  benedictum,  ex 
arte  sua  benedicit  Deo.Gontinuatio  :  Dico,«  in  ipso 
tnedicentur  omnes  tribus  terra3,  »  et  idoo  ipse  sit 
aw  benedictus  Dominus  Deus  Isracl,qui  facit  mirabi- 
B.xa  magna,»  id  est  reparationem  humani  generis,et 
ia  :  «  solus  »  quia  nullus  alius  potest  ea.Vel «  so- 
8,  »  quia  ipse  per  se  :  alii  vero  si  faciunt  miracula,  C 
Petrus  et  castcri,  non  pcr  se  tantum,  scd  cx  ipso 
ciunt. 

«  Et  nomen  majestatis  ejus,  »  id  est  quod  sua 

ajestas,  id  est  ipse  magnus  dat,  scilicet  Christia- 

lam  nomen,  8it«  benedictum  »  pcrmancns  « in  ajtcr- 

xim,»  ideo  dico  «  nomen  majestatis,»  quia  «  majes- 

ie,  » id  est  divinitate  «  ejus  replebitur  omnis  ter- 

»ethanc  operationem  ingeminat,quia  rem  valde 

^esiderabilem  optat  cum  dicit, «  fiat  fiat  » 

IN  PSALMUM  LXXII. 

TrruLUS.  Defecerunt  laudes  David,  filii  Jesse. 
Psalmus  Asaph, 

«  Quam  bonus  Israel  Deus.  »  Psalmus  iste  osten- 


caro  faciunt.  In  quarta  parte,  qua)  incfpit  :  «  Quid 
enim  mihi  est  in  codIo  ?  »  ostendit  se  verum  intellec- 
tumhabcre,etjam  non  temporalia,  sed  solum  Deum 
queerere.  Intentio  cst,  compescere  simpHeed,  nd 
murmurent  de  malorum  prosperitate  et  bonofum 
adversitate. 

Videns  ergo  quosdam  simplices  adhuc  eitare, ju- 
dicantes  Deum  perversum,  qui  malis  prospera  Iri- 
buat,  ct  suis  mala  conferat,  compescens  eorum  er- 
rorcm,  dicit :  0  «  Deus  Israel »  qui  tibi  videtur  per- 
versus,  quam  bonus  »  est,  id  est  infinite  bonus  est. 
Vcl,  «  Deus  Israel  »  quam  bonus  est,  quGB  bonitas 
non  apparet  omnibus  hominibus,sed  «  his  qui  recto 
sunt  cordc,  »  id  est  qui  reputant  utiliora  esse  ad- 
versa  in  hac  vita,  quam  prospera. 

Ilic  incipit  errorcm  suum  exponere.  Continuatio  : 
Modo  confiteor  Deum  bonum  essc,  sed  olim  c<  pedes 
mei,  »  id  est  affectioncs  meae,  «  pene  moti  sunt » 
a  Dco  :  et  non  tantum  voluntatcs,  sed  etiam  opera 
pcnc  rccesserunt  a  Deo,  ad  culturam  idolorum,  et 
hoc  cst,  «  grcssus  mci,  »  id  cst  opera  mea,  «  pene 
sunt  ofTusi,  »  id  cst  praecipitati. 

Idco,  «  quia  zclavi  super  iniquos,  »  id  est  indi- 
gnationem  habui  de  iniquis,  «  videns  pacem,  »  id 
est  tranquillitatcm  illorum  «  peccatorum.  » 

Idco  habcbant  pacem,  «  quia  »  in  illis  «  non  est 
respectus  morti  eorum,  »  id  est  non  attendunt  mor- 
tem  suam,  quam  si  attenderent,  et  unucuique  quod 
reddatur  in  morte  pro  mcritis,  non  hab^rent  pacem 
et  prosporitatem  hujus  vits,  sed  lugerent»  et  Ideo 
dit  Deum  jam  non  dare  cultoribus  suis,  ut  solitus  ])  non  habent  pacem  et  prosperitatem,  quia  « in  plaga 


Iuit,pro8pera,  sed  adversa :  quod  intelligens  Esdras 

^rophetamintellexisscinhoc  psaImo,sic  intitulavit, 

laadesDavid.Et  ne  per  David  accipiamus  Ghristum 

Yel  Ecclesiam,  determinat  generationem  camalem 

David,  cum  dicit,  filii  Jcsse,  et  per  hoc  dat  nobis 

intelligere  Judaicum  carnalem  popuIum,quia  David 

secundum  carnalem  generationcm  unus  fuit  dc  car- 

nali  populo:  cujus  David,idcst  Judaici  populi  landes 

defecerunt :  quia  Deus  jam  non  dat  suis  lemporalia 

bona,quibus  solis  carnalis  Judaicus  populus  lauda- 

bateum,etutcertisimusbquodjamDcus  non  dat  tem- 

poraiia  bona,  quibus  negatis,  laudes  deficiunt  car- 


eorum,  »  id  est  in  vulncribus  vitiorum,non  est «  fir- 
mamentum,  »  quia  etsi  Deus  aliqua  infirmitate  mo- 
vcrat  eos  ad  compunctioncm,  non  tamen  firmantur, 
quod  peccata  eorum  prorsus  sanentur  et  confirmen- 
tur.Vel  aliter,non  est«  respectus  »  divinae  misericop- 
disB  «  morti  eorum, » id  cst  non  dat  Deus  eis  aliquam 
tribulationem,perquamamorte  animae  redimantur, 
vel  uliquam  mittit  advcrsitatem,non  tameneorum, 
sed  plagis  eorum,  id  est  non  dat  talem  qu®  firmet 
eos  ita,  ut  pcccata  prorsus  deleanlur,  et  anima  in 
virtutc  propria  restituatur.  LoquiturdeDeo  ad  simi- 
litudinem  medici,  qui  cum  pracnoscit  »grotum  non 


439 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  KPISC..OPP.  PABS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


440 


posae  6vadere,aihil  ei  prbhibet :  sic  Deus.cpioe  tndrti  A  Deus  injustus  eet :  sed  ponit  defec5tivam  orationesi, 


praBScit  prffidestinatos,  omnia  racerc  concedit,  el  ab 
istius  mundi  prosperitato  non  retrahit. 

Vere  «  non  est  respectus  morti  oorum,»qina  nulla 
medioina  adhibetur  eis  :  nam  «  non  sunt  in  labore 
hominum,  »id  cst  rationabilium,  ut  vigilent,  vcl  vi- 
vant,  vel  aliquid  tale  iaciant :  «  et »  proptorca  «  cnm 
hominibus  non  flagellabuntur  »  ab  illo  qui  «  flagcl- 
lat  omnom  fllium  quem  recipil  (lleb,  xii).  » 

Et  quia  per  se  ncquc  laborat,  ne([ue  a  Deo  «  fla- 
genabuntuT,»otobtinentprosperitatom  hujus  saecu- 
liy  «  idco  Buparbia  tenuit  eo^  »  quasi  quibusdam 
manibus,  no  auforri  possint  :  et  ne  resipiscant 
«  oporti  sunt,  »  id  est  involuti  «  iniqtiitate  »  quasi 
ad  proximum,  «  et  impietate  sua,  »  id  est  blasphe- 


quia  nimis  aporta  caluronia  esset  contra  Deum. 

Ideo  dico  quod  Dcus  vel  non  disponat,  vel  injus- 
tus  sit,  quia  «  ccce  »  in  manifesto  est, «  ipsi  pecca* 
torcs,  et  abundantes  in  sqbcuIo  »  quod  videtur  valde 
injustum,  quod  et  peccatores  sint,  et  proepcrontur, 
«  obtinucrunt  divitias,  »  quia  si  aliquis  voluit  cis 
aufcrro,  non  potuit. 

Illi  dixerunt,  «  et  »  cgo  crrans  aliquando  sicut 
ipsi^  ei  dixi  »quandoquidemitapoccatoresabundant 
divitiis,  «  ergo  »  ego  «  sine  causa  justificavi  oor 
mcum, » id est  volunf  atem  meam : «  ct  manus  mcasi» 
id  est  epera  mea,  «  lavi,  »  id  est  purgavi,  «  inier 
innoccntes  »  ut  essem  de  numero  eorum. 

Et  etiam  sinc  causa  «  ful  fiagellatas  »  per  disetpli- 


mia  quasi  ad  Doum  :  «  sua  »  dicit,  quia  ex  ee,non  n  nam  Dci  «  tota  die,  »  id  est  assidue,  «  et  castigatio 


ex  Deo  habet  homo  noquitiam. 

Et  noB  suflSdt  018  esse  roalos  in  se,  sed  etiam 
ct  prodlit  A  in  aperto  «  inlquitaa  eorum,  qnasi  ex 
adipo,  »  idest  ex  suptrfluitate  dtvitiarum  a*simil4- 
tudine  pinguis  animalis,  sicut  tauri,  ut  dent  aliis 
exomplum  supcrbicndi,  et  deposito  omni  timore, 
«  transierunt  »  humanum  morem,  tendcntos  «  in 
affectum  cordis  »  scilicct,  utimplerctur  quod  corda 
^orum  dcsidcrabant. 

Et  hoc  non  quasi  ex  improviso  fcccrunt,  scd  cum 
magna  attcntione  «  cogitavcrunt  nequitiam,»  etadco 
bona  visa  est  cis  ncquitia,quod  «  otiam  locuti  sunt,» 
id  ost  alios  docuerunt  nequitiam  :  ot  etiam  «  locuti 
sunt  iniquitatem,  »  et  hanc  iniquitatem  dcterminat 
postea  «  in  excelso,  »  id  cst  in  superbia  sua. 

Ecce  « iniquitatem  »  quam  « locuti  sunt,  »scilicet,  ^ 
«  posuerunt in CGclum os suum,» scilicot blasphemias 
contraDeum«locutisunt,etIingua  eorum  transivit» 
modum  humanitatis,  quamvis  illi  csscnt « in  tcrra  » 
habitantcs,  in  quo  apparet  maximacorum  supcrbia, 
ut  cum  in  tcrra  sint,  de  Dco  altissimo  loquantur  su- 
perbiam  suam.  Vel  «  lingua  eorum  transivit »  alios 
positos  in  terra,  deterius  quam  alii  terreni  loquendo. 

«  Ideo  convertetur.  »  Pars  secunda.  Hoc  considc- 
rato,  quia  prosperitas  eorum  ducit  in  superbiam, 
facit  etiam  loqui  iniquitatcm :  «ideo  populus  mcus,» 
id  est  mihi  consimilis,  dc  quo  ego  unus  sum, «  con- 
vertetur  »  ab  errore,  ne  moveatur  erga  divitcs  ma- 
los  prosperitate  hujus  vito),  ut  sit  «  hic,  »  id  est  in 
hac  scntentia,in  qua  ego  sum :  ct  postquam  convcrsi 


mea  »  qnam  contra  libidinem,  et  similiter  contra 
cffitcra  vitia  refrenanda,  exhibui  «  in  matutinis,  » 
id  ost  studiose  :  quia  rem  quam  studiote  facimuB^ 
in  mane  incipimus :  fuit  «  sine  causa,  »  id  CBt  wm^ 
utilitatc.  Potcst  etiam  hsc  littcra  Icgi  suspensive  • 
ita  crgo  «  justiflcavi  cor  meum  sine  causa,  »  et  si- 
militer  caotcra. 

Prius  hoc  dixi,  sed  postea  cognosccns  veritatcmy 
«  diccbam,si  narrabo  sic»quod  «  sine  causa  »homo 
«  cor  »  suum  justiflcct,  ct  opora  mundct,  et  cietera 
quai  dicta  sunt,  «  sine  causa  »  faciat,hocconveniens 
Boquitur,  scilicct  «  ecce  probavi,  » id  est  reproban 
judicavi,vel  a  me  scparavi  «  nationem  filiorum  tuo- 
rum'»  Abraham,  Isaac,  et  Jacob,  ot  aliorum.  Vel 
aliter,  dixcrunt,  aut  Dcus  nescit  hffic  terrena,  aat 
si  scit,  injustus  cst,  ot  ad  confutandam  eorum  sen* 
tentiam  ego  dixi :  Si  Deus  est  inscius  vel  ixgustus, 
ut  vos  dicitis.  tunc  ogo  et  quilibet  alii  boni  frustre 
fuimus  corrcctionem  Dei  sustinentcs,  quia  sicut  di- 
cit  Apostolus  (/  Cor.  xv( :  «  Miserabiliores  omnibus 
hominibus  sumus,  »  si  Deus  injustus  creditur.  Et 
prjcter  hoc  inconvenicns,  aliud  inconveniens  inde 
ostendcbam,  quia  dicobam  :  «  Si  narrabo  eic,  n  id 
est  Deum  injustum  vcl  inscium,  «  ecce  nationem 
filiorum  roprobavi,  »  ut  8upra,quia  scilicei  Abraham 
et  alios  crcdidi  non  rsse  rcmuncratos,  vel  «  repro- 
bavi,  »  id  est  sensi  contra  omnes  (ilios  Dei. 

Et  videbam  hoc  inconvenicns  ex  sentontiaiUapro- 
venire,  idco  «  oxistimabam^  n  id  est  cognoscebam, 
quod  habct  alia  translatio, «  ut  cognoscerem  »  quare 


fucrint,  «  inveniantur  in  eis  pleni  dics  »  pcr  cfTec-  D  impiis  prosperilas,  et  bonis  dctur  a  Deo  adversiiasy 


tum  suum,quia  crit  in  eis  hoc,quod  cfTcctum  est  in 
temporc  graticc,  id  cst  contemptus  tcrrcnorum,  et 
appetitus  casIestium.Vel  «  dics  pleni,  »  id  cst  aeter- 
ni,  invenientur  in  eis,  et  si  modo  non  appareat, 
scilicet,  quia  habebunt  ojternitatem. 

Ponit  undc  convertantur  :  illud,  et  dixerunt,  re- 
spicft  ad  sequens,  ubi  dicit,«  ct  dixi.»  Gontinuatio  : 
Dico  «  convertetur,  »  et  neccssc  est  eis,  quia  antc 
conversionem  «  dixerunt  :  quomodo  scit  Dcus  »  et 
quomodo  potestesso  vcrum,quod Deus  disponat  ho^c 
terrcna?  scilicct,  non  disponit  :  «  ct  »  si  disponit, 
hoc  est :  «  si  est  scicntia  in  excelso  ?  »  scilicet  tunc 


ct  «  hoc  »  cognosccrc,  «  cst  labor  ante  me,  »  scilicet 
supcrior  mc.  Vol  «  ante  mc,  »  id  cst  quantum  ad 
hosc  prasscntia. 

«  Labor  »  dico,  «  doncc  intrem  »  agilitato  menUs 
«  in  sanctuarium  Dei,  »  id  est  in  consilium  Dei,  id 
est  doncc  cgo  considcrem  qua  providentia  Deus  boo 
faciat  malis,  ct  hoc  bonis,sciIicet  quod  impiis  pro- 
8peradat,justojudicio  suo,ad  eorum  excseationem^ 
bonis  vero  mala,  ad  eorum  purgationem.  Vcl  donee 
«  in  sanctuarium  Dci,»  id  est  in  sanctas  Scripturas, 
qux  de  his  omnibus  rationes  reddunt,  «  et  »  etiam 
tandiu  « labor  est,»  donec  «  intelligam  »  mente  posi- 


«41 


BXPLANATIO  IN  mLMOS. 


443 


kib  «ia  noviBsimifl  eormn, » idjest  donec  considerem 
ftttoras  poenae  illorum  qui  in  raundanis  superbie- 
nint,et  glonam  eorum  qui  in  tribulationibushujus 
mmidi  iberunt. 

«Verumtamen.)»  Tertia  pars.  Dico«labor  est»  il- 
lam  cognoscere,  nisi  por  novis8ima,«  verumtamcn  » 
perprffisentiaquoque  potestcognosci  quiatu,  o  Deu^, 
f  posuisti  eis»  istas  divitias  «propter  dolos,  » id  est 
admodum  dolosi,8ub  spocie  boni  dans  mala  ad  cau- 
sam  exo»oationis,et  «  dum  »  etiam  «allcvarcntur,» 
id  est  in  terrenis  exaltarentur,  «  dojecisti  oos  »  ex- 
cscandoyet  quia  quanto  magis  exaltanturintempo- 
Milibufi,  tanto  magis  in  ruinam  dejiciuntur,  et  ipsa 
elavatio  eet  eis  causa  niinffi. 

Befte  dico  »  dojecisti^  »  quia  «  quomodo  facti  in 

^eselttlionemy  »  id  est  quam  immoderate  tibi  sunt 

deeolatiyqnando  vel  Juvenes  perdunt  bona  hujus  vi- 

te  qo0  amaTevuni,  vel  morientes  ««  subito  defece- 

miit»»  merie,  <piia  cititis  sperato  moriuntur:  et  quia 

jKMsei  dioiySimiliter  moriuntur  et  Ju8ti,addit  et  ista» 

mt  perierunt  proptcr  iniquitatem  suam  »  cum  Justi 

-whraQi  in  «ternum. 

Ua  defecernnt,  «  veiut  »  deficit  «  somnium  sur- 
jgjentiQm:  >»  quia  siout  dormientes  multas  divitias  in 
^■omnis  hal)cnt,evigilante6  tamen  nihil  adinveniunt, 
^Biinania  roputant  quee  viderunt  in  somniis.sic  mali 
mxi  hac  vita  in  somnio  sunt,  in  morte  evigilabunt  et 
iDognoBcent  hsic  csse  inania,quJB  in  hac  vita  habue- 
niy  et  vere  poribunt,  quia  o  «  Domine,  in  civitate 
yi^id  esi  in  supema  Hierusalem,tu  «  rodiges  ima- 
ioem  illonim  ad  nihilum,»id  est  non  habobuin  lo- 
'mim  in  civitate  tua,  id  est  quia  in  hoc  mundo,  qui 
i  eiviias  dialK)li  ot  ministrorum  ejus,  redegorunt 
aginemiuam  ad  nihilum,8cilicetrationem8uam, 
eiiDi  iibi  consimiles,  id  cst  puritatem  et  inno- 
ooDiiam,et8ibi  novas  imagines  fecerunt,  alius  in  im- 
i^OBdiiia  vivcna,  ui  poreus,  alius  in  rapacitate  vi- 
'iFonfl,  oi  lupua,  et  alii  aliter. 

ideo  «  rediges   ad   nibilum,   quia  »  non   solum 

l^nMpera  eorum  nocuerunt  illis,  sed  et  mihi,  qui 

tans  8«iB :  et  faoc  est :   «  cor  monm,  »  id   est 

^QBiaa  mea,   «  est  inflammatum  »  invidia  erga 

«06  pro^iperatos,  «  ei  renes  mei,  »  id   est  forti- 

Uidoaaims  meae«  per  quam  debet  ratio  erecta  esse 

aoai  booao  per  renes,  «  0unt  commutaii »  ut jam  non 

QeaiMBaam  ierreDa,8icut  pnua  feoeram,0t  ratio  cxi- 

gibai,  «  ei  redactus  aum  ad  nihilum,»  idest  ad  ap- 

piUlaBi  ierrenorum^quia  appetitores  mundi  in  con- 

Bpeeiu  Dei  nihil  sunt :  «  et  ncscivi  »  me  rednctum 

*  id  nihyum,  »  et  me  peccare. 

«8vm  weiiam  «  factus  ut  jumentum,»  id  estpror- 

>ii8  irraiionabilis,  et  faoc  «  apud  te,»  id  08t  in  oon- 

ipeeiBiuo,quiamifai  videbarmagnus  philosophus  : 

««t  j»  taaaen   licet  aliquando  deviarem  per  appe- 

titom  ierrenonim,  «  ^o  »  fui  semper  teoum  ei  hoc 

perie. 

Qui  tu  «  ienuisti  manum  dexteram  meam,»  id  est 
nftionem  meam,  ne  a  te  recederet,  conservando. 
TeaeiDeufl  sinietram  manum  hominis,quando  eum 


A  in  hac  vita  in  proepera  duoit :  «  deduxisti  »  e6aiii 
«  mc,»  Domine,  do  virtute  in  virtutem,  ot  faoc  non 
meis  meritis,  scd  «  in  voluntate  tua  et  susoepisti 
me  »  in  domum  tuam  non  manufactam,  in  ocelis, 
«  cum  gloria.  » 

«Quid  onim.»  Quarta  pars.  Benedico,  «  susoepisti 
me  cum  gloria.  Quid  enim  mihi  »  paratum  «  est  in 
ccdIo?  »  inofTabiHs  scilicet  gloria,  q[uam  nec  ooulus 
vidit,noc  auris  audivit,  et  csetera :  «  et  quid  est,»  id 
est  quam  vilissimura  est  illud  quod  «  volui  »  mihi 
dari  «  super  torram  a  to  ?  »  quia  licet  aliquando 
temporalia  petiissom,  tamon  cgo  semper  te  habere 
volui. 

Prius  volui  terrena,sed  ecce  «  defecit  caro  mea :  i> 
quia  camalitas  mea,que  prius  appetebatterrena  Jam 
n  «  defecit,  »  mortificando  seee  «  et  etiam  cor  meum,  » 
id  est^oamalis  voluntets^quia  Jam  nihil  mortale  ap- 
peto,et  etiam  «  Doue  »  est  faabitatio  <«  cordiB  moi ;  » 
et  eam  aiii  faciant  aibi  partes  diviii«8  fa^Jtn  mundi, 
•  pars  moa  Deus  »  duoons  me  «  in  cicmim.  » 

Ideo  facio  te  partom,  o  Dous,  «  quia  ecce  »  pa- 
tens  est  «  qui  elongant  se  a  te  n  pcr  iurpem  ei  in- 
honcstam  vitam,«peribunt,»  quia  tu  Deu8Jam«per- 
didisti »  dispositiono  tua  «  qui  abs  te,»  id  est,8ine  te 
viventes  «  fornicantur  »  cum  daemone,reoedentes  a 
verosponso.Vel «  fornicantur,»sali8niciendo  suavo- 
luptati,  sicut  fomioarii,  qui  tantum  suam  volunt  ex- 
plere  voluptatcm. 

Illos  fomicarios  perdes,meautem  non,quia«mihi 
est  bonum,  »  id  est  dcloctabile  «  adhcerere  Deo  » 
observando  mandata  ejus,  «  et  ponere  in  Domino 
^  Deo  spem  meam.  » 

IUa  adhfflrcro, «  ut  annuntiem  omnes  laudationes 
tuas  in  portis.»  Vei  prsdicationos,  id  ost  omnes  lau- 
des  tuaSy  «  in  portis,  » id  est  in  publico  ubi  omnes 
audiant,  «  Sion,»  id  cst  Ecclesio)  «  filio)  »  tu® :  Ec- 
clesia  filiaa  comparatur  propter  omamenta  et  pro- 
pter  filiorum  feounditaiem. 

IN  PSALMUM  LXXIIL 
TiTULUs.  In  finem  intellectus  Asaph, 

«  Ut  quid,  Deus,  rcpulisti.»  Psalmus  isie  dicitur 
ji<  intellectus,  »quiaaperitnobisrem  valde  obscuram, 
8cilicet,destructioncm  templi  Dei,  quod  tamen  non- 
damerattcmporeprophetes :  et  desiruciionem  civita- 
iia  futuram  por  Titum  oi  Vespasianum :  ei  faic  talia 
B  «  intellectus  *>  est «  Asaph,»  id  est  fid^is  Synagogae : 
«  Asapfa  »  namquo  congregatio  interpreiatur.Materia 
eei  ipsa  Synagoga,  dcplorans  ei  condolens  desim- 
ctionem  iUius  populi,  quam  videi  ftitnram.Modus: 
In  prima  parte  facii  quamdam  conqneslionem  de 
destructiono  illius  populi,  et  precatur  Denm  ut  eo- 
rum  misereaturyostendens  hoc  ex  Jud»omm  meri- 
tis  provenisso.  In  secunda  parie,  qus  incipit:«Deu8 
autem  rex  nostcr, »  precatur  ut  sicut  Deus  fecii  mi- 
gerioordiam  mundo,  multa  quoque  mirabrliasic  fa- 
ciat  ctiam  ipsis  Judieis.  In  tertia  parte,  que  incipit  : 
«  Ne  tradas  bestii8,»orat  Deum  ut  quidquidfaciatde 
aliis,saltem  pauperum  etoonfiteniium  nbi  miserea- 


443 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP,  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


444 


tur.Intentio  est,  hortari  ut  compatiamur  malis  alio-  A 
rum,  quia  hic  est  quidam  gradus  charitatis.  Undo 
Apostolus  ait  :  «  Gaudete  cum  gaudontibus,  fleto 
cum  flentibus  (Rom.  xii).  » 

Et  ponit  conquestionem  sic,  diccns  :  0  «  Deus  re- 
pulisti »  partem  tuam  a  in  finem,»  scilicetinfinem 
repulsionis :  quia  cum  aliquando  repulisscs  eos  ad 
tempus  in  aliis  captivitatibus,haBC  repulsicestirrc- 
cuperabilis,quia  nunquam  in  locoisto  Judaei  ulterius 
dominabuntur,nec  ulterius  rcparabunlur,  usque  in 
finem  saBCuli.Rcpulit  cos  Dcus,quando  nmi  dcfcndit 
eos  sicut  solebat,et  pormisit  destrui  a  Romanis.  In 
interrogatione  notat  conquestionem,quasi  diccrct : 
Doleo  de  illorum  tanta  dcstructione,  «utquid  iratus 
est  furor  tuus  ?  »  id  cst  quare  iratus  os  usque  adfu- 
rorcm  ?  scilicet  ut  gravissimas  diuturnas  pocnaseis  « 
inferas  «  super  oves  pascuas  tucB, »  id  est  super  po- 
pulum  tuum,  quem  reficicbas  lege  tua,  sicut  oves 
reficiuntur  in  pascuis :  et  hic  pcr  beneflcia  qu(D  Deus 
eis  contulit,  inclpit  captare  benevolentiam  erga 
illos. 

Noli,  Domine,  repellero,  sed  potius  «memoresto 
congregationis  tuaB »  quam  congrogasti  in  yEgypto  : 
«  quam  «  congregationem  tu  q  possodisti  »  tibi  fa- 
mulantem  «  ab  initio,  »»  id  est  a  tempore  Abrahae, 
Noo,  et  Ada3,  et  aliorum. 

Item  commovet  Deum  ad  misoricordiam  per  alia 
beneficia.Propter  hoc  quoquedcbcs  esso«memor, » 
quia  tu  «  redemisti,  »  id  est  libcrasti  de  manu  M- 
gyptiorum,  et  de  aliis  captivitatibus  «  virgam  haB- 
rcditatis  tuac,  »  id  est  hasreditatem  tuam,  scilicet, 
populum  Judaicum,propter  quom  fecistl  multami-  C 
rabilia,  sicut  per  virgam  Aaron.  Vel  por  virgam 
sccptrum  regni  possumus  accipere,utsic  dicamus: 
«  Rcdemisti  virgam  haereditatis  tuae,id  est  populum 
quem  tu  regis  in  virga,  id  esl  in  sccptro  regio  :  et 
praeter  caetera  boneficia,tu  ipse  corporaliter  visitasti 
eos  et  habitasti  inter  eos  :  et  hoc  cst :  «  mons  Sion 
in  quo  habitasti »  ad  littcram  :  quia  Christus  corpo- 
raliter  habitavit  in  «  Sion,  »  id  est  in  Judaea,  cujus 
caput  est  Sion :  Haebrasa  veritas  non  habetcrin  eo.  » 
Potest  tamen  sic  legi:  «Habitasti  in  Sion,  >*  non  per 
servos  tantum  ad  vineam  missos,  sed  propriapersona* 
«  habitasti  in  eo.  » 

Postquam  captavit  benovolentiam  per  beneficia 
qucB  Pecit  DouB  populo,-captat  bonevolentiam  a  per- 
sona  adversariorum,  ponendo  suporbiam  eorum.  ]) 
Continuatio.  Quia  haec  beneficia  fccisti  populo  tuo, 
ideo,o  Deus,  « leva  manus  luas,  »  id  est  opcrationes 
tuas  quae  fuerunt  rcmissae,  cum  eos  permittercs  fa- 
cere  de  civitate  tua  quod  volebant :  «  leva  »  dico  « in 
«  superbias  eorum,  »  id  cst  contra  superbias,  qui 
civitatem  destruunt,  et  hoc  facies  «  in  finem  »  om- 
nimode,  id  cst,  ita  scilicet,  quod  convertantur,  quia 
«  quanta  est  malignatus,»  id  est,  quanto  malo  animo 
fecit  «inimicus  »  illc  Romanus  populus  «  in  sancto  » 
loco,  id  est,  in  templo  tuo. 

Et  cum  alii  hominos,  qui  raala  solcnt  facere,  so- 
leant  compungi  et  dolere,isti «  qui  te  odcrunt,  sunt 


«  gloriati  in  medio  solcmnitatis  tuao,  «>  id  cst,  in 
medio  templi  tui,in  quo  tua  solemnitas  solebatcele- 
brari. 

«  Posuerunt »  ctiam  «  signa  sua,  »  id  est,  aquilas 
suas,  «  signa  »  victoriac  suae,  «  ot  non  cognoverunt » 
veritatom,  scilicet  quod  illa  victoria  sit  ex  tc,  scd 
sibi  attribuerunt: « ^osuerunt  »  dico,  «  sicut»  solcnt 
poni  signa»  super  summum,»  id  est,  supcr  januas 
domorum  vel  tcmplorum  «  in  exitu,»  id  est,incom- 
pito.  Tangit  consuetudinem,  quod  victores  solent 
ponero  super  porlam  vel  supcr  turrim  signa  sua. 

Expggerat  corum  nequitiam  :  ot  etiam  «  cxctde- 
«  runt  januas  ejus  »  teropli,tcndente8  «  in  idipsum,» 
id  est,in  eamdem  voluntatem  dcstructionis,  «quasi* 
essent  « in  silva,  »  non  quae  observaretur,  sed  qus 
eorum  voluntati  csset  exposita  ad  facienda  ligna,  el 
hoc  dicit  ff  lignorum,  »  et  «  dcjecorunt,  »  id  est, 
destruxerunt  «eam»  civitatem  « in  sccuri  et  ascia.» 
Ascia  est  forramentum  ad  dolandas  minatas  seulp- 
turas  aptissimQm. 

«  Incondorunt »  otiam  «  sanctuarium  tuum  igni,» 
id  cst  tcmplum  tuum,  dejicientes  culmina,  qnm  in 
altum  ad  honorcm  tuum  erant  aedificata,  «  ia  terra» 
ita  ut  non  rcmaneret  lapis  super  lapidem^ «  pollue- 
«  runt  tabernaculum  nominis  tui,»  id  est  templuro 
in  quo  invocatum  fuerat  nomen  tuum,  faciendo  ibi 
multa  polluta. 

a  Dixerunt »  etiam  «  in  corde  suo »  et  non  pauci, 
Bcd  ff  cognatio  eorum  simul »  cum  illis,  «  qaiescore 
faciamus  omnes  dics  festos  Dei  a  terray  »  id  est 
destruamus  omnia,ne  dics  festi  aganturinterraista 
ultorius. 

Istam  destructionem  permisit  nobis  Deas  fieri-ex 
merito  nostro,  quia  nos  «non  vidimus,»  id  est,  non 
intclleximus,  «  signa  nostra,  »  id  est,  nobis  propo- 
sitam,8cilicct,vi8itationem,  quam  nobia  fecitDeus. 
Et  hic  ponit  se  Synagoga  in  numero  destruotorum 
illorum,  cumdicit,  «nonvidimu8»h8BC«8igna,»  quia 
«  jam  non  est  propheta  »  apud  nos,  quem  consulta» 
mus,  sicut  prius  habebamus.  Cum  enim  propheta 
ccssarent,  signum  fuit  adventus  illius,  qui  fuit  et 
finis  et  completio  prophctarum  :  «  et  amplius  nos 
non  cognoscet  »  Deus,  visitando  per  aliquem  pro- 
photam.  Vel  ita  potest  legi  praecedens  versas,  do 
culpa  Judaeorum.Gontinuatio.  Licet  Deus  tanta  be* 
neficia  Judaico  populo  contulisset,  taroen  non  erit 
in  clcmentia  ipsius,  si  pcrmittat  eos  destrui,  quia 
ipsi  dixorunt  Judasi  in  oorde  suo,  id  est,  sicut  dize> 
runt,  ita  in  corde  habucrunt,  et  non  pauci  de  illiSy 
imo  cognatio  illorum  tota  simul :  quiescere  faciamus 
omnes  dies  festos  Dei  a  terra,  scilicet,  ut  nallum 
festum  cclebrcmus  ci.  Nec  debemus  celebrare,  quo- 
niam  «non  vidimus  signa  nostra»  quae  nobis  promi- 
scratDeus,  id  est  non  ostcndit  nobis  aliqua  signa, 
pcr  qua;  cavcamus  ab  hostibus,  sicut  solebat :  et 
ctiam  «jamnonestprophcta»qui  consoletur  nos,et 
caetera  eodcm. 

Ipsi  ita  peccaverunt,  sed,  o  «  Deus  usquequo  » 
patieris   illos   permanere  in  peccatis,  et  hoc  est : 


445 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


446 


crasquequo  improperabit  »  tibi  «  iiiimicus,  »  id  A  qua8immittitdiabolus,tuncdisrumpitDeus,quando 


est,  Judaicus  populus  :  et  usquequo  «  irritat,  »  id 
est,  provocat  ad  iram,  «  advcrsarius,  »  id  est,  Ju- 
daicus  populus,  «  nomcn  tuuni,  »  id'cst,  te  nomi- 
nabilcm?  crithoc  «  in  fincm  :  »  id  est,  crit  omni- 
mode.  Vel  usquc  «  in  fincm  »  sacculi,  quando  reli- 
quiffi  Judseorum  salva;  ficnt. 

Et  «  ut  quid,  »  Dominc,averLis  »  ah  eis  «  manum 
tuam,  »  id  cst  opcrationcm  tuani  qua  convertas 
eos  ad  tc ;  alia  translatio  hahet,  raciem  luani  :  ct 
H  ut  quid  avertis  dcxtcram  tuam,»  id  estJudaicuni 
populum,qui  Ideo  Domini  dcxtora  dicitur,  quia  pcr 
608  fccit  Deus  multa  mirahilia  :  sicut  pcr  David 
Qoliam  interemit,  etc,  «  de  medio  sinu  tuo,  »  id 
est  de  ubertate  misericordio),  quia  qui  removetur 


allcviat  peccata,  et  si  non  penitus  condonat,  tunc 
siccat  fl  fluvios  Elhan,  »  id  est,  inundantiam  vitio- 
rum,  quando  pcnitus  condonat  peccata.  Vel  sic 
«  disrupisti  Ibntcs,  »  quando  in  deserto  de  petra 
aquam  cduxisti,  ct  torrentes,  sicut  aquam  illam 
qui-B  scquchatur  eos  per  dcserlum.  Vel  hos  fontes  et 
torreiitos  intclligimus  pra5dicatores,qui  refecerunt 
totum  munduin  prc-edicatione  Evangelii,  et  per  is- 
tos  prajdicatores  ■  tu  siccasti  fluvios  Ethan,»  inun- 
danliam  poccatorum,  quam  immittebat  diaholus. 

«  Tuus  est  dics,  etc.  »  Totum  ad  littoram,  Alle- 
gorice  autem  per  diem  accipimns  sapientcm,  qui 
est  illuminatus  cognitione  Dei.  Per  noctem  peccator 
accipitur,  qui  est  in  tcncbris,  pcr  ignorantiem  veri 


a  Deo,  non  est  in  misericordia  Dei.Erit  hoc  usquc  n  boni,  qui  peccator  est  tuus,  o  Deus,  quia  eum  ad 


«  in  finem,  »  erit  utique  in  finem,  quando  Judroi 

convertentur  ad  Christum,  recipientur  in  sinum 

Dei.  Haec  flgura  fuit  In  Moy8e,qui  extraxit  manum 

de  sinu,  et  leprosam  invenit,  et  cum  iterum  eam 

in  sinum  reposuisset,  munda  fuit,  et  hoc  est  im- 

pletum  in  populo  Juda3orum,qui  cum  removeretur 

asinu  Dei,  id  est  a  Ghristo,  factus  est  leprosus  in 

peccatis  ;  cum  autcm  convcrterit  se  ad  Christum, 

mundabitur  alepra  peccatorum. 

«  Deus  autem.  »  Pars  secunda.  Deus  avertit 
modo  manum  suam,  scilicet,  ipse  «  Deus  rex  nos- 
ier  » existens  «  ante  sa;cula,  operatus  est  salu- 
tem,  » id  est,  liberationem,  et  ante  adventum  et  in 
ipsoadventu  Ghristi  «  in  medio  terrs,  »  id  est  in 
communi  omnium  hominum. 


te  convertis.  c  Tu  fahricatus  es  auroram,  •  id  est, 
principium  convcrsionis,  scilicet  illos  qui  modo 
noviter  convertuntur,  «  et  solem,  •  id  est,  perfec- 
tissimos  sapientes,  qui  alios  possunt  illuminare. 

c  Tu  •  etiam  c  fccisti  omnes  terminos  terras,  » 
idest,eos  qui  sefaciunt  terminos  et  defensores  Ec- 
clesiffi,  contra  diabolum  et  ministros  ejus,  sicut 
sunt  sancti  cpiscopi  et  alii  boni  pastores  ;  «  Gcsta- 
tem,  •  id  est  illos  qui  sunt  ferventissimi,  sicut 
martyres,  «  et  ver  »  etiam  tu  fecisti,  id  cst,  tempe- 
ratos,  sicut  sunt  boni  confessores,  et  c  ea  tu  plas- 
masti,  »  id  est,  principium  eorum  tu  fuisti,  quia 
nullus  in  eis  quidquam  fecit,  nisi  tu  solus.  Plas- 
matio  enim  est  prima  creatio. 

«  Memor.  »  Et  tu  Deus,  qui  haec  mirabilia  fecis- 


Tu  conflrmasti.  »  Dico  «  operatus  »  es  «  salu-  C  ti,  c  memor  esto  hujus,  •  id  est,  conversionis  Ju- 


tem,  quia  «  tu  »  Deus  «  conflrmasti  mare  »  Ru- 
brum,  faciendo  illud  populo  transeunti  siccum,  et 
ex  omni  parte  quasi  murnm  :  et  hoc  «  in  virtute 
tua,  »  id  est  in  omni  potentia  tua.  Posita  flgura, 
ponit  significatum  ipsius  flgur»,  cum  dicit  :  «  Ca- 
pit«  draconum,  »  id  est  potentias  et  elevationes 
dsmonum  «  contribulasti,  »  id  est,  ad  nihilum  re- 
daxisti,  «  in  aquis  »  baptismi  :  quia  per  aquas 
l^aptismi  homo  exit  a  diaboli  potestate. 

Et  «  tu  »  etiam  «  confregisti  rapita  draconis  > 
Buperioris,  et  «  populis  ^Ethiopum,  »  id  est  illis 
qoi^rius  fuerunt  nigri  in  peccatis,  «  dedisti  eum  » 
diabolum  «  escam,  »  id  est  refectionem :  quia  sub- 
trahenda  diabolo  sua  membra,  eis  reflciuntur,cum 


dffiorum,  quod  iste  dicit  absolute,  «  hujus  »  alia 
translatio  habet,  hujus  operationis,  et  necesse  est 
ut  sis  «  memor,  »  quia  c  inimicus,  »  id  est,  ille 
Judaicus  populus  c  improperavit,  »  id  est,  oppro- 
hria  dixit  «  Domino  »  et  hoo  per  insipientiam,  et 
hoc  est  c  et  populus  incipiens  »  exacerbavit  c  no- 
men  tuum,  »  id  est,  provocavit  te  ad  iram  nobina- 
bilem  (sic).  Cum  dicit  per  insipientiam  eos  peccas- 
se,  excusat  eos  et  dignos  ostendit  miseratione, 

«  Ne  tradas.  •  Tertia  pars.  Inimieus  populus  ita 
improperavit  Domino,  sed,  o  Domine,  quidquid  fa- 
cias  de  aliis  «  ne  tradas  bcstiis, »  id  est  diabolo  et 
ministris  ejus,  «  animam  confltentem  et  animas 
pauperum  tuorum  ne^obliviscaris  in  flnem,  »  id  est 


eo8  dbi  incorporant  :  vel  ipsis  tribulationibus  rc-  D  omnimode,  quando  remuneres  eos,  quia  conflten- 


ficiuntur,  quas  immittit  eis  diabolus. 

Ostcndit  etiam  alias  salutes,  quas  fccit  Deus  in 

mando,cum  dicit:«  tu  »  etiam  «  disrupisti  fontes, » 

idest,  si  aliquis  fons  impediebat  eorum  iter,tudi- 

tisisti,  ut  facilc  pertransirent,  «  et  torrentcs,  •  id 

68t,8i  aliquaimpetuosa  aqua  impediebat  transitum 

eonim,tu  «disrupisti,»idest,pcr  minimos  rivulos, 

t  ia  »  etiam  «  siccasti  fluvios  Ethan  »  terra$  illius, 

QtJordanem,quemsicco  pede  transienmt. « Ethan  » 

iaterpretaturro6ii^^u^,perquodinteIligiturdiabolus; 

possumns  ethoc  intelligercadallegoriam  ita,fontcs 

et  torrentescEthan, » id  est  inundationesvitiornm. 


tes  sunt  pauperes,  et  ideo  debes  remunerare. 

PropUT  hoc  non  dcbcs  oblivisci,  quia  tu  promi- 
sisti  misericordiam  confltcntibus  te,  et  hoc  est  : 
«  Respice  in  testamcntum  tuum,  »  id  est  sanctum 
Evangelium,  ct  opus  est  ut  respicias  promissa, 
quia  proptcr  merita  eorum  non  facies, «  quia  » isti 
«  repleti  sunt  »  iniquitate  «  qui  obscurati  sunt,  » 
id  est,  excfficati  sunt  ab  usu  rationis,  «  domibus 
terra;, »  id  cst  corporali  habitatione,et  hoc  cxcusat 
eos  de  sua  ciecitatc. 

Et,o  Domine, «  ne  avertatur  humilis  »  quitibi  sup- 
plicat,  «  factus  confusus  »  si  eum  a  te  removeris, 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  BPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


448 


neo  debes  tales  a  te  removcre,  quia  c  pauper  i  vo-  A.  procedit,  quia  qui  non  invocat,  digne  narrare  non 
rus  €  et  iuops  i  qui  nihil  do  se  prcsumit,  sed  om-      potcst. 


n>a  Deo  reputat,  scilicet  humilis ;  isti  tales  «  lau- 
dabunt  nomen  tuum.  « 

Et  propter  hoc  debos  exsurgcre,  ct  etiam  prop- 
ter  hoc,  quia  cansa  tua  agitur,  ct  hoc  cst,  o 
«  Deus,  »  qui  h&ctcnus  vidcris  dormisse,  dum  pcr- 
mittis  inconvcrsos  Judacos,  nunc  «  exsurgc,  judica 
causam  tuam.  »  Gausa  enim  agitur  contra  Deum, 
quando  Judffii  improperant  Dco  :  hanc  judicabit 
ad  commodum  suum  Deus,  si  dc  blasphemis  fa- 
t^iat  laudatores  :  «  judica  »  dico  «  causam, »  scili- 
cet,  9  momor  osto  impropcriorum  tuorum»  scilicet 
qu89  tibt  objiciunt  Judsei,  et  hoc  quidem  fa- 
«iunt  per  insipiontiam  :  et  hoc  subdit,  «  eorum 


Unde  dicitnr  :  «  Non  est  speciosa  laus  in  oro 
peccatoris.  »  Hic  notatur  in  his  verbis  SynagogiB 
omnis  religio.  «  Gum  accepero  tempus.  *»  Pars  a^ 
cunda.  Et  ita  respondit  Ghristus  invocanti  Synsgo- 
gffi  :  Tu  dicis,  «  confitcbimur,  >»  et  certe  bono  tuo, 
puta  cum  ego  acccpero  tcmpus,  id  est,  opportunt- 
tatcm  judicandi, «  judicabo  justitias  ■  reddcns  tibi 
pro  mcrito  tuo,  et  aliis  similiter. 

Dico  ((  cum  accepero  tempus,  •  quia  opus  est  ui 
diiTcram,  qiiia  hominessuntcorrupti,  ctoportetpro»* 
scitos  pcr  misoricordiam  prsparare :  et  corrupiio- 
ncm  hominum  ostendit  dicens  :  «  Liquefaota  est 
terra,i»  id  est,ipsum  clementum  est  H<|nefaciom  et 


Improperiorum  »  dieo,  «  qu»  sunt  *>  tibi  «  tota  die  n  corruptum,  «  et  omnes  »  homines  liqaefacti  eioai- 


ab  insipiente  »  populo. 

Ei  «  ne  obliviscaris  voces  inimicorum  tuorum,  n 
id  «si,  vooes  ei  preoea  quaa  fundnnt  llli  ad  te,  qui 
quondam  fooniDi  inimicl  tui.  Alia  translatio  ha- 
t)et,  <iu»rentium  te,  et  non  debet  oblivisci,  tum 
propierea,  quia  isii  inimici  facti  amioi,clamantad 
lo,  tum  etiam  propter  hoc,  quia  iuimici  tui,  scili- 
cot  Romani,  superbc  agunt  contra  illos,  ct  hoc 
est :  «  suporbia  eorum  qui  te  oderunt,  asccndit 
Bcmper  »  cresoendo  magis  et  magis. 

IN  PSALMUM  LXXIV. 

TiTULUS.  In  finem  ne  corrujnpaSy  psalmus 
cantici  Asaph. 


rupti  per  peccata, « qui  habitant  in  ea,  •  quia  eecuB- 
dum  corruptionem  hominum,  ipsa  eleiiioiii««  qiw 
ipsis  serviuni,  corrumpuntur.  Terra  enlia  ferUlior 
8i  aor  salubrior  f\iit  in  tempore  prionhn  paftmni, 
quod  ex  diuturnitate  viias  eorum  poieBi  comprob»' 
ri  :  homines  scilioei  liquefacU  8uni,8ed  «  ego  »  p« 
misericordiam  Dei  «  conHrmavi  columnas  csjus » 
ierras,  id  cst  sanctos  apostolos,  qui  toiius  Eccleeie 
sunt  sustentaculum,  et  per  illos  acquireniur  mui^ 
ii,  qui  digni  crunt  in  judido  remuneraiione. 

<c  Gonflrmavi  columnas,  »  et  per  illaa  «  dixi  ini- 
quis:Nolite  inique  agere;etdelinqueaiibu8»contra 
pra3cepta  moa  dixi  hsc  :  «  Nolite  exaliare  oomu.N 
id  est,  «  nolite  »  excusare  vos  de  peccaiis  Tesiris : 
«  cornu  »  enim,  id  ost,  superbia,  exaliai,  qui  ae  de 
«  GonOtebimur. »  Psalmus  iste  est  cantici  Asaph,  C  pcccato  suo  exeusabilem  existimai  ei  judioai. 


id  est,  Adolis  Synagogae  quao  in  hoc^^psalmoHoqui- 
iur,  monens  «  ne  oorrumpas,  »  id  cst,  si  habes  fi- 
dem  vel  aliquod  bonum,  no  corrumpas  illud,etpcr 
lioc  dirigens  in  finem,id  ost,  in  Christum.Psalmus 
cantici,  ideo  psalmus  iste  dieitur,  quia  magnam 
liobis  proponii  exsultationem,  quiaGhristum  indu- 
oit  jadicaturum,  et  impios  damnaturum,  et  justos 
remuneraturum,  ubi  dicit  et  omnia  cornua  pecca- 
iornm  confringam,  etc.  Materia  est  Ghristus  et 
liomo,  Judex  cmnium.  Modus  :  in  prima  parte  lo- 
quitnr  ei  Synagoga,  ostendens  eum  talem  cui  om- 
nis  religio  debeat  exhiberi.  In  secunda  parte  indu- 
citur  Ghristus  loquene,  et  rospondens  Synagogs, 
^  in  verbis  suia  possumus  inielligere,  eum  Deum 
et  hominem,  judicem  omnium  ;  et  ista  secunda  j)  iendunt,  iamen  a  veritate  remoit  suni  et  dcBerii : 


Et  «  nolitc  comu  vestrum, »  id  esi  excuaaUonem 
vestram,«  extollero  in  altum,»ide8i,ooBiraDeom, 
ut  dicatis  vos  culpa  Greatoris  esse  pooeaiores,  qai 
tales  non  creavit:  et  quid  intelligaiper«oorDttexiol- 
lero  in  altum, »  ipse  exponit,  cum  dicii : «  NoHle  le- 
qui  adversus  Doum  iniquitatem.  Noliie  «  dicOftpse 
enim  cognoscit  quidquid  vos  faciiis,  quia  nnUe  loeo 
deest ;  et  hoc  est :  «  quia  »  ipse  non  deest, «  bs- 
que  ab  oriente,  neque  ab  occidenie,  neqoe  a  de- 
eertis  montibus  »  ad  litieram.  Vel  per  orienlem 
allegorice  sapientes  et  summos  viros,  quibus  eii 
ortus  sol  justitis,  possimus  acdpefo ;  peoeiilorQB 
per  occidentem,  quibus  idem  sol  ooddii ;  per  de- 
sertos  montes  hsretiooe,  qui  cum  montes  se 


pars  ineipii  siatim  ubi  dicit:  «  Gum  accepero  tcm- 
pus  9  inientio  est  admonere  «  ne  cormmpas.  » 

Et  dicit  Synagoga,  0  «  Deus  »  nos  «  confitebimur 
iibi  »  peccata  nostra  :  ei  quia  secumm  se  credidit 
ut  permaneret  in  confessione,  ingeminat :  «  confi- 
iebimur  »  persevcrantcr,  «  et  •  post  confessionem, 
c  invocabimus  nomen  tuum,»  ut  nobis  peccatare- 
laxes,  et  iu  nobis  habitcs  :  recto  ordine  procedit, 
quia  ubi  non  invocat,  digne  narrarc  non  potesi. 

Etpostquaminvocavcrimus,  «narrabimus  uiirabi- 
iia  tua, »  scilicet  dc crcatione mundi, de  reparatione 
generis  humani  :  et  cum  hoc  itcrum  recto  ordine 


idco  dicit  quod  a  nullo  deest,  «  quoniam  Deus  je- 
dex  cst,  n  ille  de  quo  ego,  Deus  est,  ei  qnia  Dens 
est»  ergo  ublque  esi. 

Et  quia  «  Judex  est  »  et  justus,  soHicei»  ubidieei 
judicem  proprie  etjustumintelligii»ideo«fattmiliti 
hanc  »  superbum,  etiam  in  hac,  ei  tandem  in  alia 
vita,  «  et  hunc, »  id  est,  humilem, «  exaliai  »  multir 
plicando  eum  invirtutibus,et  tandeminalia  viiavew 
exaltabit,  cum  cum  perpetuo  coronabiteipoiesioxai- 
tare :  et  humiliarc, «  quia  in  manu  »  illiua  «  Domiia 
calix  »  est,scilicet  divina  Scriptura,de  qua  poianiur 
multi,  sicut  de  aliquo  calice ;  calix » dico « meri  vini,» 


4IB 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS, 


49 


id  esi,  puri  86IIBU8»  id  eet,  spirituaHs  iBtclIectus ;  A 
%  ealix  »  dico  »  plonus  misto,  »  est,  mistura,  quia 
eoatmei  et  Novum  et  Vetus  Testamentum,  in  quo 
vtroque  iestamento  sincenis  cst,  et  merus,  et  spi- 
ritttidia  intellectua. 

Bi  hono  calicem«  inclinavii,  »  id  esi,  por  miseri- 
eDrdiam  suam  inielligibilem  fecii,«ox  hocuvasca  in 
hoc  »aliud  vaSft  ei  «  hoc  a  por  simile  dicit,  scilicet, 
ez  Judaico  populo^in  gentilem  populum,priu8  enim 
Jadffiia,  quam  gentibus  legem  suam  dcdit,  ot  licci 
ae  inciinasaeiy  tamen  calix  non  est  evacuatus,  ct 
hoc  eat, «  veruntamen  fffix  ejus,  »  id  esi  reliquia) 
9^03  ealioia»  «  non  eai  exinanitat  »  id  csi  evacuata, 
qua  neque  ueque  ad  reliquias  potesi  oxhaurin,ne- 
qae  ipam  reliquio  posauni  exbauriri,  quia  quanit- 


IN  PSALMUM  LXXV. 

TiTULUs.  :  In  finem  in  carminibus,  cofUicum  ad 
Assyrios,  Psalmus  Asaph, 

«Notus  in  Judsa  Deus.»  Iste  «  psalmus  Asaph»  id 
esi^fldelis  Synogogffi,  habitus  in  carminibus,  id  esi 
in  laudibus  Dei.Proponitenimnobismagnaslaudes 
Deifdum  dicii  eum  notum  esse  in  Judea»  ei  quod 
ipse  illuminat  bonos,  ubi  dicii  :«Iliuminans  iu  mi- 
rabilitery»et  excfficat  malos,  ubi  dicit»»  turbaii  sunt 
omnes  iusipienics  cordc,  et  dormierunt  sonmum 
suum  M:ct  ibi  maximo  apparei  unde  laudandus  sit, 
cum  dicit,«ut  salvos  faoiat  omnos  manaueios  ierrcS|ii 
qui  psalmus  esi«canticum,»quiAyUi  dictum  e8i,rem 
unde  nobis  sii  exsuliandum  proponii,  eam  soilicei 
quam  prsdiximus  in  carminibus  :  «canticam»>dico 


eaiique  exhauriani  do  divina  Scripiura,  iamen  non  p  «habitum  ad  As8yrio8»»id  e8t,ad  superbos  Judsos  : 


miniia  habei  ipsa  spiriiualis  intollectus.  Per  foscem 

npn  aecipii  iurbidum  aliquid,  scd  quasi  solas  reli- 

qaias»  aicui  in  cypho  merum  vinum  aliquando  re- 

manc^  Bi  adco  non  cst  oxinanitum»quod  indo  «  bi- 

bent  omnes  pcccatorcs  torrffi,  »  id  osi,  reflciuntur 

diqui  de  omni  genero  peccaiorum,  scilicet  et  Ju- 

dBorum  qui  in  fine  potabunt,  et  gentium  qui  modo 

poiaaiur.  Vel «  fiex  ejii8,»id  csi  legis,scilicet  carnar 

Im  observantisyqus  «  fcx  »  dicuniur  quantum  ad 

Novum  Te8tamentum,non  prorsus  cst  Gvacuata,quia 

attiuc  aervani  eam  JudsiyOt  hoc  dicit^u  non  est  exi- 

aaniia;  »ei  licei  modo«non  sti  »  exinanita,«tamen 

qtticunque»  bibent«l^m  illam  spiriiualiiorMomnes 

peoeaioree  terrOt»8cilicoi,tam  Judsi  quam  gontilca. 

Vei  per  ealicem  possumus  accipere  divinum  j  udici  um 


Assyrii  namquo  dirigentes  interpretanturi  et  per 
Assyrios  Dominus  populum  suum  propeccato  eorum 
fiagellabat»  et^pcr  istos  tales  Assyrios  merito  Judai 
inielliguutur,  quia  et  isti  Judsi  superbi  erant  de 
Bua  legCy  ct  Ecclesiam  Christi  persequcbaniur,  ei 
hos  ialcs  Juda30s  hortatur  fidelis  Synagoga,  ut  oum 
ipsa  gaudeant  dc  hoc  nomineyquod  Juda>i  dicuntur, 
et  Christum  conntcantur,quia  nemo  poicsi  esse  Ju- 
dsus,  nisi  in  quo  habitai  Ghristus.  Vel  per  Assy- 
rioSy  qui  dirigentes  interpretantur,  bonos  Judfldos, 
qui  se  ad  Dcum  dirigunt,  secundum  inierpretatio- 
nem  possumus  accipere :  et  hos  admonet  fidelis  Sy- 
nagoga^ui  persevorcni  in  dilectione  Chrisii.Materia 
est  ipse  Christus.  Modus  :  In  prima  parte  ostendii 
in  quibus  habitet  Christus,  et  quod  a  sua  habita- 


Qt  iia  dioaaiua  :  Bene  dioo,«hunc  humiliat,ei  hunc  C  tione  removeat  omnem  potesiatem  inimici,cum  di** 


oaltai»»  quiaMia  manu,  »  id  esi,  ia  potestate  illius 
OsBMai  eei  «  oaUx«N  id  esi  divinum  judicium,quod 
ideoceaUx  dioitur,»quia  propinai  inde  Deus  unicui- 
ftte  pro  meriiOySicut  propinatur  de  calioe; «  calix,  » 
(UfiOM  meri  vini,  » id  esi  quo  proprinatur  merum  vi- 
Btua^uatitia  aanciis  in  bac  vita,  ot  tandcm  aeicma 
gforiavqoitfcalix  »e8t«plcnu8  »  etiamM  misto,»  id  est, 
(ttaa  qua  potabuntur  mali,qui  sicut  in  calice  iUo 
eontineiur  remuneratio  bonorum,  sio  et  damnatio 
inpioram.  Ei  illum  calicem  «  inclinavii  ex  hoc  in 
booiMquia  per  illum  calicem  ct  bonis  bona,  ei  malis 
Biia  propinai,ei  lioei  inde  omnibus  propinet,tamen 
«Iex<|}ii8,j»id  est,  pcena,»  non  esi  oxinanita^»id  cst, 
Bimquam  exhausta  ^t,  sed  «  omnes  poccaiorea 
terre  bibeni  »  illam,  id  esi»  perpctuo  punientur. 

Ipei  btboni  ex  oo,  «  ego  autem  annuntiabo,id  cst 
guidebo^icui  alia  translatio  habet,«  in  saDCulum,» 
i<l  est,quandiu  durabit  saeculorum,  et  etiam  «  can* 
Ubo  »  voce  et  opere,  «  Deo  Jacob.  » 

«  Et  »  postquam  ba;c  omnia  feccro,  vcniens  ad 
JBdiciumu  confringam  omnia  cornua  peccatorum,» 
H  dabo  comua  justis,  qui  modo  non  habcnt, 
*«i  •  illa  «  comua  justi  exaltabuntur  »  inelTabili 
gi8rialione.Ubi  dicit,  «accepero  tempus,»ei«connr- 
fraiavi  columnas  ejus,»ostendit  fec  esse  hominem. 
Dbi  dieit, «  quoniam  Deus  judcx  est,  »  ostendit  se 
Deum  et  judicom. 


cit  :ulbi  confregit  potentia8,»et  cetera.  In  seounda 
parto^quffi  incipit  :«IUuminan8  tu  mirabiliieryi>o8ton- 
dit  quod  in  hac  vita  bonos  illuminat»  maloe  exoe- 
cat;  et  tandem  in  Judicio  damnabit  impioSt  ei 
salvos  faoiet  bonos.  In  tertia  parto  qu»  incipii  : 
«  Quoniam  cogitatio  hominis  confiiebitur^  »  osten- 
dit  eum  dignum  cui  soli  faciendum  sit  festum,  et 
admonet  nos,  ut  ei  fcstum  faciamus,  ot  h«c  ost  in- 
ieniio. 

Et  sic  admonens  ipsos  Judffios»dicii  Synagoga  :  o 
vos  JudffiiyC  Dous  ost  notus  in  Judffiay»id  est  omni- 
bus  qui  confitontur  Christum  natum  de  tribu  Juda : 
quibus  autem«  notu8»non  «  eai  Deus,»  ipei  non  de- 
bent  dici  Judffii.De  tribu  Juda  fuerunt  omaea  reges 
l>  Judffiffi,prffiter  Saul.  «  Et  in  Israol  magnum  nomen 
cjus,»id  cst,  illis  qui  eum  vident,  quia  quanto  ma- 
gis  investigant  do  co,  tanio  est  illis  migor.  Et  hoc 
potestis  scire,  os  Judffii  carnalcs,  quia  si  nomen 
ejus  in  vobis  non  est  magnum,  id  est,si  Cbristum 
non  honorutis,non  critis  Isracl.Vel  si  ad  bonosJu- 
dieos  diciiur,sic  diciiur  :  Quandoquidem  «notus  est 
in  »  Judo^is  «  Dcus,  >»  ci  in  Israol  magnum  nomen 
cJus,»ergo  vos  boni  Judoei  pcrsistiie^ut  in  vobis  habi* 
tei,et  crescai  nomcn  cjus«  ei  factus  est  locus  ejus» 
ubi  ipse  cubat «  in  paco,  » id  est,in  illis  qui  cessant 
a  vitiiSyCt  faciunt  bona.Alia  translatio  habet»  in  Sa- 
lem;  sed  iranslaior  posuii  signiAcaium  hic  pro  si- 


451 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PAllS.  I  —  COMMKNT,  BIBL. 


452 


gniilcante  «  et  in  Sion,  »  id  est  in  speculantibus 
Deum,  est «  habitatio  cjus  >»  iii  quibus  ipse  non  in- 
venit  ullum  ofTendiculum,  et  idco  vos  Judaei  facitc 
vos  speculantes,  ut  in  vobis  Deus  habitct. 

«  Ibi,  »  id  est  in  Sion,id  cst  in  speculantibus  se, 
«  confregit  »  Dous,  id  est  destruxit,  «  potentias  » 
diaboli,eteasper  partes  cxscquitur,dicen8,«arcum,» 
id  est  latentem  impugnationem,«  scutum,  »id  est 
dcfensioncm  iniquitatis,  et  «  gladium,»idest  mani- 
festam  impugnationem,«et»  ut  omnia  comprehcn- 
dat,  dicit,«  bellum,»  id  cstomnnm  impugnationem, 
ita  confregit  Deus  haoc  vitia  in  suis,8icut  ad  histo- 
riam,  confrcgit  potentias  Amorrhffiorum  et  Jebu- 
seeorum,  ut  populum  suum  in  terram  promissionis 
induceret. 

M  Illuminans.  »  Pars  secunda.  Continuatio.  Dico 
confregisti«potentias,»et  tu  benepotuisti  benofaeerc, 
quia,  o  «  tu,  »  Deu8,«  iiluminas  *fideles  tuos  cogni- 
tione  veri  boni,«a  montibus  a)ternis,»id  est  por  apo- 
slolos,  qui  ©tcrni  dicuntur,quia  vita  corum  manct 
in  seternum,  illuminas  dico  «  mirabiliter,  »  id  est 
per  miracula.  Vel  mirabiliter,  quia  etiam  si  sino 
miraculis  fiat  cognitio  Dei,tamen  mirabilis  est,quia 
quantomagis  Deusabinitio  cognoscitur,tants  pot^n- 
tior intelligitur.  Vel  si  habcat«  illuminans,»pendet 
constructio  usque,  «  tu  terribilis  es,  »  et  te  illumi- 
nante  «  turbati  sunt,  »  non  dico  boni,sed  «  omnes 
insipicntes  corde,  •  id  est  appctitores  saeculi. 

Et  ipsi  a  dormierunt,  »  id  est  quicverunt  in  gau- 
diis  higus  mundi,  putantes  esse  bona  h(ec  tompo- 
ralia,  et  quia  possent  dormire  et  statim  evigilaro, 
addit  «  somnum  suum,  »  id  est  continue,  et  sicut 
cvigilans  nihil  invenit  de  divitiis  quas  habuit  in 
somnio,  sic  «  omnos  viri  divitiarura.  »  Per  divitias 
non  solum  usitatas  divitias  accipimus,  sed  etiam 
quffilibct  desideria  carnalia, «  nihil  in  manibus  suis 
invenerunt,  »  id  est  in  potestatc  sua,  qui  prius  pu- 
taverunt  eas  divitias  semper  sufficcre,et  eas  in  sua 
possessione  habero. 

Et  hic  cxcusabiles  ostendit  cos  ab«increpatione,» 
Gontinuatio.Dico  «  dorniicrum,  ei,  o  «  Deus  Jacob, 
ab  increpatione  tua,»id  est,  dum  eos  tu  incrcparcs 
per  projdicatores  tuos  «  dormitavcrunt,9id  est  dor- 
micrunt  frequentcr  :  quia  quando  terrebas  cos  et 
videbant  varia  ot  inconsucta  miracula,tunc  commo- 
vebantur ;  his  vero  cessantibus,iterum  dormiebant : 
«  dormitaverunt  »dico«quia  ascendcrunt  equos,»id 
est  illi  qui  latc  discurrunt  pcr  desideria  sa;culi.Hic 
mittit  nos  ad  historiam,  cum  Moyscs  miracula  fa- 
ceret  coram  Pharaone,  dicebat  sc  cito  dimissuros 
filios  Isracl;  cum  aulcm  ccssarcnt  uiiracula  ct  po- 
pulus  ccBpit  proficisci,  consccndit  in  equos  ct  inse- 
cutus  cst  populum  Dei. 

Et  «  tu  »  qui  ha3C  facis  in  hac  vita,lcrribilis  es  » 
futurus  impiis  in  judicio,  «ct  »  tunc  «  quisresistet 
tibi.  »  Nullus  utique ;  «  ox  tunc  ira  tua  >»  apparcbit, 
quia  quos  in  hac  vita  per  misericordiam  dilfers  pu- 
nire,  et  invitas  ad  poenitentiam,  illos  tunc  gravitor 
punies. 


A  Bene  dico,  «  ira  tua,  »  quia  tu  «  fecisti,»  id  est, 
«  facics  »  judiciuin«  tuuni  auditum  de  coclo»perto- 
tum  mundum,  cum  sit  vox  in  tuba  Dei,  et  in  vocc 
archangcli,  ct  hoc  Prophcta  annuntiat  per  pra;ter- 
itum,  quia  in  consilio  Dci  jam  viderat  illud  esse 
peraclum,  et  «  contrcmuit,  »  id  cst,  tremebit « ter^ 
ra,  »  id  est,  tcrreni  «  ct  quioit,  »  id  est  quiescet, 
quia  jam  nullam  habcbit  potcstatem. 

t  Tremuit  »  dico.«Cum  Deus  cxsurgct  in  judicio» 
et  non  tantum  exsurgct,ut  condemnet  impios,  sed 
ctiam  «  ut  salvos  faciat  omned  mansuetos  terrs.  » 
Quoniam  cogitatio  hominis  confitebitur  tibi.Ter- 
tia  pars.  Gontinuatio.  Et  quia  Deus  hodc  omnia  fa- 
cit,  ideo  vos  «  vovete  Domino,  Deo  vestro,  et  red- 
dite.   »  Ideo  dicit  «  vovete,  »  quia  quaedam  sunt 

n  qus  non  essent  necossaria  ad  faciendum  nisi  vo- 
vcrentur,  sicut  abstinere  ab  uxore,  a  carno,  ct  c«- 
tcra,  ct  ideo  sunt  allicicndi  homines  ut  vovcant; 
«  vovcte  »  dico  non  alii,  sed  «  omncs  qui  in  cir- 
cuitu  cjus  »  existentcs,  id  est  in  famulatu  ejus, 
«  afTcrtis  numera  »  justitio}  et  iBquitatis,et  cstcra. 
Alia  littcra  habet  qui  in  circuitu  ejus  sunt,  afTerent 
munera.Gontinuatio  :  Idco  debetis  vovcre  et  redde- 
re,  quia  omnes  qui  in  circuitu  cjus  sunt,  afferent 
munera. 

Et  quid  debeamus  vovere  et  redderc,  ostendit 
per  pr^emissam  causam.  Gontinuatio.  Bene  debetis 
vovere  et  reddcre,  «  quia  tibi,  »  o  Domine, «  confi- 

-  tebitur  cogitatio  hominis,ct  reliquia)  cogitationis,» 
id  eBt,opcrationes,qu(B  postcogitationemrelinquun- 
tur,  «  agent  tibi  festum  dicm,  id  est,  ostondunt  te 

C  cssc  laudabilom :  festum  colebrare,a  malis  operibus 
cessare,  et  Doo  laudes  debitas  exhibcre.  Unde  dicit 
Augustinus :  Male  celebrat  sabbata,qui  a  bonis  ope- 
ribus  vacat.  Vol  reliquio^  cogitationis,  id  08t,recor» 
dationes  quas  semper  homo  habet  pro  peccatis,  et 
quoniam  hoc  est,  ergo  vovctc,  etc.  Vovere  consi- 
lium  cst,  solvcrc  autem  vota  prroceptum,  id  quod 
Moysi  auctoritatc  probatur.  Quod  scmel  egressum 
cst  de  labiis  tuis,  observabis,  et  facios  sicut  pro- 
misisti  Domino  Deo  tuo. 

«  Voveto  »  dico,  Domino  Dco  vestro,  et  Domino 
dico«tcrribili,et  ci  qui  aufcrt  spiritum  principum,» 
id  cst  vitam,  ad  litteram  propter  hoc  dicit  «  terri- 
bili  apud  regcs  tcrr(B,»id  est  apud  omnes  illosqui 
bene  regunt  suam  tcrrenitatem. 

IN  PSALMUM  LXXVI. 
TiTULUs.  In  finem,  pro  Idithum^  psalmus  Asapk. 
«  Voce  moa  ad  Dominum  clamavi.  »Psalnius  iste 
est  Asaphjd  cst  fidclis  SynagngaR,qu<B  hic  loquitur 
sicut  David,vcl  Jiliquis  de  illo  populo  priori :  habitus 
pro  Idithun,  id  csl  pro  transiliente,  ut  sicut  ille 
transilicnsest  ({ui  loquitur,ita  faciatsuos  auditores 
transilientcSjid  ost  conlcmptis  mundanis,coclestibus 
adhflDrcntos,cth(ecostintentio,psalmusdico,dirigen8 
in  finem.  Idco  aliquom  de  prioribus  patribus  hio 
loqui  dicimus^  quia  qui  hic  loquitur,  deliberat  an 
possit  ficri  salvatio  hominis,  de  qua  nuUus  fidelis 

dubitat,  eorum  qui  post  adventum  Christi  fuorunt. 


D 


453 


BXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


4M 


Materia  est  ipsa  fidelis  Synagoga.  Modus :  Inprimn  A  viliP,  cum  cordc  meo,»  id  est,  cnm  ratione  mea. 


parte  ostendit  se  clamarc  ad  Deum  etiam  in  tribula- 
lione,  et  quod  non  velit  consolari  his  teraporalibus, 
ubi  dicit :«  Rcnuit  consolari  anima  mca.n  In  secun- 
da  parte,quffi  incipit  :c<  Anticipaverunt  vigilias  oculi 
mei,»  deliberat  utrum  salvaUo  hominis  necno.  In 
tertia  parto,  quae  incipit :«  Et  dixi  nunc  ccspi,  hsc 
mutatio  dexterae  Excclsi, »  ostendit  sc  salutis  viam 
invenisse,  et  quod  ipsa  salus  pcr  Filium  Dci  flat.  In 
quarta  parte^qusc  incipit  >  Vidcrunt  te  aquac,  Dciis, 
viderunt  te  aquoe  cttimuerunt,  »ostcndit  minibilia 
quffi  Deus  per  Filium  in  mundo  procreavit. 

Et  sic  Synagoga  fidelis  proponens  so  exomplum 
aliiSj  dicit  :  «  Ego  clamavi  ad  Dominum  9  ut  cum 
obtineam,  quia  Dominus  est,  et  hoc  u  vocc  mca  • 


quia  ratio  attcndens  Dci  miscricordiam,  et  quod 
Deus  hominem  ad  laudem  suam  fecit,  humani  gc- 
ncris  salvationcm  indicavit  futuram,  carnalitas  au- 
tcm  vidcns  hominem  putrcscere,  negabat  repara- 
tionem  futuram, «  et  exercitabat  »  ut  cognosccrcm 
quid  potius  tenendum  sit, «  et  »  ut  melius  intelli- 
gcrcm,  «scopcbam  spiritum  mcum,»  id  cst,  omncm 
faecem  tcrrcnitatis  ejiciebam  a  mo,  scobarc  cnim 
est  mundare,  vcl  «  scopebam  »  idem  cst  quod  qui- 
dam  dicunt, «[  scropcbam,»  id  cst,  cavabam  ut  pro- 
fundius  posscm  de  Doo  intclligoro. 

u  Moditatus  sum  »  ita  diccns  apud  mc,  a  Nunquid 
in  ffiternum  projiciet  Deus » />opulum  suum  et «  non 
apponet,  ut  complacitior  sit  adhuc, »  placidus  fuisse 


quia  ab  hoc  quod  pcto  voce,  non  discordo  opcre,  w^  ostcnsus  est  supcrius,  cum  mihi  intcndit,  placidior 
etiam  «  voce  moa  clamavi  ad  »  Dcum  et  ad  quem      crit,  cum  roparabit. 


clamandum  est,  quia  Deus  cst, «  et  intcndit  mihi,» 
id  est  benigne  respcxit. 

Et  non  tantum  in  alio  temporc,  scd  ct  in  advor- 

sitate  :  et  hoc  est.«  In  dio  tribulationis  mo.m  Dcum 

exquisivi, »  quia  cum  potestas  hujus  vito)  sc  mihi 

oCrerrei,  et  prosperitas,  cgo  intcr  omnia  Deum  exqui- 

sivi  «  manibus,»  id  est  operationibus  «  meis  :  ex- 

quisivi  »  dico, «  nocte,»  id  est  in  hac  vita,  qus  ideo 

nox  dicitur,  quia  in  ea  non  habetur  perfccta  illumi- 

natio.  Vel  nocte,  quando  alii  dormiunt,  ita  quod  hacc 

Knea  inquisitio  esset «  contra  eum, »  id  est  in  pro)- 

aentia  ejus.  Alia  translatio  habot,  «  coram  eo.  Et 

non  sum  decoptus,»  id  est  non  sum  spo  mea  frus- 

t.raiu8y  sed  experientia  edoctus,  Deum  suos  non  de- 


«  Aut  abscindet  ipsc  suam  miscricordiam  in  {{" 
ncm,  n  id  cst,  omnino,  quod  nuUa  scilicct  major 
abscissio  sit  ut  rcmovcat  cum  a  bonis  ct  a  malis, 
et  faciet  hoc  ipso  «  in  gcncratione  ct  gencratio- 
ncm,»  id  cst  omni  tempore. 

«  Aut  obliviscctur,  miscrcri  Deus?»  qui  prius  con- 
suevit  facere  misericordias  patribus  nostris, «  aut 
contincbit  in  ira  sua  miscricordias  suas,  »  id  est, 
praevalebit  ira  ejus  miscricordio;  cjus,  iratumenim 
video  eum  pro  peccatis,  misericordem  tamen  cogno- 
Bco  et  dixi.  Pars  tertia.  Ego  sic  dcliboravi,«et » in  hac 
mca  dcliberationc  «  dixi,  nunc  ccspi  »  quid  inde  te- 
nendum  sit.  Vel, «  cojpi »  veram  cognitioncm  inde  ha- 
berc,  scilicoty  video  quamdam  mutationem,  sicut  in 


linquere,  et  justis  aeternfle  vitoQ  prosmia  tribucrc,  C  arictoimmoIatoadAbraham,intoIligohumaniiatem 

Ghristi  immolandam  esse  pro  hominibus,  w  et  haeo 
cst  mutatio  dextora^  Excolsi,»  id  ost,  Ghriuti,qui  est 
doxtera  Dei  Patris,  por  quem  operatur  hanc  muta- 
tionem,  ut  do  pcccato  ad  justitiam  transiro  faciat, 
ct  de  mortalitatc  ad  immortalitatcm  pcrducat. 

Et  per  hoc  intellcxi  illam  mutationcm,«  quia  me- 
mor  fui  operum  Domini,»  scilicet  quod  creavit  ho- 
minom,  ct  sicut  eum  pcr  misericordiam  crcavit,  sic 
intcllexi,  quod  eumdem  per  misericordiam  repara- 
bit.  «  Mcmor  fui.  quia  »  ctiam  in  futuro  «  memor 
cro, »  vel  ut  alia  translatio  habet,  omnium  «  mira- 
bilium  tuorum  »  qua;  fccisti  in  mundo  «  ab  initio, » 
id  est,  a  crcationc  cosli  ct  tcrrac,  et  quia  illa  cognovi 
te  fccissc  propter  laudem  tuam,  sic  quod  homines 


xieque  peioniis  quidpiam  denegaro. 

M  Deum  exquisivi,»  et  in  temporalibus  nolui  con- 
aolari,  id  est,  habere  consolationem,  et  hoc  est : 
<«  Anima  mea  ronuit  consolari  »  passive,  vcl  conso- 
1  w  se,  scilicet  in  istis  temporalibus,  scd  semper 
«  fui  memor  Dei,  et »  in  illa  mcmoria  «  delectatus 
Rum, »  percipiens  magnam  bonitatem  Dei,  «et  excr- 
c^itatus  sum  »  ut  cognoscercm  quanta  esset  bonitas 
ipsius, «  et  »  in  hoc  «  dcfecit  spiritus  meus  »  quia 
1  ncomprehensibilis  est  bonitas  Dci. 

tf  Anticipaverunt. »  Pars  socunda.  Dico  «  defecit 
^piritus, »  sed  tamen  «  oculi  mei,»id  cst,  intcrior 
^tio  mea,  «  anticipavorunt  vigilias, »  id  est,  plus 
c]uam  alii  soUiciti  fuerunt,  ad  inquirendam  Dei  bo- 


tiitatem  :  hoc  dicit  ad  similitudincm  alicujus  stu-  D  salvabis,  quia  nisi  illos  salvares,  nullam  laudem 
cjiosi,  qui  plus  aliis  vigilat,  caDterisquc  diligcntius      habcrcs. 


ouncta  investigat.  et  in  illis  vigiliis  «  turbatus 
^um,"  cognoscens  omne  humanum  gcnus  in  pcc- 
calis  teneri,  ex  inobedientia  priini  parcntis,  «  ct  » 
lamen  «  non  sum  locutus, » id  est,  non  murmuravi 
contra  Deum. 

Ideo  sum  tuj*batus  quia  ego  «  cogitavi  dics  anti- 
quos»  id  est,  peccatum  Ada3  factum  in  antiquis 
diebus,  sed  tamen  contra  «  annos  ajicrnos  in  mcntc 
^abui, »  quia  quod  de  promissa  hominibus  aetemi- 
late  audivi,  semper  rccordabar. 
•  Et  meditatus  sum  nocte,»  id  cst,  tempore  islius 


Et  non  tantum  «  mcmor  cro,»  scd  «  ctiam  medita- 
bor,  »  id  est,  studiose  inquiram  «  in  omnibus  opo- 
ribus  tuis  »  ut  in  caDtcris  operibus  factis,  intclligam 
etiam  quia  hominem  salvum  facics,  «  ct  exercebor 
in  adinvcntionibus  fuis,  id  cst,  pracccptis  tuis,  qu» 
tu  invcnisti. 

«  Dcus  in  sanclo.  •»  Eccc  quod  superius  dixit :  ccco 
«  nunc  co^pi.»  Continuatio  :  «Excrccborin  adinvcn- 
tionibus  tuis,  •>  hajc  invcntio  quidem  «  0  Deus,  via 
tua  »  qua  venitur  ad  te  cst «  in  sancto,  »  id  cst  in 
Christo,  et  qui  videt   rcparalionem  per  Christum 


455  HAYMONIS  HALBEHSTAT.  EPIST,  QPP  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


456 


(uturam,commexidat  eum  cum  exsultationo^dicens : 
((  quis  Deus  magnus,  sicut  Deus  noster?»  Gentiles 
stulti  putant  statuas  suas,  vel  lapides,  deoe  esse, 
sed  nihil  est  certe,  quia «  tu  »  solus  «  es  Deus»  qui 
facis  mirabilia.»  Et  quae  mirabiJia,  ostendit  dicens  : 

(c  Notam  fecisti  in  populis  virtutcm  tuam, » id  est 
Filium  tuum,  in  quo  virtus  tua  apparebit.  Et  non 
tantum  notiHcabis  Filium,  sed  « in  brachio  tuo^ » id 
est»  in  ipso  Filio  «  redemisti  populum  tuum,»  quem 
populum  determinat,  scilicety  «  filios  Jacob,  n  id 
est  Judaicum  populum,  «  et  Joscph, »  id  est  genti- 
lem  populum^  qui  ideo  per  «  Joseph»  intclligitur, 
quia  Joseph  in  gontili  populo,  scilicet  in  iEgypto, 
conversatus  fuit.  Vel  ad  allegoriam  :  Per  «  Joseph,» 
qui  interpretatur  aocrescens,  gentilem  populum  ac- 
cipimus  qui  accrcvit  ad  cultum  Dei  per  Judaicum 
populum. 

«  Viderunt.  »  Pars  quarta.  Per  hoc  «  redemisti 
populum,  >»  quia  o  «  Dous,  aquas,»  id  cst  Judaici  po- 
puli,  «  vidcrunt  te  »  id  cst,  cognoverunt  tc  per  Fi- 
lium  :  «  vidcrunt  to  »  itorum  «  aquffi,  » id  est  gen- 
tiles,  «  ct  timuerunt  »  pro  peccatis,  intelligentes  te 
futurum  judicem,  «  et  abyssi,  »  id  ost  profundis- 
simi  in  peccatis, «  turbat®  sunt  »  a  proposito  suo. 

Et  tunc  fUit  «  multitudo  sonitus  aquarum,  »  id 
est,  populi  sonuerunt,  multis  modis  laudantes  tc  de 
missione  Filii  tui,  ot  clamaverunt  pro  peccatis :  et 
«  sonitus  » ideo  fuit,  quia  «  nubes,  id  est  sancti  apo- 
stoli, «  dederunt  vocem  »  prffidicationis  per  orbem 
terrffl. 

Bcne  dico,u  vocem  dederunt  nubes,»  quia  o  Deus, 
«  sagittiB  tuffi,  » id  est  sentcnti®  tua)  transfigentcs 
corda  hominum, «  transount  »  ad  homines  de  illis 
apofltolis  :  et  «  vox  tonitrui  tui,  id  est  commina- 
tionis  do  peocatis,  est «  in  rota,  » id  esty  in  circuitu 
totiua  muodi. 

Et  «  coruscationcs  tuie,  »  id  est,  miracula  facta 
per  ipsos  apostolos,  «  illuxerunt  orbi  torro}.  »  Bene 
dixit,  «  illuxcrunt  orbi, »  quia  per  hffic  sunt  multi 
illuminati,  et  convcrsi  ad  fidem;  per  coruscatio- 
nem  poasumus  accipere  prfficepta  vivendi :«  et »  per 
ipsas  coruscationcs  «  commota  est  terra,  »  id  ost, 
ierreni  ad  convcrsionem,  «  et  contremuit  »  agcndo 
poQnitentiam  pro  peccatis. 

Et  per  istos  apostolos  sic  opcrantes^  «  via  »  est 
«  tua  in  mariy  » id  est  in  gentili  populo,  quia  per 
hoe  et  tu  venisti  ad  gentilcm  populum,  et  gentilis 
populus  vcnit  ad  te  :  ad  litteram  ctiam  complctum 
oat,  quia  Dominus  Jesus  incessit  supcr  maro,  ct  su- 
per  mare  fecit  Pctrum  ambularc  ad  sc  :«  et  semitfie 
tuffi, »  id  est  arctiora  pracccpta  tua,  sunt  etiam  re- 
ccptae  «  in  aquis  multis,»  id  est  in  diversis  populis  : 
et  licet  gentiles  ad  te  ila  vcniant,  tamen  <*  vestigia 
tua,»  id  est  signa  justitise  tu^e, «  non  cognoscentur  » 
a  Judffiia. 

«  Quibus  tamcn  multa  fecisti  miracula^  quia  de- 
duxisti  »  illum  «  populum  tuum  sicut  oves,  »  non 
quod  ipsi  bous  oves  essent,  sed  tu  eras  cis  pius  pas- 
tor  u  in  manu  Moysi  et  Aaron, »  ad  litteram  :  et  per 


X  Moysen  intelligimus  omnem  ducem,  ei  p«r  Aaron 
omnem  sacerdotem,  quem  prffifecit  populo  suo. 

IN  PSALMUM  LXXVII. 
TiTULUs.  Inteltecius  Asaph. 

«  Attcndite^  popule  n^us.»  Psalmus  iste  oonvcnit 
Asaph,  id  est,  fideli  Synagogaa,  qus  hio  loquitur, 
sicut  David  propheta),  vel  alicui  Bimilum  :  qui 
psalmus  dicitur  intellectus,  quia  non  tantum  hitto- 
rialem^  scd  etiam  in  historia  allegoricttm  contin«ft 
intellectum.  Matcria  est :  numera  quoi  feciV  Deua 
priori  populo,  liberans  eos  ab  ifigypio,  ot  cmien 
qu»  postoa  fecit  cis  usque  ad  misaionem  Filii :  et 
per  oppositum,  ipsi  Judffli  ingrati  benefkiia  Dei  et 
semper  contra  Deum  murmurantes.  Partes  |isalim 

H  decom  sunt.  In  prima  parte  ponit  prologum,  in  quo 
facit  eos  attentos  ad  cffltera  qus  aequuntur.  la  se- 
cunda  parte,  qutC  incipit :  «  Quanta  audiviiQus, » 
increpat  duritiam  Judffiorum,  qui  logem  Dei  non 
rocepcrunt,quamvis  Dcus  per  multa  beneficia  legcm 
suam  rccipicndani  eis  indicassot.  In  ierUa  parte, 
quffi  incipit :  «  Coram  patribus  eorum  fecit,  »  enu- 
mcrat  mirabilia  qus  Deus  fecit  populo  suo,  edii- 
cendo  oos  de  iEgypto  per  mare  Rubrum,  et  deisde 
in  deserto  :  ct  contra  hoc  ponit  etiam  murmura- 
tioncm  Judceorum.  In  quarta  parte  qu«  incipit : 
«  Ideo  audivit  Dominus  et  distulit,  »  ostendit  qvod 
Deus  volens  notificare  potentiam  suam,  de  qua  ipai 
increduli  diffldebant,  omnes  pctitiones  eorum  im- 
plevit.  In  quinta  parte^  quffi  inoipit :  «  Adhuo  eocm 
eorum  erant,»  ostendit  vindiotam^qunm  Dous  SQmp- 

C  sit  dc  eis,  propter  duritiam  eorum  et  incridulitik- 
tem.  In  scxta  parte,  quffl  incipit :«  Et  dilexarunt^om 
in  ore  suo,  quod,  cum  ipsi  Judai  proptar  Umorem 
vindictffi,  ficte  Deum  diiigereut,  ipae  tamon  miaeri- 
cordem  se  exhibuit  eis.  In  septima  partOi^  qufls  ijDci- 
pit :«  Quoties  exacerbaverunt  oum  in  deserto» »  qb* 
tendit,  quod  licet  ipsi  semper  Deum  tentaarenl^  tar 
mon  Deus  multis  modis  ad  oorum  liboratioQona 
iEgyptios  percussit.  In  octava  parte,  qu»  inoipit : 
«  Et  abstulit  sicut  ovis  populum  suum  ct  perduioll 
eoB,  »  ostendit  quam  benigne  eos  Deus  in  terraia 
promissionis  induxit :  et  ex  opposito,  quod  Judsi 
Deum  semper  exacerbantes  semper  tontavoruni.  I9 
nona  parte,  quffi  incipit :«  Audivit  Deus  et  sprevitjp 
ostendit  vindictam  quam  in  terra  promissioiids  amn- 

j^  sit  do  iilis  Dcus,  et  etiam  de  persecutoribus  eorom 
Philisthffiis.  In  decima  parte,  quffi  indpit :«  Bt  re- 
pulit  tabcrnaculum,»  ostendit,  quod  pra)ter  cstera 
bcneficia,  misit  eis  Deus  David  regem,  scilicet  Fi- 
lium  Dei  qui  innoccntia  et  justitia  regeret  eos,  na- 
tum  de  tribu  Juda.  Post  hasc  omnia,  intendit  ad- 
moncrc  quoscunquc  fidelcs,  ut  lcgem  Dei  rccipiant, 
et  eam  spiritualiter  intelligant. 

Et  inde  monens  eos,sic  incipit:«  Popule  meus,Mid 
est,mihi  consilimis  ndclis  sicut  ego,«  attendite  legem 
mcam,»  ut  sicut  ego  legem  spiritualiter  intidlexi,  et 
cam  facio,  ita  et  vos  eam  faciatis,  et  ut  eam  posaje 
tis  intelligere,  nolite  supcrbi  essCi  sed  «  inoUnatei 


457 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


4S8 


id  esi,  homlliato  «  aurem  vestram  »  id  est,  intelli-  A  Judffiis,  sed  «  ut  >»  etiam  «  oognoaoal  geiwralio  al- 
gcntiam  vestram,  «  in  verba  oris  mei.  »  Modo  ma-      tcra  »  ea,  scilicet  gcntiles. 


xime  facit  cos  attentos,  ad  ca  quas  sequuntur. 

Ideo  debetis  intelligere,  quia  «  aperiam  ego  os 
meum  vobis,»  id  est,ego  multa  loquar  vobis,ct  hoc 
noQ  tantum  in  historia^scd  «  in  parabolis, » id  cst, 
in  hiyusmodi  locutionibus,inquibusctaliud  intcl- 
ligitur,  quam  litteralis  scnsus;  «  loquor  »  ctiam 
vobis,  «  propositionos  »  id  est,  illas  obscuras  alle- 
gorias  quas  vix  possunt  intelligi,sicut  sunt  divina- 
tiones  illae  qus  problomata  vocantur,  vclut  quod 
Samson  proposuit  Philistffii8,diccns  :  Dc  comedcnte 
exivit  cibas,  et  de  forti  dulcedo.  Cum  autcm  expo- 
suiBsent  illi  hoc  esse  dictum  do  favo  mcllis,  quod 
ipse  invenit  in  ore  leonis   {Judic,  xvi),  proposuit 


«  Filii  qui  nasccntur,»  ad  hoc  Deus  dedit  legem» 
ut  notificetur  posteris  nostris;  ct  ita  complebitur 
quod  «  fiiii  qui  nascentur  »  de  carnali  progenie 
nostra^  sicuti  sancti  Apostoli,  «  exurgent^  » id  esti 
non  acquiesccnt  istis  tcmporalibus,  sed  cor  suum 
ad  Dominum  dirigcnt,  «  ct  narrabunt  flliis  suis  » 
spiritualibus. 

«  Ut  ponant  spem  suam  »  non  in  Justitia  sua, 
vcl  carnalibus  obscrvantiis,  sed  «  in  Deo^  et  no^ 
obliviscantur  opcrum  Del,»  id  est,  non  sint  ingrati 
dc  bcnenciis  Dei,scdper  creaturas,et  per  beaeficia 
sibi  facta,  intelligant  ipsum  Grcatorom,  «  et  man- 
data  cjus  exquirant.  » 


qoamdam  parabolam,  respondens  :  Nisi  in  vitula  p     Ideo  exquirant,  «  nc  fiant  sicut  patres  eorum. 


mea  arassetis,  propositionem  meam  non  solvissctis: 
per  vitulam  uxorem  suam  intelligcns,  propositioncs 
dico,  factas  «  ab  initio,  » id  cst^  cx  quo  Dcus  CGcpit 
manifeste  operari  in  illo  populo,  fecit  mirabilia, 
qus  fecit  in  iCgypto. 

«  Quanta. »  Secunda  pars.  Idco  debetis  attendcre 
propositiones  quas  ego  loquar^  quia  non  ex  corde 
meo,  sed  ea  quas  audivi  et  vidi  loquor,  et  hoc  cst, 
«  quanta,  »  id  est,quam  mogna^quam  infiniia  «  au- 
divinus,  et  cognovimus  »  esse  vera,  per  ipsum 
impletionem, «  et »  credendum  est  illis.  Audivimus, 
qma  «  patres  nostri  narraverunt  nobis.  »  Gum 
dicit :  narraverunt,  ostendit  rem  non  essc  fictom, 
sed  veram  quae  narratur^ot  illa  narratio  non  tantum 
fait  dictis,  sod  etiam  scriptis. 


gencratio  prava  et  oxasperans.»  Prava  dicitur  gene- 
ratio  ilIa,proptcr  pcrvcrsa  opcra,sicut  propterido- 
Iolatriam,et  similia  :  ctcxasperans  dicitur,quiade 
potentia  Dci  dirfidons,  ipsum  Dcum  soipe  tentavit. 

Bcnc  dico  «  gcneratio  »  prava,quiageneratiQilla 
talis  fuit,  «  quae  cor  suum  »  distortum  male  intelli' 
gcndo,  «  non  direxit  »  ad  bonum  intellectum  : «  et 
spiritus  cjus,»  id  cst,ratio  naturalis, «  non  estcre- 
ditus  cum  Doo, »  vidclicet,8i  aliquando  bene  fue^ 
runt  cum  Dco  bcne  intclligendo,  detraxerunt  se  ab 
illo,  quasi  Deus  deciperet  eos :  velut,  si  aliquando 
pcr  figuras  res  signiflcatas  intclligerent^retrahebant 
se,  nec  spiritum  suum  Deo  commitebant. 

Bone  dico  «  gcneratio  illa  non  direxit  cor  suum,» 
quianccQIii  Ephraim,quimclioresfuerunt  in  populo 


Et  illa  quffi  narraverunt  sunt  cognita  ab  omnihus  C  ijlo  :  hoc  dicit :  «  Filii  Ephrem,intendentes  arcu^j 


per  totum  mundum,et  hoc  dicit;  «  non  sunt  occul- 
tata  a  filiis  eorum,  »  id  est,  patrum  nostrorum 
sciUcet,  omnibus  nobis  in  populo  Israclitico  sunt 
manifesta  «  et  in  generatione  altera,  »  id  cst,  in 
gentili  populo. 

Dico  pi^res  narraverunt,  «  narrantcs  laudem  Do- 
mlm,  »  id  est,  quielibet  opcra  Dci,  in  quibus  lau- 
dandus  merito  apparet  Deus,  ut  in  incarnatione 
hominis  et  similibus,  «  et  virtutes  ejus,»  id  est,illa 
in  qoibus  potentia  Dei  apparcbat,  ut  in  divisione 
maris  Rubri,  «  et  mirabilia  ejus^  »  ut  manna  in 
deserto, «  qu®  »  omnia  non  tantum  dixit  vel  pro- 
nisit  Deus,  sed  «  fecit.  » 

Hsc  mirabilia  fecit  eis  Dcus, «  et  »  postea  «  sus- 


et  mitlentcs«  sagittas,  •  conversi  sunt  in  diebelii. 
Per  similitudinem  dicit,quia  sicut  aliquis,  intenso 
arcu,mitteret  sagittas^etse  paratum  od  pugnanduoq 
ostendcret,  in  bclio  autcm  statim  deflceret,  ita  et 
majores  et  pro^Iati  populi  illius,cum  se  paratos  ad 
servitium  Dci  ostcndercnt,dicentc8visismiracuUs: 
Quaecunquc  praDcipict  nobis  Dominus  et  famuius 
ejus  Moyses,  faciemus  :  statim  a  servitiq  t)ei  rece- 
dobant  ct  idola  colebant,et  hsBC  est  parabola,et  par 
fllios  Ephraim,  qui  m^ores  fuerunt  in  populo  ili0j[ 
prsBlati  EcclesiaB  intelliguntur,qui  cum  Deo  aervire 
se  ostendunt;  tamen,  non  resistentes  tenlAtionibus 
diaboli,  convortuntur  in  die  belli. 
Itasunt  convorsi,quia  «  non  custodieruntTesta- 


dtavit  testimonium  in  Jacob  :  et  legcm  posuit  in  n  mcntumDei,»  ethocnoncxdifQcultateprfficepti,8ed 

iint  ••  i«i  •«•  ■    .  •  t  4        1   t-         j*^*A  .       _i  ;_   1.^ ^—    ^s J.  _ 


Israel. »  Per  legem,  accipimus  prohibitiones  ct  in- 
slructiones  vitse ;  ipsam  quoquc  Icgom  testimonium 
vocat,secundum  hoc  quod  testatur  nobis  .Ttornam 
bajreditatem  quam  promittitnobirf  Dcu.s.Suscilavit 
proprie  dicit,quialexnaturalis  in  nobis  sopita  fuit, 
adquam  suscitandam,Dcus  dcdit  Icgom  scriptani, 
9U£  cum  naturali  quodammodo  cadom  crat.  Et 
cum  Deus  multa  bcneficia  promisissct  populo  illi, 
valde  sunt  increpandi,  qui  non  recoperunt  legcm 
illam,in  qua  «  quanta,»  id  est,  quam  mirifica  «  man- 
davit  patribus  nostris  nota  faccrc  ca  filiis,  »  id  est, 
ut  notificarent  ea  posteris^  sciiicel,  non  tantum 

Patbol.  GXYI. 


quia  noluerunt,  et  hoc  dicit :  «  ct  in  lege  ejus  no- 
IucruntambuIarc:»similitermaliChristianifaciunt. 

Et  pnutor  hoc,  «  obliti  sunt  benefactorum  ejus  » 
velut  rcfectioncm  in  doscrto,  «  et  mirabilium  ejup, 
quic  ostcndit  cis,  »  vcluti  plagarum  quas  ostendit 
;1:]gyptiis  (Num,  ii). 

«  Coram.»  Tcrtia  pars.Horum,sciIicet  mirabilium, 
«  coram  patribus  eorum  »  Moyse  et  Aaron,  «  fecit 
mirabiliain  terra  yflgypti,»  et,ut  majorem  relinquat 
ccrtitudinem,  determinat  locum,  cum  dicit  :  «  ia 
campo  Thaneos.  »  Thanis  est  civitas  iEgypti,  apud 
quamdecemplag«facta3sunt,et  interpretatur :  hu- 

15 


4S9 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


460 


milomandatum.Allegorice :  IniEgypto,idest,in  te- 
nebris  hujus  vita;,facitDeus  mirabilia  coram  patri- 
bus  nostris  spiritualibus,  cum  pcr  ministerium  co- 
nim  nobis  poccata  dimittit  et  gratiam  Sancti  Spiri- 
tus  tribuit.  Vel  per  mirabilia  accipiamus  invisibilia, 
et  hoc  facit  nobis  dum  sumus  in  campo,  id  cst,  in 
planitio  higus  vita3  :  campo  dico  Thancos,  id  cst, 
in  quo  nobis  est  vivendum  per  humilc  mandatum. 

In  yEgypto  fecit  mirabilia,  et  educens  eos  de 
iGgypto  (Exod.  xiv),  «  interrupit  mare  »  Rubrum, 
«  ei  perduxit  eos  »  usque  ad  aliud  littus,»  ct  statuit 
aquas»  maris,  «  quasi  in  utre  »  stabiIes,nuIlo  modo 
fluenteSy  similiter  aqua  baptismi  interrupta,  quia 
eet  aliis  8alu8,alii8  mors;  perducit  nos  Deus  ab 
^lgypto,  Bcilicet  ab  infldelitate  ad  securitatem  cco- 
lesiis  patriffi  :  et  aquas,  fluctus  hujus  sieculi,  sta- 
tuii  quasiin  utre,quia  ita  compc8cit,quod  deinceps 
non  possunt  nobis  dominari. 

«Et  deduxit  eos,»  post  exitum  maris  Rubri,«in 
nubo  diei »  qua»  erat  eis  in  rcfrigerium  :  «  et  tota 
nocto  in  illuminatione  ignis.  »  Pcr  nubom  dici, 
Christi  humanitatem  significat,  inquadivinitasla- 
iuit,qua3  nobis  prsstat  refrigcrium  contra  inccntiva 
vitiorum  :  per  columnam  ignis,  eamdem  Christi 
camem  intelligimus,  quse  illuminavit  in  nocto,  id 
est,  in  ignorantia  hujus  vitae,  igne  Spiritus  Sancti. 

«  Interrupit  petram  in  ercmo  {Exod.  xvii),  et  ada- 
quavii  eos  velut  in  abysso,  multa,  »  scilicct  in  illa 
profunditate  aquarum  potcrant  melius  rcflci.Potra 
interrupta  in  eremo,signiflcat  Christum  nobis  scis- 
Bum  ot  vulneratum  in  hoc  mundo,  unde  preces  sit 
Bpiritualis  et  ineffabiliB  refectio. 

Dioo  <c  petra  m  interrupit,  et  de  petra  eduxit 
aquam,  »  in  quo  Dei  magna  potentia  et  ineffabilis 
erga  nos  notaturbenignitas ;  «  ct  deduxit  tanquam 
flamina  aquas, »  quia  rivus  ille  procedens  de  pctra, 
Bequebatur  eos  por  desertum,  ot  refectionom  mini- 
fltrabat:  per  quam  aquam  intelligimusgratiam  spi- 
ritalem,quffl,de  Christo  procedens,  refectionem  pcr 
totummundum  ministrabat  populo  Dei.Aquaenim 
qua)  in  cruoe  fluxit  do  latere  Domini,  baptismi 
ablutionem  nobis  signiflcavit,  et  alias  spirituales 
gratiaB  8]gnincavit,quibus  peccata  nostra  lavantur. 

Tot  beneflcia  co  ntulit  eis  Deus,  «  et »  tamen  ipsi 
adhttc  c  apposuerunt  adhuc  pcccare  ei ;  in  iram  exci- 
taverunt,»  id  cst,ad  hoc  ut  vindictam  de  eis  sume- 
ret,provocaverunt«ExccIsumin  inaquoso,»  id  est, 
de8erto,quod  natura  inaquosum  cst,  signiflcat  ari- 
ditatem  cordis  eorum,  Similiter  mali  Christiani  post 
multa  Dei  bencflcia,ad  iram  eum  provocant,  inin- 
aquoso,  id  est,  in  sterilicorde  corum. 

In  iram  oxcitaverunt,  ct  hoc  non  sinc  cau8a«  scd 
quia,  tentavcrunt  Deum  in  cordibus  suis  :  >»  ad  hoc 
«  ut  peterent  escam  animabus  suis,»  id  est,quibus 
escisvitam  scrvarunt.  Ita  ct  mali  Christiani  tcn- 
iantes,  a  Deo  petunt  corporalcs  cscas,  vcl  spiritua- 
les,  veluti  scientiam,  et  similia  :  ct  bona  quoc  pos- 
Bumus,  non  explcmus. 

Ostondit  quomodo  tentaverunt,  diccns  :  r<  Et 


A  locuti  sunt  dc  Deo,  »  dicentes  :  »  nunquid  poterlt 
Dcus  parare  mcnsam  in  deserto?  »  et  rationem  qua 
possct  cis  objici  confringit,ac  si  ita  diceret :  Licet 
Deus  in  doserto  nobis  aquam  dedi8sct,refectioncm 
tamcn  aliam  dare  non  poterit,  quia  naturale  est 
petriTB  ut  aqua  inde  cxeat;  pancm  vcro  ct  aliam  re- 
fectionem  in  hujusmodi  loco  inveniro  difiicile  est. 
Et  hoc  dicit  :  «  Quoniam  percussit  petram,  et 
fluxerunt  aqus,  et  torrcntes  inundaverunt. 

«  Nunquid  »  licet  hoc  fecisset,  «  et  panom  poterit 
darc  »  in  hoc  doscrto,  «  aut  parare  mensam,»  id  est» 
non  8oIumpanem,sedetiamcopio8am  refectionem; 
nec  dico  paucis  hominibus,8ed  «  populo  BU0,Bid68t, 
tantffl  multitudini.  Hoe  quidem  impossibile  est.  Sie 
quidam  in  Eeclesia,  licet  Christum  pro  nobis  mor- 
l>  tuum,confltcantur,et  baptismi  aquam  ad  remiBsio- 
nem  peccatorum  valere  concedant,tamen  de  mensa, 
id  est,  de  refectione  Dominici  corporis,  dubitant, 
non  crcdentes  quod  Deus  possit  eos  corpore  et  san- 
guine  Filii  sui  in  hoc  deserto  hujus  vits  paBcere. 
«  Ideo.  »  Quarta  pars.  Sic  tentavcrunt  Deum, 
«  idco  audivit  Dominus,»  id  est,intellexit,etimplevit 
petitioncs  corum,nc  si  statim  interflceret  eo8,puta- 
retur  impotcns,sicut  illi  dicebant.  Audivit  dico«et 
distulit  »  poonam  inferre  eis,  ut  prius  ostenderet 
suam  potcntiam  implendo  eorum  petitionoB,  «  et 
ignis,»  id  est,  ira  Dei  «  accensuB  est  in  Jacob  »  car- 
nalem,id  est,  in  minores,  «  et  ira  Dei, »  idcBt^vin- 
dicta,  c  ascendit  »  multiplicata  est  «  in  Israel,  »  id 
ost  contra  majoros  Judffiorum.  Vel  ita :  audivitDeus 
illos  Juda)08,et  distulit  poenam  illorum,  et  propter 
C  hoc  ignis  dilectionis  accensus  est  in  Jacob,id  est,ln 
populum  supplantatorem,  scilicet  gentilem,  quia 
contigit  cfflcitas  in  Israel  ut  plenitudo  Gentium 
intraret. 

Ignis  dico  acconsus  est  in  gentili  populo,  ei  ira 
ascendit  in  Israel,  id  est,  in  Judeos,  ideo  «  quia 
non  crodiderunt  in  Deo,nec  speraverunt  in  Balutari 
ojus, »  id  ost,  in  salvatione  ejus,  ut  qui  per  mare 
duxorat  eos,  rofectionem  aquas  ministraverat  et 
mensam  parare  posset. 

«  Etmandavit.»  Ostendit  quomodoDeuBpetitiones 
eorum  adimplcvit.  Dico,  audivit  eos  Dominus, «  et » 
ideo  «  mandavit  nubibus  desuper, » id  estySuperiori 
aeri  imperavit  Dominus,  ut  plueret  eis  victum,  et 
ipse  Dominus  «  eljanuas  codH  aperuit,»  id  est  ca- 
[)  taractas  cgsH  8cilicet,vias  codH  pcr  quas  pluvia  cos- 
lcstis  ad  eos  desccndit. 

«  Et  pluit  illis  manna  ad  manducandum,  » id  est, 
quod  ipsi  manducarcnt,  et  quid  vocct  manna  de- 
terminat,  dicens  :  «  ct  panem  coeli  dcdit  eis.  » 

Et  tunc  «  panem  angclorum  manducavit  homo.» 
Cum  dicit  manna  illud  panem  fuisse  angelorum, 
nomcn  signiflcaUe  rei  dat  signiflcantem.  Christus 
enim,  qui  pcr  manna  signiflcatur,  panis  et  omni- 
moda  dicitur  rcfectio  angclorum,  secundum  divi- 
nitatem.  Allcgorice,  cum  multi  non  bene  credunt 
de  Dco,  ncc  sperant  in  salutari  ejus,  scilicet  in 
Christo  Jesu,tamen  Deus  mandat  nubibus  desupefi 


46i 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


463 


id  est,8upremis  pracdicaloribus  apcrit  Deus  januas  A 
coeli^  id  cst,  divinam  Scripturam  :  et  per  ipsos  pras- 
dicatores  pluit  illis  manna  Dousjd  cst  Filiumsum 
eis  monstrat  et  notificat,quem  proprie  dicitpancm 
angelorum,et  hunc  pancm,scilicct  Dominicum  cor- 
pus  ct  sangiiinem  realitcr  comcdit  homo.ct  praeLcr 
manna, «  misit  »  Dcus  alia  «  cibaria  cis»ct  hoc  non 
parce,  sed  «  in  abundantia.  » 

Eccc  quomodo  misit,scilicet«transtulitaustrum  » 
id  estyVeatum  illum  «  de  codIo,  »  id  cst,  de  supe- 
piorc  aerOyScilicot  nc  flaret  supcrius,  scd  juxta  ter- 
ram ;  «  et  Africum  »  illum  alium  vontum  collate- 
ralem  Austro,  «  induxit  in  virtute  sua.  » 

«  Ei  per  istos  ventos  «  pluit  supcr  eos  carnes.  » 

Ecce  ostendit  quae  cibaria  miserit  eis  carnes  dico 

«  sieut  pulvorem^  »  id  est,  cum  tanta  abundantia  «v 

quanta  pulvis  habetur;  ot  determinat  quas  carnes, 

^scilicet  «  volatilia  »  non  mortua  scd  »  pcnnata  »  et 

boc  cum  tanta  infinitate/<  sicut  arena  maris.»  Per 

Austrum  et  Africumyqui  calidi  vcnti  sunt,possumus 

accipere  sanctos  prcDdicatoreSyforvore  diloctionis  ca- 

ientes,per  quos  Deus  pluit  nobis  carnes^id  ost,ilIas 

refectiones  anima3  quoe  ita  plcnaric  rcficiun  t  animam , 

sicut  camesrenciuntcorpus,veIuti  sapientiam,pru- 

'  dentiam,quas  comparat  pulveri  propter  subtilitatcm 

cogitationum.Ideo  vocat  cas  volatilia  pcnnata,quia  a 

terrenissublovanthomincmadcQDlestia:  arena)com- 

parat  idoo,quia  copiosa  sunt  sicut  arena.Permare, 

'    quod  salsum  ost,condimentum  veri  saporis  intelligi- 

'   mus.Cum  dicit,de  coclo  transtulit^intclligimus  quod 

Deus  predicatores  suos  transfert  de  contemplativa 

vita  ad  activam,  scilicet  ut  curam  aliorum  agant.  C 

Pluii  illis  Deus  volatiIia,«et »  illa  «  ceciderunt  in 
medio  castrorum  eorum,«id  cst^»circa  tabernacula 
eomm, »  ut  sine  omni  laboro  possent  eos  accipere. 
«Eiji»ip8i«manducaverunt  et  saturati  sunt  nimis,» 
.  id  est,  multum,  vel  cum  superfluitate  ;«et  »ita«de- 
siderium  eorum  attuiit  eis.»«Non  suntfraudati  a  de- 
siderio  suo.  »  Similiter  in  tabcrnaculis»  id  ost,  in 
ecclesiis  nostris  :  et  circa,  id  est,  in  vicinis,  pos- 
sumus  invenirc :  quscumque  sentontia  nobis  neces- 
saria  est  unde  animas  reflciamus^  ct  manducemus, 
et  saturemur  nimis.  Quidam  onim  do  scicntia  sua 
superbiunt  et  aliis  spiritualibus  donis,nec  frauda- 
mar  a  desideriis  nostris. 

Pars  quinta.  «  Adhuc  esc®  eorum  crant  in  ore 
erum^  et  ira  Dei  asccndit  supcr  eos.  j) 

«Et  occidit  pingues  eorum,»id  cst^supcrbos  in  po- 
pulo  illo,  «  et  »  propter  hoc  «  impedivit,  »  id  cst, 
contristavit  «  electos  Israel  »  vcluti  Moysen,  ct  si- 
miles. Similiter  dum  adhuc  Dominicum  corpusha- 
bemus  quasi  in  ore,  et  ita  Dci  ascendit  super  nos 
€t  occidit  pingues,  id  est,  supcrbos  et  indigno  Do- 
minicum  corpus  sumentes,  excaccatione  mentis  pcr- 
culit.Vel  dum  sapientia  magna  sumus  rcfecti,quo- 
niam  inde  superbimus,  occidit  nos  Dominus  inte- 
riua  :  et  clccti  Israel,  id  cst,  viri  et  prajlati  nostri 
contristantur  in  Ecclesia. 
K  In  omnibus  hi8|»scilicet,  inter  omnes  has  vln- 


dictas  «  pcccaverunt  »  alii  obstinati  corde  «  adhuc  : 
ot  non  crcdiderunt  in  mirabilibus  ejus.  » 

Et  ideo  «  dies  eorum  »  quantum  ad  eos  qui  non 
diu  vixerunt,«  defecerunt,»acti  quidem  in  vanitate, 
«  et  anni  eorum  »  quantum  ad  eos  qui  diutius 
vixcrunt  «  dofecerunt  cum  fcstinatione.»Similiter: 
nos,  cum  alio  pro  pcccatis  puniri  cognoscimus,non 
corrigimur,  scd  obstinati  in  peccatis  deOcimus^  et 
pccnam  promeritam  incurrimus. 

Et  «  cum  »  ita  «  occidcret  eos,  qusrebant  eum  : 
et  rovertcbantur,  et  diluculo,  »  id  est,  studio8e«ve- 
niebant  ad  eum.  » 

«  Et  rememorati  sunt,  quia  Deus  adjutor  esi  eo- 
rum,  et  Deus  cxcelsus  redemptor  eorum  esi.  » 
Similiter  et  nos  propter  timorem  aliquando  Deum 
requirimus. 

Pars  sexta.  «  Et  dilcxerunt  eum  in  ore  suo,  »  id 
est,  beno  assueverant  mentiri,«  et  lingua  sua  men- 
titi  sunt  ei,  »  quia  non  diligebant  in  corde  sicui 
testabantur  in  ore. 

In  ore  dilexerunt,  «  cor  autem  eorum  non  erai 
rectum  cum  eo,  »  quia  non  propter  Deum,  sed  ii- 
moro  poenarum  Deum  so  diligere  flngebant  :  «  neo 
fldcles  habiti  sunt  in  testamento  ejus,  »  ut  legem 
ejus  obscrvarcnt,  sicut  in  timore  promittebani. 

u  Ipse  autcm  est  misoncors  »  in  natura  sua,«ei>» 
etiam  contra  merita  ip6orum«  fletpropitius  pecca- 
tis  corum,  »  et  ideo  «  non  disperdet,  »  id  est,  non 
prorsus  destruet  «  eos.  » 

«  Et  abundavit »  illa  tanta  misericordia  Dei, «  ui 
averteret  »  ab  eis  «  iram  suam,  » id  est,  vindictam 
quam  dc  ois  sumere  CGDperat,«6t  non  accenditom- 
nem  iram  suam,  »  ut  de  eis  sumeret  omnem  pro- 
meritampoBuam. 

«  Et  recordatus  est  »  quasi  oblitu8,dum  eos  affi- 
gerot,  «  quia  caro  sunt,  »  scilicet  camales  suni  ei 
fragiIes,pronique  ad  peccandum,et  haBc  est  maxima 
causa  qua)  Dcum  movet  ut  se  misericordem  nobis 
exhibeat.  Econtrario  maligni  angeli  propier  hoo 
rcmanent  inredempti,  quia  nulla  eorum  naiura, 
qua3  quidcm  perfecta  erat,sod  sola  suporba  volunias 
impulit  eos  ad  peccandum.Et  etiam  recordaius  esi, 
quia«  spiritus  »est«  vadens,«  et  »non  rediens, »  sci- 
licet  mortales  sunt.  Vel,  spiritus  Yadens,id  est,  per 
80  recedens  a  Deo,  et  non  per  se  rediens  ad  ipsum 
Doum,  et  ideo  necesse  est  homini,ui  Deus  apponai 
manum,  ot  reducat  eum.  Similiter  nos  flcio  corde 
Deum  diligentes  patienter  sustinetDeus,et  semper 
sc  miscricordcm  nobis  exhibet. 

«  Quoties.  »  Pars  scptima.  Dominus  ita  miseri- 
cors  scmper  fuit  eis,  sed  tamen  contra  ipsis  «  ex- 
accrbavcrunt  eum,»4d  est,acerbum  esse,qui  omnia 
bona  cis  negaret,meruerunt  «  eum  in  deserto.  »Per 
dcscrtum  locum,  intelligitur  etiam  cor  eorum  ab 
omni  vera  illuminationo  dcsertum,et  hoc«quotie8» 
quasi  sinc  numcro  «  et  »  etiam  «  in  iram  conciia- 
verunt  eum,  »  id  cst,  ut  dignc  eis  pocnam  inferrei, 
et  hoc  «  in  inaquoso.  » 

«  Et  convenii  si^at  ?)  a  bQno  intoUectu,  quem  aU« 


463 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS.  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


464 


quando  de  Deo  habucrunt,  visis  signis,  vel  plagis 
perterriti,  ad  pravum  intellectum,  «  et  tentaverunt 
Deum,  »  de  potentia  Omnipotentis  dinidcntes, «  et 
sanctum  Israel  oxacerbaverunt,  »  id  est,  illum  qui 
Israel  sanctificat,  in  quo  magna  eorum  reprchen- 
ditur  stultitia. 

«  Non  sunt  recordati  manus  ejus,  »  id  est,  ope- 
rationis  ^us  exhibita!  eis  «  dic  qua  redemit  cos,  id 
est,  liberavity  «  de  manu  tribulantis,»  scilicct  Pha- 
raonis. 

Sic,  et  Dos  perversi  a  vero  intellectu  in  desorto 
hujus  Titffiy  Deum  multaties  ad  iram  concitamus, 
aon  reoordantes  inter  cffitera  beneficia  ejus  quod 
nos  redemit  de  potestate  tribulantis,id  est^diaboli. 
Bt  nota  quod  in  aliegoria  non  attendimus  continuas 
continuationes,  sed  solas  verborum^necessariorum 
aignifioationes. 

M  Sicut  posuit  »  dico  non  sunt  recordati : «  Sicut 
posuit  in  iEgypto  signa  sua,et  prodigia  sua  in  campo 
Thaneos.  »  Per  signa,  minora  miracula ;  per  pro- 
di^a^majora  intelligimus.Vcl  idem,  scd  secundum 
hoo  dicatur  signum  Dei  quod  potentiam  indicat : 
prodigium,  quia  in  se  dat  nobis  intelligere  aliud. 
Ha  et  nobis  in  hac  iEgypto,  dum  vivcndum  cst  in 
campo  Thaneo,  id  cst,  in  humili  mandato,  oslen- 
dit  multa  signa,  et  indicia  sua3  voluntatis. 

M  Et  convertit.  »  Incipit  enumerare  plagas  quas 
Dominus  intulit  ^Egyptiis  propter  cos,  et  licct  non 
ponat  oasdem  quas  Moyscs,  tamen  decem  ponit, 
sicut  ipse  Moyses,et  contra  dccem  plagas  ^gyptio- 
mm^  ponit  decem  prscepta  legis  Augustinus,  qu® 
DeuB  populo  suo  dedit,  et  pcr  decem  intelligimus 
nmyersaB  pGonas  inimicorum  et  universas  institu- 
tiones  justorum. 

Sigiia  poBuit  in  iEjgypto,et  hacc  sunt  signa.«Con- 
Ysrtii  in  sanguinem  flumina  eorum,  et  imbrcs  oo- 
vuntf  ne  biberent.  »  Imbres  vocat  aquas  de  pluviis 
iD  cistemis  eollectis.Per  flumina  intelligimus  pro- 
fandiores  Scripturas,  ut  Evangelium ;  pcr  imbrcm 
inf6riore8,yelutsermonesAugustini :  hiconvertuntur 
iti  8anguinem,quando  ducuntur  in  intellectum  car- 
nalero,qni  inteUectus  mortem  propinat  bibentibus. 

d  Misit  »  etiam  «  in  eos  cynomyiam,»  id  est,ca- 
ninaon  muscam, «  et»  illa  cynomyia«  comedit  eos  » 
quia  gravitermordebateos,«et  ranam,et  desperdidit 
eM-iP^quia  in  nullo  loco  poterant  stabilesessc  propter 
ranas.  Per  cynomyiam  improbitatem,  quaj  semper 
hominem  inquietat,accipimus  :  pcr  ranam  loqua- 
citas  designatur,  cui  intcndcntes  disperguntur  a 
veritate  :  et  in  hoc  vcrsu  duoe  plagas  notantur. 

«  Et  dedit  ajrugini  fructus  corum.»De  arboribus, 
per  «ruginem,  qua3  est  aura«nocens,  vel  nebula,  et 
fatenter  segetes  corrumpens,  intelligitur  superbia, 
qu«  latenter  corrumpit  bonos  mores,  cum  se  existi- 
mathomo  aliquid  esse,cum  nihil  sit  {Gal.  vi) :  «  et  » 
dedit  «  labores  eorum  »  velut  in  satis  «  locustae  » 
qu«  Gorrodent :  per  quam  detractio  intclligitur,quaB 
oorrodens  bonos  labores  annihilat.Potest  per  locu- 
flftam,  qu«  instabile  est  animal,  malorum  intelligi 


A  instabilitas,  qui  ad  tempus  credunt,  ot  in  tempore 
tontalionis  reccdunt  :  hic  quoque  versus  duas  pla- 
gas  habct. 

«  Et  occidit  in  grandine  vineas  corum.  »  Pcr  vi- 
ncas  collcctiones  hominum  accipimus,qui  in  gran- 
dine,id  est,in  commutatione  Dei,  non  vivificantur, 
sed  conteruntur  et  occiduntur.«Etmoros  eorum  in 
pruina.»  Pruina  quidem  est  fragilitas  qu(edam,que 
pra)venit  bonum  propositum  alicujus  :  veiut  si  quis 
proponat  se  regulariter  et  caste  vivere,  praevenitur 
a  mala  consuetudine  amoris  monialium,qua  fructus 
boni  propositi  anticipatur  et  excoquitur  :  in  hoc 
quoque  versu  continentur  duas  plaga^. 

«  Et  tradidit  grandini  jumenta  eorum,et  poeses- 
sionem  eorum.  »  veluti  domos,  et  similiay  tradi» 
dit  «  igni.  «  Per  jumenta  fatui  homines  habentur, 
"  qui  commutatione  Dei  grandinantur.Per  ignem,a^ 
dorem  concuplscentiffi,  quo  omnis  possessio  boni 
operis  consumitur,  intelligimus  :  hic  quoque  duae 
plaga  continentur.Nota  quod  ubi  Moyses  in  Ezodo 
{cap.  ix)  has  tres  plagas  pasuit,  scilicet  cyniphes, 
ulcora  muscarum^  et  tenobras,ponit  Propheta  sru- 
gincm,  pruinam,  ignem,  non  fulguris,  sed  qui  om- 
nes  posscssiones  incendorct. 

«  Misit...»VuIt  addere  graviorem  p(Bnam,scilicet 
pcrcussionem  primogenitorum  :  ad  hanc  quamdam 
prsmittit  comminationem,quasi  diceret  :  Haecma- 
la  praedicta  intulit  eis  Deus,  et  praster  hffic  «  misit 
in  cos  iram  indignationis  sua,  »  non  correctionis, 
scilicet  procedentem  ex  Dei  indignatione,  videlicet, 
indurationem  cordis^quod  nollet  dimittere  populum 
G  Dei.  Et  post  hanc  iram  misit  in  eos  «  indignatio- 
nem  »  quod  ipsi  inter  se  dedignarentur, «  et  iram» 
quod  sibi  irascentur  invicem,  m  et  tribulationem  » 
per  qufficunque  alia  peccata,quibu8  interius  tribo- 
larentur.  Hsc  omnia  dico  n  immissionem  »  fl&ctas 
«  per  angelos  malos,»  scilicet  per  ministerium  dia- 
bolorum.Eodcm  modo,quia  DeumadindignaUonem 
provocamu8,immittit  nobis  iram,id  est  indignatio- 
nem,quod  jam  de  commissis  non  compungamur,et 
deinde  in  pejora  peccata  justo  judicio  suo  nos  pr«- 
cipitat,  ut  habeamus  inter  nos  indignationem,  et 
iram,  et  tribulationem. 

«  Via  fecit.  »  Immissionem  per  angelos  malo8,et 
pcr  hoc  fecit  «  semitam  irs  sus,  »  id  ost,  vindiote 
su(c  strictc,  ct  quasi  per  semitam  cxercitat®,  dum 
wx  in  intcriori  tantum  percussit  eos,  «  viam,  »  id  est 
amplitudinem,dum  omnia  primogenita  morte  affli- 
geret,  «  et  »  inde  dicit,  «<  non  pepcrcit  a  morte  ani- 
mabus  eorum  :  et  jumenta  eorum  in  morto  conclu- 
sit,»in  codcm  pretio  reputans  homines  ot  jumenta. 

Prajter  jumcnta  «  percussit  »  angelus  ille  percu- 
tiens«omnes  primogenitum»cujuscunque  animalis,     . 
in  terra  /Egypti,   »  et  etiam  «  primitias  omnis  la- 
boris  eorum  »  veluti  hordea,  lina  et  similiaquieci-  - 
tius  maturescunt,uin  tabernaculisCham.»iEgyptum    - 
vocat  tabernaculum   Cham,quia  fllii  Chanaan,  qui  ^ 
fuit  filius  Cham  filii  Noe  cepcrunt  iEgyptum  inha- 
bitare.  Similiter  in  nobis  facit  Deus  viam  semits 


46S 


EXPLANATIO  IM  PSALMOS. 


466 


• 

irs  sus^quando  de  levioribus  peccatis  subtrahendo  A     Et  licet  tot  bencficia  contulisset  els  DeuB,  ipBi  ta- 


gratiam,  ad  graviora  nos  permittit  descendere.  Ani- 
mas  etiam  in  mortc  concludii,  quando  usque  ad 
contemptum  Dei  nos  sinit  prajcipitari,  et  retinet  nos 
in  excscatione  mentis.  Jumenta  in  morte  concludit, 
quando  omnem  pudicitiam  in  nobis  perirc  conscn- 
tit.Vel  per  jumentafatui  intelliguntur  qui  simul  a 
Deo  cum  astutis  percutiuntur.  Percutiuntur  in 
Qobis  primogenita,  scilicct  fides  et  talia,  si  pcr- 
maneamus  in  yfigypto,  id  est,  in  tcncbris  hujus 
vit®.  Percutiuntur  primitia;  laboris,  quando  cha- 
ritas,  qus  msyor  est  inter  alias  virtutes,  vel  aliae 
praecipua  virtutes  in  nobis  pcreunt,  quod  erit  si 
inveniamur  in  tabemaculis  Gham,  id  cst,  diaboli. 
Gham  enim  callidus  interprotatur,  per  quod  diabo- 


men  jam  habitantes  terram  promissionfs, «  tenta- 
verunt,  et  exacerbaverunt  Deum,  excelsum,  et  testi- 
monia  cjus  non  custodierunt,  »  id  est,  praecepta 
cjus  implcre  neglcxerunt. 

«  Et  avcrterunt  se  «  ab  eo,  »  et  non  scrvaverunt 
pactum  »  quod  pepigerant  cum  Domine,  dicentes  : 
Quaecunquo  pnecipiet  nobis  Dominus,  faciemus,«  et 
conversi  sunt  in  arcum  pravum,  »  id  est,  similes 
sunt  facti  pravo  arcui,  «  quemadmodum  patrea 
eorum.  »  Arcus  pravus  dicitur,  qui  cum  minatur, 
nihil  percutit  :  vcl  qui,  cum  debeat  ferire  hoatem, 
parcutit  dominum.  Ita  ct  nos  exacerbamus  Deum, 
nec  legem  cjus  custodimus,  et  factum  fn  baptismo 
pactum  quod  diabolo  et  pompis  ejus  rcnuntfavfmus, 


lasintelligitur.VeldescensusGham,  perquod  mun- n  non  observamus^  sed  in  arcum  pravum  oonverti- 

'  -  M         >,     .      mur,  bene  nos  facturos  promittentes,  et  non  com- 

plenlcs,  vel  quia  dum  aliis  mala  paramus,  in  nos 
ipsos  mala  refundimus. 

Et  «  in  iram  concitaverunt  oum  in  collibus  snis,»» 
in  quibus  adorabant  idola,  «  et  in  sculptilibus  sms 
ad  a^mulationem  cum  provocaverunt,»cum  debitum 
Deo  honorem  suis  sculptilibus  imparlircnt.  Et  simi- 
liter  in  collibus,  id  est,  in  supcrbia  nostra,  nos' 
Doum  ad  iram  concitamus,  et  in  sculptilibus,  duia 
ad  idololatriam  convertimur,  vel  dum  nummos  ni- 
mis  cupidc  conlemplantcs  veneramur,  vel  libidinf, 
vcl  alicui  talium,  quasi  Dco  sollicite  servimus. 

M  Audivit  Deus.  »  Pars  nona.  Gontinuatio.  Sic 
provocavcrunt  eum,  et  ideo  «  audivit  Deus,»  id  est 
intellexit,  «  et  sprevit :  et  rcdegit  Israel  valde  ad  ni- 


dos  intelligitur,  cujus  amatores  semper  descendunt 
in  profiinditatem  vitiorum. 

«c  Et  abstulit.  »  Pars  octava.  Has  plagas  intulit 
Deus  iEgyptiis, «  populum  suum,  »  scilicet  Judxos 
«  abstulit »  de  terra  >£gypti «  sicut  ovcs,»  non  quod 
illi  se  oves  facerent,  sed  ille  duccbat  oos  tam  bc- 
^igne,  sicut  bonus  pastor  oves, «  et  pcrduxit  cos 
tanquam  gregem  in  deserto.  » 

«  Et  deduxit  eos  »  per  desertum  «  in  spc  »  pro- 
xnissa  hsreditatis,  «  et  non  timucrunt  »  aliquem  de 
inimicis,  quod  possct  eis  auferre  promissam  pa- 
^iam, «  et  inimicos  corum  oporuit  mare.»  Sic  ct  nos 
ducit  per  desertum  hujus  vitae  tanquam  ovcs,  et  au- 
fert  de  manu  inimici,  ct  ducit  in  spe  ceternaB  pa- 
triae,  nec  timemus  quod^  aliquis  inimicorum  iter 


nostrum  possit  impedire.  Et  inimicos  nostros,  pcc-  C  hilum,  »  cui  nulli  hostium  'poterant  resistere.  Sic 


cata  scilicet,  dimergit  in  mare,  id  est,  in  aquas 
Laptismi. 

n  Et  induxit  eos  in  montcm  sanctificationis  sua;,» 
sciIicet,Sion,qui  sanctificatus  estcasrcmoniiscorum, 
«  montem  »  dico  «  quem  non  gladius  corum  «  acqui- 
sivit,»  sed  «  dextera,  »  id  est,  potentia  «  cjus.  » 

«  Et  ejecit  a  facie  corum  gcntes,  »  qua3  prius  il- 
lam  terram  obtinebant, «  et  sorte  divisit  eis  tcr- 
ram,  »  secundum  singulas  tribus  «  in  funiculo  dis- 
iributionis,  »  scilicet  aequali  mensura.  Ita  inducit 
nos  Deus  in  montem  sanctificatum  su;e  habitationis, 
scilicet  Ecclesiam,  quam  acquisivit  dcxtera  cjus, 
quia  nullo  modo  potuissct  illud  fieri  vcl  pcrmancre, 
nisi  Dci  operatione.  Et  cjccit  a  nobis  gentes,  scilicet 


nos  Deus  spernit,  ct  facit  cedcre  cuilibet  tentatioiii. 

«  Et »  proptcr  corum  ncquitiam  «  repulit  tabema- 
culum  »  quod  crat  in  «  Silo,  »  quia  pcrmisit  ab  Allo- 
philis  arcam  quoD  orat  in  tabernaculo  capi  (/  Reg. 
iv),  i<  tabernaculum  suum  ubi  habitrvit  in  homint- 
bus, » quia  in  tabcrnaculo  dabat  Dcus  responsa. 
Similitcr  repellit  illos  qui  militant  in  Ecclesia,  fn 
quibus  habitavit  ipse,  si  ipsi  sint  in  Silo^  id  est, 
carnaliter  vivant. 

«  Et  tradidit  »  ostcndit  quomodo  rcpulit  laber- 
naculum,  quia  «  tradidit  virtutem  eorum,  »  id  est,- 
arcam,  quae  crat  virtus  corum,  qui  ea  prssente 
scmper  vinccbant  inimicos,  tradidit  «  in  captiviia- 
tem  »  Philistinorum,  t  et  pulchritudinem  eorum,  w 


vitia,  ne  permaneamus  in  priori  genitura;  vel  gen-  j)  id  est,  eamdcm  arcam,  de  qua  ipsi  gloriabantur 


tes,  daemoncs,  qui  non  prius  possidcbant,  ita  quod 
Temoveat  a  facie  nostra,  nec  jam  conspiciamus  cos 
in  nobis.  Et  dividit  nobis  terram,  id  cst  Ecclesiam, 
qua  alios  facit  presbytcros,  alios  conjugatos  :  ct  hoc 
scrte,  id  cst,  non  humano  Judicio,  scd  sola  Dei 
electione  :  et  hoc  funiculo  distributionis,  quia  uni- 
cuique  dedit  gratiam  suam  Dcus  ad  mensuram. 

Gentes  ejecit,  «  et  habitaro  fecit  in  tabornaculis 
eonim  tribus  Isracr.»  Sic  viros  vidcntos  Dcum  facit 
inhabitare  jam  pcr  spcm  locum  unde  corruerunt 
dsmoncs;  vel  ubi  prius  in  nobis  hubitabant  vitia, 
fecit  virtutes  habitarc. 


super  omnes  Gentcs,  «  in  manus  inimici,  »  scilicet 
ojusdem  populi.  Ita  libertatem  nostri  arbitrii,  qu» 
est  virtus  nostra  ct  gloria  nostra,  tradidit  propter 
nequitiam  nostram  in  scrvitium  diaboli. 

«  Et  conclusit  in  gladio  populum  suum,  »  quiv 
permisit  eos  ao  inimicis  occidi,  «  et  hffireditatem 
suam  sprcvit; »  similitcr  gladio  diaboli  permitti% 
nos  occidi. 

«  Juvcncs  norum  comcdit  ignis,»  id  est,  furor  ini- 
micorum  :«  ct  virgines  eorum  non  sunt  lamenta- 
t«j,  »  sicut  consuctudo  exigebat.  Ita  Juvcncs,  id  est, 
fortos  in  Ecclcsia,  comcdit  ignis  concupiscentia 


467 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PAIIS  L  —  COMMENT.  BIBL. 


468 


rum^  et  virglnes  in  corporo  non  sunt  lamentat®  a 
prsBlatis  Ecclesi»,  quia  prorsus  desperant  de  eis 
quandoque. 

t  Sacerdotes  eorum,  »  scilicet  Ophni  ct  Phinces, 
filii  Heli «  ceciderunt  in  gladio  »  Philistinorum ;  «  et 
vidudB  eorum  non  plorabantur.»  Similiter  saccrdotes 
nostri  cadunt  in  gladio  oris  Dci,  cum  his  quac  bcne 
annuntiant  contraria  faciunt,et  viduaB  nostrae  rcales 
non  plorantur  a  praelatis  Ecelesiaj,  quia  dc  eis  de- 
speratur  quandoque.  Vel  per  viduas  quoslibet  in 
Ecclesia  castitatcm  voventes,  possumus  accipcre, 
qui  juste  non  plorantur,  si  votum  frangentcs,  re- 
cedunt  in  usum  libidinis. 

«  Et  ezcitatus  est  »  Dominus.  Ostendit  quomodo 
de  persecutoribus  vindicavit  se  Deus,  quibus  vidc- 
batur  «  dormiens  Deus  » tanquam  ebrius,  dum  suos 
ita  afQigi  permitteret,  Continuatio.  Propter  peccata 
8ua  ita  permisit  affligi  suos,  «  et »  tandem  «  excita- 
tus  est  Dominus^  tanquam  dormiens,  tanquam  po- 
tens  crapulatus  a  vino :  •  quia  sicut  aliquis  potcns, 
si  multum  potatus,  obdormit,  excitatus,  et  ad  ira- 
oundiam  motus,  maximum  furorem  cxercot^  ita 
Dominus  quasi  magnum  furorem  exorcebat,  cum  sc 
de  Philistffiis  tam  accrrimc  vindicavit. 

<c  Et  percussit. »  Excitatus  est, «  et  percussit  ini- 
micos  8U08,  »  soilicet  Azotios,  «  in  posteriora,»  quia 
immisit  eis  mures,  qui  roderent  cis  annos  :  ct  hoc 
fc  opprobrium  dedit  eis  sempiternum. »  Inimicos 
8U08  percutit  Deus  in .  posteriora,  id  est,  in  cis  qui 
relinquentur  post  hanc  vitam  :  quia  aufert  eis  vitam 
nternam,et  dat  eis  opprobrium  sompiternum,quia 
detruduntur  in  infornum. 

«  Et  repulit. »  Plaga  deeima.  Continuatio  :  Sic  sc 
de  populo  8U0  vindicavit,  «  otrepulit  tabcrnaculum 
Joseph;  et  tribum  Ephraim  »  quaj  mclior  erat  inter 
filios  Joseph,  «  non  elegit  »  quod  regcm  constitue- 
ret  eum  populo. 

«  Sed  clegit  tribum  Juda  »  ut  rogcs  indc  facere 
c<  montem  Sion  quem  dilexit,  » in  quo  ille  rex  situs 
domum  aedificaret  suam. 

«  Et  ®dificavit  sanctificium  suum,  »  id  est  tabcr- 
naculum  suum,  «  sicut  unicornis,)»  id  cst,  potcnter, 
quod  nullus  possit  cis  rcsistcrc,  «  in  terra,  quam 
fundavit  in  sscula  :  »  hoc  non  potest  dici  ad  littc- 
ram,  sed  magis  intelligendum  cst  ad  allcgoriam.  Ita 
Deus  in  hasc  vita  repulit  tabernaculum  Joscph,  id 
est,  augmentatos  in  hoc  sseculo,  quod  non  sint  taber. 
naculum  Dei,  et  tribum  Ephraim,  id  est,  fruciifi- 
cantes  in  hoc  sseculo.  Et  clcgit  Juda,  id  cst,  confi- 
tentes  :  et  montem  Sion,  scilicet  sanctam  Eccle- 
siam.Et  aedificavit  sanciificium  suum,  id  csi,  Ec- 
clesiam  sanctificatam  sibi  bonis  pro^laiis  ci  aliis 
bonis  membris,  sicut  unicornis,  ut  supra.  Vel  sicui, 
unicornium,  quia  illi  qui  sunt  in  Ecclesia,  suni  si- 
miles  unicorni,  quia  et  viriliicr  rcsisiuni  impugna- 
toribus  et  casti  sunt :  quam  ?]cclcsiam  fundavit  pcr- 
mansuram  in  sojcula.  lia  Judaei  putaveruni  lerram 
et  Icgem  suam  essc  funduia  in  sa3cu!a. 
Tribum  Juda  elegii  «  et »  inde  «  clegit  David  ser- 


A  vum  suum,  et  sustulit  eum  de  gregibus  ovium,»  et 
«  acccpii  eum  »  in  regum  «  dc  »  cuntem  «  post  foe- 
tanics,  » id  cst,  post  oves. 

Elegit  «  pasccrc  Jacob,  »  id  esi,  ut  pascat  «  Jacob 
scrvum  suum,  et  Israel  »  cumdem  populum  :  non 
tanium  scr\'um,  «  sed  hajreditatem  suam.  Et  »  ipse 
David  «  pavit  cos  in  innocentia  cordis  sui  »  prae- 
bendo  cis  oxemplum  ipnoccntia3,  «  et  deduxit  cos  in 
intellcciibus  manuum  suarum,»  id  est,  in  intellc- 
ciualibus  operibus,  factis  cum  discretione  ct  intclle- 
ctu,  in  quibus  daret  aliis  excmplum  bcnc  et  honcste 
operandi.  Per  David  Christum  intclligimus,  quem 
sustulit  Deus  de  post  fostantes,  quia  assumpsit  eum 
in  coelum,  cum  ipse  in  hoc  mundo  multos  fecundos 
Deo  faccret :  vel  de  Judaico  populo,  ubi  cum  multos 

|v  fecundos  faciebat,  sustulit  ad  gentilem  populum,  et 
ad  hoc  elcgit  ui  pasceret  Jacob,  id  est,  gentilem  po- 
pulum  postorius  natum,  ct  supplantatorem  Judaici 
populi :  ci  Isracl,  id  cst,  ipsos  Judsos  pasceret  eadeni 
spiriiuali  docirina,  quam  et  gentiles  pascebat. 
IN  PSALMUS  LXXVIII. 
TiTULUS  :  Psalmus  Asaph, 
«  Dcus,  venerunt  Gcntes. »  Psalmus  iste  convcnii 
Asaph,  id  cst,  fideli  Synagoga3,  quae  hic  loquitur  dc 
vastaiione  Hierusalcm,  quam  videt  futuram  sub  An- 
tiochorcge,in  tcmpore  MachQhmovum  {11  Mach.vi): 
et  similiter  in  Ecclesia  Christi  intelligit  Propheta 
muliotics  eventurum.  Matcria  est  populus  ille  Dei. 
Modus  :  In  prima  paric  ostcndit  mala  quae  sustinuit 
populus  illc,  ct  polluiionem  tcmpli  Dei  factam  ab 
Antiocho  rege.  In  secunda  parte,  qua3  incipit :«  Us- 

C  quequo,  Domine,  irasceris  in  finem?  »  precatur  vin- 
dictam  de  inimicis,  ct  adjutorium  populo  Dei.  In 
tcrtia  parto,  quaj  incipit :  «  Innotescat  in  nationi- 
bus,  »  pctit  quod  per  vindictam  convertat  Dcus  ini- 
micos,  ct  scmpcr  possideat,  et  defendat  filios  mor- 
tificatorum,  id  cst,  illos  qui  in  defensione  veritatis 
imitaniur  Jud(Bos  isios  :  qui  pro  veritatc  ab  An- 
tiocho  inicrficiuntur,  sicut  Eleazarus,  et  septem 
fratrcs,  qui  magis  mori  elegerunt,  quam  mandatum 
Dei  praiterire  (//  Mach,  v,  vi,  vii).  Intentio  est  nos  ad 
compassioncm  invitare.  Et  dcplorans  vestationcm 
populi  sui  ct  fidclis  Synagoga;. 

Sic  incipit  :  0  «  Dcus,  Gentes,  »  id  est,  gentiles, 
scilicct  Antiochus  et  sui,  «  venerunt  in-  haereditatem 
tuam,»scilicet,  Hierusalem,  «  pollucrunt  templum 

j)  sanctum  tuum,»  quia  in  templo  tuo  fecerunt  adorari 
idolum,  ot  stupris  et  aliis  immunditiis  illud  pollue- 
runt,  ct«  posuerunt  in  pomorum  custodiam,  »  quia 
fecerunt  cam  dcscrtam,  sicut  casula;  qua;  sunt  in 
pomariis  vcl  vincis,  quoe  collectis  fructibus  dese- 
runtur. 

Et  non  tantum  in  viventes  s(Bviunt,  sed  etiam 
mortuos,  ct  hoc  est «  posuerunt  moriicina,»  id  cst, 
cadavera  insepulta,  «  scrvorum  tuorum^  cscas  vo- 
latilibus  cu;li,  »  ct  non  iantum  avibus,  sed  ctiam 
«  bestiis  terra3  »  scilicet  hipis  et  canibus  posuerunt 
escas  «  carncs  »  non  tanium  dico  servorum,  sed 
eiiam  «  sanctorum  tuorum.  » 


469 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


470 


Et  sanguinem  ipsi  «  eiTuderunty  » id  est,  cum  A 
magna  copia  eos  oeciderunty  «  tanquam  aquam,  » 
id  esty  viliter,  sine  omni  respectu  miscricordiaD  ct 
non  est  sola  Hierusalomy  sed  etiam  « in  circuitu 
Hierusalem,  et  non  crat  qui  sepeliret  »  cos^  quia 
vel  prohibebantur  vel  in  tanta  tribulationc  crant, 
quod  nulli  vacabat. 

Et  hic  Propheta  qui  loquilur,  vel  quilibct  de 
fidcli  populo,cognoscens  dc  populo  illo,ctcondolcns, 
malis  eorum,  quasi  de  proprio  damno,  ponit  sc  iu 
numero  eorum  diccns  : «  Facti  sumus  opprobrium 
vicinis  nostris  »  qui  sa^pe  nobis  improporent,  et 
ostendit  per  duas  partcs ;  opprobrium  scilicct  facti 
sumus  «  subsannatio, »  id  ost,  derosio  qudQ  flt  pcr 
ttasum,«  et  illusio  »  quia  multis  verbis  nos  dcride- 
bant,  et  eramus  quasi  eorum  spectaculum«his  qui  n 
in  circuitu  nostro  sunt,  »  Per  h«c  omnia  vult  Pro- 
pheta  commovere  Deum  judicem  ad  misericordiam 
ergo  populum  suum.  Hsec  eadem  mala  sunt  inven- 
ta  in  Ecclesia  eodem  modo. 

«  Usquequo.  »  Pars  secunda.  Hasc  mala  veniunt 
populo  tuOySed  «  usquequo,  Domine,  irasceris?»Id 
est^quasi  iratus  populum  tuum  tribulari  pormittis? 
Erit  hoc  usque«in  flnem,»  id  est,  usquaad  tempus 
gratiffi.  Et  usquequo  »  accendetur,  »  id  cst,  multi- 
plicabitur  ad  puniendos  tuos  «  zelus  tuus,»  id  est, 
indignatio  pro  peccatis  eorum  exhibita?  «  velut 
ignis  »  qui,quandiu  materiam  invcnit,  non  deficit : 
quasi  tcmdiu  tribulatio,  quandiu  aliquod  peccatum 
purgandum  erit.  Vcl  igni  zelus  Dci  comparatur  : 
quia  sicut  ignis  mOllia  comburit,  et  dura  for- 
tiora  et  probata  reddit,  sic  tribulatio  molles  con-  G 
sumit  et  deficere  facit ;  probatos  vero  fortcs  rcd- 
dit. 

Noli,  dico,  irasci  populo  tuo^  scd  «  efTunde,  »  id 
est,  cum  magna  copia  immitte  «  iram  tuam,  »  id 
est,  vindictum  tuam  «  in  gentes,  »  id  est,  in  gen- 
tiles  illo8,«quffi  te  non  novem,  »  ncc  te  Deum  esse 
crediderunt : «  et  »  non  dico  in  minores  de  populo, 
8ed  effunde  «  in  regna,«  id  est,  in  regcs,«  quse  no- 
men  tuum  non  invocaverunt.  »  Judsi  quidquid  fa- 
cerent,  nunquam  tc,  o  Dominc,  Deum  suum  cssc 
negavenint. 

Ideo  debes  efrunderc/<quia  comederunt,  »id  cst, 
dextruxenmt  «  Jacob,  »  id  est,  populum  Isracl,«et 
locum  ejus,  id  cst,  civitatcm  Hierusalom,  «  desola- 
verunt,  »  id  est,desolatum  et  devastatum  roddide.  ]) 
runt.  Vel  comederunt  Jacob,  id  cst,  quosdam  de 
iilis  in  corpus  suum  traduxerunt. 

In  illos  iram  efifunde,et  nostri  miscrcrc :  hoc  dicit 
«nememincris  iniquitatum  nostrarum  antiquarum,» 
id  cst,non  tantum  qnas  habemus  noviter  factas,sed 
({uas  a  primis  patribus  accopimus^ct  in  quibus  con- 
8uevimus,illas  ne  mcmincris^id  est,  nc  punias,  sed 
«  cito  miscricordiffi  tuo), » id  est^  remissionem  pcc- 
catorum,et  aliss  misericordia3  tuao  «  anticipcnt  nos» 
id  estjprsveniant  nos,antoquaminjudicium  addu- 
camur :  ideo  precor  ut  miscricordiaB  tuaj  anticipcnt 
Bos,  «  quia  paupcres  facti  sumus  nimis,  »  id  cst^ 


nullo  modo  socundum  merita  nostra  8ullQciente8,ad 
prffimium  viUe  (etemffi. 

Sed  contra  nostram  impossibilitatem  tu, «  Deus, 
adjuva  nos  »  ad  bone  operandum,  qui  bene  facere 
debcs,  quia  tu  cs  «  salutaris  noster, »  id  est,a  quo 
solo  expectamus  salvationcm,  «  ct  libcra  nos  »  a 
peccatis  nostris  «  proptcr  gloriam  nominis  tui,»id 
cst,  quia  inde  nomen  tuum  glorificabimus,  et  lau- 
dem  inde  nobis  nullam  attribucmus.Sicut  illi  Judaei 
pctobant  libcrari  ad  Antiocho  ct  aliis  pcrsenutori- 
bus,  sic  Ecclosia,  no  aliquando  devincatur  aperse- 
cutorc ;  libcra  dico  «  ct  propitius  esto  peccatis  no- 
stris,  proptor  nomcn  tuum,«utetiam  hffic  persecu- 
tio  quam  sustincmus  sit  destructio  ct  combusUo 
peccatorum  nostrorum.  Gum  dicit  adjuva,innuit8e 
ex  libertate  arbitrii  aliquid  posse.  A4]uva  dico 
«ne  fortc  dicant  in  Gentibus.Ubi  est  Deus  eorum?  » 
Putabant  enim  gentiles  Judaeos  Deum  non  habere, 
quia  invisibilis  erat,  et  improperantes  Judffiis  dice- 
bant,  quod  nubcs  ct  inania  colorent. 

Pars  tertia.No  illud  dicant^ct  hoc  potius  eveniaty 
quod«  ultio  sanguinis  servorum  tuorum  qui  effusus 
est,  innotcscat  in  nationibus,  »  id  cst,  in  gentibus, 
qua;  proprio  dicuntur  nationeB,quia  remanent  qua- 
les  fuorunt  nato),  scilicet  gentiliter  vivcntesiintelli- 
gant  Deum  in  sc  ulcisci.ct  propter  hoc  convertantur. 
Dico  ultio  innotcscat,  et  hoc  cito,ethoc  est^coram 
oculis  no8tri«»vita  quod  nos  vidcamus,et  nostram 
vindictam  intclligamus.  Et  «  gemitus  compedito- 
rum,»  id  est^  ipsorum  Judaeorum,  qui  compediti  et 
captivati  ligantur  ab  Antiocho  et  aliis,  introeat  in 
conspectu  tuo,  »  ut  placeat  tibi  liberare  omnes. 

«  Secundum  et  possidc  »  quidquid  sit  de  littera- 
tione  captivorum  compcditorum,  «  filios  mortiflca- 
torum,»  id  cst,  imitatorcs  corum,  qui  pro  vontatis 
defensione  occiduntur,scilicct  ut  veritatisdefensores 
possint  vocari,qui  benc  hoc  potcs,«  secundum  ma- 
gnitudincm  brachii  tui,»  ut  non  tantum  doterreant 
eos  poDniB  quantum  incitent  corons. 
*  Ita  fac  tuis,«ct  reddevicinisnostrisimproperium 
ipsorum,  quod  exprobravcrunt  tibi,  Domine  »  dum 
exprobrarcnt  tuis,«septuplum,»id  cst,  multiplicem 
vindictam,  scilicct  per  scptuplum  vult  intelligi, 
quod  pasna  illa  compuncti  illumincntur  Spiritu  sep- 
tiformi  :  roddc  dico  ita,  quod  «  in  sinu  eo- 
rum  »  sit,  id  est,  in  secrctiori  parte,  scilicet  in 
anima. 

lilud  improperium  reddatur  eis,«nos  autem»im- 
proporium  non  mcrcmur,scd  potius  cxistentes  sem- 
per  «  populus  tuus  »  qui  tibi  diligcntcr  servimus, 
«  et  ovcs  pascua;  tuas,  »  id  cst,quas  tu  pascisetre- 
ficis  spirituali  ^astu,  scilicct  doctrina,  «  confltebi- 
mur  tibi,  »  id  cst,  laudabimus  tc  «  in  sa!Culum,Mid 
est,  quandiu  aliquod  sflBCuIum  erit.  Pote^t  et  ita 
continuari  :  Hai  mala  nobis  infcruntur,  scd  tamen 
nos  confitcbimur  tibi  scmper,  nec  tantum  confite- 
bimur,sed  ctiam  «  annuntiabimus  laudem  tuam  » 
aliis"  in  goncratione  et  generationem,»id  est,quan- 
diu  aliqua  generatio  crit. 


47!  HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL.  472 

IN  PSALMUM  LXXIX.  A  est,  Filium  tuum,ut  in  Christo  cognoscamus  tuam 

TrruLUS  :  In  finemypro  his  qui  cominutabunturjpsal- 


mus  pro  AssyriiSy  testimonium  Asaph, 
c<  Qui  regis  Israel.  »  Psalmus  iste  dirigit  in  finem 
habitus  pro  his  qui  commutabuntur.  Loquitur  enim 
de  commutandis,  ostendens  Ecclesiam  dilatandam 
per  totum  mundum  ;  qui  autem  commutati  suntde 
Adam  in  Ghri8tum,Bunt  de  Ecclcsia  :  ct  ne  dubitet 
aliquis  hanc  commutationem  futuram,  dicit  tcsti- 
monium  Asaph,id  est^hoc  tcstatur  fidelis  Synagoga, 
quffi  toquitur,  ubi  ponit  Ecclcsi(e  dilatationem.Ma- 
ieriaest  adventus  Christi.  Modus.  In  prima  parte 
petit  adventum  Chri8ti,roputans  sine  eo  omnia  alia 
Dei  beneficia  esse  inutilia  :  oonquerens  etiam  de 
adventuB  dilatione.  In  secunda  parte,  qun  incipit : 


divinitatcm,  «  et  sic  salvi  erimus.  » 

Ut  autem  ostenderet  Prophcta,  adhuc  aliquantu- 
lam  advcntus  Christi  superesse  moram,  quasi 
Deum  rcputans  iratum  conqueritur.  Continuatio  : 
Dico  veni,et,  o  Domine,  cur  tantum  difTers?  ethoc 
est  «  Dominc  Deus  virtutum,  »  id  est,  ccelestium 
angclorum,  »  quousquc  irasceris  super  orationem 
servi  tui?  »  id  cst,  iratum  te  ostendes  mihi  servo 
tuo  ad  tc  oranti,  diffcrendo  mittere  Filium,  cujus 
advcnium  cgo  oro?  Cum  dicit,  Deum  ostendit  ta- 
lem,  qui  nos  beno  possit  salvos  facere  :  dat  etiam 
intelligi  quod  nos  cultores  faciat  Deus  socios  illa- 
rum  virtutum. 

Et  quousque,  Domine,  «  cibabis  nos  paj\e  lacry; 


Vineam  de  iEgypto  transtulisti :  ponit  dilatationem  n  marum  ?  »  Per  lacrymas  accipit  quascunque  mise- 


Ecclesiaa,  qu»  per  Christi  adventum  fiet,  et  ctiam 
muitamEcclesiae  dejectionem :  et  loquitur  per  quam- 
dam  8imilitudinom,qua8i  Deum  comparet  agricolfle, 
Ecclesiam  vines.In  tertia  parte,  quaa  incipit:«Deus 
virtutum  oonvertere,»petit  consummationem  Eccle- 
siflBf  qu»  futura  est  in  novissimis  temporibus,  cum 
etiam  plenitudo  GentiumetJudflBorumconvcrtetur. 
Intentio  est  nos  facere  certos  de  commutationc^ 
quod  otiflun  notatur  in  titulo. 

Attendensautem  Prophota,otquicumquc  loquitur 
de  synagoga^  alia  omnia  Dei  beneficia  sinc  adventu 
Filii  nostrss  salutis  inefficacia,  ita  incipitur  de  ad- 
ventu  filii  :  Deus  «  qui  regis  Israel  »  in  prseceptis 
tuiSy  «  intende,  »  scilicct  mitte  quem  missurus  es, 
sine  quo  nihil  valet  nobis.si  bene  feccrimus  :«  qui  » 


rias  hujus  vitsD,  sed  quia  intelligit  has  sibi  esae 
plcnam  rcfectioncm  ot  purgationem,vocatcibumet 
potum,  et  ideodicit/(  ot  »  quousque«  dfldi>i8  potuio 
nobis  in  lacrymis?  »  id  est,  qi^aB  lacrymfls  erunt 
quQsi  potus  et  bona  refectio,  qu(B  lacrymfle  erunt 
c<  in  mcnsura,  » id  cst,  quales  sustinere  pQssumus. 
Fidclis  Deus,  qui  non  patietur  vos  tente^  supra  id 
quod  potestis,  dicit  Apostolus. 

Bene  dico  nos  positos  in  lacrimis,  quia  tu  t  po- 
suisti  nos  in  contradictionem  vicinis  nostris»*  quia 
vicini  nostri  contradicunt  nosirflB  vcritati  :  et  non 
tantum  contradicunt,  sed  «  ctiam  fnimici  oostri 
subsannaverunt  nos,  »  id  est,  deridebant  nigato 
naso. 

Sed  contra  istos  «  Deus  virtutum  converte  nos, 


etiam  «  deducis  »de  virtute  in  virtutcm«Joseph,»  6  et  ostendc  faciem  tuam,  et  salvi  crimus.  »«\^neam 


id  est,   eumdem   Israeliticum  populum,  «   velut 
ovem,  »  intende. 

«  Qui  sedes  super  Cherubim,»  id  est,  illum  ordi- 
nem  angelorum,  qui  interprctatur  plenitudo  scien- 
tifls  :  Oeus  autem  dicitur  sedero  et  immorari  in  his 
in  quibus  plenitudo  cst  scicnti(B,et  cognitionis  Dei : 
quasi  tu  qui  modo  solis  angelis  cognitus  es,«mani- 
festare  »  id  est.per  assumptam  humanitaicm  inno  * 
tesce  nobis^«coramEphraim,Benjamin  ct  Manassc,» 
id  estyCoram  Judfflis:hffic  nomina  idco  posuit,quia 
vidit  apta  nobis  ad  aliud  significandum.  Per  Ephraim 
intelligimus  omnes  in  Ecclesia,qui  sunt  fructifican- 
tes  ct  crescentes  in  bonis  operibu8:per  Benjamin, 
qui  fiiius  dexterflB  intcrpretatur.intclligimus  omnes 


de.  n  Pars  sccunda.Bene  dico  salvi  erimus,quis  tu^ 
Dcus,  nostram  salvationem  bene  demonstrs^ti  in 
figura  iIla,quando  populum  tuum  de  ^gypto  eduxi- 
sti,  ot  in  terra  promissionis  plantasti  :  hoc  dicit 
«  vineam.  »  id  est,  Judaicum  populum  quem  tu 
excolebas,  sicut  bonus  agricola  dilectam  vii^eflun, 
«  transtulisti  de  ^gypto;  ejecisti  gentes  *»  de  terra 
promissionis,  «  et  eam  »  vineam  ibi  «  plantasti,  » 
id  cst,  firmiter  collocasti,  ct  inhabitare  fecisti. 

«  Dux  itineris  fuisti  in  conspectu  ejus,  »  quia  in 
nubc  praceunte  manifcste  te  cis  ostcndisti,i>et  plan- 
tasii  radices  ejus,  »  id  est,  principes  per  quos  alii 
sustinebantur,«et  n  populus  ille  «  implevit  terramii 
promissionis.Vel  si  per  terram  totum  mundum  ac- 


qui  potiora  instituant,vel  qui  sunt  in  dcxtcra  judi-  j)  cipianius,diccmus  hoc  potius  intclligondum  de  tota 


018  coliocandi  :  per  Manassen,  qui  obiiviosus  di- 
oitur,  eos  qui  eorum  qus  sunt  mundi  obliviscun- 
tur  intelUgit. 

Dioo  manifesUirey  ita  scilicet, «  excita  potentiam 
tuam,  »  id  est,  virtutem,  qua  omnia  crcflisti  :  qus 
quidem  potentia  sopita  et  inutilis  erit  rcputata,nisi 
illud  compleatur,  cigus  fldia  facta  Dei  significata 
fuerunt  :  «  et  veni,  »  id  cst,  sumc  carnem,  «  ut  » 
per  hunc  adventum  tuum  «  salvos  nos  facias,  »  id 
est,  de  potestato  diaboli  nos  omnino  cripias. 

Et  ut  nos  salvos  facias,«  Dcus  convcrte  nos  »  ad 
te  de  infidelitate,  «  et  ostende  fiBu^ien^  tuam,  »  id 


Ecclcsia,significata  per  vincam,quflLm  de  vinea  ipsa. 
«  Umbra,»idest,curauojus»etsollicitudo  de  eisred- 
dendis  «  operuit  montes,  »  id  est,  majores,  ne  ipai 
agerent  pro  sua  voluntate,scd  curflc  subditorum  i^- 
tenderent,  <•  ct  arbusta  ejus,  »  id  est,  excrementa 
hujus  populi,  operuit  et  impodivit*  cedros,»  id  eet 
altissimos  eorum  praslatos  :  non  dico  cedros  diabo- 
li^  scilicet  elatos  hujus  mundi,  sed  «  Dci  :  »  quan- 
to  magis  cnim  populus  lllc  excrcscebat,  tanto  m^- 
jori  cura  corum  praelati  occupabantur. 

«  Extendit  palmitos,  »  id  cst,  «  filios  suos  usque 
ad  mare  »  quo  terminatur  Judffias  regnum  «  et  pni- 


473 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


474 


pagines  ejus,  >»  id  est,  extensioncs  ejus,  scilicet  fi-  A     «  Et  perflco  eam  »  vineam,  fd  est,  Eoclesiam, 


lios  filiornm  extendit «  usque  ad  flumen  »  Jordanis. 

«  Ut  quid,  »  quandoquidem  tot  beneficia  fccisti 
illi  populo  «  ut  quid  destruxisti  maceriam  cjus?  » 
id  est,  dcfensionem  ejus  : «  et  »  ut  quid  «  vinde- 
miant,  »  id  est,  conculcant,  «  eam  omnes  qui  prae- 
tergrediuntur  viam, »  id  cst,  prauccpla  Domini ;  vcl 
gentiles,  qui  lcgcm  non  habcnt. 

Beno  dico,  quod  praitorgrcdienlcs  conculccnt, 
quia  «  apcr,  »  id  ost,  Vespasianus,  immundus  quasi 
veniens  de  «  silva,  » id  cst,  de  inculta  tcrra,  scilicct 
do  gentilitate,  «  exterminavit  cam,  »  id  est,  extra 
tcrminos  terra)  sus  captavit  eam^  «  et  singularis,» 
id  est,  Titus^  «  ferus  »  et  superbus,  «  depastus  est 
eam,  »  id  est,  prorsus  dexstruxit,  quia  quos  patcr 


«  quam  plantavit  dextera  tua, » id  est,  Filins  tuus, 
«  ct  »  pcrficc  «  super  filium  »  ut  ipse,  filius  sit  fun- 
damentum  Ecclcsiflp,  «  quem  confirmasti  tibi  »  di- 
ccndo  :  Hic  ost  Filius  mcus  dilectus,  in  quo  mihi 
bcno  complacui  (MatUi.  m,  xvii;  Marc,  i). 

Dico  porficc,  nec  dubito,  quia  «  peribunt »  in  illa 
Ecclcsia,  «  ab  incrcpatione  vultus  tui,»  id  cst,  Filii 
«tui  »  qui  dicitur  vultus  ot  imago  tua3  substantis, 
qui  per  se  ct  pcr  ruos,  homines  incropat  dc  pcccato : 
peribunt  dico  «  incensa  igni,  »  id  est,  peccata  igui 
comparabilia,  veluti  libido,  et  8imilia,«  et  suffossa,» 
id  ost,  pcccato  dolose  facta  :  et  per  hasc  duo  innui- 
tur  destructio  omnium  poccatorum. 

Et  ut  h(DC  Ecclesia   ita  perficiatur, «  fiat  ma- 


BuusVespasianuspriusattriveratjistofundituscon- n  nus  tua  »  id   est  operatio   tua,  «  super  virum  t 


sumpsit :  qui  ideo  singulari^  id  est,  apro,  compara- 

tnr,  quia  ferus  est  sicut  aper.  Per  vineam  eductam 

de  i^gypto,  Ecclesiam  intelli^mus,  eductam  de  te- 

nebris  hujus  mundi,  cujus  itineris  dux  est  Ghristus, 

qui  propositus  est  nobis,  ut  ejus  vitam  imitemur. 

"Et  radices  Ecclesi®,  id  est,  sanctos  doctores,  per 

quos  sustentatur  Ecclcsia,  plantasti  ita,  quod  aliquo 

Tcnto  diaboli  non  ppssunt  dimoveri :  et  ipsa  Ecclesia 

impleyit  ^rrasqi,  qnia  pcr  totum  mundum  diffusa 

est  :  et  umbra  ^us,  id  est  soUicitudo  et  curaejus, 

operuit  montes,id  est,  Apostolos  impedit,  dum  eos 

a  contempiatione  sua  revocat,  et  arbusta  ejus,  ut 

supra.  Vel  umbra,  id  est,  protectio  Ecclcsiae  ope- 

ruit  montes,quia  nuUus  est  tam  altus  in  Ecclesia 

quin  sub  protectione  Ecclesiae   Dei  protegatur  et 

^nione :  quia  si  separetur  de  unione  Ecclcsiffl  Dci,  C 

8^  omni  altitudine  decidet. 

Similiter  arbusta  ejus  cedros  Dei  et  illa  vinca,  id 
est  Ecclesia,  extendit  palmites,  id  est,  prsdicato- 
res  suos,  usque  ad  marc  Orientale  et  Occidentale : 
et  propagines,  id  est,  filios  suos  quibus  dilatatur, 
extendit  usque  ad  flumen  Jordanis,  pcr  medium 
mundi,  usque  ad  baptismum  pervcnire  fecit.  Flumen 
ideo  ponit,  quia  inde  coDpit  baptismus,  pcr  quod  pcr 
totum  mundum  Ecclesia  dilatatur,  et  illius  Ecclosia) 
materiam  dcstruit  Deus,  quando  pcrmittit  suos  tri- 
bulari,  vel  in  peccata  dcmergi  :  et  qui  prastergre- 
diuntur  viam,  id  est,  mandata  Dei,  vel  ipsum  Chri- 
stum^^per  quem  debent  venire  ad  Dcam :  vindemiant 
eam,  id  est,  conculcant  et  affligunt  oam.  Apcr  dici- 
tor  quasi  asper,  id  est,  diabolus,  venicns  de  silva,  ])  danis,  ad  coclcstia  tendunt.  Per  pisccs  quas  in  imo 


id  est,  Christum,  «  dextera)  tua)  »  id  est,  Verbo 
tuo  unitum  :  «  ct  super  filium  »  non  hominum, 
sed  «  hominis, »  id  est  virginis,  «  quem  confir- 
masti  tibi.  »  Ilic  innuit  Christum  Deum  et  homi- 
ncm,  qui,  per  opcrationem  Dei,  Ecclcsiam  possit 
pcrficerc. 

«  Et,  »  si  hoc  fiat, «  non  discedimus  a  te,  qui  prius 
disccssimus,  quando  pra;ler  te  aliud  qusrebamus  : 
ot  tu,  Domine,«  vivificabis  nos  »  vcra  vita  qua)  Deus 
est  :  «  et  »  deindc  «  invocabimus  nomen  tuum.  » 

Et  ut  a  te  non  discedamus,  «  Domine  Deus  vir* 
tutum,  converte  nos,  et  ostende  faciem  tuam,  et 
salvi  crimus, »  ut  supra.  Et  hic  versus  toties  repe- 
titur  quia  summa  materiae  pendet  in  eo. 

IN  PSALMUM  LXXX. 

TiTULUS.  Infinem,  pro  torcularibus  psalmus  ipsi 
Asaph,  m  quinta  sabbati. 

«  Exsultate  Dco.  »  Psalmus  iste  Asaph  cst,  id  est, 

fidelis  Synagogae,  qua3  loquitur  hic  :  pro  torculari- 

bas  habitus,  id  cst  pro  Ecclosia  qusB  torcularibus 

comparatur,  quia  sicut  in  torculari  vinum  habetur 

quod  reservatur,  ct  acinum  quod  ejicitur,  ita '  in 

Ecclesia  quidam  ad  bcatitudinem  assumatur,  qui- 

dam  rejiciuntur.  Torcularibus  dico  significatis,  in 

quinta  sabbati,  id  est,  per  opera  facta  in  quinta 

sabbati.  In  ea  enim  die,  produxit  in  animamviven- 

tem  pisccs  et  aves  ex  aquis  :  quia  omnes   aves 

ex   aquis   focit   :    unde   ot    monachis   sunt   per^ 

missae.    Per    aves    quso    sublevantur    in    altum, 

boni  dc  Ecclcsia  intelliguntur  :  quia,  relictis  mun- 


id  est,  de  silvestribus  hominibus,  qui  cultum  Dei 
ignorant,  exterminat  Ecclesiam,  dum  membra  ojus 
alicnat  ab  ea  :  et  Ipse  idem  diabolus  singularis, 
fenis,  depastus  esteam  Ecclesiam,  quiatotam  fere 
consumet  eam  in  tempore  Antichristi. 

«  Deus.  »  Pars  tertia.  IIxc  mala  evoniunt  vine® 
lOB,  sed  as  «  Dous  virtutum,  convcrtore,'»  ab  ira  tua, 
quod  jam  non  velis  inferre  ei  mala  «  ct  respicc  de 
Melo,  »  id  est  de  humanitate  Christi,  «  et  vidc, »  id 
est,  fac  vidcri,  quod  tu  diligas  eam  confcrendo  1)0- 
na :«  Et  visita  vineam  istam  »  sanando  cam  quasi 
infinram. 


remancnt  et  scmper  sunt  solliciti,  intelliguntur 
illi  qui  tcrrenis  insistunt,  et  semper  in  appetitu 
mundi  sunt  soUiciti  :  qsalmus  dico  dirigens  in  fi- 
ncm.  Matoria  cst  Ecclesia,  scilicot  quicunque  re- 
nati  sunt  aquis  baptismatis.  Modus.  In  primaparte 
Asaph,  id  est,  Propheta,  vcl  alius  fidclis  de  Syna- 
goga,  admonet  perfcctos  do  Ecclesia,  scilicet  qui  per 
avcs  intelliguntur,  cxsultare  in  Domino  et  laudare 
eum.  In  socunda,  qufle  incipit  :  «  Audi,  populus 
mcus,  »  inducit  fidelis  Syragoga  Dcum  loquentem, 
et  incrcpantem  malos  de  Ecclcsia,  qu®  per  pisces 
intelliguntur,  ipsi  tamcn  non  desistunt.  In  tertia 


475 


HAYMONIS  HALBEllSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


parte,  quaa  incipit  u<  Inimici  Domini  mcntiti  sunt, » 
increpat  Synagoga  malos,  qui  nolunt  a  sua  nequitia 
cessare.  Intentio  esi  admoncre  ad  volatum. 

Et  admonet  ipsa  Synagoga  pcrfcctos,  ita  dicens  : 
«  Exsultate  Deo,  »  id  est,  ad  honorcm  ejus,  «  adju- 
tori  nostro  »  qui  nos  adjuvat  ad  bene  operandum 
contra  mundum  dcceptorcm ;  «  et  jubilatc, » id  est, 
inexpiicabilcm  verbis  la^titiam  mente  concipitc, 
«  Deo  Jacob.  »  Et  ut  possitis  cxsuHarc  et  jubilare, 
«  sumite  psalmum,»  id  cst,  spiritualcm  operatio- 
ncm,  «  et  date  »  Dco  «  tympanum,  »  id  cst,  laudem 
et  mortificalionem  carnis  verstras :  et  ideo  hoc  facitc, 
quia  «  psalterium,  » id  est,  contcmplatio,  junctum 
«  cum  cithara,  »  id  cst,  cum  mortificatione  carnis, 
scilicet  activa  vita,  est  Jucundum  »  Deo,  quia  « idem 
acoipimus  per  psalterium  quod  pcr  psalmum. 

«  Buccinate,»  id  est,  aliis  annuntiate  laudem  Dei 
«  tuba,  » id  est  alta  voco,  «  in  Neomenia,  » id  est,  in 
vestra  invocatione.  Prfficeptum  est  in  legc  in  figura 
nostr®  invocationis,  quod  populus  ille  buccinaret 
in  Neomonia,  id  est  in  nova  luna.  Mene  enim 
Grosce,  mensis  est  Latine,  neon  vere  novum.  Buc- 
cinate  »  dico  «  in  insigni  die  solemnitatis  vestra;,» 
id  est,  in  illuminatione  vestrx  innovationis,  quo) 
vobis  debet  esse  magna  solemnitas. 

Ideo  buccinate, «  quia  pra^ccqtum  in  Israel  est  » 
illis  ad  littcram  (Lev.  xxxii),  nobis  Bpiritualiter,«  ct » 
si  negligitis,  timendum  cst  vobis,  quia  «  Dco  Ja- 
cob  est  judicium  »  in  quo  salvabit  obcdientes,  et 
damnabit  negligentes. 

Et  «  illud  »  prfficeptum,  scilicet  lcgem  suam, 
«  posuit  in  Joseph, » id  cst,  populum  augmentavit, 
scilicet  gentilem  populum,qui  superaccrcvit  Judaico 
populo,  ita  quod  csset  illi  «  testimonium,  » id  cst, 
quod  testaretur  quid  esset  faciendum,quid  dimit- 
tendum,  «  cum  » illc  populus  «  cxiret  de  terra/Egy- 
pti^  (Exod,  xxii)  linguam  quam  non  noverat,  audi- 
vit,  »  id  est  legem.  Similitcr  populus  Christianus 
exiens  de  ^gypto,  id  est  de  tenebris  infidelitatis, 
audit  praedicationem  fidei  ct  legcm  vivendi  quam 
prius  non  audierat. 

•  Divortit  »  etiam  Dcus «  dorsum  ojus  »  populi, 
id  est  Israclitici,  «  ab  oncribusii  quas  portabant  in 
iEgypto,  «  ot  manus  ejus  »  populi  o  servierunt  in 
cophino.  ■  Gophinus  vas  cst,  in  quo  cogobantur 
portare  fimum.  Similitcr  divcrtit  Deus  dorsum,  id 
est,  rationem  qu63  eriguntur  fidcles  ad  superiora ;  ab 
oneribus  peccatorum,  et  manus  divertit,  id  cst  ope- 
rationes  fidelium ;  a  cophino,  id  cst  ab  immunditia, 
in  qua  prius  diabolo  sorviebant. 

In  tribulatione  divertit,  dicens  :  « In  tribulatione 
invocasti  me  » verbis,  «  et  liberavi  te  :  •  ctiam  «  in 
abscondito  tcmpcstatis  cxaudivi  tc,»  quando  nec  au- 
debas,  audientibus  ^Egyptiis,  ed  mc  genere :  prac- 
ccpit  cnim  Pharao,  quia  audivit  cos  ad  Deum  cla- 
massc,  ut  sic  operibus  gravarcntur,  quod  eis  non 
vacaret  ad  Deum  clamarc.  Ita  cxaudit  Dcus  suos  fi- 
delcs  in  abscondito  tempcstatis,  quando  sedat  in  eis 
bellum  suggestionis,  quai  nondum  ad  apcrtum  ac- 


J^  tum  prorupit  et  etiam  «  probavi  te  »  postea 
aquam  contradictionis;iiprobavit  Deus  Israelr 
populum,  et  ipsum  Moysen,  dubitantes  de  < 
potcstate  (Nim».  xx).  Vel,  ut  alii  diount,  de  m 
sumentem,  ct  ideo  non  potuit  populum  in  U 
promissionis  induccre.  Sic  probat  Deus  Ul 
Ecclcsia  ad  aquam  contradictionis,  id  est,  ac 
ti*inas  ha;reticorum,  quibus  boni  contradici] 
mali  cedunt. 

«  Audi.  »  Pars  secunda.  HjBcdixitDominus 
de  Ecclcsia,  modo  incipit  malos  admonere.  C 
ha3c  omnia  bona  fcci  tibi,  ct  ideo  o  «  populus  n 
factus  mcus  in  baptismo,  •  audi  me,  •  id  est, 
lige^  «et  contcstabor  te, »  id  est  testimoniis  I 
turarum  comprobabo  qus  tibi  dixero :  et  o  c  Ifl 
n  id  est,  vidcns  Deum  fide,  «  si  audieritis  me  •  o 
pcrando  praeccptis  meis,  «  non  erit  in  te  De^ 
cens  ■  sicuti  tu  dicis  :  quia  et  si  natua  in  ten 
tamen  sum  coasternus  cum  Patre  : «  neque  i 
bis  »  in  me  «  deum  alienum.  • 

Et  vere  non  sum  alicnus, «  ego  cnim  suin  ! 
nus  Deus  tuus, »  id  est  creator  tuus^  et  nDn  n 
«  qui  eduxi  te  de  terra  ^Egypti, »  id  est,  de  in 
tatc  :  dico  audi^  et «  dilata  os  tuum,  et  impk 
lud,  »  scilicot  amplifica  cor  tuum  ad  desidertx 
et  ad  intelligcndum  in  psalmis  illis,  interioa  1 
dilectione,  et  exterius  praedicatione  et  confea 

Ego  sic  admonui  meos, «  et »  tamen  «  po 
meus  •  qui  omnes  debent  mei  essc, «  non  a 
vocem  meam, « id  est,  admonitionem  meam :  < 
tantum  non  audivit,  sed  «  et  Israel  mihi  non  ; 
^  dit, »  id  est  noluit  etiam  attendere  verbum  ni 
«  et  »  idco  «  dimisi  eos  secundum  desideria  < 
oorum  ■  ut  voluntati  sua3  satisfacerent,  et  ipe 
tractagratia  mco, « ibunt  in  adinventionibas. 
ct  ctiam  propriis  inventis  suis,  scilicet  proptc 
ditiones  suas^  irritum  facientcs  mandatum  D 

Sic  dimisi  cos,  sed  «  si  populus  meus  an 
mc  »  credcndo,  et  ipse  factus  verus  «  Israelj 
viis  meis  ambulasset  »  oomplendo  «  humilii 
inimicos  eorum  »  ita  quod  «  pro  nihilo  »  repul 
tur,  vel  gratis  humiliasscm  :  «  ct  super  tribu 
cos  misissem  manum  mcam  »  id  est,  operati 
mcam,  ita  quod  operatio  mea  prasvaleret  inij 
et  rcmoverct  cos. 

«  Inimici  Domini.  »  Pars  tertia.  Gontinuaii< 
D  minus  ita  promiserat  bene  populo  suo,  sed  i 
ejus  non  cocpit  in  illis  :  quia  cum  dcberent 
essc,  facti  «  inimici  Domini^  mentiti  sunt  ei 
peragentes  promissa :  «  et »  ideo  «  tempus  eoi 
id  cst,  variatio  eorum  per  poonas  «  erit  in  sm 
actcrna  :  vel  tempus  vindictae  eorum. 

«  Et  »  mcrito  damnabuntur^  quia  Deus  «  c 
illos  ex  adipe  frumenti^  » id  est^  intima  mednl] 
mcnti,  scilicet  secretiori  et  profundiori  m^ 
8ua3  incarnationis^  ct  aliis  gratiis  spiritual 
«  ct  saturavit  cos  mcllc  de  petra,  »  id  est,  f( 
doctrina,  quia  mel  est  cibus  fortior  :  petra  f 
erat  Christus. 


477 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


478 


IN  PSALMUM  LXXXI. 
T1TULU8.  Psalmus  Asaph, 
u  Deus  stetit.  »  Psalmus  istc  convcnit  Asaph  id 
est,  Gdeli  SynagogaB,  quae  loquitur  contra  Judaeos, 
quos  videt  prophetico  spiritu  paratos  iniquc  agcre 
oontra  Ghristum  visitatorem  suura.Matcria  primus 
adventus  Christi  cst.Modus.  In  prima  parte,  ostcn- 
dit  inter  homines  habitaturum,  scilicet,  pcrassum- 
ptam  carnem :  et  monct  Judxos  nc  inique  judiccnt 
in  eum.In  secunda  parte,  qu(c  incipit  :  «  Judicatc 
^no,»ostcnditGhristumyCum  divescssct^pro  nobis 
pauperem  factum,et  monet  cos,ut  non  propter  hoc 
minns  sentiant  de  eo,sed  justum  intclligant ;  ct  dat 
618  cerium  signum.quoFilium  Dei  possintoum  co- 
gnoscere.In  tertia  parte^  qua)  incipit  :«  Ego  dixi  Dii 
e8tis,»ostendit  quod^cum  Christus  vcnisset  homincs 
exaltare,  et  Dei  filios  facere,  quia  JudaBi  eum  non 
receperunt,  exaltationem  illam  non  habucrunt.In- 
ientio  est  Judsos  specialiter  commonere,nc  Christo 
«liquid  mali  faciant,  scd  cjus  prosdicationi  conscn- 
4iant. 

Quasi  dicerot ;  NoIitcGhristum  videntcs  eum  cgc- 

mm  et  pauperem  despiccre,  putantes  solum  homi- 

iiem,quia  etiam  Dcus  est.  Unde  dicit  :«Dcus»homO 

faclus,«8tetit»corporaIiter«  in  Synagoga  dcorum,  » 

id  e8t,bonorum  Judffiorum  ;  dicuntur  etiam  dii  qui- 

cunque  magni  viri.  Unde  dicitur  in  Icgc  :  Diis  ne 

detrabas  (£xo(i.  xxii),  non  ut  alius  homo,  sod  ipsc 

Deus «  in  medio  »  eorum  «  dgudicat,  »  id  est,dis- 

ceniit  ac  separat  a  malis  bonos,  scd  «  deos,»  quos 

ipsedeiilcat;  in  hoc  versu  plane  Ghristi  incarnatio- 

nem  dcmonstrat. 

« Usquequo.  »  Ghristus  Deus  cst,  qui  otiam  dci- 
ficatsuos,  ergo  vos  judiccs  Juda^orum  usquequo 
«judicatis  iniquitatem?  »  scilicct  Ghristum  rc- 
demptorem  omnium  morledignum.Quasi  jam  diu 
Be  justis  satis  contra  scrvos  ad  vineam  missos,ha3- 
redem  modo  ad  vos  missum  recipitc,  «  et  »usque- 
q^o  ?os  in  mortem  «  sumitis  »  vobis  facies  pccca- 
tonun?  »  id  est,  peccatoribus  consentitis,  ct  con- 
formes  ejus  vos  redditis.Facies  peccatorum  sumit, 
qui  modam  su(b  nequitiae  accipit,  qua  dicuntur  ab 
aliis. 

«Jadicate  egcno.»Pars  secunda.Vos  judiccs,noIite 

inique  de  Ghristo  judicare,  sed  «  judicat  egcno  ct 

pupillo,  »id  e8t,ad  honorem  Ghristi,  scilicet  prastcr 

hominem  judicare  Deum.  Ghristum  dicit  egenum, 

qnia  seraper  terrenas  facultates  neglexit  hadcrc,se- 

cundum  quod  Apostolus  ait  :  Cum  esset  divcs,  pro 

nobis  factus  est  paupcr  (//  Cor,  viii) ;  pupiilum 

dicit,quia  sibi  prsBsidium  humanum  non  qurosivit  in 

lerra;  dico  judicato  illi,et  etiam  ipsum«humilcm  ct 

pauperem  justincate,  »  id  cst,  justum  reputatc,  et 

nne  iUo  nullum  Justum  esse  posse.Vos  majorcs  ju- 

dicate,  vos  juniores,istum  «  paupcrcm  cripito  »  de 

mijorum  potestate,  et  ercptum  nc  pcrmittatis  am- 

plias  capi  :  et  hoc  cst  :  «  et  egenum  dc  manu  pcc- 

catoris  »  populi  «  liberate.  »  Ego  ita  monui  cos,ta- 

men  ipsi«  nescierunt  »  eum  Deum  cssc  ac  Redem- 


\  ptorem  suum.  Si  enim  cognovissent,  nunquam  Do- 
minum  gloria  crucifixissent;  dico  nescierunt,«  ne- 
que  intellcxcrunt,  »  scd  ideo  nescierunt,quia  intel- 
ligcre  noluerunt;  ideo  autem  non  intellexerunt, 
quia  «  ambulant  in  tenebris,  »  id  est,  in  dilcctione 
terrenorum :  dc  sua  autem  inscitia  cxcusabiles  non 
erunt,  habentcs  certum  signura,  quo  cum  Dcum 
essc  cognosccre  possent,  »  quia  «  fundamenta  tcr- 
ra)  movcbantur  »  non  dico  in  aliquibus  locis,  sed 
«  omnia  »  in  quo  bcatus  Dionysius  cognovit  eum 
Dei  esse  Filiuni.  Ego  dixi.  Pars  tertiu.  Ipsi  non  in- 
tcllcxcrunt,  scd  tamen«cgo  dixi  :  Dii  ostis  »id  est, 
si  vultis,  potestis  cssc  dii,  id  cst,  deificati,  et  non 
qualescunque  dii,  scd  «  filii  Excelsi  »  non  tantum 
nobiles  et  potontes,  sed  «  omnem  »  quantumcun- 
quc  impotentcs. 

"  Dico,riIii  Dci  esse  potcritis«  vos  autem  »  non  at- 
tendebatis  mcam  admonitioncm,idco  «moriemini» 
dainnabiles,«  sicut  homines  »  carnales  etvos  ma- 
jores,  superbiam  vcstram  in  GhriHtum  cxcrcentcs, 
«cadctis»in  profundum  inferni,itairrccuperabiliter 
«  sicut  unus  de  principibus»cecidit,id  cst,diaboIus 
qui  inter  principes  coelcstos  principalis  erat.  Licct 
multi  cccidissent,  ideo  tamon  dicit  unus,quia  om- 
ncs  uniti  sunt  in  mala  voluntate.  Vos  quidem  ita 
cadotis,  scd  tu  «  Deus  surge  »  de  8epuIcro,et  «  ju- 
dica  tcrram,  id  est,  tcrrenos  Judaios,  illos  damna 
et  excajca  :  «  quoniam  »  his  cxcaecatis,  «  tu  haere- 
ditabis  in  oninibus  Gcntibus;  *cx  parte  enim  con- 
tigit  cajcitas  in  Israel,  ut  plcnitudo  Gentium  intra- 
ret. 

C  IN  PSALMUM  LXXXII. 

TiTULUs  :  Canticum  psalmi  Asaph, 
«Deus.quis  sirailis?  »Psalmus  iste  quidem  con- 
vcnit  Asaph,  id  cst,  fideli  SynagogaB,quaj  loquitur. 
Est  canticum,quia  ostendit  nobis  rcm  quamdam  fu- 
turam  dc  qua  nobis  maxime  exsultandum  cst,  scili- 
cet,  in  secundo  advcntu  Ghristi  damnandos  perse- 
cutorcs  nostros,et  quoscumque  malos :  dicitur  etiam 
psalmus,  quia  hic  docet  bene  operari,  ct  mala  pa- 
tienter  sustincre.  Matcria  est  secundus  Ghristi  ad- 
ventus.  In  prima  parte,  petit  ipsum  Ghristi  adven- 
tum  quo  libcrotur  Ecclcsia  amalis  qua;  sustinetin 
hac  vita,ctcnum  crat  multa  mala  quae  hic  patitur  Ec- 
clcsia.In  secunda  parte,quaB  incipit  :«FaciIIi8sicut 
Madian,»peccatur,et  Deus  secundo  veniens,roctam 
vindictam  sumat  de  malis  iilis  :  et  etiam  conver- 


D 


sioncm  quorumdam  in  vitam,  quorumdam  in  mego- 
rem  cxcajcationem.  Intentio  cst,  pcr  timorem  se- 
cundi  adventus,  dctcrrerc  horaincs  ct  maximc  Ju- 
da30S  a  pcrsccutione  Ecclcsia3. 

Quasi  ita  diccrct  Propheta  :  Homincs  tc  debilcm  et 
impotentem  putant,  cum  patiaris  tuos  puniri,scd  0 
«  Dcus,  quis  similis  erit  tibi?  Nullus  :  ct  ideo  0 
«  Deus,»qui  tacuisti  iniompore  hujus  vit<e  permit- 
tendo  tuos  puniri,«  nc  taccas  »  darc  in  cos  scnten- 
tiam,  diccns  :  Ite,  inaledicti,  id  igncm  ajternum, 
«  ncque  compescaris  >»  vidicta,  sed  potius  compri- 
me  cos  poena  a?tcrna. 


479 


HAYMONIS  HALBEllSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


480 


Ideo  dico  ne  taceas,  c(  quoniam  inimici  tui  son-  A  angeli.Lolh  enim  declinans  interpretatur,per  quod 
nuerunt,  »  id  est,  irrationabiliter  sanctis  tuis  con-      bene  diabolus  significatur. 


tradixerunt  :  «  et  »  ideo  nc  compcscaris,  quoniam 
«  qui  odorunt  te  cxtulerunt  caput  »suum,  scilicet, 
Antichristum,  qucm  ipsi  filium  Dei  redcmptorcm 
prsdicabunt.  Vel  caput  suum,  id  ost,  superbiam 
suam  contra  te  erexerunt, 

Et  non  tantum  contra  te,sod  contra  tuos,  ot  hoc 
estrsupcrpopulumtuummalignaveruntconsilium,» 
id  ost,  mah'gno  animo  sunt  consiliati,ad  populi  tui 
depressionem/(  et  »  non  tantum  sunt  consiliati,sed 
etiam  «  cogitaverunt  »qui8  eorum  pejorcm  scnten- 
tiam  posset  dare  «  advorsus  sanctos  tuos. 

Et  tdixerunt  »  oxhortantes  invicem  se  :«Venite, 
et  disperdamus  eos  de  terra,  id  ost,  gentem  illam, 


«  Fac  illis.  »  Pars  sccunda.  Et  sicut  per  populos 
persccutores  populi  Israelitici  significavit  persecu- 
tores  Ecclesiaj,  ita  per  populus  a  populo  Israelitico 
destructos,  significavit  malos  in  sccundo  judicio  a 
Cbristo  damnandos.Continuatio :  isti  ita  disponunt 
advcrsum  te,sed  tu,Domine,«rac  illis  sicut  i  fecisti 
«  Madian»populo  illi,quem  per  populum  Judsdcum 
destruxisti.  Madian  interpretatur  dccHnare  judi- 
cium,  per  quod  intelliguntur  illi  qui  negant  judi- 
cium  futurum,  «  ct  »  sicuti  fecisti  «  SysaraB  »  qpi 
interpretatur  exclusio  gaudii^per  quod  intelliguntur 
illi  qui  nogant  aliquod  gaudium  futurum  bonis  post 
hanc  vitam,  et  «  sicut  »  fecisti  «  Labin  »  qui  dievi- 


scilicet  sanctos  destruamus,  in  tantum  quod  no-  n  ctus  fuit  in  illo  loco,scilicet  «  in  torrente  Cyaon. 

V  1  *1*  I       ^Vl  *        1*  "^      V1**«  «J  *  *  1_   *  ^  *         «       %%* 


men  «  Isracl  »  scilicet  Christianum,  «  non  memo- 
retur  ultra.  » 

Et  unde  eis  tanta  fiduoia?  Quoniam  ot  multi  erant 
et  un&nimes  :  et  hoc  est,  «  quoniam  simul,»id  est, 
multi  «  cogitaverunt  unanimitcr,»id  est,  habcntes 
nocendi  camdem  voIuntatcm,et«disposucrunt  tcsta- 
mentum,»  id  est  pacta  sua,  «  adversum  te,»utper 
suas  pactiones  legem  Dci  destrucrcnt.Etqui  fucrunt 
illi?  «  tabernacula  IdumaBorum.et  Ismaclit«.»Nota 
quod  historialiter  persecutords  Israclitici  populi  po- 
nit  hic,sed  pcr  hunc  nominaapte  significantur  per- 
sccutorcs  Ecclesiac.  Per  tabernacula  Idumaiorum, 
qui  sanguinei,  vel  terreni  interpretantur,  iutelligi- 
mus  congrcgationcs  illorum,qui  terrcnis  inhasrcnt, 
vel  homicidas  Ismaelitm,  id  est,  obcdientes  sibi. 


Labin  interpretatur  sapiens  sibi,  per  quod  intelli- 
guntur  philosophi  et  alii  sapientes  hi\jus  mundi.Cy- 
son  interpretatur  duritia;  sapientes  vero  h^ja» 
mundi  destruuntur  in  torrcntc  Cyson,  id  est,  ii^ 
abundanti  duritia  sua. 

«Disperieruntialii«in  Endor,»8cilicet  in  loco  qui 
interprctatur  fons  generationis,«et»  illi«  suntfkcti 
ut  stercus  terrae,  »  id  est,  in  peccatis  deIapsi,com- 
putuerunt  interius.Unde  dictum  est  computuerunt 
jumenta  in  stercorc  suo.  Velut  stercus  terraB,  quia 
sicut  stercus  impinguat  terram  et  fructificarc  facit» 
ita  isti  mali,  persequendo  Ecclesiam,  faciunt  eam 
impinguescere  interius,  et  fructiferam. 

«  Pone  »  etiam,  Domine,  «  principes  eorum  »  qui 
pcrsequuntur  Ecclesiam,«sicut  »  destruxisti«Oreb, 


Idter  csBteros  pcrsccutores  est  «  Moab,  »  scilicet  C  et  Zcb  Zebe^,  et  Salmana.  Oreb  interpretatur  sic- 


abutens  lege,  «  et  Agareni,  »  id  est  aIioni,quilicet 
bonum  habitum  pra3tendant,tamen  noccnt  cum  lo- 
cum  inveniunt;  «  Jcbal»id  cst,  vana  vallis,scilicet, 
hypocritaB,  qui  humilitatem  monstrant  se  habere, 
sed  hoc  in  vanitate,  et  adversum  homines  tamen 
bene  operantur, «  et  »  disponsit  etiam  contra  te  te- 
stamentumw  Ammon,»  id  est,  turbidus  populus,ve- 
luti  qui  damno  terrenorum  contristantur,«ct  Ama- 
lech  »  Id  est,  lingens  tcrram,  scilicet,  avari  hujus 
vit®,  qui  nihil  vitandum  putant,unde  habcatur  pc- 
cunia,  «  ct  alicnigenaj  »  scilicetin  scnsu,  quod  su- 
pra  habuimus  per  Agareni :  sed  Uebrjca  vcritas  hic 
habet  Philistaei,  id  est,  potione  cadcntes,  pcr  quod 
intelligimus  eos  qui  inebriantur  divitiis  ct  prospe- 


citas,per  quod  intcUigimus  eos  qui  sicci  sunt  rore 
spirituali.  Zeb,  lupus,  pcr  quod  raptores  intelligi- 
mus.  ZebcaB,  victima  lupi,  per  quod  intelligimus 
cos  quos  diabolus  sibi  incorporat.  Salmana,umbra 
commotionis,  per  quod  intelligimus  instabilcs  in 
fide,  qui  ad  tempus  credunt,  et  in  tempore  tribu- 
lationis  rccedunt. 

Et  ut  universaliter  comprehendam,«  omnos  prin- 
cipcs  corum  »  dcponei  qui  dixerunt  »ore  et  opere, 
hoc  scilicet  «  possideamus  sanctuarium  Dci,  »  id 
est,  populum  a  Deo  sanctificatum,  «  hasrcditate,  » 
ut  eos  nostris  doctrinis  excolamus,et  Christus  nul- 
lam  partem  obtineat  in  eis. 

Illos,  0  «  Deus  meus,  pone  ut  rotam,  « id  estyOt 


ritate  hujus  vitaB.Isti  omnes  adversum  te  disposue-  rk  sicut  rota  semper  volvitur,et  surgit  a  posteriori,  et 

«■m^^A.im  u»u:4^«.»i:i...»  nr*......^  ..:,i  >._i l: ^'         •*•.   »       ^     *_    •  •_  «ii. i ± ?_ • 


runtttcum  habitantibus  Tyrum,»id  cst,angustiam  : 
per  quod  possunt  intelligi  mercatores,  qui  nullam, 
vitant  angustiam  in  acquirenda  pecunia. 

m  Etenim  »isti  bene  possunt,quia  •  Assur»id  esi, 
populus  ille  «  venit  cum  illis.»  Assur  intcrprctatur 
deprimcns,vel  elatu8,perquod  diabolus  intclligitur, 
qui  deprimit  bonos,  et  semper  paratus  est  venire 
cum  aliis  ad  persccutionem  EcclesiaB  Dei,ct  ipse  in- 
gularitcr  potest  dici  clatus  :  et  Assurcum  omnibus 
aliis  «  facti  sunt  in  adjutorium  filiis  Loth.  »  Filii 
Loth  persecuti  sunt  historialitcr  populum  Dei,  per 
quos  intelliguntur  pagani,  qui  sunt  filii  apostatae 


cadit  in  anteriora,sic  illi  semper  volvantur  in  cogi- 
tationibus  mundanorum,ct  surgant  a  posterioribus, 
id  est,  a  terrcnis  istis,  in  quibus  elevantur,  et  ca- 
dant  in  anteriora,  id  est,  ad  spiritualiai  scilicet  ut 
dimissis  illis  omninodecidant,8cilicet  terrena  obliti, 
CGclestia  dcsiderent.  Unde  Apostolus  :  Oblitus  ea 
quaB  rctro,  ad  ca  quaB  anteriora  sunt  mc  extendo 
«  et  »pone  eos«  sicut  stipulam  ante  faciemventi,» 
ut  sicut  stipula  non  resistit  vento,  scilicet  sic  isti 
tentationibus  non  rcsistuut.  ilanc  quidem  prcBcipi- 
tationem  malorum  facit  Deus  in  hac  vita. 
«  Sicut  ignis.»  In  hac  vita  ita  facies  ejus,  in  alia 


481 


EXPLANATIO  IN  PPALMOS. 


482 


autcm  combures  cos  igno  punicntc  :  ct  hoc  est,  A 

sicut  ignis  «  qui  comburit  silvam,  ct  sicut  flamma 

comburens  montes.  >»  Silvfc  bene  comparct  cos,  quia 

ipsi  sunt  silvestres  et  inculti   legc  Dei :  monlibus 

comparat  proptcr  elationcm. 

«  Ita.»  Sicut  ignis  silvam,  «<  ita  »  tu  «  pcrscqucris 

eoSy  »  quasi  impotentes  se  excusarc  «  in  tcmpcstate 

tua,  »  id   est,  in  judicio,  quod    ita   subilo   vcniet 

quasi  tempestas,  et  separabit  grana  a  paleis,  et  dico 

persequeris,  ct  comprehcndcscomprchensos,<'  tur 

babis  eos  in  ira  tua^  »  ostendens  cis  tc  iratum,  poQ- 

oam  etemam  inferendo. 

Petiit  damnationem  malorum,  modo  potitconver- 

sionem  salvandorum,  quasi  diccrot :  Nolentes  con- 

▼erti  ita  punies,  sed  «  facies  eorum,»  pcrsecutoruro 

scilicet,  qui  praBvisi  sunt  ad  salutcm,  «  imple  igno-  ^ 

minia  » id  est,  ut  erubcscant  de  peccatis  suis,  «  ct » 

fiic»  ut «  quaerent  nomcn  tuum  »  scilicct,  ut  fiant 

Christiani. 

Qui  autcm  obstinati  suntet  nolunthic  crubcsccrc, 

in  alia  vita  «  erubescant  »  dc  turpitudinibus  suis, 

<«  et  conturbontur  »  de  pocnis,  duraturis  «  in  saecu- 

lum  ssculi  :  et  confundantur  »  anima  ct  corporc  : 

•«  et  »  illa  oonfusio  non  sit  reparabilis,  sed  «  pc- 

reant »  astcrnis  tormcntis. 

u  Et  »  tunc   saltem  «   cognoscant,  quia   tibi  » 

convcnit   hoc  «  nomcn    Dominus  »  et  qui  in  hac 

vita  putabant  so  altos  et  potontcs,  tunc  cognoscant 

quia  «  tu  solus  Altissimus  in  omni  terra^  »  id  cst, 

Bupcr   omncs   tcrrenos,  qula   sicut   potens  cs  in 

rcmuncratione  bonorum,  ita  in  damnationc  malo- 

rum.  C 

IN  PSALMUM  LXXXllL 

TrruLUS.  /n  finem,  pro  torcularibus  filiis  Core 

psalmus. 

«  Quam  dilecta.  »  Psalmus  iste  convenit  fiiiis 
CorOy  id  est,  filiis  crucis^  imitatoribus  Christi,  qui 
bic  loquitur,  habitus  pro  torcularibus,  id  cst,  pro 
EcclesiiSy  qu®  torcularibus  comparantur ;  quia  sicut 
ia  torculari  cognoscitur  quid  sit  vinum  et  quid  sit 
acinus,  sic  per  pressuras  in  Ecclesia  cognoscitur  qui 
sint  boni,  et  qui  mali :  pro  Ecclcsia  hic  dicitur 
agere,  quia  ostendit  hic  magnum  dignitatcm  ipsius 
Ecclesis^  scilicet  quod  semper  petit  coclestia.  Vel 
possumus  dicero  quod  non  sit  vox  flliorum  Goro, 
sed  Prophet«,  vel  alic^jus  perfecti  :  sic,  psalmus 
iste  prsponitur  flliis  Core  incitandis,  scilicet,  sim-  D 
plicioribus  Christianis  :  agcns  pro  torcularibus,  id 
est,  de  Ecclcsiis,  ut  ostcnsa  dignitatc  Ecclesia;,  filios 
Core  monct  ad  camdem  dignitatcm  propcrarc,  di- 
rigens  in  finem.  Vcl  ita  :  Psalmus  istc  agit  pro  tor- 
cularibus,  id  cst,  pro  pressuris  commcndandis  : 
tribulationes  vocat  torcularia,  quia  sicut  torcular 
eeparat  ct  cxprimit  vinum  ad  acinis,  ita  tribulatio- 
nes  hujus  vitaj  discernunt  bonos  a  malis,  torcula- 
ribus  dico  valcntibus  in  fincm.  Undc  dicitur :  Beatus 
vir  qui  suiTcrt  tcntationcm,  quoniam  cum  probatus 
fucrit,  accipiot  coronam  vito;.  Materia  cst  Ecclcsia, 
in  pressuris  hujus  vito;  posita.  Modus  :  In  prima 


partc,  ostenditur  quod  Eoolesia,  licet  innumeris  tri- 
bulationibus  conteratur,  tamcn  ad  coclestcm  Hieru- 
salcm  porvenire  dosiderat.  In  secunda  parte,  quaa 
incipit  :  licatus  vir  cujus  cst,  ostcndit  auxilium 
quod  Dcus  facit  suis^  et  quam  utile  sit  illud  auxi- 
lium.  In  tcrtia  parlc,  quaj  incipit :  Quoniam  melior 
cst,  ostendit  quod  malit  csse  abjectus  in  domo  Dci 
quam  pcccatorum  abundarc  divitiis,ut  per  auxilium 
quod  sibi  posuit  in  secunda  parte,  possit  pervcnire 
ad  dcsiderium,  quod  proposuit  in  prima  parte.  In- 
tentio  cst  admonere  nos,  ut  scmper  dosidercmus 
illam  CGAcstem  Uierusalem. 

Et  ostcndens  ille  qui  loquitur,  aJTectum  Ecclcsiiey 
dicit :  0  «  Dominc  virtutum  I  »  id  est,  ccclestium  an- 
gelorum,  «  tabornacula  tua  »  id  cst,  illa  supcrna 
habitatio  tua^  sunt  dilccta,  id  cst,  desiderata,  et 
«  quam  dilccta^ »  infinitc  scilicct.  Illam  supernam 
habitationcm  vocat  tabernaculum,  proptcr  solam 
habitationcm^  quia  sicut  in  tabcrnaculis  habitatur, 
sic  in  illa  supcrna  Uierusalcm.  Dum  dicit  Domine 
virtutum,innuit  cummultas  virtutes  suis  conierre, 
ct  idco  «  anima  mca  »  licct  mullis  tribulationibus 
opprcssa  «  concupiscit  »  intrarc  «  in  atria  Do- 
mini,  »  id  cst,  in  supcrnam  Ilierusalem  quam 
atria  nominat  proptcr  ampliludincm,  «  ct »  concu- 
pisccndo  «  dcficit,»  id  cst,  ab  omnibus  tcrrenis  se 
abslinct,  quod  ctiam  in  corporc  dcficiat.  Unde  in 
Canticis  :  «  Amorc  languco  (Cant.  ii).  »  Vel  deficit, 
quiaquantumcunquc  concupiscat,  tamcn  non  potcst 
coinprchcndcre  gaudium  illius  civitatis.  Vel  pcr  ta- 
bcrnacula  possumus  accipcrc  praisentemEcclcsiam, 
ut  sic  dicamus  tabernacula,  id  cst  prassens  Ecclo- 
sia,  in  qua  ad  tempus  tibi  militamus;  quam  dilecta 
sunt,  id  est,  quam  gloriosum  ct  quam  jucundum 
est  starc  et  militaro  tibi  in  castris.  Undo  Aposto- 
lus  :  Non  tantum  gloriamur  in  spe,  sed  ctiam  in 
tribulationibus  (Rom.  v).  Et  Salomon  :  Fili,  acce- 
dens  ad  servitutcm  Dei,  projpara  animam  tuam  ad 
tentationem  {EccL  ii).  Et  quia  ita  jucunda  sunt  tua 
tabernacula,  ideo  diligo  militarc  in  illis,  quia  se- 
curus  sum,  quod  pcr  hanc  militiam  pcrvcniam  ad 
illam  CGcIestem  habitationcm  :  ct  hoc  concupiscit 
et  doficit,  ut  supra. 

«  Cor  mcum  concupiscit,»  et  hoc  cum  exsultatione, 
ct  hoc  est,  «  cor  meum  »  id  est,  secretior  pars  mei, 
scilicet,  anima  mca  multis  tribulationibus  afQicta, 
«  et  M  ctiam  «  caro  mea  »  jam  rationi  subscrviens, 
multiplicioribus  malis  afllicta.  Unde  alibi  (Psal, 
Lxii) :  Sitivit  in  te  anima  mea,  quam  multipliciter 
tibi  caro  mca.«  Exsultaverunt,»  id  cst,  cum  cxsulta- 
tionc  suslincrunt  tribulationcs  hujus  vitaj,  tendentes 
«  in  Dcum  »  ut  eum  obtincant»  vivum  »  (jui  vivere 
facit  tcndcntcs  ad  sc  in  vita  asterna. 

Etcnim  cor  mcum  exsultavit,  id  est,  anima  mea 
ct  caro  mca,  «  ctcnim  passcr,  »  id  est,  ipsa  anima, 
«  invcnit  sibi  domum,  ct  turtur,  »  id  est,  ipsa  caro 
invcnit  sibi  «  nidum,  ubi  ponat  pullos  suos,  »  id 
est,  ipsa  opera  sua.  Passeri  comparatur  anima, 
quia  sicut  passer  dimittit  silvas,  et  nidificat  in  do« 


483 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL- 


48^ 


mibus,  in  allis  tamcn  locis,  ubi  iulus  sil  a  manibus  A 
puerorum  et  laqucis  :  ita  fidclis  anima,  dimissis  ter- 
renis  istis,  ivenit  sibi  domum  ccclestem,  in  qua jam 
spc  inhabitat,  ct  conlcmplationc  :  ct  idco  jam  vellet 
dissolvi  et  cssc  cum  Christo,  sicut  dicit  Paulus 
(Philip,  i) :  Si  ha3C  domus  nostra  dissolvatur,  habc- 
mum  domum  non  manufactam,  a;tcrnam  in  ccclis 
(//  Cor.  v).  Pcr  cujus  domus  contemplationcm  ca- 
vet  sibi  fidelis  anima  a  laqucis  inimicorum.  Ideo 
turturi  comparatur  caro,  quia  sicut  turtur  gcmit, 
ita  caro  fidclis  gemit  prcssa  multis  miscr^s,  ct  ipsa 
invcnit  sibi  nidum,  id  cst  fidem,  et  alia  sacramcnta 
Ecclesiffi,  in  quibus  ipsa  ponat  pullos  suos,  id  cst, 
tutos  faciat  et  nutriat,  scilicet,  bona  opcra  sua,  quas 
ipsa  generat  sicut  avis  pullos,  quia^  sicut  turtur  non 
potest  nutrire  pullos  extra  nidum,  ncc  tutos  habero,  n 
sic  fidelis  extra  fidem,vel  cxtraEcclesiam^non  po- 
test  bona  opera  et  Deo  placentia  faccrc.  Unde  dici- 
lur,  w  Sine  fide  impossibilo  est  Dcos  placere  (Ilebr, 
ii).  »  Et  Augustinus  :  Non  cst  locus  vcri  sacrificii 
extra  catholicam  Ecclcsiam.Et  sicutpulli  non  sunt 
in  nido,  nisi  ad  horam  mansuri,  sic  fidclcs  etiam 
in  hojc  prajscnti  militia  non  sunt  ajtcrnaliter  pcr- 
mansuri. 

Et  qucm  nidum  invcnit  turtur?«  altaria  tua,  •  id 
est,  sacramenta  Ecclcsisc,  fidcm  ct  baptismum,  et 
similia,  supcr  qua)  opera  nostra  posita  sunt  Dco 
acceptabilia,  sicut  ct  ca  quo)  orfcruntur  in  altari 
«  Domine,  virtutum,  »  id  cst  pmnium  angclorum, 
quas  quidem  virtutcs  mittis  nobis  in  auxilium,  ct  in 
hoc  apparct  quia  tu  es  «  rex  meus  »  quod  bcnc  mo 
regis  in  prassenti  militia,  «  ct  Deus  mcus  »  id  est  C 
Creator  meus.Vel  ita:  passcr  invenit  sibi  domum, 
sciiicet  altaria  tua.  Domum  ccclcstcm  vocat  altare, 
quia  res  alta  est  :  de  turtur'*.  non  mutatur  quod 
diictum  est. 

i<  Beati  qui. »  Ostcndit  ad  qucm  fincm  sit  hnsc  mi- 
litiffl  perventura,  sciiicet  ad  vitam  /Dtcrnam.  Conti- 
nuatio  :  Tu  dicis  quia  passcr  invenit  domum,  et 
turtur  nidum,  et  per  hoc  habitabunt  in  domo  tua 
CGBlesti,  quod  non  ot  parvum,  quia  «  beati »  sunt 
iili, «  qui  habitant  in  domo  tua,  Domine, »  illa  :  hoc 
modo  beati,  scilicct,  quia  «  in  sa^culu  sceculorum 
laudabunt  te  »  in  quo  apparet  gaudium  illorum, 
quia  si  contristarentur,  non  laudarent. 

«  Beatus.»  Pars  secunda.  llli  erunt  bcati,  qui  in 
domo  tua  habitabunt,  et  etiam  illc  «  vir  bcatus  »  est  n 
«  cujus  est  auxilium  »  contra  impcdimcnta  mundi 
«  abs  te,  »  id  est,  a  tc,  idco  bcatus,  quia  ille  homo 
qui  positus  cst  «  in  vallc  lacrymarum,  »  id  cst,  in 
roiseriis  hujus  mundi,  «  disposuit  in  corde  suo,  » 
scilicct  cum  magna  rationc  et  diligcnlia  ordinavit 
«  asccnsiones,  »  id  est,  quosdam  gradus  proficicndi 
de  virtulc  in  virtutcm  :  asccnsioncs  dico,  pcrduccn- 
tcs  eum  «  in  locum  qucm  posuit  »  ipse,  id  cst,  cgd. 
lostem  domum,  quem  solum  ipsc  locum  proposuit 
sibi  appctcrc  ct  amarc.  Vcl  in  loco  qucm  ipsc 
homo  posuit,  id  cst,  fecit  ex  peccato  primi  paren- 
^is,  quia  Deus  non  croavit  eum  in  miseria,  sed  in 


perfcctionc.  In  hoc  versu  ostendit  auxilium  Doi,  ^t 
quam  utile  sit. 

Bcnc  dico  quod  poterit  disponcro  ascensioncs,  qui 
habct  auxilium  Dci,  quia  non  tantum  dabit  ci  Do- 
minus  litlcram  occidcntcm,  scd  spiritum  vivific^n- 
tcm,  ct  hoc  est,  «  etcnim  legislatur,  »  id  est,  Dcus 
qui  dat  lcgcm  moncntcm,  «  dabit  bcncdictioncm,M 
id  est  gratiam  adjuvantem,  et  per  illam  «  ibunt  >» 
homines  «  de  virtutc  in  virtutem,  »  id  est,  in  hac 
pricscnti  Ecclcsia,  ct  tandem  «  vidcbitur  Deus  deo- 
rum  in  Sion,  »  scilicet  quando  Deus  erit  omniain 
omnibus. 

«  Domine  Dcus  virtutum.  »  Et  quia  tanta  bene- 
ficia  facis  tuis,  oro,  Domine,  quod  facias  et  mihi,  et 
hoc  est,  «  Domine  Deus  virtutum,  exaudi  oratioQem 
meam,  »  et  non  simpliciter  exaudi»  sod  «  auribofl 
pcrsipe,  »  id  ost,  in  mcmoria  reconde,  tu  dico, 
«  Deus  Jacob,  »  qui  diligis  omnes  luctatores  te  dl- 
ligcntcs,  et  ideo  mc  dcbes  diligero. 

«  Protcctor.  »  Pars  tertia.  Sicut  opposuit  oratio- 
nom,  qua  pcteret  auxilium  Dei,  sic  pctit  hic  prote- 
ctionem  Dci,  quam  nccessariam  rcputat  suae  obje» 
ctioni  quam  ostendit.  Continuatio.  Exaudi  oratio- 
nem,  ct «  tu  protcctor  noster  »  scilicet  in  advorsis: 
o  «  Dcus;  aspicc,»ut  pcr  misericordiam  mca»  abje- 
ctioni  subvcniat,  ne  succumbam  :  «  et  »  si  non  sum 
dignus  pcr  mc,  ut  in  me  respicias, «  rcspico  in  fa- 
cicm  Ghristi   tui^  »  id  est,  multitudinem  justitis 
Christi,  pcr  quam  ipsc  ab  omnibus  discretus  fuit^de 
cujus  justitiffl  plenitudinc  ad  nos  aliquid  emanavit, 
et  nos  conformcs  pro  modo  nostro  fecit.  Et  opus  est 
ut  rcspicias.  ut  protector,  quia  ego  «  elcgi  abjectus 
csse  in   domo  Dci,  »  id  est,  in   Ecclesia  prescnti 
«  magis  quam  habitare  in  tabernaculis  peccatorum,! 
id  cst,  quam  divitiis  abundaro  inter  peccatores. 
Eloctiva  oratio  est.  Cum  dicit  tabemacula,  quc  sunt    < 
transitoria  et  in  quibus  brevi  tempore  habitatar,    « 
innuit  ea  non  csso  appctenda.  Cum  dicit  poccatonim,   « 
ostcndit  ca  maximo  esso/ugienda :  et  prflsmittit  cao-  — 
sam,  quaro  se  elogit  esse  abjectum  et  despicabilem  a 
in  domo  vel;  sic  :  «  quia  melior  cst  dics  »  scilicct  ^ 
illa  quo;  est  «  una,»  id  est,  continua,  cui  nunqaam^ 
succedunt  tcncbra;,  «  in  atriis  tuis,  »  id  est^  in  c»-^ 
lesti  habitationo, «  super  millia  »  dierum  istorum^ 
transcuntium  quos  appetunt  stulti.  Abjectum  se 
tcndit  David,  cum  so  denudatum  saltando  ante 
cam  Domini,   cum   eam   reducoret  :  unde  etii 
uxor  sua  deridebat  cum. 

Idco  clcgi  abjectus  esse  «  quia  Deus  diligit  mi— — 
sericordiam  •  facere,  id  est,  peccata  remittere,  e^B 
justitiam  dare  :  «  et  »  diligit «  veritate, »  id  est,  pro— - 
missioncs  complcre  :  et  quia  diligit  misericordiam^ 
dabH  mihi  abjccto,  ct  ambulanti  in  domo  sua^«  gra^ 
tiam,»  id  cst,  remissionem  pcccatorum  :  et  quiadi^ 
ligit  vcrilatcm,«  dabit »  mihi  «  Dominus  gloriam,)» 
id  cst,  pra^mium  mea3  militiae,  quam  ipse  promisit 
omnibus  sibi  militantibus.Gratiam  etgloriam  dabit 
Dominus,  non  quibuslibet,  sed  bonis :  et  hoc  est : 
«  non  privabit  bonis  eos  qui  ambulant  in  ijinoccii* 


t8S 


EXPLANATIO  W  PSALMOS. 


486 


tia,  »  id  est^  porseYerant  in  innocontia  :  et  Ideo,  o 
<(  Domine  virtulum^beatus  homo  qui  spcrat  in  tc.» 

IN  PSALMUM  LXXXIV. 
TiTULDS  :  In  fincm  filiis  Core  psalmus. 

«  Bcnedixisti,  Dominc.  »  Psalmus  iste  convcnit 
filiis  Gorc,  qui  loquuntur,  vcl  quibus  proponitur  : 
dirigena  in  finem,  id  est,  in  Ghristum.  Materia  cst 
primus  Christi  adventus,  confcrens  Ecclesiac  multa 
bencflcia.  Modus.  In  prima  partc,  ostcndit  boncdi- 
ctionem  essc  datam  terrsB,  contra  maledictionem 
quam  dedit  ei  propter  peccatum  Ad£,cum  diceret : 

«  Maledicta  terra  in  operc  tuo  ((^.3).»Secunda 
pars  incipit :  «  Mitigasti  iram  tuam,»  in  qua  ostendit 
mitigationem  iraa  Dei,  quam  justo  sustineamus  ex 
peccatoprimiparentis.In  tertia  partc^quae  incipit. 
«c  Audiam  quid  loquatur^»  manifcstc  annuntiat  ipsum 
Ghristi  adYentum,et  innuit  pcr  quem  hocfiatctdocct 
ubiGhristusesset  nasciturus.  Intentio  est  nos  admo- 
nere,ut  cum  magna  oxsultatione  Christi  adventum 
suscipiamus,  per  quem  tanta  bcneficiapossidemus. 

Quasisic  diccret :  o  «  Dominc^tcrram  »  qus  prius 
znaledicta  erat  in  operc  Ado;,  modo  factamu  tuam  » 
recipiens  advontum  Filii  tui  in  flde,»  bcnedixisti,  » 
ita  Bcilicet,  «  avcrtisti  captivitatcm,  »  id  est^pocca- 
'tum,  per  quod  omnes  ante  advcntum  Christi  tcne- 
1)antur  captivi  a  diabolo,  «  Jacob,  »  id  cst,  populi 
iUios,  qui  vult  fieri  similis  Jacob. 

«  Remisisti. »  Hanc  scilicotcaptivitatcmavertens, 

-«  remisistiy»  id  est,  remittes  «  iniquitatem  plcbis 

tu0  »  in  baptismo,  et  non  tantum  romittos,  sod  sic 

««  operuistiy  »  id   est,  cooperies,«   omnia  peccata 

«orum  M  ut  jam  non  veniant  in  conspectum  tuum,ut 

l)unias  ea89temaIiter,scilicot  ot  peccatum  dimisisti, 

«t  pcBnam  peccati.  Unde  alibi  :  «  Ex  usuris  et  ini- 

^itate  redimes  animas  eorunu  {PsaL  lxxi).  «  Miti- 

S&sti.  »  Pars  secunda.  Quasi  aliquis  diccret :  Non 

credoDeum  iniquitatem  rcmisisse,peccataoperuis- 

«e.GontradicitEvangclium :  VercrcmisistiyOporuis- 

^,quia,o  Domine  «iram  »  quam  habuisti  pro  pccca- 

tia  omnium  hominum,  id  cst,  quam  habebas  pro 

singolis  peccatis,non  dico  prorsus  removisti,  quia 

sumuB  mortales  et  passibilcs,  sed  «  mitigasti,  »  id 

«st,  mitem  fecisti,  quia  Jam  tribulationcs  sunt  nobis 

inites  et  delectabiles,  quae  in  nobis  spcm  (etcrnaB 

salutis  generant^  «  et  avertisti »  tc  «  ab  ira  indi- 

gnationis  tuae^  »  scilicet  ut  non  infcras  pcDuas  pro- 

cedcntes  ex  tua  indignatione,  scilicct  a^tcrnas  pce- 

nas.  Et  ut  iram  tux  indignationis  non  incurramus, 

•  eonverte  nos  »  ab  infidelitate  ad  ridem^  «  Dcus 

salutaris  nostcr,  »  id  cst,  qui  per  advcntum  Filii 

tui  nobis  salutem  confers,  ct  «  a  nobis  »  conversis 

«  averte  iram  tuam  »  a;ternam. 

Dico  averte,  et  avertes,  quia  «  nunquid  in  ffitcr- 
num  irasceris  nobis?  »  Non  ccrte,  quia  placabilis 
tna  in  advontu  Filii  tui,  saltcm  «  aut  cxtendes  iram 
taam  a  generatione  »  Ads,  cui  certum  est  tc  ira- 
tum  fuisse  propter  peccatum  «  in  gencrationem  » 
Christi:  Non  utiquc,imo  placabilis  cris  gcnerationi 


A  Christi,  pcr  ipsius  adventum.  Dua)  sunt  generatio- 
ncs,  una  Adaj,  qua;  carnalium  cst,alia  Ghristi,quffi 

spiritualis  cst,  scilicet  illorum  qui  sc  Christo  con- 
fonnarc  conantur  :  a  qua  sicut  cxpcUuntur  mali 
Christiani.sic  ctiam  includuntur  illi  booi  qui  fue- 
runt  ante  advcntum  Chrisli. 

«  Deus,tu»  noncxtcndes  iram,sed  «conversus» 
ab  ira  «  vivificabis  nos  »  spiritualitor  pcr  advcntum 
Filii,  «  ct  plebs  tua  »  vivificata,  «  la^tabitur  in  te  » 
jam  sccura  do  a^tcrna  hcatitudinc. 

Et  ut  plcbs  tua  possit  vivificari  ot  lo^tari,  o  «  Do- 
mine,  ostende  nobis  miscricordiam  tuam, »  scilicet 
Filium  tuum,  ut  mittas  qucm  missurus  es :  ostende 
scilicct,  ut  cognoscamus  cum,ct  si  non  omnes  prs- 
sentia  corporis,  tamcn  pcr  fidem,«  ot  »  non  tantum 

n  ostende,sed  otiam  illud  «salutarc  tuum  danobis,» 
ut  vcro  salvct  nos,  ot  ut  cum  in  fide  teneamus,  et 
opcribusimitcmur.wAudiam  quid.»  Pars  tcrtia.Con- 
tinuatio.  Rogo  ostcndc,  da  salutaro,  ct  sccurus  sum 
quod  facics,  quia  «  Dominus  Dcus  »  loquitur  «  in 
mc,M  ct  «  quid  loquatur  »  ego  «  audiam,»  id  cst,non 
oblatrando,  scd  potius  compescam  mo  a  mundanis 
istis,ct  bonc  dcboo  audirc  cum,«  quoniam  »  in  me 
«  loquctur  pacom,»  id  cst,  annuntiabit  mihi  ipsum 
Filium,qui  crit  auctor  pacis  ct  rcconciliationis  inter 
Deum  ot  hominem,  pacem  dico  non  ad  omnes,  sed 
«  in  plebcm  suam.  »  Dico  in  plcbem  suam,«  et  su- 
per^anctossuos,»  id  cst,in  cos,qui  anto  adventum 
ipsius  sanctificati  crant,vcluti  Abraham  et consimi- 
lcs,  quibus  quidem  adventu  Christi  pacem  cum  Deo 
contulit,  qui  oos  do  tencbris  inferni  lil)eravit,  et 

C  non  tantum  supor  sanctos,  sed  «  etiam  in  eos  qui 
convcrtuntur  ad  cor, »  id  est,  ad  rationem,  veluti 
gcntiles,  qui  prius  dimisso  Crcatoro,  creaturam  co- 
lentes,  pcr  advontum  Ghristi  sunt  convcrsi  ad  cor, 
Bcilicet  ut  jam  diligenti  rationo  colant  suum  Crea- 
torem,  ct  sic  pcr  adventum  Christi  haboant  cum 
Deo  pacem, 

Dicto  adventu  Christi,  detcrminat  etiam  locum 
sua)  nativitatis  eis,  quasi  ita  diccrct :  Por  adventum 
cjus  multi  convortcntur,  scd  tamen  non  apud  cos 
Christus  nascetur,  sed  intcr  Judosos,  ot  hoc  dicit  : 
«  Vcrumtamcn  prope  timentes  eum,  »  id  est,  Ju- 
dsBOs,  qui  Dcum  soli  dicebantur  timcrc,quia  lcgem 
ejus  reccpcrant,licet  potiusprotcmporalibusquam 
pro  coelestibus  Deoscrvirent,erit  «salutarcipsius,» 

D  id  cst,  Filius  Dei  ipsius  pcrficict  salutcm  humano 
gcneri,  ita  erit  iliud  salutare,  «  ut  gloria,  »  id  cst, 
ipsc  Filius  "  inhabitct  »  pra^sontia  corporis  «  in 
tcrra  nostra,  »  id  cst,  in  Judasa. 

«  Misericordia,  et  veritas.  »  Ostendit  quid  faciat 
iile  advcntu  Christi  nobis;  dico,  salutare  hahitabit 
in  tcrra,  ct  per  ipsum  «  obviaverunt  sibi,  •  id  cst, 
intcr  sc  convcnerunt  in  ipsoChristo  «  miscricordia, 
ct  vcritas,  »  qui  dicitur  vcritas,  quia  in  co  omnia 
promissa  por  Prophetas  sunt  completa,  ipsc  quoque 
miscricordia  dicitur,quoniam  dedit  vobis  rcmissio- 
ncm  pcccatorum  ct  alia  bcncficia  pcr  solam  miseri- 
cordiam  suam,scilicet  in  ipso  convenerunt  Novum 


487 


HAYMONIS  IIALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


488 


et  VetuB  Testamentum*  In  Christo  convenerunt  mi-  A  suis.  In  tcrtia  parte,  quas  incipit :  «  Deus  iniqui, » 


eericordia  et  veritA8,in  omnibusvcro  ipsuraChristi 
advcntum  exspcctantibus  «  justitia,  et  pax  osculatas 
aunt,»  id  est,convencrunt.Nisicnim  Christus  adve" 
nisset,  homo  neo  justitiam  haberet  cum  Deo,  nec 

pacem. 

Ideo  convenerunt  miscricordia,et  veritas,ju8titia 
et  pax,  quia  «  veritas  »  Christus,  «  orta  cst  do 
terra »  de  virgine,quao  terra  fuit  fructifcra,  «  et  »  ex 
hoc  «  justitia  de  ccclo,  »  id  est,  l^omino  Dominico, 
vel  de  cobIo,  id  est,  CGclcstibus  creaturis,in  quibus 
solis  anteadventumChristierat  justitia,  «prospexit» 
9uper  omne  homines.  Vel  aliter :  justitia  ct  pax  vere 
sunt  OBCulatffi,  quia  veritas  est  orta  de  terra,  id  est, 
de  carne  nostra  pcccatrice,  scilicet  nos,  qui  prius 


prccatur  sccundum  eaquiBpostpassionem  sequun- 
tur,  scilicet  de  sua  glorificationc.  Intentio  ost  nos 
invitarc  ad  orandum. 

Attendcns  autcm  Christus  se  secundum  humani* 
tatem  non  possc  contingere,  ad  Dei  alUtudinem, 
quasi  infirmus  rogaret  medicum,  precatur  Dcum,ut 
por  miscricordiam  condcscendat  sus  innrmitati^ 
sic  diccns :  « Inclina,  Domine^  aurom  tuam  mihi,et 
cxaudi  me,»  ct  opus  cst  ut  inclinea  «  quoniam  »  non 
possum  me  ad  te  levaro,  quia  «  inops  sum  »  quia 
cx  me  non  habeo  divitias  higus  sosculi,  «  et  pauper 
sum  ego, »  quia  neque  ex  alio  habeo  divitias  istas. 
«  Custodi  animam  meam  »  a  conformitatemalorum^ 
ct  proitendit  mcritum,  diccns  «  quoniam  sanotuB 


Bola  vana  ct  falsa  faciebamus,  modooperemur  vir-  n  sum,  »  id  est,  immunis  a  peccato  Bsculi  et  unua- 


tutem,  scilicct  accusationem  de  poccatis,  Deum 
colentcs,  solum  justum  rcputantes  ct  alia  hujus- 
modi,  et  quia  veritatem  operamus,  idco  justitia  de 
ocbIo  prospexit. 

Etenim  secundum  hanc  sentcntiam  ita  continua- 
bimus.  Beno  dico,  quod  nos  opcramur  veritatem, 
«  etenim  Dominus  dabit  benignitat«m,  » id  ost,fu- 
turus  est  ille  per  qucm  dabit  benignitatcm,  id  est 
Spiritum  Sanctum  bcnigncnosintus  inspirantem,et 
per  hoc  dabit  hancbenignitatem,quia  «  terra,  »  id 
est,  virgo  Maria,  «  nostra^  >»  id  est,  de  nostra  na- 
tura,  «  dabit  fructum  suum,  »  id  cst,  filium  suum. 
Ad  primam  sententiam  ita  continuatur  :  Vero  de 
terra  orta  est  verita8,id  cst,Christu8,quia  Dominus 
dabitbenignitatem^id  est,  gratiam  aspirantem  quam 


quisque  ndolis  potest  dicere  pro  modo  suo,  sanctuSj 
id  est,  sanctificatus  sum.  Unde  dicit  Augustinus  : 
Injuriam  fidelis  jam  facit  Christo,  qui  non  dieit 
sanctus  sum,  «  et  salvum  fac,  »  id  est,  perseveran- 
ter  custodias  «  servum  tuum  »  quem  debes  salvare, 
quoniam  servus  tuus  snm, «  Deus  meus,  sperantem 
in  te,  »  non  in  mundanis. 

Propterca,  quia  dixi  debcs  custodire,  ct  ctiam 
propter  hoc,  quia  in  tc  ipso  habes  misericordiam, 
ct  hoc  est  «  miscrere  mei,  Domine,  »  id  cst,  per 
tuam  misericordiom  visita  mc,  et  quia  scit  miaeri- 
cordiam  Dei  noncssodandam  negligentibu8,08tendit 
se  idoncum,  qui  illa  deboatur  misericx^rdia,  cum 
dicit,  «  quoniam  ad  te  clamavi  tota  die»  miBcrere, 
et  «laotifica»  dcspc  ffiternas  boatitudinis,  «animam 


non  daret,  nisi  per  Christum,  et  t«rra  nostra,  id  ^  sorvitui,»  quoniamad  te,  Domine, « animam  meam 


esi,  caro  humana,  aspiratailla  benignitatc  Dei,dabit 

fructum  Buum,  id  est  bona  opora. 

Et  «  justitia  »  nostra  «  ante  cum  ambulabit,  » 

parabit  viam  qua  Deus  in  nos  descendat.  Vel  ante 

eum,  id  eat,  in  beneplacito  ejus,  «  et  ponet»  ipse 

Deus, «  in  via  »  qua  imus  ad  cum, «  grcssus  suos,»  id 

est, operationcs  suas,  scilicct  multiplicabit  gratiam 

suam  in  nobis.  Vel  ipse  justus  homo  ponit  gressus 

suos,id  est,operationcs;  in  via,id  est,  in  praeccptis 

Dei,  ut   sccundum  proscepta  Dci  operetur.  Vel  in 

via,  id  est,  in  Christo,  ut  ad  imitationem  Christi 

operetur. 

IN  PSALMUM  LXXXV. 

TiTULUS.  Oratto  David. 


levavi, »  quia  eam  non  dcpressi  in  istis  mundanis, 
sed  ad  te  solum  eroxi. 

Ideo  ad  te  levavi,  «  quoniam  tu,Domine^8uavi8>» 
es  gustantibus  te, «  ct  mitis  »  sustincnddpeccatorea, 
ut  convcrtantur,  «  et  »  etiam  «  multse,  »  id  e^t,  in- 
iinilai  «  misericordiffi  omnibua  invocantibus  te  » 
quia  eis  multa  bona  exhibes. 

Et  quia  misericors  es,  ideo  non  tantum  peto  ut 
cxaudias,  sed  etiam  «  auribus  percipe,  m  id  est,  Qr- 
mitcr  reconde  memoriae  «  orationem  meam,  ei 
intende  voci  dcprecationis  mea)  »  de  malia  remo- 
vcndis. 

Et  debcs  intendere,  quia  «  in  die  tiibulationia 


mccc »  in  tcmpore  mcse  militia)  «  clamavi  ad  te ;  quta 
«  Inclina,Dominc.  »  Psalmus  iste  vocatur  oratio,  D  exaudisti  me.  »  Non  enim  Christus,  quisemel  ex- 


quia  et  per  totum  psalmi  contextum  orationom  con- 
tinet,ctadorandum  nos  monet.  Voluit  enim  Domi- 
nus  Jcsus  orarc,  ut  nobis  in  so  rclinqucrct  cxem- 
plum  orandi  :  fugit  ctiam  ut  in  hoc  nobis  darct 
exemplum  fugienda»  pra)sumpUiostC  raortis  et  tc- 
meraria),  quaj  oratio  attribuitur  vcroDavid,scilicct 
Christo,  qui  loquitur  in  hoc  psalmo.  Materia  cst 
Christus  ipse  paticns.  Modus.  In  prima  parte,  pctit 
sibi  antc  tempus  passionis,scilicct  utDcus  custodiat 
eum  in  tcmporc  suac  militia),  nc  inimici  sui  possint 
eum  sibi  aliquo  modo  conformaro.  In  secunda  parte, 
quae  incipit :  «Deduc  me,Domine,»  precatur  Deum  pro 


audiobatur,  dubius  orat  de  exaudiiione  non  pote&t 
dicerc  hoc,  nisi  sanctus,  quod  clamet,quia  exaudi- 
tur,  sod  poLiuB  claniat  ut  cxaudiatur.Cum  Chriatus 
dicut  so  in  tribulalionc  claniasso,  innuit  nobis,  in 
tribulatione  raaxinic  ad  Dcura  osse  clamandum. 

«  Non  cst  sirailis, »  et  racrito  clamoad  te,quia,o 
(c  Doraino,  in  diis  »  suis,  sivc  in  potentibus  hiyua 
sa3culi,  sivc  in  coclestibus  creaturis,  non  est»  aliquia 
«  siniilis  tui »  in  esscntia,  «  et  non  est  secundum 
opcra  tua,  »  quia  nerao  potost  facere  ca  quae  tu 
facis. 

Vere  non  est  aliquia  secundum  opera  tua,  quia 


489 


EXPIJVNATIO  IN  PSALMOS. 


490 


«  omnesGontes  quascunquo  fecisii,»  id  ost,aliqui  do  A. 
omni  gcnte, «  venient  >»  per  fidora  «  ct  adorabunt  » 
i(i  est,  vencrabuntur,  ot  hoc  «  coram  lc,  Domine,  » 
id  cstyin  bencplacito  tuo,«  et  glorificabunt  nomcn 
iuum, »  id  est,te  nominabi1cm,id  cst,  non  quantum 
ad  te,  quia  non  potes  augori  ncc  minui,  scd  cum 
aliis  praedicabunt  to,  nccessario  gloriosum  cogno- 
soeni. 

Et  beno  debent  adorare  ct  glorificare» «  quoniam 
magnus  es  iu^»  incomprohensibilis  scilicct,  ot  om- 
nipotens,  «  et  tu  solus  Deus  es,faciens  mirabilia,» 
quia  Bi  alii  faciunt,  per  te  faciunt. 

«  Deduc*  »  Pars  secunda.  Et  quia  tam  bonus  cs, 
idte,  o  «  l)ominei,  deduc  mo,»  id  est,  mcos,  «  in  via 
tua, » id  e8t,in  praBceptis  tuis,  «  et »  ego  positus  « in 
veritateiua  ingrediar  »  dc  virtute  in  virtutcm.Alia  p 
iranelatio  habet«  ambulo  :  » ita  ingrediar,  ut  «  cor 
ineom,»  id  est«meorum  « IsBtetur  »  de  spe  romun&- 
Mioide,  iit  propter  hoc  «  timeat,  »  id  est,  dillgat, 
«  Aomen  tuam  ;  »  a]iis,ut  timeant,  non  dantur  gau- 
diaySed  advenBa.Et  si  dixeris :  «  Gonfitebor  tibi^»  id 
oei,  laQdabnnt  te  mei,  «Domine  Deus  meus,  in  toto 
eorde  meo, »  id  est,  meorum,  quia  cor  vacuum  ab 
omnibns  aiiis  vaoabit  solummodo  tuas  laudi  :  ct 
oon  tantum  confltebunturmei  in  scipsis.sed  etiam 
landabiini  ie  apud  alios ;  et  hoc  cst,  «  glorincabo 
aomen  iaum  in  flBiemum.  » 

Ided  debeni  glorificare,  «  quia  misericordia  tua 
magna  eei  soper  me,  »  id  est,  supor  mcos  :  «  ct  » 
BdM,  qmtL  «  eruisii  animami  meam  ex  inforno  infe- 
xiori.nAbr^am  et  Prophetas  ante  adventum  Ghristi 
lH  infeftio  eraniySed  non  torquebantur.  Erat  infcr-  C 
S11I8  inferiof,  ubi  animeB  malorum  torqucbantur  : 
0leiii  ei  eontrario  :  In  domo  Patris  mci  mansioncs 
KBuHas  eani;  vel  iste  mundus  dioitur  infernus,  ad 
«Tmnparaiionem  coBlestis  habitationis.  Ilie  voro  locus 
qao  animtt  malornm  ad  torqucndum  desccndunf , 
ififorior  infemus  dioitur;  vel  ex  inferno  inferiori,id 
esrt,  ex  profimditate  vitiorum  :  animoB  omnium  fl- 
^Kum  deAinctomm,  quscunque  non  dcscendunt 
ad  infbmomy  liberats  sunt. 

«Dens,  iniqui. »  Pars  tertia.  Gontinuatio  :  Precor 
niliae  fiu^iaa  mei8,et  me  gloriflca :  ot  hoc  cst  quod 
UfiDriDS  ponii.  Rcspice  in  me,  ct  misorcre  mci :  et 
^  hoe  pnBmittit  quasdam  causas :  ct  opus  est,  Do- 
°tai,  ni  glorifice,quia,  o  «  Deus^iniqui  insurrexe- 
nmt  Buper  me,»  et  non  inferiorcs  solum  iniqui,sed  rx 
"  ctiam  Synagoga  potentium  qusDsierunt  animam 
DMam  »  retinero  in  morte,  «  et  non  proposucrunt 
^inconspectu  suo,  »  id  est,  non  considoravcrunt 
^  Deum  meoe  humiliati  cssc  unitum. 

«Ettu,Domine  Deus  miscrator  » in  exhibitione, 
quiamultas  miseratipncs  fccisii  omnihusspcranti- 
bna  in  te,  «  ct  misericors  »  in  naiura,  «  patiens,  » 
id  est,  non  staiim  puniens  peccata,  sod  exspoclans 
peccalorem  per  paticntiam,  «  ct  multa?  misericor- 
disi^»  quia  m^jor  est  misericordia  quam  culpa, «  ct 
verax  »  in  omnibus  promissis  implendis. 
Qui  adversus  videris  in  passiono  mea, «  rcspice  in 

Patroi.  CXVL 


mc,  »  id  cst,  attonde  mcritum,  «  ot  miserero  mci  rf 
per  miscricordiam  tuam  rcsuscitando  me,  ot  sii 
«  da  »  mihi  «puero  iuo,»  id  est,  devotoperomnia, 
«  imperium  tuum,  »  id  cst  regimen  in  gcntibus,  et 
Judsis,  «  ct  salvum  fac  »  me,  custodiendo  pcrse- 
voranter  imporium  quod  conforos,  filium  ancillao 
tu/c,  id  cst,  virginis  Mari»,  quae  dixit :  Eccc  ancilla 
Domini,  fiat  mihi  sccundum  vcrbum  tuum.  «  Fac 
mccum,»  da  mihi  impcrium,etiquoiIludobtineam, 
fac  votum,ct  hoc  cst,  fac  »  signum  »  aKquod  insi- 
gne  factum,  veluii  rcsurrcctionem,ct  boc  mecum, 
quia  ego  promcrendo  ad  hoc  quantum  potero  labo- 
ro,etdebes  facere,quiahoc  peto  «in  bonum»  scilicei 
ut  indc  bonum,  id  est,  salus  cveniat  gentibus,  ad 
boc  fac  signum,  «  ui  vidcant,  »  id  est,  inteiligani 
c(  qui  oderuntme,etconfundantur,»intellig6nte0  8e 
mala  egisso,hoc  scilicct  videant, »  quia  tu^Dominie^ 
adjuvisii  me  «  in  certaminibus  quffi  habui  contrit 
eos,  «  et  consolatus  es  mo  »  in  passione,  quia  vi- 
dcntcs  cum  resurgcre^  cognovcrunt  eum  Deum  in 
passionc  fuisse. 

IN  PSALMUM  LXXXVI. 
TiTULus.  Psalmm  canticifHiU  Chore. 

«  Fundamenta.  »  Psalmus  iste  est  cantici,  quia 
proponit  nobis  magnam  exsultationem,  scilicet  o<b- 
lestis  Hierusalem  dignitatem,  quam  Propheta  exsul- 
tanier  protu]it,et  nobis  maximam  exsultationem  re- 
liquit.  Qui  psalmus  proponiiur  filiis  Ghore,  4d  hod, 
ut  ipsi  fiant  de  hac  civiiate.  Materia  ipsa  est  civitas 
superna.  Modus  :  In  prima  parie,commendat  eain 
ipse  Propheta  sccundum  seipsum.  In  secunda  parte, 
qu(B  est :  «  Momor  oro  Raab ;  »  inducit  Denm  lo- 
qucntcm,oi  commcndantem  ipsam  civitatem.Iterum 
in  tertia  parte,  qu»  inoipit  :  «  Sicut  Ifibtantium,  » 
Prophcta  ipse  commcndat  cam,  pcr  gaudium  teier- 
nalitcr  cam  inhabitantium,  intondit  filios  Ghore  ad 
efi*ccium  istius  civitatis  monere. 

Vox  Prophotffi,quasi  Propheta  diu  meditaitfs  fu!^ 
sot,  diccns  apus  so :  Paricies  quidem  istius  civitatis 
boni  sunt  tecta  peroptima,  «  fundamenta  »  autem 
u  ejus  in  montibus  sanctis.  »  Monies  suntApostoIi 
et  Prophctffi,  ci  pairiarchas  sunt  fundamcnta  ejus 
civiiatis,  do  qua  meditabatur,  quia  super  oos  fides 
nosira  esi  fundaia  :  «  ot  portas  Sion, »  scilicct  ejuch 
dcm  civitaiis,  «  diligit  Dominus.  »  Portas  accipit 
tam  Apostolos  quam  illos  qui  miroducunihomines 
in  hanc  Ecclesiam.  Diiigit  dico  «  supet  omnia 
tal)crnacula  Jacob,»  id  ost,  super  omnia  carnalia 
8acrificia,quibus  placabatur  Deus  in  Vcteri  T^sta- 
mcnto. 

Videns  Propheta  quod  pcr  se  illa  bona  non  posset 
cnumerare,  converlit  sc  ad  ipsam  civitatcm  di- 
cons :  0  «  Civilas  Dci  >»  supcrna  «  de  te  dicta  sunt  » 
multa  «  gloriosa  »  qua;  non  possum  cnumerare. 

"  Memor.  »  Pars  secunda.  Gontinuaiio.  H(bc  sci- 
licet  gloriosa  sunt  mihi  dicta  de  te,quod  Deus  faciaf 
gcntes  habitaiores  tui,  quia  ipse  Deus  hoc  dixit « 

16 


491 


HAYMONIS  HALBERS^AT.  EPI&C.  OPP.  PAUS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


492 


Ego  «  ero  mcmor  Uaab.  »  Raab  intorpretatur  im- 
petus,  vel  latitudo,  pcr  quod  intclligimus  gontilcs 
illos  qui  impetuosc  ct  sine  rationc  discurrunt  pcr 
lata  desidcria  hujus  s.ncculi ;  «  ot  »  ero  mcmor 
«  Babylonis,  »  id  est,  illorum  qui  in  peccatis  con- 
fusi  sunt,  «  scicntium  mc,  »  id  est,  facijim  oos 
scientes  et  cognosccntcs  me;  vcl,  scientibus  mc  pcr 
Apostolos,  cro  memor  eorum. 

«  Ecoe  alienigcnsD. »  Dico  mcmor  ero  Raab,quam 
addaoam  in  hanc  civitatcm,  et  «  ecce  »  quasi  in 
manifesto  habcs  «  illio^  »  id  est,  in  hac  civitatc 
«  fherunt,  »  id  est,  crunt  «  alienigcnao,  »  id  est, 
potione  cadentes,  scilicet  illi  qui  aliquando  ine- 
briabantur  prosperitate  et  divitiis  hujus  ssculi, 
convertentur,  et  erunt  membra  in  ccelesti  Ilierusa- 
lem,  «  et  Tyrus  »  scilicet  illi  qui  prius  angustia- 
bantor  in  acquirendis  bonis  temporalibus,  veluti 
mercatores,  erunt  in  ea.  Tyrus  namque  angustia 
interpretatur,  «  et  populus  iEthiopium,  »  id  est, 
multi  de  illis  qui  prius  fucrant  nigri  in  pec- 
catis. 

«  Nunquid.  »  Quasi  dicat  Prophcta  :  IL-cc  glo- 
riosa  Bunt  dicta  dc  civitate  illa,  ct  practcr  omnia 
h«c,  gloriosus  omnibus  pracdictis,  quod  «  ot  ho- 
mo,  »  id  est,  Christus,  sccundum  humanitalcm 
«  natus  est  in  ea  »  civitate,  «  et  ipse  fundavit  eam 
Altiesimus  »  secundum  divinitatem,  et  quia  rcm 
quam  dicit  mirabilcm  et  quasi  incredibilcm  videt, 
prsmittit  quamdam  admirationem,  dicens  :  «  Nun- 
quid  »  0  «  Sion,  dicet,  »  id  est,  dicere  potorit  et 
intelligere,  «  homo  »  carnalis  aliquis,  quis  et  quan- 
tu8  sit  ille,  qui  et  civitatem  istam  fundavit,  ct  in  ea 
natus  est  Ghristus  enim  ipse  anus  fuit  de  Eccle- 
fiiaiet  hi  de  quibus  natus  est  :  nullus  utiquehomi- 
nnm,  sed  Spiritus  sanctus  potcst  hoc  rcvelare, 
ipae  enim  est  de  quo  Joannes  ait :  Gujus  non 
8um  dignus  solvcre  corrigiam  calceamcnti  cjus 
{Mare,  i). 

cc  Dominus.  »  Dixi  homo  natus  est  in  ea,  et  ipse 
Amdavit  eam,  quod  bene  credere  debetis,  quamvis 
mirum  videatur,  quia  «  Dominus  narrabit  in  scri- 
ptoris  populorum,  »  id  est,  quaj  scriptura}  propo- 
sittB  populis  ad  intclligendum,  quasi  jam  Apostoli 
per  Scripturas  sacras  hoc  de  Christo  intelligcrent, 
olamant  in  publico,  ct  non  tamen  dico  scripturas 
populorum,  sed  «  horum  etiam  principum,qui  fue- 
runt  in  ea  »  civitatc,  scilicct  Ecclcbiu  sanctorum 
Apostolorum. 

«  Sicut.  »  Tertia  pars.  Pcr  hacc  pra^dicta  apparct 
commendabilis  civilas  Sion,  et  pcr  hoc  ctiam,quia 
0  Sic^  «  habitatio  omnium  »  nostrum,  qua?  «  in  te 
est  »  post  judicium,  cst  «  sicul  laUanlium,»)  id  ost, 
similis  L-ctantil^us  in  hac  vita,  sed  quia  infinitam 
cogno\at  cam,(iuanta  cssct  dctcrminarc  non  potuit. 
Et  cum  ibi  sint  tanta  gaudia,  quibus  vix  aliquo 
modo  possint  comparari  gaudia  hujus  sajculi,  ma- 
xime  nobis  ad  illum  habitationcm  festinandum  in- 
nuit. 


A  IN  PSALMUM  LXXXVII. 

TiTULUS.  Canlicum  psalmi  filiis  Chore^  in  finem  pro 
Mclech,  ad  rcspondcndum,  inlelleclus  Eman  Israeli- 
trn  (vel  ut  Hicronymus  dicit,  Ezraitx.) 

«  Domino  Dcus  salutis.  »  Legiturquod,cum  David 
psalmum  istum  citharizarct,  et  chorus  astans  c<m- 
sona  vocc  rospouderet,  supervcnit  quidam  Eman 
vocatus,Orientalis,  a  loco  Ezraita  dicto,vel,  ut  Au- 
gustino  placet,  Israelita,  qui  in  hac  figura  David 
prsecinentis,  et  chori  respondentis,  sensum  psalmi 
animadvertit,Ghristum  scilicet  in  hoc  psalmo  agere 
de  sua  passiono,  et  fideles  suos  ei  bene  respondere, 
id  est,  ad  imitationem  Christi  eos  multa  sustinere, 
juxta  quod  Ezdras  hujusmodi  titulum  psalmo  appo- 
suit,  qui  sic  legitur :  Istud  canticum  psalmi  prspo. 

jl  nitur  filiis  Ghore,  id  est,  quibuscunquo  Ghristianis, 
ad  respondendum,  id  est,  ut  ipsi  respondeant  pro 
Melech,  id  cst,  vice  chori,  scilicet  ut  sicut  choros 
respondcbat  consoneDavid  regi  pr(ecinenti,quamYi8 
diversa;  essent  persona),  ita  filii  Chore,  quamviB  di- 
versa)  sint  personoe,  tamen  consone  in  flde  et  dileo- 
tione  respondont  Ghristo,  prius  citharizonti  in  mor- 
tincatione  propria;  carnis,  ut  et  filii  Choro  animas 
suas  ponant  pro  amiois,sicut  apostolus  ait :  «  Ghri- 
stus  passus  est  pro  nobis,  vobis  relinquens  exem- 
plum,  ut  sequamini  vestigia  ejus.  »  (/  Petr»  ii.)  Me- 
lech  chorus  interpretatur,  filiis  Ghore  dico.directis 
in  finem,  si  ita  respondeant :  et  beno  dico  quod  ita 
respondere  debeant,quoniam  hffic  taliflresponsioest 
intellectus  Emam  Ezraita),scilicet  hanc  talem  respon- 
sionem  intellexitEmam  in  hocpsalmo.  Emam  inter- 

C  pretatur  frater;  Ezraita,  advena  :  quasihanctalem 
responsionem  faciendam  Ghristo  intellexit  Eman,id 
est,  frater  scilicet  quilibet  fidelis^de  quibuaDominaa 
ait :  Dicite  fratribus  meis.  Frater  dico  Exraita^id  est, 
advena  in  hoc  mUndo,sciIicet  qui  hic  non  habet  ma— 
nentem  civitatem,sod  tendit  semper  ad  coelestem. 
Vel  Eman  Israelita,  id  est,  frater  Deum  videns, 
intellexi  t  quod  filii  Chore  ita  Ghristo  debeant  respon 


dere.  Hic  psalmus  canticum  vocatur,  quia  proponi 
nobis  passionem  Ghristi,  quam  pro  nostra  repara 
tione  cum  magna  exsultatione  sustinuit  :  dicitu 
psalmus  quia  nos  monet  ad  spiritualem  operatii 
nem,scilicet  adpatientiam,ut  per  exemplumChristc' 
et  fidelium  suorum,  quos  Christo  patiendo  reapon — 
dere  inducit,invitetfiliosChore  ad  eamdem  respon- 
j)  sionem.Materiaest  Christus  paticns,  et  agit  hicd 
sua  passione  alitcr  quam  in  supradictis,  quia  hi 
magis  ostcnditillatas  contumelias  quam  alia  mala- 
Modus  :  In  prima  parte,  ponit  orationem,  et  enu 
merat  mala  sibi  illata.  In  secunda  parte,quae  inci 
pit :  «  Clumavi  ad  te,  Domine,»  petit  resurrectione 
per  quasdam  nccessRates.  In  tcrtia,  quaj  incipit :  «  E 
cgo  ad  tc,  Dominc,  clamavi,»  ostendit  suos  in  pas — 
sionc  Christi  responderc,scilicet  ad  imitationem  sui 
multa  sustinere.  Intentio  est  per  exemplum  GhrisU. 
et  suorum  ad  patientiam  invitare,juxta  Apostolum : 
Qui  dicit  sc  Ghristo  manerc,  debet,  sicut  ipee  am- 
bulavit,  et  ipse  arabulare.  • 


m 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


494 


Vox  ipsius  Chrisli  orantia  sic:  o  «DominoDeus» 

auctor  «  mco!  salutis,  »  id  csl,  imm&nitatis  mca;  a 

pcccato,ego  «  clamavi  dic  ct  noctc,»  id  cst,cxtcnsc 

oravi,ct  non  ad  conspcctum  honiinum,scd  «  conun 

te. »  Coram  mundo  clamat,qui  mundana  postulat ; 

coram  Deo  clamat,qui  solum  Dcum  habcrc  dcside- 

rat.  Et  quia  ita  clamavi,  «  intrcl  oralio  moa  »  quflc 

€^t  quasi  lcgatus  mcusad  tc,ct  quia  possot  intrarc, 

et  postea  cxpclliy  dicit,  « in  conspcctu  tuo,  »  id  cst, 

ita  quod  sit  in  bencplacito  tuo  :  dicitur  a  similitu- 

dine  alicujus,quirem8ibibcncplaciUimin  conspcctu 

suo  ponity  et  opus  cst,  u  quia  anima  mca  rcplcta  cst 

malis^»  id  cst,  anxietatibus  ;  undc  ipsc  dixit  :  Tri- 

slis  est  anima  mea  usquo  ad  mortcm.  {Mattli,  xxix}. 

Vol  malisyid  est,  do  peccatis  eorum^  «  ct  vita  moa 

inferno  appropinquabit/>  id  cst,  anima  mca,  vcl  in 

tompore  passionis  proxima;  antequamadinfcrosdc- 

BGendisset ;  vcl  appropinquavit,  ita  quod  cssct  in 

infernOy  ad  qucm  spontc  descendit,  et  ipsum  spo- 

liavit. 

Bt  «  sstimatus  sum  cum  descendcntibus  in  la- 

cuBiy  »  id  est,  in  infernum ;  vcl  in  lacum^  id  cst^  in 

profunditatcm  peccatorum^quiafalsa  opinioncrcpu- 

taverunt  me  peccatorem,ct  quia  mortuus  in  infcrno 

remaneret,et«factua  sum  »rcputationc  eorum,quod 

tantum  essem  «  sicut  homo  »  ct  non  DcuSylicct  sim 

N  inter  mortuos  »  in  peccatis,  «  libcr  »  tamcn  ab 

omni  peccato  ;  vel  inter  mortuos  liber^  id  cst,  non 

retentus  in  inferno  cum  ca^tcris  mortuis^  sed  libe- 

raos  alios.Sum  etiam  ffistimatus  «  sinc  adjutorio^» 

id  esty  tam  vilis,  cui  Deus  nullum  feret  adjutorium. 

Sum  sstimatus  «  sicut »  alii «  vulnerati^dormicn- 

tes  in  sepulcriSyquorum^»  o  DeuSytu  «  non  es  mc- 

mor  ampliusy»  id  est,  ut  ad  bonum  rcsurgant:  ita 

^  mo  putabantyCum  videront  vulneratum  et  jaccn- 

^em  in  sepulcro,  ne  amplius  rcsurgercm ;  vcl  alle- 

£oriceaccipiamusvulnoratosin  peccatis  dormicntcs, 

M  d  esty  quiescentcs  in  scpulcris,  id  est^  in  corpori- 

Jtms  in  quibus  putrescunt,consenticntcs  delcctatio- 

Kaibiis  camis :  et  non  dormientes^quos  rcvocct  Deus  a 

nQaiitia,8ed  quorum^o  Deus,non  es  memor  amplius, 

et»  quamvis  me  ita  ropulsum  putarcnt «  ipsi  »  ta- 

len  et  non  ego  «  repulsi  sunt  de  manu  tua,  »  id  est, 

Lc  protectione. 

Exaggerat  passionem  suam  ct  illorum  malitiam, 

icens :  «  Posuerunt »  ctiam  «  mc  »  rcputationc  sua 

inlacu  inferiori^»  in  profundum  vitiorum,vcl  di- 

Knom  qui  desccndercm  in  profundum  infcrni,scilicct 

**  in  tenebrosis  » locis  «  et  in  umbra  mortis,  »  id  cst, 

^nloco  illo  ubi  sola  umbra  nccarct  homines;  vcl  in 

'*>nibra,id  cst,in  ignorantia,  quaj  csL  causa  mortis  : 

^ndc  dicitur  :  Ignorans  ignorabitur  (1.  Cor,  xiv). 

« Super  me  »  etiam  reputalionc  eorum  «  cst  con- 
finnatus  furor  tuus,»  id  est,putant  lc,o  Dcus,  conti- 
nuo  et  omnimode  erga  mc  csso  iratum  :  ct  pr.TeLcr 
illum  furorem,Domine,  quia  «  induxisti  omncs  flu- 
ctus  tuos,»  id  est,  perturbationcs  hujus  vit<'c,  «  su- 
pcrme:»etnon  tantum  ab  cxtrancis  pcrsccutiones 
iiabuii  sed  etiam  amici  mei  defecerunt,  et  hoc  cst, 


«c 


A  <<  longc  fecisti  notos  mcos,»  id  est,  Apostolos  meos 
«  a  nic  »  sicut  lcgitur  :  Hcliclo  co,  fugerunt,  quod 
vidcntcs  alii,  «  posueruntmc  abominationem  sibi,» 
id  cst,  dolondum  dc  consortio  hominum.  Vel  ipsi 
Apostoli  posucrunt  mcabominationcmsibi^sicut  de 
B.  Petro  lcgitur:  «  Cccpit  dctcstari  ct  jurarc,  quia 
non  novi  hominem.  » 

«  Traditiis  sum  »  ctiam  a  discipulo,  «  et  non  cgre- 
dicbar»ad  vindictam,quia  non  ostendit  Deitatis  po- 
tcntiam  quam  ipsc  habebat.  Undo  ot  ipse  dixit : 
Possem  rogarc  Patrcm  mcum,  et  exhibcrct  mihi 
plus  quam  d  uodccim  lcgiones  angelorum  .Et «  oculi , » 
id  e8t,Apostoli  «mci,langucrunt  »  dubitavorunt,sci- 
licct,de  rcsurrcctiono  mea,  sicut  de  duobus  illis  le- 
gitur,  qui  cuntcs  ad  castrum  Emau8,dicebant:  Nos 
l^  spcrabamus,  quia  ipso  ossct  redempturus  Isracl. 
Languerant  dico,  «  pra;  inopia  »  veri  luminis,  quia 
non  plcnc  crant  adhuc  de  Spiritu  sancto  roborati. 

Undc  Dominus  improbans  illisdubitantibusdixit: 
«  0  stulti,  ot  tardi  corde  ad  credcndum,  »  eto. 

«  Glamavi.»  Pars  secunda.Quamvis  essem  ita  de- 
rclictus  ab  amicis,  tamcn,  o  «  Dominc,  damavi  ad 
tc,  »  scilicct  ut  darcs  rcsurrectioncm,  ct  c<  manus 
moas,»  id  est,  opcrationos  mcas  «  expandi,»  id  est, 
pcr  charitatem  dilatavi  «  ad  tc  »  pro  mcrendum,  et 
hoc  «  tota  dic,  »  id  cst,  assidue,  vcl  toto  tempore 
passionis. 

«  Nunquid  »  ct  opus  est  ut  me  resuscites^  quia 
mo  rctento  in  scpulcro,  «  facics  mortuis  mirabilia?» 
•  nunquid  medici,»  id  est,  Apostoli  ct  prosdicatores 
«  suscitabunt »  praidicationem  suam,«et»ipsi  sus- 
C  citati  in  anima, «  confitcbuntur  tibi?»  Non«Befae  di- 
cit,non  suscitabunt,  quia  nec  etiam  medici  essent, 
nisi  Ghristus  rcsurrexisset. 

«  Nunquid  »  me  retento  « in  sopulcro  narrabit  ali- 
quis  misericordiam  tuam,»  scilicet,  quod  faciasre- 
missioncs  peccatorum,  justifices  hominem^etc.  ? 
Non.  Aut  me  pcrdito  «  in  perditione,  »  in  corru- 
ptionc,nunquid  narrabit  aliquis  «  veritatem  tuam  » 
dc  implctionc  promissionis  istius  quod  in  semine 
Abrahffi  bcncdicentur  omnes  gcntcs,et  aliarum?Non 
utique.Vel  ita :  Si  ego  non  fucro  resuscitatus,«  nun- 
quid  »  manens  « in  scpulcro,»  id  cst,  in  delectatione 
carnis  putrcscens,  «  narrabo  misericordiam  tuam?» 
Aut  aliquis  cxistcns  «  in  perditione,»  id  e8t,in  con- 
suetudinc  pcccandi, «  narrabit»  non  me  rcsuscitabo, 
n  «  veritatcm  tuam  ?  »  Non. 

Et «  nunquid  »  non  mc  rcsuscitato  «  cognoscentur 
mirabilia  tua,»  id  cst,partus  Virginis,  ascensio,  re* 
panitio  humani  goncris,  a  positis  «  in  tcnebris?» 
Non ;  ctianisi  ossct  qui  praidicaret.  «  Et »  nunquid 
«  justitia  tua,  »  id  cst,  rcmissio  pcccatorum,  co- 
gnoscctur  ab  exislcntibus  «  in  tcrra  oblivionis,  » 
id  cst,  ab  illis  qui  obliti  sunt  tui  propter  terrena? 
Non. 

«  Et  cgo.  »  Pars  tcrtia:Ego  sic  clamavi  dcresur- 
rcctione,  «  ct  »  obtcnta  ca  «  ego  clamavi,»in  meis, 
id  cst,mci  clamabunt «  ad  te,Domine,  et  oratio  mea 
manc  ))  facta,  id  est,  assiduc,  vel  mane,  id  est,  in 


495 


HAYMONIS  IIALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL, 


496 


Ince  Yirtutum,  «  praBveniet  to  »  non  quod  in  se  ha-  A 
beant  orare  sine  tua  miscricordiu,  scd  dicit  prajve- 
nire,  Bcilicet  ut  reddaris  placabilis  ante  judicium. 

Dico,mei  clamant,8ed  «  ut  quid,Domine,  ropellis 
orationem  meam,  »  id  cst,  meorum  a  te  ?  Vidotur 
enim  Deus  repellere  cum  non  statim  implct  dcsidc- 
rium  corum,8cilicct  ut  slatim  cxuat  eos  a  corpore, 
etelevet  eos  ad  ccclcslia.  «  Et  avcrtis  facicm  tuam  a 
me  »  id  est,  a  meis,  cum  permittis  oos  tribulari. 

Dico,  «  avertis  facicm  tuam,  »  quia  «  ego  sum 
pauper  •  id  est  mci  sunt  paupercs  in  his  mundanis, 
«  et  in  laboribus, »  secundum  persecutiones  hiigus 
sffienliy  et  hoc  «  a  juvontute  mea  »  id  est,  ex  quo 
fuerant  mei  fortes  ct  robusti  in  fido,  non  defuit  eis 
tribulatio,et  si  fui  exaltatus,et  hoc  dicit  «  autem  • 
in  bis  mandanis,  id  est,  si  mei  fuerint  prosperati,  n 
nihil  profuit,quia  postca  «  humiliatus  sum,»  id  est 
hiimiliati  sunt  mei  ad  posnitentiam,  «  et  conturba- 
tu8  »  8um,  sustinendo  labores,  si  mei  conturbati 
Bunt. 

Bt  non  mirum,8i  cgo  sum  conturbatus,quia  «ir® 
tuas  »  id  est,  vindicto)  tuo)  venorunt  in  me,  et  non 
raaianserunt  in  mc,»quia  mci  ad  horam  sustinue- 
nint,at  postmodum  gaudercnt  in  perpctuum  ;  «  ct 
terrores  tui  »  do  timoro  futuri  judicii,  «  conturha- 
vemnt  me  »  id  est,  meos. 

Bene  dico,quod  irs  transicrunt  in  me,  quia  mali 
homines,  vel  peccata  «  circumdedcrunt  me  sicut 
aquc,id  eBt,cum  magnainundantia,  et  volcntcs  me 
demergero,8icut  aquadcmcrgit  homincs :  etha;c«tota 
die»  id  est,  assidue,  non  sigillatim,  scd  «  simul 
circumdederunt  me,  »  id  est  meos.  C 

Non  Bolum  alia  mala  passi  sunt  mei,  sed  etiam 
M  elongasti  ame, » id  est,  a  meis,  «  amicum  et  proxi- 
mum  »  cognatione  :  «et  notos  meos»  quos  meivel 
qoi  meos  noverant,  et  hoc  fuit  «  a  miseria  »  id  est, 
propter  miscriam  illorum  pro  quo  despecti   crant. 

IN  PSALMUM  LXXXVIIL 
TrruLUS.  Intellectus  Etiian  Ezraitas  vcl  Israelitx. 

« Bfisericoidias  Domini.»  Psalmus  iste  diciturin- 
tellectus,  quiasecretam  rom  continet,  scilicot  Deum 
datarum  misericordiam  et  veritatem  suam,  quod 
ante  adventum  Ghristi  valde  socretum  iliit,  et  per- 
paadacognitum :  et  non  est  psalmus  in  solo  litterali 
senBUySed  etiam  in  allegorico :  qui  intellectus  dici- 
tur  Ethan,id  cst,alicm'us  robusti,  veluti  David  Pro-  n 
phete  :  quia  et  ipse  Propheta,  et  quicunque  habet 
iBtellectum  hujus  psalmi,maximc  corroboratur  con- 
tra  diabolum  ct  in  Dei  laudc  consistit.  Ethan  dico 
Israelitos,  non  robusti  in  malo,  scd  viri  vidcntis 
Deum  ;  vcl  Ezraita;,  id  est,  advcntTD  ct  pcregrini  in 
hoc  mundo.Miscricordia  Doi  ct  vcritas  est  materia. 
Modus  :  In  prima  partc,  ostcndit  se  diclurum  de 
misericordia  et  vorilate,  ct  ca  qua)  dicct  se  cogno- 
visse  Deo  docente.  In  sccunda  partc,  qua;  incipit  : 
«  Gonfitebuntur  cccli,»  ostcndit  multam  Dei  poten- 
tiAm.Intertiaparte,quflc  incipit  :  «  Tunc  locutus,  » 
Ofltcndit  multas  promissioncs  Dci  ad  Filium  suum. 


In  quarta  parte,  qus  incipit:  «Tu  vero  repuIiBtl,  » 
ostendit  quod  contra  promissa  vidc^tur  DeuB  fecisse: 
ostondit  cnim  Christum  et  suos  multa  mala  incur- 
risso,  cum  eis  Deus  multa  bona  promisiBBot.  In 
quinta,quie  incipit:  «Usquequo,Domine,averti8?  • 
ponitprccespromalisqus  futura  videt  Ecclcsia!,  et 
innuit  ea  non  nocere  contra  promissiones  Dei.  In- 
tentio  est  nos  admonere  ut  Deo  gratias  agamuspro 
collata  gratia  et  veritate.  PosBumus  cUam  dicere 
quod  ideo  posuit  Ezdras  Ethan  in  titulo,  quia  ipse 
fuit  cum  aliis  proscentoribus  in  recitatione. 

Vox  cujuslibct  in  illo  priore  populo,  dieentiB  : 
«  MisericordiaB  Domini*de  reparatione  humluiige- 
neris,  duraturas  «  in  astemam,  »  quia  nos  fkcieat 
sternoB,  «  cantabo,  » id  est,  cum  eantico  et  devo- 
tione  annuntiabo. 

Et  otiam  «  annuntiabo  veritatem  tuam^  »  id  eet 
completionem  promissionum,  in  quibuB  vemx  es, 
«in  generatione»  Judaica,  «et  generationem  »  gen- 
tilem ;  vel,  in  gencratione  et  generationem,  id  est, 
per  omnes  Buccossiones  generationum :  et  hoc  «in 
ore  meo.»  Idem  vocat  misericordiam  et  Teritatem, 
scilicet  bencficia  Dci  :  misoricordia,  quia  gratiB 
confertur  a  Deo;  voritas,  quia  juxta  qaodpromise- 
rat  implet  Deus.  «  Annuntiabo  »  dico  in  ore  meo, 
in  quo  semper  habeo  promptam  veritatem,  ad  an- 
nuntiandum  aliis;vel  in  ore  meo,id  est,  sicot  babeo 
in  orc,  ita  compleo  opere. 

Et  quaauctoritate  fretus  hiec  annuntiabo?  taa  sci- 
licoti  et  hoc  est»  ^  quoniam  dixisti »  id  eet,  intema 
aspiratione  mihi  revelasti,  hsc  scilicet:  •  in  eter- 
num  misericordia  eedificabitar, »  scilicet  postqoam 
poccata  erunt  dimissa,  crcBcent  multa  dona  spiri- 
tualia :  sdiflcabitar  dico,non  in  malie^sed  «in  coa- 
lis,»  id  est,in  altioribus  sanctis,  qui  contineiit 
Dei,veluti  ipsis  ApoBtolia,  «r  et  veritas  taa,  »  id 


oadem  dona  spiritualia,  «prffiparabitur  in  eis, »  qui 
pcr  oos  dcscendct  in  alioa. 

c  Disposui.»  Dixistisio  dicens:  «  Disposoi 
mentnm  »  id  est,  ordinavi  pactum,  non  cum 
bus,Bed«cum  clectis  meis,  »  id  est,  illiBquoflrde  ni 
mcro  prasdcstinatorum  elegi.  «  Et   etiam  «  Dail»»'  -^ 
servo  meo»  id  est,  Ghristo,  #juravi,  »  id  est 
tabiliterpromisi.Ubi  onim  Abrahas  juraTit,  etOii 
sto :  de  quo  ill®  erant  promissiones,  teste  Apostolo 
«  Abrahffi  dicta)  sunt  promissioneB,  et  semini  ^i 
qui  est  Christus :  »  hoc  scilicet  juravi,  «  pnsparab^^^ 
semon  tuum,  »  id  est,  imitatores  juBtitis   CbriBt      ''' 
duccndo  cos  <>  usque  in  «ternum.  » 

Etacdificabo  scdem  tuam,  n  id  cst  illos  in  quibu^  ^ 
quiescis,  ct  judicas  «  in  generatione  »  gentili,  «  ^^ 
gcncrationem  »  Judaicam,vel  per  omncs  BUCceBsiCF^ 
ncs,vcl  prsBparabo  scdcm  tuam,  id  est,  imitatore^^ 
qui  te  imitentur,non  ad  horam,  sed  in  generatione 
hinc  proccdendo,  usque  in  generationem  ftituram* 

«  Gonfitcbuntur.  »  Pars  aecunda.  Dixisti,*  mise- 
ricordia  ffidiflcabitur,  •  et  sicut  dixisti,  ita  comple- 
bitur,quia  «  cjoBli,»  id  est,  Apostoli,  «  eonfitcbiintar 
mirabilia  tua     veluti  de  creatione  cceli  et  teme,  e 


497 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


498 


hoc  ostendit  in  parte  mirabilium,  cura  dicit  «  ete-  A  dignitate,  qua  prius  nitebat,  privatus  fuit «  Huml- 


nim  »  annuntiabunt  «  veritatem  tuam  »  non  ubi- 

que,  sicut  mirabilia,  quia  inter  omnes  gcntes  pos- 

sunt  mirabilia  Dei  numerari,  sed  veritas  Dei,  de 

Dativitate,  passione,  etc^  potest  et  debet  enuntiari 

tantum  «  in  ecclesia  sanctorum,  »  in  qua  sola  Dei 

nativitas,  et  passio,  et  castera,  et  colitur  ct  amatur. 

Et   bcne   debent  conflteri   codH   mirabilia   tua, 

«  quoDiam  quis  in  nubibus  « id  est,  inter  Apostolos, 

et  CffiteroB  altiores  in  Ecclesia,»  jequabitur  »  in  po- 

tentia  «  Domino?  »  nuUus  ;  vel,  quis  erit  «  similis 

Deo  » in  substantia  «  in  filiis  Dei  ?  »  vcluti  etiam 

in  sauctis  angelis?  qui  sunt  stabiles  et  deiiicati. 

Kullus»  quia  omnes  alii  ab  isto  sunt  creati  et  deifl- 

cati.  Vere  nullus  aequabitur  Domino,  nam  ipse  est 


liasti  »  dico  «  in  brachio  virtutis  tuae,  »  id  est,  io 
virtuoso  brachio,  id  est,  Filio  tuo,  et  in  hoc  quo- 
que  apparet  potcntia  tua,  quia  tu  «  dispersisti  ini- 
micos  tuos,  »  Judajos,  qui  realiter  dispersi  sunt 
per  totum  mundum.  Et  hoc  quoquo  fecisti  in  bra- 
chio  tuo,  por  quod  omnia  opcraris. 

Et  bene  inimicos  posuisti  disperdcre,  «  quia  tui 
sunt  cccli,  et  terra  »  universa  est  tua,  orbem  » 
etiam  «  terraj,  »  id  est,  totum  circulum  mundi, 
«  et  plcnitudinem  cjus,  »  velui  fructus,  et  pecora» 
ct  ca)tera ;  tu  fundasti,  »  id  est,  crcasti,  et  etiam 
ipsum  diabolum  creasti,  et  hoc  est,  creasti  «  aqui- 
lonem  »  qui,  quia  frigidus  ventus  est,  intelligitur 
diabolus,  qui  caret  omni  charitale,  et  qui  de  se 


n  Deus  M  et  talis, « qui  gloriflcatur  in  consilio  sano-  »  ipso  dixit :  Ponam  scdem  meam  ad  aquilonem, 

m 9    9      _._X       .__^_^      ._._^A2     ^1^_.I/)^^        A.        ^X    I^  ^  —.       '*'a  •JA».««  ••  . 


tornm,  »  id  est,quem  sancti  gloriflcant,  et  hoc  cum 
magno  oonsilio,  quia  vere  cogitant  quomodo  dignius 
0am  laudare  queunt.  Deus  dico  «  magnus,  »  quia 
Boa  substantia  complet  omnia^et  « terribilis  »  prop- 
ter  Judidum  quod  faeturus  est  ipse ;  dico  existens 
«  saper  omnes  qui  in  circuitu  ojus  sunt,»id  estin 
ftunulatu  et  oomitatu  ejus,  stipantes  eum,  quasi 
milites,  Dominum ;  et  hoc  de  angelis,  et  etiam  de 
Banctia  viris  potest  intelligi. 

DeoB  dico  glorificatur^et  otiam  ipse  Deus  estDo- 
minus  omnium  virtutum,  et  ideo  nemo  potest  esse 
sintulis  ei ;  et  hoc  est  quod  dicit^  facicndo  conver- 
sionem  ad  ipsum  :  «  Domine  Deus  virtutum  »  cod- 
lestium  vel  dator  virtutum  nostrarum  per  quas  fu- 
018    hominee  virtutibus  caslestibus  similes.  Cum 


«  et  mare,  »  id  est,  inimicos  tuos  amaricantes»  ot 
fluctuantcs  contra  te,  «  tu  creasti.  » 

Et  quia  tam  potens  es,  ideo  «  Tbabor  et  Uer- 
mon,  »  id  est,  Judsi  et  gentiles,  «  exsuUabunt  in 
noniine  tuo,  »  quia  tibi  suam  exsultationem  attri- 
buentyideo  quia  «  tuum  brachium  »  cst  «  cum  po- 
tentia,»  id  est,tuus  Filius  est  cum  cfricientia,quia 
nihil  suffi  voluntati  potest  rcsislere.  Vel,  «  Thabor 
et  Ilermon  exsultabunt,  »  id  est,  cum  cxsultatione 
pronuntiabunt  tuum  brachium,idcst,Filiumtuum, 
inteiligcntes  illum  esse  cum  potentia,  et  hoc  ad 
laudem  tuam,  scilicet  in  nomine  tuo  exsultando. 
Thabor  interpretatur  veniens  lumen,  per  quod  Ju- 
d®i  significantur,  inter  quos  prius  venit  lumen» 
quod  est  Ghristus.Hermoninterpretaturanathema, 


enim  das  homini  plenitudinem  scientis,  facis  si-  C  per  quod  intelliguntur  gentiles,  qui^  cognito  Chris- 
milem  seraphim.  Similiter,  per  cjeteras  virtutes      to,  anathema  dixerunt  diabolo. 


sibi  datas,  c^teris  ordinibus  homines  similes  red- 
dunt»  et  idoo  «  quis  similis  tibi  ?  »  NuIIus  utique  ; 
tn  cnim  «  potens  es,  Domino,  »  ex  te  solo,  nec  ali- 
(jaie  habet  potentiam,  nisi  pcr  te.  «  Et  veritas 
toa  »  est  cc  in  cirouitu  tuo  »  in  quibus  tu.T  promis- 
liones  complet®  sunt,  apparet  quod  verax  es  in 
promissis.  VoJ,  veritas  tua  est  in  circuitu  tuo^  quia 
omn  non  habeas  in  circuitu  et  famulatu  tuo,  nisi 
600  qui  veraces  sunt,  apparet  te  veracem  esse,  a 
fto  tanta  familia  veritatem  recepit. 

Vere  es  potens,  quia  «  tu  dominaris  potostati  ma- 
rie,  motum  autem  fluctuum  ejus  tu  mitigas,  »  ad 
Utteram  ;  vel  ita  ad  allegoriam  :   «  Tu  dominaris 


Dico  Thabor  ct  Hcrmon  cst  cum  potentia^  et 
«  manus  tua,  »  id  cst,  operatio  illius  brachii,velut 
in  convcrsionc  malorum  ad  fidem  «  firmotur,  »  ut 
eos  in  justitia  fidcquo  corroborct,  et  «  dextera  tua,  » 
id  est,  illa  potentior  operatio,  scilicet  in  justifloa- 
tione  et  perfcctione  justorum,  <  oxaltetur, »  id  est, 
usque  ad  CGclum  perducat  eos  « justitia  ot  judi- 
cium  :  »  scilicet,  cum  homincs  vidobunt  to  juste 
judicaro^  erit «  praDparatio  sedis  tusB,  »  quia  tuno 
cognosccnt  in  quibus  tibi  sodem  prsparasti. 

Ibi  erit  justitia  et  judicium,  interim  autem  «  mi- 
sericordia  ct  voritas^  »  id  est,  remissio  peccatorum 
et  alia  beneflciaper  misericordiam  ot  promissionem 


potestati  maris,  »  id  est,  potentiam  hujus  sacculi,  q  data,  «  prxcedent  faciem  tuam  »  ut  per  hsc  benc- 


ia  quo  nuUus,  nisi  te  permittente,  potest  aliquid 
QHtigare  «  motum  fluctuum  ejus,  »  id  est,  seditio- 
nam  quas  moventur  in  mundo ;  «  tu  mitigas,  »  licct 
non  prorsus  auferas.  Eeliquisti  enim  sanctis  tuis 
persecutiones,  ad  eorum  probationem.  Ad  litte- 
ram  :  Ghristus  mare  mitigavit,  quando,  surgens  de 
navi  in  qua  dormiebat,  imperavit  vcntis  et  mari. 

K  Tu  humiliasti.  »  Per  hoc  onim  apparet  potentia 
tnayDeus, quia  tu  humiliasti  dejicicndo  do  cuclo  in 
hanc  inferiorem  aeris  «  superbuin,  »  id  est,  diabo- 
lum,  qui  singulariter  superbus  est,  «  sicut  vulne- 
rttum.  »  Vulneratus  fuit  diabolus,  quundo  iuce  et 


ficia  proivenientiatcfuturunijudiccmaliqui  prspa- 
rentur,qui  cuin  cloctis  in  judiciosalventur,etquia 
misericordia  et  veritas  prnBCcdent,  ideo  «  beatus  » 
est  «  populus  qui  scit  »  hanc  «  jubilationem,  »  id 
est,  qui  incfTabilc  gaudiuin  Dci  concipit,  ita  quod 
hoc  faciat  conscientia,  scilicet  laudem  sibi  attri- 
buens,  et  rationabile  obsequium  bene  discemens. 
Bene  dico  beatus,  (juia,  o  «  DominCy  »  illi  «  am- 
bulabunt  in  lumine  tui  vultus,  »  id  est,  cognitione 
Filii  tui,  qui  luus  (licitur  vullus,quia  pcr  cum  ipse 
cognosccris. "  Et  cxsultabunt  tota  die,»id  est,assi- 
due,  ct  '•  in  nominc  luo  »  gIorificaiido,ct  »  tandem 


499 


HAYMONIS  HALBKRSTAT.  EPISG.  OPP.  PAUS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


500 


«  exaltabuniur  in  justitia  tua,»  quando  obtinebunt 
regnum  coBlesto  per  justitiain  quam  tu  eis  dcdisti. 

Ideo  exaltabuntur,  «  quoniam  tu  es  gioria  virtu- 
tis  eorum,  «  id  est,  tibi,  non  sibi,  virtutem  suam 
attribuunt,  et  te,  non  se,  reputant  gloriosum  :  et 
quia  ille  qui  loquitur  intelligit  se  de  numoro  illo- 
rum,  ponit  se  inter  eos  sic  diccns :  Et  ideo  « cornu 
nostrum,  »  id  est,  fortitudo  nostra  «  exaltabitur,  » 
id  cst,  excrescet  «  in  bencplacilo  tuo,  »  id  est,  pcr 
Filium  tuum,  in  quo  tibi  bene  complacuit  (Mattfi. 
iii). 

Gorna  dico  exaltabitur,  quia  Christus  assumet 
nostram  humanitatem,  per  quam  nostra  quoque 
exaltabitur  humanitas;  et  hoc  est :  «  quia  Domini 
est  assumptio  nostra,  •  id  est,  Dominus  assumet 
camem  nostram  :  et  cujus  Domini  peterminat,  di- 
cens  :  «  et  sancti  Israel,  »  id  est,  illius  qui  sancti- 
flcat  Israel,  hoc  cst,  Christi,  sine  quo  nullus  sanc- 
tiflcatus  fuerit,  scilicet  «  regis  nostri,  »  id  cst, 
ipsiuB  Ghristi,  qui  nos  in  justitia  rcgit. 

«  Tunc  locutuB.  »  Pars  tertia.  Postquam  ostcndit 
potentiam  Filii,  ostendit  promissiones  factas  Filio, 
per  quaa  comprobatur  potcntia  supradicta  ipsius 
Filii.  Gontinuatio  :  Tu  dixisti,  misericordia  mihi 
fledificabitur  in  coDlis,  et  non  notat  tempus,  sed 
•  tuno»  »  id  efit,  similiter,  sicuti  ct  mihi  « locutus 
88  »  aliis  «  sanctis  tuis  in  visionc, »  id  est,  in  aliqua 
spirituali  revelatione,  «  dixisti,  »  id  est,  per  inspi- 
rationem  eis  revelasti ;  hoc  scilicet  :  «  Posui  adju- 
torium  meum  in  potente,»id  estinFi]io,quemtuis 
fidelibus  adjutorem  constituisti,  «  et  »  ipsum  «  ele- 
ctum  de  plebe  mea,  »  quia  inter  omnes  alios  ndeles 
ipse  melior  fuit,  quia  in  co  peccatum  omnino  non 
fuit,  •  exaltavi,  »  id  est,  exaltabo  dc  virtute  in  vir- 
tutem,  et  usque  ad  dexteram  meam  perducendo. 

Hoc  dixisti  :  «  inveni  David,  id  est  Christum 
ipsum,  «  servum  mcum  »  fidelcm,  qui  in  nullo  mo 
offendet :  ct  «  cum  »  inventum  «  unxi  olco  meo 
sancto,  » id  est,  Spiritu  sancto. 

Vere  unxi  oleo,  quod  apparet  per  hunc  efTectum  ; 
c(  manus  enim  mea,»  id  cst  opcra  mea,  «  auxiliabi- 
tur  ei  »  ad  operandum,  «  et  brachium  mcum,  »  id 
e8t,Verbum  ipsi  humanitati  unitum,  «  conHrmabit 
eum,  »  ut  nuUi  pcrsecutioni  cedat,  sed  potius  in 
virtute  crescat. 

Ali«B  promissiones  Dei  dc  Filio  suo,  brachium 
tuum  confirmabit  cum,  et  idco  «  inimicus,»  id  est, 
diabolus,  «  nihil  proficiet  in  eo  »  ut  cum  tcntct 
eum,  faciat  eum  susi  pcrsuasioni  consentirc  :  «  et 
filius  iniquitatis,  »  id  est^  ipse  diabolus,  qui  appo- 
suit  ut  tentarct,  «  non  apponct  noccrc  cum,  »*  id 
est,  ut  faciat  eum  noccntem,  scilicct  ut  tcntatio 
ipsius  in  Christo  elTcctum  habcat;  vcl  alitcr,  filius 
iniquitatis,qui  voluitnoccrcChristo,  ali(|uando  Hon 
apponet  cum  aliis  tentationibusquaseircccrat,  no- 
cere  eum,  id  est,  ncc  audebit  tentaro  cuin,  vcluti 
post  resurrectioncm  cognoscens  cuni  verc  Filium 
Dei,  nuUo  modo  ausus  fuit  praisumorc  ul  tcntarot 
eum. 


A  Et  per  h(cc  omnia  «  concidam  inimicos  ejjus,»  ut 
qui  prius  crant  inimici,  sint  concisi  ct  dcstructi  ab 
inimicitia,  ct  hoc  «  a  facie  ipsius,  »  id  est,  per 
cognitioncm  ipsius;italoquitur,quaside  aliquo  im- 
pcratore  a  cujus  facie  inimici  dissipantur ;  «  et 
odicntcseum  in  fugam  convertam, »  id  est,  ut  vitia 
qua?  prius  amplectcbanturjam  fugiant,et  ipsi  Chri- 
stum  sequantur. 

Et  vcritas  mca,  et  miscricordia  mea  erit  cum 
ipso,  u  quia  in  ipso  et  miscricordiai  dabuntur,  et 
promissioncs  Dei  omnes  complebuntur,  «  et  comu 
ejus,»  id  est, fortitudo  Christi,et  Bublimitas, « cxal- 
tabitur,  »  id  est,  crcscet  semper  in  miyus :  vel, 
«  exaltabitur.  »  id  est,  manifestabitur  per  totam 
mundum,  et  hoc  « in  nomine  meo  »  ampliando. 

n  «  Et  ponam.  »  AlioB  promissiones  Dei  de  Filiosao. 
Cornu  ejus  cxaltabitur,  «  ct »  insuper  «  manum,  •  id 
est,  opcrationem  «  ejus  ponam  in  mari,»  id  est,  in 
amaricantibusnuctibushigussaeculi^utpcrmaiiam 
ipsius  convertantur  isti  a  sua  amaritudine,  «  et  in 
fluminibus, »  id  est,in  aquis  baptismi  ponam  «  dex- 
teram  cjus, »  id  est,  propitationem  ipsius,  etpotio- 
rcm  opcrotionem,  quia  ibi  omnia  peccata  condo- 
nantur.  Vel,  in  fluminibus,  id  eet  in  principibas, 
quorum  curafluit  in  populum  sicut  flumina  in  mare, 
scilicet,  non  tantum  convertet  operatio  Christi  mi- 
nores  hujus  mundi,  sedetiam  aliquos  de  mcjoribas. 
Ipsc  invocavit.Et  merito  sic  exaltabo,  et  amplifi- 
cabo  Christum,quia  «  invocavit  me  »  dicens:  «Pa- 
tcr  meus  es  tu,  Dcus  mcus,  »  id  est,  creator  meas 
secundum  humanitatem,  «  et  susceptor  »  meus, 

C  quia  mcfc  humanitati  Verbum  univisti,  et  per  boc 
causa  «  salutis  meo;,  »  scilicet  immunitatis  a  pec- 
cato,  rcsurrectionis,  ac  totius  justitia». 

Ipse  sic  invocavit,  «  et  cgo  Primogenitum  po- 
nam,'»  id  cst,  ante  omnes  alios  ad  immortalitatenL 
resuscitabo,ct  ponam  «  illum  Excelsum  »  donando 
ad  confessionem,  «  prsQ  regibus  terrffi  »  ad  litte- 
ram,  vcl  allegoriam. 

Et  non  tantum  Christo  secundum  propriam  per- 
sonam  faciem  hoc,  scd  «  scrvabo  illi  »  in  suis  «  mi- 
sericordiam  mcam,  »  dacens  eos  per  miBericor- 
diam,  «  in  ajternum,  ct  tcstamentum  meum,  »  id 
cst,  pactum  mcum,  et  promissiones  mes,  eriU 
«  fidclc  ipsi,  »  complendo  in  suis  quod  de  ipsi» 
promissum  cst. 

jj  Dico,  "  scrvabo  illi  misericordiam,  »  «  et  •  pcr 
hanc  miscricordiam  •  ponam  scmen  ejus,  »  id  est, 
imitatores  ipsius,  perdurantes  in  so^culum  sa)culi: 
«  ct  thronum  ojus,  »  id  cst,  regnum  ipsius,  illos 
ifcilicct  in  quilnis  judicans  sedobit,  ponam  «  sicut 
dics  cQjli,  "  id  est,  clarissimos,  utpote  immortales 
et  impassibilcs. 

«  Si  aul^m.  »  Dico,  custodiam,  ct  ponam  sicut 
dics  ca^li,  noc  tantum  pro  mcrito  perfectis,  sed 
ctiain  pcccantcs  miscricorditer  revocabo  :  et  hoc 
dico:  •«  Si  autcm  »  illi,qui  dobcnt  csse  «  filiiejus,» 
i(l  rn[,  Christi,  «  dcroliquenni,  »  id  est,  nulla  ra- 
tiono  volucrint  rcciperc  «  lchcm  mcam,  et  »  si  illi 


501 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


502 


qui  debent  esse  rilii,«  non  ambulavcrint  in  judiciis 
meis,  »  scilicet  in  aliqua  discretione  mcntis,  vido- 
licet,  neque  juste  judiccnt  nequo  rectc  discernant 
quid  faciendum,  sit,  quid  non,  «  visitabo  in  virga 
iniquitates  eorum?  » 

Et  non  tantum  eos  leviter  poccantes  visitabo^sed 

«  si  justitia  meas, »  id  cstjustificationes,  «  profa- 

naverint,   »  id   cst,   proranos  ct  cxsccrabilcs  aliis 

pra;dicaverint  ut,exemplo  vitan  sua5,fugicndact  ex- 

sccrabilis  lex  Christiani  vidcatur,  «  ct  si  mandata 

mea,»idest,in9titutionesvivcndi,«noncustodicrint.» 

«  Visitabo  in  virga,  »  id  cst,  leviori   corrcctione, 

<«  iniquitates  eorum,  »  ut  pcr  illam  corrcctionem 

dcleantur  eorum  iniquitates ;  «  et  »  si  nolunt  virga 

corrigi,«  in  verberibu8,»id  est,  graviori  afflictione, 

visitabo  «  peccata  eorum.  » 

Visiiabo  in  verboribus  ct  in  virga  cos,  «  miseri- 
cordiam  autem  meam  non  dispergum  ab  eo  »Chri- 
sto,  secundum  caput  et  corpus,  «  ncque  nocebo  » 
ei  Christo,  toti  scilicet,ut  post  mortem  manent  po)- 
nae.  Ego  dico  existens  «  in  veritate  mea,  »  id  est, 
impletor  promissionum  :  non  enim  Deus  promissa 
impleret,  si  Christo  ct  membris  suis  noceret. 

Dico  non  nocebo,  «  ncque  profanabo,  »  id  c^t, 

profanum  et   detestabile   faciam  «   testamentum 

mcTim,»  id  est,pactum  meum,quod  pcpigi  cum  an- 

tiqais  patribus ;  «  et  »  illa  «  quae  procedunt  de  la- 

biis  meis,  »  id  est,  quse  ergo  promitto  per  sanctos 

propheias,  «  non  faciam  irrita,  »  id  est,  inexpleta. 

Ideo  quidem  non  faciam  irrita,  quia  «  juravi  » 

realiter  jurans  per  angelum  Abrahac,  «  in  sancto 

fTieo,  »  id  est,  in  mea  sanctitatc,  vel  «  in  sancto 

meo,  »  id  est,  in  Filio  meo,  per  quem  sanctificatur 

utMim  humanum  genus,  et  hoc«  semel,»  id  est,im- 

permutabiliter,  et  quia  Juravi,  »  si  mcntiar  David» 

quio  compleam  promissiones,non  ero  Deus ;  potest 

impleri  quodlibet  impossibile,quia  defcctiva  oratio 

est.  Hoc  quidem  Juravi  «  semen  ejus  »  David,  id 

est,  Christi  «  manebit  in  aeternum.  » 

«c  Et  thronus  ejus   sicut  sol  conspectu  meo,  » 

quantum  ad  animas,  in  quibus  major  claritas  erit 

«  ei  »  secundum  corpus  crit  ipse  thronus  «  sicut 

\una,»  non  dico  sicut  luna  crcscens,  et  decrescens, 

at  in  hac  vita,  sed  «  perfecta,  »  et  quod  thronua 

Ghrisii  ialis  futurus  sit,inde  est « tcstis  in  cgbIo  fide- 

lis, »  6si,  Chrisius,  cigus  ascensionem  in  nostra 

carne  jam  Propheta  prajviderat  in  Spiritu  sancto. 

« Tu  vero.»Par8  quarta.  Tu  dicis  misericordiam 

nun  dispergam^et  cffitera  faciam,  sed  econtra  tamen 

videria  facere,  quia  «  repulisti  et  dospexisti,  distu- 

listi  Christum  tuum.  »  Per  similc  loquitur,  quasi 

aliquis  dominus  iratus  alicui  fideli  servo,pellit  cum 

dedomo  sua,et  illo  expulsus  a  multis  despicitur,et 

etiamdifFeri  Dominusillc  rcconciliari  cumiilofidoli. 

Similiter,Christus  videtur  repulsus  fuisso  de  cuDlesti 

regno  De],quandiu  in  prffisenti  saeculu  corporaliter 

babitavit,  in  qua  habitatione  Christus  omnibus  ini- 

micis  suis  despicabilis  fuit.  Et  etiam  ^idcris  distu- 

lisse  graiiam  tuam,  quia  cuni  in  hujus  sa^culi  mi- 


A  seria  diuiius  permisisti  pcrmanerc.  Eodem  modo, 
Christi  mcmbra  videnturi?sse  repulsa  a  Deo,  eio. 
Idco  videris  rcpulisse,  quia  «  avertisti,  id  esi, 
videris  avertisse  «  testamcntum,  »  id  est,  pactum, 
«  servi  tui»quod  fecisti  cum  Christo  et  servis  ejus, 
vel  ea  quae  prajdicta  suiit,  «  miscricordiam  meam 
non  dispcrgam,  »  otc,  «  ct  sanctuarium  ejus,  » 
Chrisli,  id  cst,  fideles  cjus,  in  quihus  habitabai, 
«  profanasti,  »  id  est,  profiinos  vidcjri  fccisti,et  hoo 
non  in  uno  tantum  loco,  «  scd  in  tcrra,«  id  est,per 
totum  mundum. 

Et  per  hoc  ctiam  promissiones  servi  tui  eversas 
pormittit  videri,  quia  «  destruxisti,  »  id  est,  pcr- 
mittis  destrui,  et  occides  «  omnes  scpes  cjus,  »  id 
cst  omnes  munitiones  ejus,vidclicet,bono8  prffilatoa 

j^  qui  in  defensione  EccIesidBofficium  sepium  obtineni. 
«  Posuisti  »  ctiam,  id  est,  pones  «  firmamentum 
ejus,»id  est,Apostolos,  qui  alios  in  fine  firmare  de- 
berent, «  formidincm,  »  quia  ct  ipsi  timuerunt,  ui 
Pctrus  et  alii ;  vel,«  formidincm,  »quia  cum  sancii 
Apostoli  et  martyres  turpissime  occidcrentur,iimo- 
bant  alii  ad  fidcm  acccdere. 

Et  dcstructis  sepibus,«omncs  transcuntes  viam,» 
id  cst,  prajcepta  Dei,  vel  ipsuni  Christum,  qui  esi 
via,  «  diripuerunt  eum,  »  id  est  Christumin  mem- 
bris  suis,  quodam  occidendo,  quosdam  sibi  incor- 
porando,  vcl  bona  eorum  auferendo,  ei  per  haeo 
omnia  «  factus  est  »  Christus  totus  «   opprobrium 


vicinis  suis.  » 


Tuos  ita  dispcrsisti,ct  econtrario  «  exaliasii,  »  id 

est,  exaltari  permisisti  in  his  temporalibus,«dexte- 

C  ram,  id  est,potentiam  «  dcprimentium  eum,»  eiin 

hoc  «  la3tificasti  omnes  inimicos  ejus,  »  id  est,ma- 

levolos  Christi  et  mcmbrum  ejus. 

«  Avertisti  »  etiam  «  adjutorium  gladii  ejus,» 
Christi,scilicet  adjutorium  verbiDei,quod  Jam  nul- 
lam  defensionem  habcrent  sui  per  verbum  divinum, 
«  et  »  etiam  «  non  os  auxiliatus  ei  in  bello  »conira 
haereticos,  quin  quandoque  devinccreniur,  et  haBre- 
ticis  incorporarcntur  :  permittit  enim  Deus  mul- 
tos,  qui,  sccundum  humanum  judicium,  de  corpo- 
re  Chrisii  videntur  in  corpus  diaboli  traduci. 

«  Destruxisti»eiiam  «  eum,»Christum8ecundum 
membra,  «  ab  cmundatione,  »  quod  persecutiones 
immissae  ad  purgationem  eorum,non  emendat  eos, 
sed  potius  destruunt,  et  a  corpore  Chrisii  recedere 
j)  faciunt;  «  ct  sedcm  ejus,  »  id  ost,  illos  in  quibus 
Christus  ct  sedere  et  quiescere  videbaiur,  «  colli- 
8isti,»id  est,  permittes  destrui  :  ipsos  collisosdico 
projectos  «  in  terra,»id  cst,in  appctitu  terrenorum. 

«  Minorasti  »  etiam  «  dics  temporis  ejus,»  vel  in 
mcmbris  cjus :  quando  cnim  aliquis  videtur  uiilis  in 
Ecclesia  ci  a  Dco  conscrvandus,  cito  moriiur  ei 
aufcrtur.  Et  quid  plura  dicam?  «  eum,»Christum, 
«  pcrfudisti  confusionc.»^Confun(lcutur  enimjusii, 
vel  depcccatis  suispraHeritis,veldcpccnissibiillati8. 

Usqucquo,«Dominc?»  Pars  quinta.  Per  h«c  om- 
nia  vidoris  tc  avcrtissc  ab  illis  mcmbris,8cd«usque- 
quo,Domine,avertis  »  ab  illis?  id  est,permittis  eos 


5D3 


HAYMONIS  HALBEllSTAT.  KPISG.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


504 


a  te  videri  aversos  :  crit  hoc  usquc  «  in  fincm  b  id 
est,  omnimode  :  nequaquam  fiat  hoc,  Domine  :  et 
Qsquequo,  Dominc,  «  ira*  tua  »  id  est  vindicta  tua, 
quffl  «  sicut  ignis  exardcscct,  »  id  est  {)crscvcrabit 
Tel  fiet  hoc  usque  in  fincm?  Nun  sit,  Doniine,Iram 
Dei  comparat  igni ;  quia  aicut  ignis  comburit  mollia, 
et  soltda  probat,  ita  vindicta  Dci  comburit  mollcs, 
fprtes  probatos  rcddit, 

No  avertas,  Domine,  scd  potius  •  mcniorarc  quai 
mea  est  substantia,  »  id  est,quam  fragilis  humana 
natura  est :  quia;  nisi  mcmoratua  fuoris,«vanc  con- 
stituisti  omnes  filios  hominum  ;  »  quia  non  libera- 
buntur  a  potestate  diaboli.  Sed  «  nunquid  »  cons- 
tituisti  omnes  filios  hominum,  ut  habeas  inde  de- 
bitam  laudem?  Absit,  Domine. 

Ideo  dico  tibi  ut  memores,  quia  alius  non  est 
qui  possit  adjuvare;  unde  dicit  :  «  Quis  est  horao 
qui  vivet,  et  non  videbi/  mortem?  ■  Nulhis  uti- 
quo.  Et  hoc  dicit :  quis  «  eruet  auimam  suam  de 
manu  inferi,  »  id  est,  de   potcstate  inferi  ?   Nul- 

lUB. 

Ideo  etiam  dico  «  memorare,  »  quia  ita  consuo- 
Tisti  antiquis  patribus  misericordias  facore,et  sic  te 
facturum  jurasti,  et  hoc  cst,  quod  sub  inlcrroga- 
tione  ponit : «  Ubi  sunt^  Domine,  misericordijB  tuo) 
antiqus^tid  e8t,quas  antiquis  patribus  consuevisti 
exhibero.  Misericordise  dico  complcndsB ;  «  sicut 
jurasti  David, »  id  c8t,Christo  Filio  tuo,permancns 
«  in  veritate  tua,  »  quia  spmper  comples  quajcun- 
que  promittis.Juravit  Dcus  sicut  supra  dictum  est, 
semen  ejus  in  ffiternum  manebit. 

Bt  quandoquidom  jura8ti,«mcmor  csto  opprobrii 
servorum  tuorum,»id  est^quod  sustincnt  servi  tui : 
opprobrium  dico  «  multarum  gentium,  »  id  est,  a 
multis  gentibus  servis  tuis  illatum  :«quqd  »  oppro- 
brium  ego  «  continui  in  sinu  meo,  »  id  csl,in  ani- 
ma  mea,  in  qua  cgo  opprobria  continui,  quia  ca 
utUia  mihi  fore  putavi, 

«  Quod  »  opprobrium  «  exprobravcrunt,  •  id  cst, 

objecerunt,  «  inimici  tui,  Domine  :  quod  expro- 

braverunt  :  »  opprobnum  dico  non  aliqua  causa 

Ghristij  vel  suorum,  sed  «  commutationem  Christi 

tui,  »  scilicet  illud  quod  Christus  et  sui  faciebant, 

causa  mutandorum  hominum  dcmortalitatc  ad  im- 

mortalitafem.  Improperobant  cnim  illi  Christum 

crucifixum,  suos  fuisse  pannosos  et  abjcctos,  etc, 

Bis  ponendo,  «  exprobraverunt,  »  notat  assiduita- 

tem  exprobrationis. 

Ipsi  exprobraverunt,  sed  non  praevaluerunt;  ct 
hoc  cst  :  «  bcncdictus  Dominus  in  a;tcrnum,»quia 
ab  omnibus  tribulationibus  nos  liboravit.  «  Fiat, 
fiat.  »  In  hac  gcminatione  magnam  affirmationem 
inainuat.  Ilic  ostendit  quod  prxdictffi  advcrsitates 
promisBionos  Dei  non  destruunt. 

IN  PSALMUM  LXXXIX. 

TiTULUS.  Oratio  Moysi,  hominis  Dei. 

«  Domine,  rcfugium.»  Attcnde  quod  non«  Moysi  » 

ideo  quod  Moyses  hunc  psalmum  intcr  orationcsHuas 

composuisset,  ut  alii  volunt,  quia  in  nullo  de  libris 


A  Moysi  htDc  oratio  invenitur,  sed  cum  David  hunc 
psalmum  sicut  el  ca^tcros  fccisset^tamen  intelligens 
Esdras  David  Prophctam  in  hoc  psalmo  Deum  orasse 
pro  liberalione  populi  fidcli,  exponcndo  humanum 
dcfectum,quo  geuere  orationis  Moyses  Deum  orare 
consucvcrat^vocavithuncpsalmumorationemMoysi, 
scilicct  similem  orationibus  quas  faciebat  Moyses. 
Ideo  psaImusistcvocaturoratio,quia  quod  continet 
vcl  oratitio  cst  pro  nostra  redemptione,  vel  causae 
sunt  quarc  pro  hominibus  sit  orandum.  «  Oratio 
Moysi,  dico,  hominis  Dei  :  »  hoc  dicit  ad  differen- 
tiam  aliorum  qui  Moyses  vocantur;  vel  ideo  dicit 
«  hominis,»  quia  pcr  defectum  humanum  quem  in 
in  psalmo  dcscribit,  qui  est  communis  cum  omni 
homine,ostcndit  naturam  Moysi^quem  ipsum  hoini- 

l>  nem  ostondit.  Ideo  apponit  «  Dei,  »  quia  ostendii 
contra  humanum  defectum  liberatorem  Deum^iam 
Moysi  quam  aliorum  filiorum  Dci.  Materiaesilibo- 
ratio,ct  contra  humanos  defectus.Modus :  In  prima 
partc,ostcndit  potentem  Deum,qui  possii  hominem 
liborare  a  quantocunque  defectu.In  secunda  parie, 
qucB  incipit :  «  Ne  avertas  hominem|»precatur  Dei 
liberationcm,  et  contra  describii  hominis  muIUpli- 
cem  defectum.In  tcrtia  parte,  qus  incipit :«  Dezte- 
rflmtuam  sicnotam  fac,»precaturadveniumQiri8ii| 
per  quem  intelligit  omnem  futuram  esseliberaiionem 
humani  generis.  Intontio  est  nobis  desperaiioneni 
tollerc^  ut  licct  multiplicem  cognoscamus  nosirum 
dcfcctum  tamcn  attendcntes  Deum  liberatorem  no- 
atrum,  jam  non  dcsporemus  de  salute. 
Quasi  ita  dicoret  Propheta,  qui  loquitur  :  Jam, 

C  fratres,  non  dcspercmu8,quoniam  Deum  habemus, 
ad  quem  rerugiamus,ct  hoc  dicii  :•  Domine»Deus 
qui  prius  iratus  fuisti  nobis,  quando  perpeccaium 
primi  parcntis  fugimus  a  te,  modo  iu  *f  fiicius  es 
nobis  rcfugium,  «  ad  quem  in  omni  periculo  refti- 
gientcs,Bccuritatcm  invenimus  conira  hosies.  Erai 
eis  Deus  rcfugium  perspem  fuiuri  Salvaioris  quam 
habebant.Dico  «  factus  es  refugium,  »  ei  hoc  npn 
paucis,  «  a  >  prima  gencratione  » justorum,proien- 
dendo  usque  «  in  »  novissimam  «  generaiionem. » 
Cum  dicit  Dcum  factnm  csso  refugium  nobis^innuii 
eum  vollc  nostram  liberationem ;  cum  vero  subdii 
eum  astcrnum  csse,  ostendit  talcm  qui  nos  possii 
liberaro. 
«  Dico  factus  es  nobis  refugium,nec  propier  hoc 

D  dico  tc  ex  tompore  esse,  sed  potius  «  priusquam 
montes,  »  id  cst,  angclica;  creaturffi,  «  flerent,  aui 
terra  »  quam  vidcmus,«  et  orbis,  id  est,  ipsum  fir. 
mamcntum,  cum  omnibus  qus  continet,  «  iu  es  n 
id  cst,  vcrum  csse  habos;  undo  dicitur  in  Moyse  * 
«  Qui  est,  misit  mc  ad  vos  {Exod,  iii) ;  »  ei  vore  es, 
quia  «  Dcus.  »  Et  licct  ostcndisset  eum  fuisse  ante 
omncs  crcaturas,tamcn  quia  posset  habuisse  prin- 
cipium  et  finem  exspectarc,ut  hsc  removeat,addii, 
«  a  soiculo  ct  in  sscculum,  »  id  est,  sine  principio. 
Alia  translatio  habct,  «  ab  o^tcrno  :  »  et  «  in  sscu- 
liim  s.TcuIi, »)  id  est,  sine  fine  tu  es.Alia  translaiio 
habet,  «  in  ajternum.  » 


505 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


806 


«  Nc  avcrtas.  »  Pars  sccunda.  Quaj  dicit :  Ouia,o  X 
Domine,  talis  cs,  idco  «  no  avertas  »  a  tc,  ut  pcr- 
mittas  terrenis  adhacrere  «  homincm  »  positum  «  in 
humilitate, »  id  cst,  in  dejcctionc  ct  miseriis  hujus 
vitffi  :  vel  tendentem  in  humilitatem,ha3c  humiliact 
oaduca  appotendo,  quia  humih'tatc  cst  homo,  non 
dcbes  avertore,  «  ct  »  itcm  ideo  quia  «  dixisti  »  pcr 
multos  Prophetarum,  ot  si  alius  non  dixissct,tamen 
BufBcit  nobis  quod  Prophcta  istc  dixit  no jis  :  «  Gon- 
«ertiminiy  (ilii  hominum  »  quia  si  «  convcrtimini 
ad  me,  et  convertar  ad  vos.  » 

ti  Quoniam  miserioordia.  »Ostcndit  modum  humi- 

liiaiis  et  dejectionis  hominis,  ad  hoc  continuatur : 

Opus  est  ne  avertas,  «  quoniam  » inter  cffitera  mala 

qam  eustinei  homo,  habet  quod  vita  sua,  quantum- 

^miqae  prolii^a,  nihil  reputatur :  et  hoc  «  mille  anni,»  n 

14  esi,  viia  hominis  quantumounque  proIixa,compa- 

pata  vitiB  quffi  esi  «  ante  oculos  tuos,»  id  csi.nterni- 

iati,  est «  tanquam  dies  hcstema :  »  et  in  aliquo  non 

eMDparaiur  hestemffi  diei,  nisi  sccundum  hoc  quod 

iraierita ;  ei  hoc  est  quod  dicit :  «  qus  prffiteriit, » 

i4  estt  Bicui  dies  praterita  nihil  reputatur,sic  quan- 

tamounque  vita  hominis  prolixa :  ncc  lcgitur  aliquis 

lUisse  mille  annos,  sed  otiamsi  tantum  viveret,vita 

iUa  pro  nihilo  reputanda  essct. 

Dico  mille  anni  sunt  tanquam  dies  prflBterita, 
K  ei  »  ianquam  «  cusiodia  in  nocte,  »  id  est,  actus 
in  labore  et  caBcitate.  Custodia  cnim  semper  in  sol- 
Kcitudine  est.  Per  noctem  intclligimus  cacitatem, 
in  qoa  filii  Sfficuli  detinentur :  et  ut  plus  dicam,«  an- 
ai »  hominum  «  eorum  erunt, »  id  est,de  numero  ea- 
nim  rerum  «  qu»  pro  nihilo  habentur,  »  vcluti  ea  D 
9iiai  tanium  per  somnium  possidentur.  ^ 

«  Mane.  »Enumerat  alios  hominis  defectus  :  dico, 
pro  nihilo  anni  habentur,et  ita  (lat,Domine;  et  hoc 
^: «  mane  »  hominis,  id  est,  infantia  «  tranacat,  » 
k1  eaty  cito  pereat,  «  sicut  herba  »  qus  levitcr  pcr- 
it : «  mane,  »  id  est,  juventus,  qu»  dicitur  manc 
^it  adbttc  crescit  bomo  :  «  florcat,  »  id  est,  vigcat 
ftrlitadinecorporia,  scicntia,  aliisque  quibuscunque 
Qodis : «  ^i  iranseat  vespere,  »  id  est,  senium,  hoo 
^  homo  ip  decrepita  etate,  «  dccidat  »  ab  omni 
^ngwe  eorporis,  consumpius  labore  et  dolore ; «  in« 
diuet  9  in  cadavor,  «  et  arescat »  in  pulverem  red- 
•ctos.  Potesi  ei  ita  continuari  :  Prccor  ne  avertas 
boounem,  hoc  tamen  non  oro  qufn  tcinporales  do- 
ktus  ei  poenam  sustineat  peccati.  ri 

Ideo  concedo  dccidant,  transeant,  et  similia^quia 
video  aliier  esse  non  posse,  «  quia  »  nos  «  defeci- 
miis,  »  id  esi  multos  defecius  patimur,  ct  hoc  « in 
irt  ta%  M  id  est,  in  vindicta  quam  tu  sumis  pro 
peccaio  primi  parentis ;  et  pricter  mala  quas  jam 
BVstinemus,etiaro«  turbati  sumus  »  interiori  nostro 
^  ia  furore  iuo,  »  id  est,  in  considcrationc  vcnturi 
JQdicii  in  quo  furorem  tuum  oxcrccbis. 

Ideo  dico  nos  in  ira  deficcre,quia  tu,Deus,«  posui- 
8ti  iaiquiiatcs  nostras  in  conspectu  tuo,  »  id  est, 
poeoam  dediati  pro  peccatis  nostris.Sicut  enim  dici- 
tur  Dcus  peccata  non  aspiccrc,  quando  cundonat 


peccata,  ita  dicitur  aspicere,  quando  punit  peccaia : 
et  etiam  «  sa3culum  nostrum,  »  id  cst,  totam  vitam 
nostram  posuisti  «  in  illuminationo  vultus  tui,  » id 
ost,  clarissimc  vidisti,  ad  poccata  singula  punicn- 
da  :  quia  ncc  ctiam  cogitatio  latcbit  vultum  tuum. 

«  Quoniam.  »  Bcnc  dico  quod  iniquitates  in  con- 
spectu  posuisti,  quod  apparet  in  ciTectu, «  quoniam 
omnos  dics  nostri  defeccrunt,  »  id  est,vita  humana 
brevis  facta  cst,  ct  dum  vivimus,  in  miseria  et  la- 
bore  vivimus,  et  hoc  ost  «  ot  in  ira  tua  defecimus.» 

«  Anni  nostri.  »  Ecce  quomodo  dcfecimu8,scilicct 
«  anni  nostri  mcditabuntur,  »  id  cst,  nos  in  annis 
nostris  meditabimur :  meditari  dicit,  quia  homo  in 
hujusmodi  opcribus  nunquam  ad  perfectionem  ve- 
nit ;  «  sicut  aranea,  »  qus  inane  ei  vile  facit  opus, 
ut  vilcm  capiat  prffidam,  scilicct  muscas^ei  in  hoc 
iotam  seevisccrat.  Similiter  bomines  inania  faciunt, 
ei  magnos  laboros  consumunt,  ad  hoc  ut  adipiscan- 
iur  quffi  vilia  sunt  et  caduca ;  et  in  hoc  sua  viscera 
consumunt,  quia  corpus  et  animam  similitor  per- 
dunt ;  et  quia  in  annis  aliquando  bena^  aliquando 
male,  possemus  meditari,  addit  :  «  dies  annorum 
nostrorum  »  meditabuntur  sicut  aranea,  quia  neo 
una  dio  cessamus  ab  inani  mcditatione ;  unde  Salo- 
mon  in  Ecclcsiastico :  Quid  superbis,pulvis  ei  cinis? 
In  vita  tua  projicis  intima  tua.  Et  bene  dico^  «  dies 
nostri  defecerunt,  »  quia  «  in  ipsis  »  diebus  nostris, 
ut  multumdicam,secundum  ffitatem  bominum  sunt 
«  scptuaginta  anni,  »  id  est,  si  aliquis  multum  vi- 
vit,  septuaginta  annis  vivit.VcI  legant,  «  meditabun- 
iur  »  passive,  sic,  anni  nostri,  id  est,  tota  vita  no8« 
tra,  meditabuntur,  id  est,  reputabuntur  asapienti- 
bus  sicut  aranea. 

«  Si  autem.  »  Dico  bominis  septuaginta  anni  : 
«  si  autem  »  cst  «  in  potcntatibus,  »  scilicet  quod 
homo  vivat  in  forlitudine  corporis,  ut  plures  siui 
tc  octoginta  anni,  et  amplius  eorum,  » id  esi^si  am- 
plius  vivant,  vita  eorum  cst «  labor  »  eis  in  corpore, 
a  et  dolor  » in  monte.Vcl  possumus  per  septuaginta 
et  octoginta  allegorinm  intelligcre,  ut  per  septua- 
ginta  intelligamus  Vetus  Testamentum,  quod  et  de 
iemporalibus  loquobatur,  et  sola  temporalia  promii- 
iebat,  sicut  ibi  legitur :  Si  volueritis  et  audieriiis  me, 
bona  terrffi  comodetis.  Per  scptem  dies  etiam  volvi- 
iurhffictotavitayin  quibus  utirour  his  temporalibus. 
Per  octoginta  intelligamus  Novum  Testamentum^in 
quo  postposilis  tcmporalibus,  sola  ccDlesiia  docc- 
mur  appetere,  quia  requicm  ffitcmam  appetere  doce- 
mur,  quffi  rcquies  succcdit  flnitis  septem  diebus  hu- 
jus  vitffi,  quam  requiem  jam  accepit  nostra  natura 
in  Christo  in  resurrectione,  facta  in  octava  die  cujus 
roquicl  signum  crat,  requies  quam  faciebant  Judffii 
in  septimadic.Sccundumhancsententiam  littcrasic 
legatur  :  «  Anni  nostri  sicut  aranea  mediiabuntur, » 
ut  supra,  sed  tamen  erunt  dies,  id  cst,  illumina- 
tiones  annorum  nostrorum,  et  in  ipsis  dicbus,  id 
est,  illuminationibus,  erunt  «  septuaginta  anni»  a 
vita,  acta  sccundum  Vetus  Testamentum.Habei  alia 
translatio,  «  scptuaginta  annis,  »  quod  sic  legitur  ; 


507 


HAYMONIS  IIALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


508 


«  Anni  nostri  sicut  aranca  mcditabuntur,))  sed  dios 
annorum  nostrorum,  id  cst,  illuminationos  quas  in 
annis  nostris  habcmus,  sunt  in  septuaginta  annis. 
«  Ipsis  »  non  ost  relativum,  scd  dcmonstrativum. 
Anni  quidcm  acti  sccundum  Vctus  Tcstamentum, 
non  erant  in  potontatibus,  quia  nullus  sub  Vcteri 
Tcstamento  quantumcunquc  sanclu8,qui  tamcn  di- 
cuntur  homincs  Novi  Testamenti,  potuit  pervonire 
ante  mortem  Christi  ad  octavum  dicm,  id  cst,  ad 
rcquicm  signilicatam  pcrrequiom  celebratum  in  so- 
ptima  die,  et  designatam  pcr  octavam  diem.  Si  au- 
tem«  in  potentatibus  »  sunt  dios  nostri,  tunc  sunt 
octoginta  anni,  id  cst,  vita  acta  sccundum  Novum 
Tostamcntum,  quac  dicitur  essc  «  in  potcntatibus,» 
quia  fidelcs  Novi  Tcstamenti  post  mortem  statim  in 
requiem  perducuntur.  Et  amplius  eorum  labor  ot 
doIor,id  est.quidquid  extra  Vetus  et  Novum  Tcsta- 
mentum  agitur,  labor  et  dolorcst,  quiasi  quis  sine 
istis  vivit,  laborcs  ot  doloros  in  ajternis  miscriis 
consequetur. 

«  Quoniam.  »  Ideo  Deus  vitam  abreviavit  ct  labo- 
res  et  dolorcs  contulit,  «  quoniam  suporvenitman- 
Buetudo,  »  id  est,  miscricordia  Dei  supervenit  ira3, 
et  ipsam  iram  contemperavit,ut  ira  Doi  jam  non  sit 
nobis  ad  damnationem,sed  ad  purgationom, «  ct  » 
per  illam  Dei  mansuetudinem  «  corripiemur  »  a 
peccatis  nostris. 

«  Quis.  »  Quandoquidem  Deus  iram  suam  man- 
8uetamfacit,non  tamen  ut  nos  non  puniat,sed  etiam 
ut  nos  corrigat,ergo  «  quis  novit  potestatem,»  id  est, 
efHcaciam  «  ir®  tuae,  »  id  est,  quis  considerat  iram 
tuam  csse  datam  ad  correctionem  ?  «  et  »  quis  novit 
«  dinumerare  iram  tuam,  »  scilicot  ut  ita  conside- 
ret  in  vindicta  tua  esse  pro8peritates,sicut  sunt  ad- 
versitates?  Iram  dico  illatam  «  prai  timore  tuo,  » 
id  est,  ut  homo  te  timeat. 

«  Dexteram.  »  Pars  tertia.  Domine,  sicut  iram 
contulisti,  «  sic,  »  Domine,  «  dexteram  tuam,  »  id 
est)  Filium  tuum,  per  quem  liberationem  facias  hu- 
mani  generis,  «  fac  notam,  »  scilicet  ut  fide  et  di- 
lectione  recipiamus  eum  :  «  et  »  iac  nos  «  eruditos 
•corde  »  non  in  carnalibus,  scd  « in  sapicntia,  »  sci- 
licet  ut  in  ipso  Ghristo  tuam  dignitatem  intelliga- 
mus.  Vcl,  ita  dedisti  iram,  et  sic,  id  est,  per  illam 
iram,  fac  notam  dexteram  tuam,  id  ost,  Filium 
tuum,  ut  attendentes  miscrias  nobis  illatas  pro  pcc- 
catis,  Ghristum  nostrilm  liboratorem  cognoscamus. 

«  Dexteram  tuam  notam  fao,  »  ct  per  ipsam  dex- 
teram  «  convertere  »  ad  nos,  «  Domine,  »  conversos 
«  usquequo,  »  id  est,  usque  ad  aliam  partcm  con- 
versionis,  scilicet  ut  peccata  dimittas.  Alia  transla- 
tio  habet,  «  aliquantulum,  »  «  et  deprccabilis  esto 
supcr  servos  tuos.  » 

«  Jani  pcto  ut  convertaris,  ut  sis  doprccabilis, 
quia  jam,  Domine,  «  replcti  sumus  manc  misericor- 
dia  tua,  »  spc  per  resurrectioncm  Ghristi,  quam 
oredimus  futuram  in  mane  per  illuminationem  vir- 
tutum;  ct  non  tantum  rcplcti  sumus  misericordia, 
sed  etiam  «  cxsultavimus,  »scilicct  spc  illius  miscri- 


A  cordiffi,  «  ct  »  etiam  «  delectati  sumus  » intor  multa 
maljL  hujus  vit^  :  et  hoc  est,  «  in  omnibus  diebas 
nostris  »  de  quibus  constat,  qui  nunquam  aguntur 
sine  miseria. 

«  Et  non  tantum  Irctati  sumus  intcr  mala,  sed 
otiam  ipsa  mala  faciunt  nos  la3tari,et  hoc  est,  «  la3- 
tati  sumus  pro  diobus,  quibus  nos  humiliasti,  »  et 
non  tantum  dico  pro  dicbus,  sed  ctiam  pro  «  annis  » 
in  «  quibus  »  multipliciores  possunt  esse  miseris,- 
quam  in  dicbus,  quibus  annis  «  vidimus  »  in  ipsa 
expcrientia  «  niala,  »  id  est,  multa  adversa  nobis 
illata  :  considerantes  enim  haec  mala  nobis  prodesse 
ad  vitam  ffiternam,  spe  illius  vita;  in  nobis  magnam 
lastitiam  generant. 
«  Convertere  »  dico,  et  «  respice  »  oculo  miseri- 

n  cordia3  «  in  scrvos  tuos,  et  in  opera  tua,  »  sciliGat 
tum  quia  servi  tui  sunt,  tum  quia  eos  fecisti :  «  ei 
dirige  filios  eorum  »  in  constantiam  :  filios,  id  esi» 
imitatores. 

Dico  «  rcspice,  »  ■  ct »  sic  «  sit  splcndor  Domini 
Dci  nostri,  »  id  est,  iiluminatio  Spiritus  sancti  «  so- 
por  nos. »  Vel,  splendor,  id  est,  crux  Chri8ti,scilicet 
ut  intolligamus  victoriam  Christi  factam  in  cruce, 
in  qua  diabolum  potestato  privavit,  et  nobis  vitam 
rcstituit :  «  et ))  per  illum  splendorem  «  dirigc  opera 
manuum  nostrarum,  »  scilicet  quaBCunque  opera; 
ot  sit  etiam  splendor  Dei  «  super  nos,  »  id  est,  in 
anima  nostra,  qusB  est  pars  superior :  «  et  »  per  il- 
lum  splendorem  «  dirige  opus  manuum  nostrarom, » 
scilicet  charitatem,  qus  est  speciale  opus.  Vel  iia 
sub  una  distinctionedicamus :  Dirigeoperamanuam 

G  nostrarum  super  nos,  id  est,  ut  ipsa  opera  ducant 
nosad  majorem  altitudinem  quam  nos  simus  dlgni. 
Vcl,  supcr  nos,  id  est,  pro  supernis,  non  pro  tem- 
poralibus,  bene  operemur. 

IN  PSALMUM  XC. 
TrruLUS.  Laus  cantici  ipsi  Davii. 

«  Qui  habitat.  »  Psalmus  iste  canticum  didtur, 
quia  rem  nobis  proponit,  unde  nobis  maxime  exsul- 
tandum  est ;  ostendit  etiam  nobis  quomodo  Deufr 
omncs  fldeles  suos  a  quolibet  genere  tentaiionem 
eripiat,  in  quo  ipsc  liberator  laudabilis  apparei 
omnibus  :  et  ideo  convenienter  dicitur  «  laus  oan- 
tici,  »  quasi  laudabile  canticum,  quod  attribuitur 
David  Propheta;,  qui  loquitur.  Materia  est  eroptio 
j)  Doi,quam  facit  universo  Jnstorum  corpori  ab  omni 
tentationum  genere  :  et  per  oppositum,  ips®  ien- 
tationes  a  quibus  justi  liberantur.  Modu  :  In  prima 
parto,  ostcnditur  qualis  ^it  ille  qui  aDeo  liberaiur, 
scilicet  sperans  omnino  in  Domino.  Ostendftur  tn 
cadcm  parte  qualis  sit  protectio  Dei,  et  a  quantis 
pcriculis,  ct  quam  inflnitis  ilat  illa  Doi  proteoiio. 
In  sccunda  partc,  quas  incipit :  «  Cadent  a  latero 
tuo,  »  ostoiidit  quod  Ghristus  malos,  qui  suos  hic 
mullis  tentationibu8persequuntur,tandem  damna- 
bit,  ct  suos  romunerabit.  In  tertia  parte,  qusB  in- 
cipit :  («  Quoniam  in  mospcravit,»  inducit  Propheia 
Dcum  promittcntem  membris  Ghristi,  et  in  hac  vita 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


510 


oncm,etpo8thanc8edaturum  tTternitatcm.  A  Jd  est,  a  levi  tentatione  et  manifccta,  et  etiam  non 


est  nos  instrucre  contra  tcnlationcs,  scili- 
itemus  nunquam  per  nostras  vires  nos  posse 
dibus  resisterc,  sed  scmpcr  ad  Dcum  rcfu- 
et  ab  ipso  libcrari  cxspectcmus. 
i  ita  diccret  Prophcta  :  Vos  justi  tiuicunquo, 
jsumetis  dc  vobis,  sed  univcrsam  spcm  vc- 
pojicitc  in  Domino,  quouiam  «  (pii  habilat,» 
Brscvcrat,«  in  adjutorio,»  id  cst,  ut  aliuiidc 
putct  sibi  essc  auxilium  in  quo  bcnc  ha- 
01  est,  quoniam  ipse  Altissimus  :  et  hoc 
tissimi »:  qui  ita  habitat,«  commorabitur  in 
306  Dei,  »id  est,  assiduc  protegitur  a  Dco, 
» <f  coDli  »  in  quo  quod  valida  et  magna  sit 
0  ejus  denotatur.  In  hoc  primo  versu,  nota- 


timcbis  «  a  ncgotio  perambulante  in  tencbris,»  id 
est,  ab  aliqua  gravi  tentationectoccuIta,qualiafuit 
Christo  machinatio  mortis,  quam  ei  latcnter  para- 
vcrunt  Judasi.  Por  ncgotium,  accipimusquoscunque 
gravissimos  actus  ad  alicujus  soductioncm,  ut  ha;- 
retici  graviter  laborantutaliqucm  justum  decipiant. 
Quod  dicit,«  parambulantc, »  habemus  pcrseveran- 
tiam  in  illis  actibus;  pcr  hoc  quod  dicit,«  in  tene- 
bris,»  habemus  occultam  tcntationem.  Et  etiam  non 
timebis  «  ab  incursu  et  do^monio  meridiano  »  id  est, 
ab  incursu  dxmonii  mcridiani,  id  est^  non  timebi- 
mus  a  gravissima  persecutiono  manifesta,  qualis 
esset  persccutio,  si  aliquis  nefandus  episcopus  prae- 
dicaret  et  prceciperet  fornicationem  vol  simoniam^ 


summa  hejus  primse  parti8,quamviB  brevi-  *>  sicut  Guibcrtus  demons.  Per  hoc  quod  dicit,  «  in- 

•  m  \      •  m  ^**<  *11*ii  *«        ^^  V%  %  I  1*1  I 


inetur,  ubi  enim  dicit, «  qui  habitat,»  ponit 
li  liberetur.  Cum  dicit  in  protectiono  Dei, 
•otcctorem,  ct  dat  iutcUcctum  nobis  eorum 
B  8it  illa  protcctio,  scilicet  a  tcntationibus. 
it.  »  Ostcndit  qualis  sit  ille  qui  habitat  in 
o,  scilicct  ille  «  dicet  Domino  :  Susccptor 
tu,»  quia  cx  vilitato  peccati  ad  altitudincm 
me  suscepisti,  ad  quam  per  meas  vires  nullo 
oteram  pervenire,  in  quo  positua,  cum  peri- 
minerent,  non  confido  in  meis  viribus,  sed  tu 
By  «  reAigium  meum  »  ad  quem  refugio,  ut 
liberari  ab  omni  instantia  periculorum,  et 
,  quia  «  Deus  mcus  cst,  sperabo  in  eum,  » 
iinquam  dc  me  in  aliquo  pra^sumam,  sed 
ad  eum  in  omni  necessitato  recurram. 


cursu,»  babcmus  vehementem,  et  impetuosam  ten- 
tationem ;  per  hoc  quod  dicit,  a  «  dffimonio  » illatam, 
habcmus  gravissimum  et  infatigabilem  persecuto- 
rem;*quod  dicit,  «  meridiano, »  babcmus  manife- 
stum.Hieronymus  in  Origincm  daemonium  meridia- 
num  appellat  hacreseos  protervitatem.  Hic  notavit 
quatuor  genera  tentationum  :  duas  levos,  unam 
occultam,  pcr  timorcm  noctumum;  aliam  mani- 
festam,  pcr  sagittam  volantcm  in  die.  Iterum  duas 
graves  :  unam  occultam,  per  negotium  ambulans 
in  tencbris,  aliam  manifestam,  por  incursum  d(B- 
monii  meridlani. 

«  Cadent  a  latere.  »  Pars  secunda.  Dico,  tu,  Chri- 
8te,cum  tuis  non  timcbis  ab  aliquo  timore  nocturno, 
vcl  ab  aliquo  genere  tentationum,sed  potiusdamna- 


o  sperabo,  «  quoniam  ipse  liberabit  me  de  C  bis  malos  illosqui  infcrunt  tcntationes  tibiettuis; 

unde dicit : 0 Christe,»  mille,»  id est,  infmiti qui  prs- 
sumunt  80  futuros  in  latere  tuo,  et  tecum  judicatu- 
ros ;  «  cadcnt  a  latcro  tuo,  »  id  est,  non  reputabun- 
tur  cum  illis  qui  consiliarii  ct  judices  tccum  erunt; 
«  et  decem  millia  »  id  est,  inflniti  qui  praesumunt 
sc  ponendos  in  dexteris,  id  est,  inter  salvandos,  ca- 
dent  «  a  de^ris  tuis,  »  quia  a  sinistrls  ponentur. 
Mille  dicit  a  latere  cadere,  et  plures  a  dexteris, 
quia  plures  sunt  ilU  qui  prffisumunt  se  salvandos 
quam  qui  prajsumunt  so  cum  Christo  judicaturos : 
illi  cadent,  «  ad  tc  autem  nuUus  »  talium  aliquo 
modo  «  appropinquabit, »  sed  potius  prajcipitabun- 
tur  in  infernum,  cum  dices  eis  :  «  Disccdite  a  me, 
maledicti,  in  ignem  ajternum.  » 

Dico,  «  non  appropinquabit, »  «  vcrumtamen  » 
potius  oppositum  fiet :  quia  tu,  Christe,  «  conside- 
rabis,  •>  omnia,  sciUcet  peccata  hominum,  «  oculis 
tuis,  »  quos  nec  profundissima  cogitatio  latere  po- 
tcst  :  «  et » tunc  «  videbis, »  id  est,  videri  facies  et 
notam  omnibus  «  retributionem, »  id  est,  justam 
damnationem  «  peccatorum.  » 

«  Quoniam.  >»  Bene  dico,  pcccatores  damnabit, 
quoniam  me  et  alios  justos,  ct  hoc  dicit «  quoniam 
tu  es,  Domine  »  Christe  «  spes  mea,  » in  quo  bene 
debco  sperare,  quia  tu  «  posuisti  Altissimum,  »  id 
est,  Deum, «  refugium  tuum,  »  scUicet  nuUam  se- 
curitatcm   posuisti  tibi  iu  homine,  vel   in   aUqua 


»  id  est,  de  malefactis  «  vcnantium^  »  id  est 
om  et  malorum  hominum,  qui  venantur  ho- 
licut  venatorcs  feram,  a  quorum  factis  libe- 
9e  dicit  justus  isto^  quia  nuUis  factis  illum 
t  sibi  conformare,  «  et  »  etiam  liberavit  me 
o  aspero.  »  Vcrbum  asperum  reputat  justus, 
ddo  contumeliis  af[icitur,vel  quando  blandis 
$tiam  ad  deoftpicndum  tentatur. 
ipulis.  »  Ostenso  qualis  sit  ille  qui  liberan- 
,  ostendit  qualis  sit  liberatio.Continuatio.  Et 
it  86  Prophcta  ad  eum  qui  liberandus  est  : 
8,«Sperabo  in  cum^»  et  ipse  Deu8«  obumbra- 
, » scUicet  sic  te  proteget,  ut  o^stum  non 
»  «  scapulis  suis,  »  id  est,  potentia  ct  fortitu- 
Byquffi  pcr  scapulas  intcUigitur,  quia  ha^c  cst  D 
para  in  alis  avium  :  «  et  sub  penuis  cjus  »  id 
[)  misericordia  ejus,  vel  prajccptis  ejus  Dei, 
homincs  ad  coelum  volant,  «  sperabis.  > 
pcriculum  immincat,  «  scuto  circumdabit 
possint  te  inimici  la^derc,  «  veritas  ejus  »  id 
e,  ut  per  hoc  verax  appareat.  Nisi  cnim  pro- 
suos,  faUoret  in  promissis,  et  ccce  ponit  a 
i  tentationibus  liberct  Dcus  homincm.  Et 
rcumdabit  te,  idco  «  non  timebis  a  timoro 
10,  »  o  Christe,  cum  omnibus  mcmbris  tuis, 
a  levi  ct  occulta  tcntationc. 
iam  non  timcbis  «  a  sagitta  volantc  in  die,» 


51t 


HAYMONIS  HALBKRSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


513 


mundana  re,  sed  in  solo  Deo,  in  quo  solo  securitas  X     Ra  scilicet  gloriflcabo  eum,  quia(<  replebo  eum 


potest  inveniri,  quia  ipsc  Altissimus  est. 

Et  quia  in  Deo  posuisti  tibi  rcfugium,  ideo  wnon 
acccdet  ad  te  malum,»  aliquod,  scilicet  pcccatum  • 
immunis  enim  Christus  cxstitit  ab  omni  pcccato, 
«  et  flagellum,»  id  est,  correctio  vel  punitio  pro  pcc- 
cato,  «  non  appropinquabit  tabcrnaculo  tuo  «  in  quo 
ad  tempus  militasti  Deo.  Cum  dicit  Cbristum  salva- 
tum,  quia  Deum  fccit  sibi  rofugium,  innuit  salva- 
tionem  aliorum  justorum,  quia  ipsi  spcm  suam  in 
Deo  constituunt. 

Ideo  «  non  accedet  ad  te  malum,  quoniam  an- 
gelis  suis  mandavit  de  te,  »  id  est,  mandatum  fecit 
de  te,  Ghristo, «  ut »  « ipsi  custodiant  tc  in  omnibus 
viis  tuis,  »  id  est,  in  omnibus  operibus  tuis,  juxta 
quod  dicitur  :«  Et  accesserunt  angeli  et  ministra-  n  requies  fuit  signum  illius  quictis  quam  habitvri 


longitudine  dierum,  » id  est,  ffiternitate.  «  Osten^ 
dam  M  Christo  «  illi  »  in  membris  suis  «  salutaro 
mcum,  »  id  cst,  salvatorem  Christum,  qui  erit  vera 
vita  et  refeclio  omnium. 

IN  PSALMUM  XCI. 
TiTULUs.  Psalmus  cantici  in  die  sabhaU. 

<'  Bonum  cst  confltcri  Domino.  •  Tractatus  iste 
psalmus  dicitur,  quia  monet  nos  bcne  operari,  sci- 
licct  confltere  et  psallerc  Domino  :  «  Psalmus  dico 
cantici,  »  id  cst,  magno;  cxsultationis  habits  in  die 
sabbati,  id  est,  in  consideratione  stcmffi  quietis,qQQ 
signiflcatur  per  sabbatum  :  quia  in  sabbato  qttievit 
Deus  ab  omni  opcre  quod  patravii :  et  illa  DomiDi 


bant  ei.  » 

«  In  manibus.  »  Dico  «  angelis  suis  mandavit  n 
et  ipsi  angeli  «  portabunt  te,  » id  est,  adjuvabunt  te, 
«  in  manibus,»  id  est,  in  opcribus  suis,  ministrando 
et  subsorviendo  iibi  :  ideo  portabunt  «  ne  forte  » 
ta  «  oCTendas  pedom  tuum, » id  ost,  aiToctionem 
taam,  «  ad  lapidem, »  id  est,  ad  legem,  quos  pcr  la- 
pidem  signiflcatur,  quia  scripta  fuit  in  tabulis  lapi- 
dois  :  oiTendisset  Christus  in  lege  si  eam  carnaliter 
implendam  intellexisset.  Vel,  angi  portabunt  te 
in  manibua,  quemadmodum  in  ascensione. 

Angeli  subserviunt  tibi,  et  tu  •  ambulabis  super 
aspidem  et  basiliscum,  et  conculcabis  leoncm  ct 
draconem.  »  Per  baBC  quatuor  diabolus  intelligitur, 
sed  diversis  de  causis.  Per  aspidem  namque  signi- 


sunt  fldeles  post  labores  higus  vita).  Prscepii  qno- 
que  Dominus  in  lege  Babbaio  homines  qaiescen, 
in  signum  ejusdcm  quietis  fletems :  quam  requieiD, 
quia  nostra  natura  in  Chrisii  resurreciioDe  plenQ 
obtinuit,  quasi  Jam  rem  signiflcaiam  obtinentes, 
non  feriamur  in  sabbaio.  Ostonditur  quippe  in  hoQ 
psalmo  quoniam  Justi^  licet  in  hac  viia  laborent, 
tamen  obtinebunt  requiem  sempiierDam,  de  qqo 
maxime  est  exsuliandum  unicuique  fidelium.  Mate- 
ria  ost  Justus  laborans  in  hac  vita,  iandem  asseeo- 
turus  requiem  estemffi  beatitudinis  :  et  per  oppon- 
tnm  injustusy  quiescens  in  hac  vita»  tandem  labo- 
rabii  in  alia.  Modus  :  In  prima  parte,  monet  bene 
operari,  et  in  hac  viia  laborare,  ui  iandem  ezsuKe- 
mus  in  stema  beatitudine  :  ei  ideo  dicitur «  Psal- 


ficatur  diabolus,  quia  sicut  aspis  occultc  mittit  vc-  ^  mus  cantici^»  id  est,  pcndens  excaniico.  In  secanda 


nonum^  ita  diabolus  occultas  mittit  tentationes,  qui- 
bus  interflciai  animas  fldelium ;  supcr  quem  Chri- 
siuB  ambulavit,  quia  nulla  occulta  tcntatione  diaboli 
potuit  impediri ;  per  basiliscum,  qui  manifestc  mit- 
tiivenenum,inteIIigiturdiabo1us,qui  manifestc  tcn- 
tat  fldelcs ;  super  quem  ambulavit  Christus,quando 
ab  ipso  diabolo  manifesto  tentatus  in  morto,  nullo 
modo  ab  ipsis  tentationibus  est  superc^s ;  per  Ico- 
nem  diabolus  inielligitur^  secundum  quod  violen- 
ter  agit,  veluii  quod  ausus  fuit  in  Chrislum  nanum 
mittere,  ot  eum  morti  dare ;  per  draconcm  intclli- 
gitur  diabolus,  socundum  hoc  quod  devorat  et  in- 
corporat  sibi  quoscunque  potct  :  super  quem  am- 
bulavit  Christus  dum  mortc  sua  ejus  destruxit  po- 
tentiam. 

«  Quoniam.  »  Pars  tertia.  Dico  quia  «  angelis  suis 
mandavii  de  to,  »  ita  diccns  eis.  «  Quoniam  in  me 
speravii,  »  toius  Christus,  maxime  tamen  hic  de 
membris  ejus  agitur. «  Liberabo  eum,»  id  est,  mom- 
bra  ipsius  Christi  percutiantur  telis  inimici. «  Pro- 
tegam  eum,  quoniam  cognovit  nomcn  meum,»sci- 
licet  non  suam  quojsivit  gloriam,  sod  meam. 

«  Clamavit  ad  me,  et  ego  exaudiam  cum,  cum 
ipso  sum  in  tribulatione,  »  id  est,  tunc  «  cripiam 
eum  «  quod  amplius  nulla  tribulatio  circumdabit 
eum,  quas  ereptio  est  in  flne  cujusque  fidelium; 
«  et  gloriflcabo  euni,»  in  mcmbris  suis, 


parte,  quas  incipit :«  Vir  insipiens^»  OBiendiiur  quod 
.  injusti,  qui  in  hac  viia^  ubi  laborandum  estiflo- 
rcnt  ot  requicscunt,  in  alia  vita  damnaii  laborabuot 
In  tertia  partCyqus  incipit :«  Jusius  ui  palmafloro' 
bit,  »  ostendit  roquiem  quam  habebuni  saneti  post 
hanc  vitam.  Intcntio  est  consolari  contra  labores 
hujus  vita3y  per  quos  ad  aBiernitaiem  ducimur. 

Vox  ProphetaB  quasi  ita  diceret :  Vos,  juati^  nolite 
desperare  in  laboribus  hujus  vTtoB,  sed  potiusconfi- 
temini,  et  psallite,  quia  «  bonum  esi  conflteri  Domir 
no,  »  utroque  modo  confessionis,  sciticet  ei  ae  de 
peccatis  accusando,  et  Deum  laudando ;  et  pastcon- 
fessionem,  bonum  esi«  psallere,  » id  est,  beneope- 
rari,  non  ad  gloriam  bominis,  sed  «  nomini  tuo,  »id 
|)  est,  ad  ampliandum  nomcntuum,  o  «  Aliissime:» 
et  ideo  nomen  tuum  merito  esi  amptiandum. 

Dico,  bonum  esi  confiteri  ei  psallere, «  ad  annun- 
tiandum,  »  id  est,  ui  possint  homines  annuntiare 
aliis  ((  misericordiam  tuam  mane,  »  id  esi,  in  pce- 
speritatc  boncficiorum  vostrorum,  hoc  osi  viriutum, 
ut  si  habeant  aliquas  virtuies,  annuniient  hoo  non 
ex  se,  sed  ex  misericordia  Dci  esse  : «  ct »  ad  annon- 
tiandum  «  veritatem  tuam,  » id  esi,  juBtiiiam  tuami 
«  pcr  noctera,»  id  est,  in  advcrsitaie,  id  esl,  siba- 
bcant  advcrsitatem,  cognoscant  hoc  esse  ex  JusUtia 
Dci,  qui  justc  pro  commissis  suis  puniat  eos. 

Ostendit  quomodo  debcamus  psallere,  scilicet«  in 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


M4 


lo,  » id  est  spirituali  opcrationc^veluti  in  con-  A 
tiTa  vita ;  «  dccachordo,  »  id  est,  complente 
precepta  lcgis.Et  bonum  est  psallerc  Domino 
hara,  »  id  est,  in  mortificatione  carnis,  et 
j  cum  tristitia,  sed  u  cura  cxsultationc.  >» 
dico  bonum  est  confitcri  ct  psallcrc,  «  quia  » 
nine,  dclcctasti  mc  in  faclura  tua,  »  id  est 
>onis  «  oporibus  »  quo;  tu  crcasti  et  fecisti  in 
leinceps  «  exsultabo  »  in  omnibus  bonis  qum 
manuum  tuarum,  »  id  cst,  ium  opcrationis, 
illus  bene  agit,  nisi  te,  non  ipso  operante. 
ria  non  tantum  in  mc  bona  facis,  scd  ctiam 
\  bonis  operibus  me  dclectari  facis,  ideo  me- 
Mum  dicere  quia  «  magnificata  sunt  opora 
imine,  >*  et  «  quam  »  sont  magnificata,  ultra 
loasit  cxprimi,  et «  cogitationes  tuae,  » id  est,  |> 
tlones  tus,  qusc  flunt  ex  cogitatione  ot  consi- 
Qti  quod  boni  tribulantur,  et  mali  florcnt, 
facts,  nimis  profund.i),  »  id  est,  inscrutabi- 
jde  alibi  dicitur :  Judicia  Dci  abyssus  multa. 
ozv.) 

*  insipicns.  »  Pars  secunda.  Gogitationes  Doi 
t  profundo;,  scd  tamcn  «  vir  insipiens,  »id  cst, 
)iens  est  in  sa^culo  et  carct  vera  sapientia, 
BOgnoscet  hacc  »  quo;  dicturus  sum, «  etstul- 
id  est,  ille  qui  nec  in  Deo,  nec  in  sieculo  sa- 
«ly  «  non  intelliget  haBC.  » 
eety  «  cum  exorti  fuerint  peccatore^  »  qui 
ar  exoriri  cum  in  magnas  divitias  vel  magnas 
t  potcntias,  «  sicut  fenum,  »  id  est,  compa- 
fbno,  quod  llcet  ad  tcmpus  floreat  ct  pul- 
rity  tamen  cito  aroscit :  «  et  apparucrint,  »  C 
inaignes  in  suis  potentiis,  cognoscentur  a 
«  omnos  qni  operantnr  iniqnitatem.  » 
non  intclligent,  quod  cum  ita  «  faerint  exor- 
t,  id  eat,  qualiter  «  intereant  in  sajculum  sm- 
id  est,  in  (eternum :  ipsi  peribunt,  «  tu  au- 
iomine^  »  qui  in  mundo  visus  cs  humilis, 
nebis  «  Altissimus  in  (cternum.  >» 
m  interibunt,  «  quoniam,  »  o  «  Domine,ecce 
i  tui,  >»  id  est,  gentiies  «  pcribunt ;  »  vel  ideo 
ilar,  ut  rem  qua;  quasi  incredibilis  videatur, 
lem  rcddat.  «  Pcrrbunt  »  dico,  «  et  »  hoc 
leiticet,  «  dispcrgcntur  omncs  qui  opcrantur 
atem;  »  ad  hoc  quod  dicit,  «  peribunt,  » 
irgentur,  »  dicit  cum  a  bonis  scparantur :  Ilii 
ity  u  ot  comu  meum,  » id  cst,  altitudo  mea,  q 
t  ff  eicnt  unicomis,  »  qqia  ad  unum  tcndit, 
ad  ipsum  Deum  ;  undc  dicitur :  Unam  petii  a 
),  <c  exaltabitur,  »  rccipiendo  immortalitatem 
issibilitatcm.  «  Et  scncctus  mea,  »  id  est,mca 
ma,  seilicet  ea  quso  scquuntur  post  hanc  vi- 
It  «  in  misericordia  uberi,  »  id  est,  in  abun- 
emuneratione  :  sicut  econtrario  senectus  im- 
t  erit  in  malitia  ubcri.  Dico  «  scncctus  mca 
nisericordia  ubcri  «  et  »  jam  «  oculus  mcus  » 
?  <c  dospexit  inimicos  meos,  »  et  cognoscens 
llornm  esse  inutiiem,  ct  potcntiam  brcvem, 
ittfltirgentibus  in  me  malignantibus,»  id  esi, 


contra  me,  «  audiet  auris  mea  »  hoc  quod  sequi- 
tur. 

«  Plantati.  »  Pars  tcrtia.  Scilicct  «  justus  floro- 
bit,  » in  alia  vita,  «  ut  palma.  »  Benc  palma;  justum 
comparat,  quia  sicut  truncus  palmjc  turpis  cst  in- 
ferius,in  supcriori  voro  sunt  cIatiD,puIchraj,  florcn- 
tes  :  sic  justus  cxtcrius  proptcr  tribulationes  inhac 
vita,qua5  infcrior  est,  turpis  et  pannosus,  ct  contri- 
tus  pcr  multas  tribulationcs,  in  alia  vero  vita  flore- 
scot  «  ct  multipHcabitur  »  incfTabili  gloria  ffiteras 
bcatitudinis,  «  sicut  cedms  Libani  »  quaB  altiorcre- 
scit  aliis  ccdris,  ct  est  imputribilis  :  sic  Justus  erit 
quando  ditabitur  altitudine  etimmortalitate.Etbene 
debcnt  ibi  multiplicari,  quia  hic  sunt «  plantati  in 
domo  Domini^  » id  est,  flrmiter  radicati  in  prssenti 
Ecclesia,  ct  propter  hoc  «  florcbunt  in  atriis  domus 
Dci  nostri,  »  id  cst,  in  superna  Hierusalem,  quas 
propter  amplitudincm  per  atria  dcsignatur.  Vel  in 
atrio  domus  Dei  nostri,id  est,in  initio  ccelestis  habi- 
tationis,  scilicct,  in  ipso  judicio  flerebunt. 

Et  «  adhuc,  »  id  est,  praQter  illas  justitias  quas 
modo  habent  justi,  «  multiplicabuntur  » ipsi  «  in 
senecta  uberi, »  id  ost,  in  novissimi8,ubi  orlt  uber  et 
copiosa  miscricordia  Doi,  «  et  »  interim  «  erani 
bciie  paticntcs,  »  non  male,  sicut  faciunt  hypocritffi, 
«  ut  annuntient,  »  id  ost,  digni  sint  annuntiare 
aliis  ;  istud  scilicet,  quia  Dominus  Deus  noster  est 
rectus  retribuendo  merita  cujusque,  et  quia  post 
rctribuere  merita,  et  non  quantum  exigerent  merita 
ipsa,  addit,  «  et  non  est  iniquitas  in  eo,»  quia  etiam 
plus  reddit  unicuiquc  quam  promeruissot.Vel «  re- 
ctus  »  est  dum  permittit  suua  tribulari,  ut  eos  in 
alia  vita  remunerot,  «  ot  non  est  iniquitas  in  eo,  » 
in  hoc  quod  permittit  malos  in  hac  vita  florere^uos 
in  alia  astcrna  damnatione  damnabit. 

IN  PSALMUM  XGIL 

TiTULUB.  Latis  cantici  David,  in  die  ante  sabbatum, 
quando  fundata  est  terra,  vel  infiabitata, 

«  Dominus  regnavit,  decorem.  »  Ad  litteram  *. 
Tcrra  fundata  fuit  in  sexta  feria,non  quod  ipsa  tuno 
formarotur,  sed  quia  in  sexta  fcria  factus  est  homo, 
quo  facto,  terra  fundata  est,  id  est,  stabilis  et  pos- 
sessa  :  qua3  inanis  esset  ct  tupervacue  fhndata^niei 
habcret  homincm  posscssorem.  Vel  in  sexta  feria 
inhabitata  est  ab  homine  quando  factus  fuit  homo, 
non  quod  dc  hac  litterali  fundatione  agamus,8ed  de 
designata  per  istam,  scilicet  de  recreatione  homi- 
nis,  facta  pcr  sanguinem  Ghristi  in  sexta  aetate, 
scilicet  in  temporc  gratio;,  quo;  sexta  a)tas  per  sex- 
tam  fcriam  designatur  :  sicut  post  sextam  feriam 
sabbatum  sequitur,  ita  post  sextam  (etatem  vera 
rcquics  scquitur.  Titulus  sic  exponitur :  Tractatua 
istc  laus  cantici  dicitur,id  cst,  laudabilc  canticum. 
Canticum  dicitur,  quia  rcm  proponit  oxsultabilem, 
sciIicet,fundationcm  Ecclesiae  ct  alias  Ghristi  poten- 
tias  multas,in  quibus  ipsc  Christus  laudabilispatet ; 
unde  dicitur  «  laus  cantici  »  attributa  David  Pro- 
phetffi,  qui  hic  loquitur :  «  Gantici  dico  habiti  in  die 


'M5 


IIAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PAHS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


m 


anto  sabbatum,  »  id  est,  in  considorationo  dici  priroi  A  est,popiilorum  multorum.Goncitant  cnim  sffipc  mi- 


sextaj  a^talis :  quae  dics  ideo  dicitur,  quia  in.ca  ve- 
ram  illuminationcm  rccipimus ;  quic  if^las  cst  ante 
sabbatum,idcst,antc  requicm  i-clcrnam,  «  quando,  » 
id  cst,  qua  dic,  scilicct,  in  tcmpore  gratia3,fundata 
cst  terra,  id  est,  repcratus  cst  bomo,pcr  quem  fun- 
data,  el  stabilis  facla  cst  tcrra,  quod  inanis  cssot, 
nisi  homo  repararctur,  quia  cum  omnia  ad  Dei  lau- 
dcm  facta  sint,  a  nulla  crcatura  terrena,  nisi  homo 
viveret,  laudaretur.  Matcria  cst  Christus,  fundator 
Ecclesijc,  dc  qua  agit  pcr  multas  commendationes, 
utens  domonstrativo  gcncrc.  Prajvidens  Prophcta 
Christum  esse  vcnturum  in  humilitate,  et  propter 
hoccontemnendumes8caJuda;is,  multiplicitcr  com- 
mcndat  cum,  ut,  cum  venerit,  non  ci  derogemus. 


noros  fortiorcs  ad  pcrsecutioncm  Ecclcsiae. 

Et  non  tantum  fluminaelcvavcrunt  fluctus  contra 
Ecclcsiam,sed  ctiam  sunt  factai  <»  clationcs  maris, » 
id  est,  universi  populi,  i<  mirabiles,»  id  cst,infmitffi, 
inlolerabilcs,  ot  «  in  »  omnibus  istis  clovationibus 
«•  altis  •>  pst  »«  uiirabilis  Dominus  »  scdandohujus- 
modi  clcvationos,  vel  quia  non  permittit  fidclcm 
suum  aliqua  hujusmodi  tcntationc  devinci.Elin  his 
tribus  vcrsibus,qui  continent  victoriam  Christi,est 
quinta  pars  psalmi. 

«  Testimonia  tua, »  id  est,  prophetiae  et  scriptur» 
alisQ,  «  sunt  facta  nimis  crcdibilia, »  id  C8t,multum, 
dum  quidquid  in  eis  promissum  fuit,  to  venionte 
impletum  est,  et  hicc  commcndatio  cst  sexta  pars 


sed  honorem  dcbitum  porsolvamus :  et  haeccst  in-  ^  psalmi.Etctiam,o  Domine  «domum  tuam,»idest, 


tcntio,  ut  non  propter  humilitatcm  Christum  con- 
temnamus,scd  eum  Deum  rcdcmptorcm  credamus. 
Acsiitadiceret  Prophcta:Vos  quicunquc  videntcs 
Christum  in  humilitate,  nolite  dospiccro  :  quiaipse 
qui  humilis  venict,ipsc  idem  «  Dominus  rcgnavit,»id 
ost,  per  mortem  suam  mortis  imperium,  et  fortem 
armatum,  id  est,  diabolum,  superavit.Etpostquam 
eum  regem  dcterminavit,dc  quo  agcrct,commcndat 
eum, dicens :  Ulc  qui  sic  rcgnavit, « indutus  cst  dcco- 
rem,  »  id  est,  habuit  sibi  unilam  Dcitatcm ;  ct  haec 
commcndatio  est  prima  pars  psalmi.  Et  ipse  idcm 
Dominus  «  indutus  cst  fortitudincm,»  id  est,  potcn- 
tiam,quia  ipso  sempor  ct  potenter  sustinuit,et  hajc 
est  alia  pars ;  «  et »  per  hoc  quod  talis  fuit,  «  praj- 
cinxit  se,  »id  cst,  praeparavit  se  ad  constitutionem 


Ecclcsiam  prxsentem,  in  qua  tu  habitas,  «  dccct 
sanctitudo,  »  id  cst,ipsius  domus  est  ei  decensor- 
namcntum,  sicut  dicitur  :  Rcgiam  domum  decent 
pallia;  et  hoc  «  longitudine  dierum,  »  id  est,  in 
aitcrnum  :  et  hacc  commendatio  est  septima  para 
psalmi. 

IN  PSALMUM  XCIII. 
TiTULus.  Psalmus  David  quarta  sabhat.- 

"  Dcus  ultionum  Dominus. »  Psalmus  iste  conve 
nit  David  Prophcto},  qui  hic  loquitur,  habitus  de 
rebus  signiflcatis  pcr  res  factas  in  quarta  sabbati. 
In  quarta,euim  fccit  Dcus  luminaria,  per  quffi  si- 
gnificantur  sancti  viri  luccntos  in  Ecclesia, de  qui- 
bus  in  hoc  psalmo  agitur.Et  suntquasdamtenebrs 


Ecclesite.Dictumestad  similitudinem  operarii,  qui  C  in  hoc  mundo,  veluti  quod  homines  non  putant 


prfficirictus  expeditior  est  ad  operandum. 

Et  ostendit  in  effectu  quod  praicinxit  so.  Vcre 
praecinxit,  «  etenim  firmavit  »  in  fide  «  orbem  ter- 
ras,  »  id  est,  Ecclesiam,  collectam  dc  toto  circuitu 
terrae ;  «  qui  »  orbis  est  ita  firmus,quod  «  non  com- 
movcbitur  »  aliqua  tenlationo ;  et  ha?c  commenda- 
tio  est  aliqua  pars  psalmi. 

Et  «  cx  tunc,  »  id  cst,  ex  quo  firmasti  orbem 
terra3,  cst  ipsa  Ecclcsia  «  parata  scdcs  tua  »  in 
qua  tu  scdes  et  quiescis ;  scdcs  dico  pcr  ipsam  fun- 
dationem  tibi  paratam,  et  ne  pcr  hoc  tcmporalis 
esse  intelligeretur,  ostendit  aeternum,  cum  dicit, 
«  tu  es  a  sasculo,  »  id  est,  ab  o^terno,  non  in  sacculo 
factus,  sed  factor  sajculi.  Vcl  ila  scdcs  tua  cst  pa- 
rata,  ct  cx  tunc  a  sajculo  etiam  tu  es. 

Et  haec  est  commendatio.  Alia  pars.  Scd  licct  sic 
fundata  csset  Ecclcsia,  tamcn  «  flumina,  »  id  cst, 
potentes  hujus  sajculi,  «  elcvavcrunl  «  o  «  Domine, 
elcvaverunt  flumina  voccm  suam,  »  id  cst,  eommi- 
nalioncm  suam  contra  iliam  sanctam  Ecclesiam 
tuam,  et  contradictioncm  suam.Quod  bis  dicit«  clc- 
vavcrunt,  »  notat  pcrscvcrantiam  ipsorum  potcn- 
tium  contra  Ecclcsiam. 

«  Elcvavcrunt »  ctiam  ipsa«  fluminafluctussuos,» 
id  e8t,pcrseculiones  suasetturbationes  suas  contra 
Ecclesiam.Fluminadico  concitata  «  a  vocibus,  »  id 
est,  ab  admonitionibus  «  aquarum  multarum,  » id 


Deum  non  curare  hasc  terrena,  cum  vidcant  a  su- 
perbis  viduas,  pupillos^  et  alios  hominos  Dei,  qno- 
rum  ipse  Dominus  in  legc  prosceperat  miscreri, 
multis  modis  vexari :  quae  tamen  tencbra}  non  obte- 
nebrant,  neque  obscurant  luminaria  sanctffi  Ecclesis, 
quia  boni  nunquam  inducuntur  in  hunc  errorem, 
quod  Deum  putont  non  disponoro  terrena.sed  mala 
haec  patienter  sustinent,  sccuri  dc  romuneratione;  et 
scmpcr  lucont  inter  malos,  praebentes  exempla  boiuD 
operationis,  juxta  quod  dicitur  :  In  medio  nationis 
pravae  etpcrvcrsae,  intcr  quos  lucetis,sicutluminaria 
in  mundo.  Materia  sunt  sancti,  lucentes  splendore 
virtutum  intcr  mala  hujus  vit® :  et  per  oppositum, 
superbi  illi  qui,  pcrsequentes  paupercs Dei,ot  tamen 
T\  multiplici  prospcritate  florontes,  causa  sunt  quare 
aliqui  ducantur  in  crrorcm,  ct  putent  Deum  non 
curaro  haec  lorrona.  In  prima  parte,  increpat  su- 
pcrbos  illos,  et  comminatur  cis  aeternum  interituEQ. 
In  sccunda  partc,  quaj  incipit  :  «  Intelligite,  insi- 
picntcs  in  populo,  »  admonet  crroneos,  qui  putant 
Doum  ha}c  mundana  non  curare,  ut  intelligant,  ct 
justa  dispositionc  hajc  omnia  ordinari  cognoscant, 
minatur  ctiam  cis  quod  quandoquc  arguantur,  bo- 
nos  vero  ostondit  a  Deo  nunquam  derelinqui.  In 
tortia  partc,  quaj  incipit  :  «  Quis  consurgetmihi,» 
dcmonstrat  quod  hicDous  suos  a4juvat,ot  tandem 
digno  remunerabit,  et  malis  reddet  secundum  ini* 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


518 


ipsorum.Inteniio  cst  nos  rcmoverc  ab  illo  A. 
ae  putemus  Deum  non  curarc. 
ita  diceret  Prophcta  :  Nolite  pul^rc  Dcum 
ndana  dcspiccrc  ct  nnn  disponcrc,qijoniam 
iltionum  Dominus»est;cl  idoo  si  eum  non 
5  dicatis,  puniet  vos,  rpiia  ipso  dominatur 
pcr  quod  Christus  intolligilur,  cui  onine 
a  datum  cst,  et  ipsc  idcm  «  Dcus  uUionum 
git,»  vcluti  cum  vendentes  dc  tcmplo  cjccit, 
in  omni  lemporc  susc  miiitio;  immuncm  sc 
^  custodivit. 

Christe,  qui  cs  Deus  ultionum,  qui  humilem 
disli,  «  exaltarc,  »  por  rcsurrectionem,  «  qui 
ierram,  •  id  est,  univcrsos  dc  tota  terra,  ct 
retributionem  superbis.  » 
andoquidem  supcrbe  agunt,«  usquequo,Do-  .. 
eecatores,  usquequo  peccatores  gloriabun- 
d  Gst,  permittis  eos  do'  malitia  sua  gloriari. 
ipsam  naturam  vidotur  essc,  quod  et  mala 
et  inde  gloriantur ;  naturalc  enim  est  de 
>mpungi.Quod  ingeminat,«usquequo  pecca- 
notat  assicuitalem  malitia;  ipsorum. 
dico  cos  peccatores,  quia  ipsi  pcccatorcs 
.ntur  »  in  manifesto,  «  et  loquentur  »  intcr 
■es  «  iniquitatem,  »  sed  «  loquentur  omncs 
rantur  injustitiam.  » 

onit  quam  injustitiam,  dicens,  «  populum 
Dominc,  humiliaverunt  »  contumeliis,  »  et 
«tem  tuam  Ycxaverunt.  » 
uam  et  advenam  interfccerunt,  et  pupillos 
nnt.  »  Quorum  omnium  in  lege  Dominus 
mt  misoreri ;  vcl  viduam  et  advenam  inter-  C 
iyOt  pupiIIum,possumus  accipere  allegorice. 
m  hsc  facerent, «  dixerunt:  Non  videbit  Do- 
•  id  est,Dominus  eorum  non  attendet ;  ct  si 
iderit,  «  non  intelliget,  »  id  est,  non  curabit 
laeob  »  de  istis  pannosis,  id  est,  rideIibus,non 
61  impii  voccnteum  Deum,sed  hoc  dicit  Pro- 
X  se. 

dlligitc.»  Pars  secunda.Continuatio.  Ipsi  di- 
Dominus  non  videbit,»  et  hoc  est,o  vos  «  in- 
19  in  populo,»  id  est,  vos  qui  docetis  popu- 
lientiam  mundi,et  tamen  caretis  verasapicn- 
Tidentes  superbos  florero  ct  populum  Dci 
djputatis  Deum  «  ha3C  »  mundana  non  dispo- 
intoliigitc  et  »  vos,  «  stulti,  »  qui,  neque 
do  sapicntcs  estis,  neque  Dcum  judicem  fu-  j) 
attenditis,  «  aliquando,  »  scilicct  visis  mira- 
saltem  «  sapite  »  Deum  Iia^c  omnia  dispo- 

debetis  saperc  Dcum  hacc  omnia  disponcre, 
cite  modo  :  «  Qui  plantavit  aurcm,  >»  id  est 
ithomini  facultaiem  audicndi,  «non,i  id  cst 
«  audiet?»  Audict  utique,  id  cst,  intclligct. 
ai  fmxitoculum,  » id  cst,  qui  ministravit  vi- 
non  considerat  »  intcriorcm,  scd  cxtcriorcm 
?  Faciet  utique. 

e  •  qui  corripit  gcntcs  »  flagcllis  suis,«  nonne 
■  impios  de  peccatis  suis?  Facict  utiquc.  Et 


«  qui  docct  hominem  scicntiam,  »  id  cut  fidelibus 
suis  dat  vcram  cognitionom,  nonne  malos  arguet? 
Vcl,qui  corripit  gcntcs,id  cst,popuhim  suum,si  non 
paroit  filiis  ad  corrcctionom,  nonne  gravissimc  ar- 
guct  raalos?  Et  illc  qui  docct  homincm  scicntiam, 
nunquid  ignorabil  pcccata  nostra?  Vos  putatiscura 
ignorare  pcccata,  sed  ccrte  «  Dominus  scit  »  etiara 
minutissimas  «cogitationes  hominum,»  ethocscit, 
«  quoniam  vano;  sunt.  » 

Cogitationes  vcstras  vanaj  sunt,  sod  certo,  o  «  Do- 
mine,  beatus  »  cst  illo  «  homo,  quom  tu  erudieris  » 
virga  tua,sicut  pius  magister  discipulum,«eteum» 
qucm  tu  «  docucris  de  lege  tua,  »  beatum  dico, 
dando  ci  intclloctum  divinaj  Scripturae. 

Ad  hoc  dico  «  docuoris,»  «  ut  mitigcs  ei,»  id  est, 
ut  mitigationcm  ct  patientiam  ci  facias,  quia  aliter 
non  valebit  scientia  Scripturarum,  nisi  in  eis  addi- 
scat  esse  patiens,  ei  dico  presso  «  a  diebus  malis,  » 
id  est,a  tribulationibus  quo;  in  istis  diebus  inferun- 
tur  ;  M  mitiges  »  dico, «  doncc  fodiatur  peccatori  fo- 
vca; »  ad  litteram,  scilicet  quousque  mortuus  sepe- 
liatur.Quandiu  enim  vivit,non  ccssat  mala  inferre, 
Vcl,  fodiatur  pcccatori  fovea,  id  est,  doncc  consu- 
matur  nequitia  cjus  :  in  quam  sa?pc  incidit  fovcam, 
quia  pcr  suam  ncquitiam,pcrquammalainfcrtaliis, 
seipsum  illaquoat. 

Vcre  boatus  quem  tu  erudicris,«quia  Dominus  a 
so  non  repellet  plebem  suam,»  sed  potius  in  angolo- 
rum  sooietatcm  recipict:  «etiam  in  hao  vita  haere- 
ditatcm  suam  non  derelinquet,»  quoniam  semperei 
pro  sua  neccssitato  in  tribulationibus  assistat. 

«  Non  derelinquet »  dico,  «  quoadusquo  justitia  » 
suorum,  quaj  in  hac  vita  fuit  conculcata,  «  conver- 
tatur  in  judioium,id  est,quousque  ipsi  judicent  alios. 
Et,  no  paucos  intelligeremus  eos  quorum  justitia 
convertetur  in  judicium,  dicit,  «et  qui  juxta  illam,  » 
id  est^qui  sunt  participes  justitioe.AIia  translatio  ha- 
bet,  «  qui  tenct  illam,»  «  omncs  »  scilicct « qui  sunt 
rccti  corde. 

«  Quis  consurgct.»  Pars  tertia.  Continuatio.Dico 
quod  Dominus  plebem  suam  non  dcrelinquet.Quis 
crgo  erit  meus  dcfensor,  ct  meus  adjutor  ?  NuUus 
equidem,  nisi  Deus ;  et  hoc  est  :  «  Quis  consurget 
mihi  adversus  malignantes,»  id  cst,ad  meum  opus, 
ut  mc  defendat  a  malis?  «  aut  quis  stabit  meoum» 
adjuvando  perseverantem  in  ccrtamine  «  adversus 
opcrantos  iniquitatem? » scilicctqui  mihi  conferunt 
mala,  ut  mc  faciant  patientcr  sustinere  pcrsecutio- 
ncs  eorum. 

Dico  «  quis  stabit  mccum,  »  et  tamen  de  viribus 
meis  non  praisumo,  sed  in  Domino  confido,  nam 
«  nisi  quia  Dominus  adjuvit  mc,  paulo  minus, »  id 
cst,  parum  abfuit,  quin  «  habitassot  anima  mca  in 
inforno,»  id  cst,in  profunditatc  vitiorum,scilicct  pu- 
tassem  quod  Dcus  non  curarct  animam  mcam. 

Dico,  nisi  Dominus  adjuvissct,  anima  mca  in  in- 
ferno  habitassct,sed  curtcDominus  adjuvLt?quia«si 
dicebam  »  pcr  confcssioncm  accusando  mc  de  peo- 
catis,  «  motus  est  pes  meus,»  id  est  afifectio  mea  a 


519 


HAYMONIS  OALBRRSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMKNT.  BIBL. 


520 


B 


viaveraad  aliquod  illi^itum,  ibiotiamy  o  «  DomlnOy  A 
miscricordia  tua  a^yuvabat  me  »  rctrahcnd^  a  pcc- 
cato,  ct  mo  in  bono  opore  confirmando.  In  hoc  ita- 
quc  magna  consolatio  nobis  cst,  quia  non  tantum 
Dcus  fidclcs  8U0S  dum  pcrsistunt  in  virtutc  corro- 
borat,  scd  ctiam  in  lapsu  visitat  ct  confortat. 

Dico,  misericordia  adjuvit  mc,  quia  «  secundum 
multitudmcm  dolorum  mcorum,»idcstpeccatorum, 
dc  quibus  dolco,  «  consolationcs  tujc  »  cxistcntes 
u  in  cordc  mco,  lajtificavcrunt  animam  meam.  » 

Me  lastificabis,  sod  malos  non,  et  hoc  est,  «  nun- 
quid  adhajrct  tibi  sedcs  iniquitatis?  »  id  ost  mali, 
quos  hic  convcnicnti  nomine  nominat.  Tibi  dico 
«  qui  fingis  laborom  in  pr3Bcepto,»  id  est,  qui  pr«- 
cipis  laborare  in  bonis  oporibus  illos  qui  dcbcnt  tibi 
adhsrero ;  vel  «  qui  fingis  laborem  in  prasccpto,  ut 
tuum  praeccptum  impleatur. 

Ideo  non  adhasrct  tibi  scdes  iniquitatis,  id  est,ip8i 
mali,  quia  ipsi  «  captabunt  in  animam  justi,  »  id 
«  cst  frequentcrvolentseduccro  ctsibi  conformare 
«  animam  justi  :  »  id  estjSi  non  possunt  decipcro, 
«  condemnabunt  sanguinem,»  licet  «  innocentem.» 

Ipsicaptant  animam  justi^elTundunt  sanguinem, 
•  ct »  hroc  omnia  «  factus  eat  mihi  Dominus  in  refu- 
gium  »  ne  cedam  tribulationibus,  «  ct  »  ipsc  «  Dcus 
mcus  »  est  factus  «  in  adjutorium  spci  mcaj,  »  id 
est  Juvat  me  ab  bene  operandum,ut  tamcn  requiem 
quam  obtinco  spe  mi8cricordiaB,obtineam  rerum  ve- 

ritate. 

Mihi  factus  ost  rcfugium,  «  ct  illis  •»  qui  eCfun- 
dunt  sanguinem  juatorum,  «  rcddet  Dominus  ini- 
quitatem  ipsorum,  »  id  est,  prout  gosscrunt,  retri-  C 
buet  eis.  Dicot  aliquis  :  Non  reddot  eis  mala,  quia 
iniquitas  eorum  profuit sanctis ;  respondet :  Non  red- 
det  seoundum  hoc  quod  profuit  iniquitas  eorum,sed 
secundum  malam  intcntioncm  ipsorum,  et  hoc  est 
quod  dicit :  «  et  in  malitia  eorum,  »  id  est,  malam 
intentionem  ipsorum,"  dispcrdct  eos,  disperdet  illoa 
DominuB  Deus  noster ;  »  bis  diccndo  «  dispcrdct,  » 
certos  nos  do  eorum  pcrditione  eonstituit. 

IN  PSALMUM  XCIV. 
TiTOLUS.  Laus  cantici  ipse  David. 

«  Venite,ex3ultemus  Domino.»  Psalmus  iste  can- 
ticum  dicitur,quia  proponit  nobis  magnam  exsulta- 
tionem,  soilicct  tempus  gratias,  in  quo  in  terram 
promissionis,  videlicet  in  requiem  «eternam,  intra-  r^ 
tur.Dicitur  «  laus,  »  quia  laudabilis  ilic  ostcnditur, 
per  quem  aditus  intrandi  in  requiem  nobis  pra»para- 
tur  :  quae  laus  cantici,  id  est,  laudabile  canticum, 
convenit  David  Proplictae,  qui  hic  loquitur.  Materia 
est  ipse  Christi  advcntu»,quo  nobis  ajtcrna  rcquies 
acquiritur.  Modus  :  In  prima  parte,  admonct  Pro- 
phctasecundum  sc  Judajos  specialitcr,quasiunusde 
illis  cis  compaliens,  ut  Christum  salvatorcm  suum 
vcncrcntur  et  adorcnt.poncndo  multas  causas  quare 
cum  rocipcre  debeant.  In  sccunda  parle,  qua5  inci- 
pit  :  «  Nolite  obdurare  corda  vestra,  »  inducit  Pro- 
pheta  ipsum   Deum  commonentem  nc  indurarent 


corda  sua  sicut  patros  oorum,8cd  poiius  coignoscani 
Christum  visitatorcm  suum.  Intcntio  sua  esiremo- 
vcro  Juda^os  a  duritia  sua,  et  nc  sibi  reddaht  Deum 
iratum  sicut  fccerunt  patres  corum. 

Ac  si  ita  commoncret  cos  Propheta  :  Vos  nolito 
cssc  increduli  sicut  fuerunt  patres  vcstri,  sed  «vc- 
nitc  »  pcT  Chrislum  ad  lidem,et  «  exsullcmus,»  id 
ost,cuni  cxsultationo  sorviamus  huic  •  Domino  »  el 
etiam  «  jubilemus  Doo,>  id  cst,  quia  ipsc  est  Deos 
«  salutari  nostro,  »  ipsi  Christo,  qui  nos  salvat  et 
redimitdc  manu  diaboli:ct  idco  beno  debemasjo- 
bilare  ci. 

«  Jubilemus  »  dico,  ct  ctinm  «  prtBOCCupemus  f»- 
ciem  ejus,»  aliquando  venturi  judicis,  «  in  ccmfSBS- 
siono,»  scilicct  prius  confitcamur  ci  poceata  noslrt 
quam  ipse  ad  judicium  veniat ;  «  ei  in  pBalmisJabi- 
lemus  ei,»  id  est, jucunditatem  quam  menie  cond- 
pimus,  bonis  operationibua  JudicemnB. 

Ideo  debemus  ei  Jubilare  et  ezsultare  «  quia  » IpM 
cst «  Deus  M  noster,  id  est,  creator  omninmripse  ed 
etiam  «  magnus,  »  id  est,  omnipoiens  «  DomiDiu,» 
quia  omnibus  dominatur  :  «  et  rex  magnus  supir 
omnes  deo8  »  gentium,  vel  angelorum. 

Et  alia  causa  est  quare  debemus  Jubilare  ei,  «quit 
in  manu,»  id  est,  in  potestate  «ejus  suni  omneafl- 
nos  torra),»  id  c8t,hominc8  totius  orbis:  «  et  m  ipsiin 
sunt  «  altitudincs,  »  id  esi,  ezaltaiiones,  potentia, 
dignitates,  «  montium,»id  e8t,poteniium  hi^uan' 
tie.  NuIIus  enim  potcstelevari  in  hoc  aacolo,  nisi  ao 
permittente. 

Alia  csi  causa,  «  quoniam  ipsius  esi  mare^et  ipao 
focit  iIIud,ot  siccam  manus  ejus  fundavofunt,  »  ad 
litteram :  vel  alIegorice,per  mare  poBBumus  aocipere 
amaricantes  higus  vii»  qui  Dei  eunt  et  qui  Dei  pe^ 
mi88ione8ffiviunt,etip8e  fecii  illud,  id  est,  ordinavift 
ipsorum  malitiam ;  unde  dicitur:Facien8pacem,el 
creans  malum  {Isa.  xlv)  :  ei  ■  aiccam,  »  id  eai,  il- 
los  qui  sunt  sicci  a  fluctibus  hiyus  mundi  ti  ritioii- 
tcs  imbrem  justitis  ;  unde  alibi :  Anima  mea  bM 
tcrra  sine  aqua  tibi  (PsaL  cxui). 

Et  quia  tam  potens  esi,  ergo  vos  Judoi.qui  a  d» 
rccessistis  in  regioncm  longinquam  diBsimiliiudinii^ 
«  vcnite  »  passibus  fidci,  «  adoremus,*  id  est,  «b- 
gulari  veneratione  Christum  colamus,  id  osty  euil 
summum  bonum  roputemus,  «  et  procidamuB,i»i<i 
e8t,humiliemur  in  concupiscentiis  nosiriB^OB  ipMi 
pulverem  ct  cinerem  reputemus, «  etploreiiiUB»pri 
peccatis  nostri8,non  ad  conspectum  hominum,Bicirt 
hypocriUe,  scd  «  ante  Dominum ;  >»  ei  hoc  debemofli 
quoniam  ipsc  cst  illc  «  qui  fccit  nos ;  »  ideo  etiiBi 
«  quia  ipse  est  Dcus  noslcr»  factua  per  camem  aB> 
sumptam :  quasi  idco  hoc  debcmus,  quia  ct  crettor 
et  rccreator  nostcr  cst. 

Et  idco  dcl)emus,  quia  «  nos  »  sumus  «  populus 
pascuffi  ejus,  »  quia  nos  rcficit  spiritualibua  doniB, 
et  etiam  corporo  suo  ct  sanguine ;  «  ei  »  otiam  su- 
mus  «  ovcs,»  id  cst,  simplices  et  innocenies,  quod 
cst  «  manus  cjus,»  id  est,  operaiio  ipsius^quia  bo- 
lius  Dei  opcre  innoccntes  possumus  esse. 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS.  522 

D  quia  ostis  populusct  oves,  hac  conditiono,  A  novum,  »  id  cst,  landato  cum  amorc  justitiai,  Bcili- 
udieritis  vocem  cju8»nui  prius  locutus  patri-      cct  auia  ncr  Filium  suum  nohis  iiialiHam  r.ftnhiHf 


cju8»qui  pnus  loculus  patri 
I  prophctis,  «  hodie,  »  id  cst  in  hoc  tompore 
»,quando  nobis  loquitur  pcr  proprium  Filium. 
Apostolus  :  «  Quandiu  hodie  nominaturintcr 
»  Dico  et  voccm  cjus  audicntis,  tunc  scilicct 
te  obdurarc  corda  vcstra.  »  Vcl  ita  :  Qnando- 
m  vos  estis  populus  pascusR  ot  ovcs  manus 
rgo  «  si  vocom  cjus  audieritis,hodie  »  ut  su- 
nolite  obdurarc  corda  vcstra.  » 
}  8ecunda.'<  Nolitc  obdurare,»sicut  obduravc- 
patres  vestri,  et  hoc  ost,«  sicut  in  irritatione 
kim  diem  tentationis  »  facLT^in  doscrto,»id 
itc  scqui  diem  tentationis,ut  Deum  in  deserto, 
kentaverunt  me  patroa  vestri,»cordibusdubi- 


quia  per  Filium  suum  nobis  justitiam  contulit, 
ncc  dico  solis  Judaeis,  sed  «  cantatc,  omnis  terra,» 
tam  gcntilos  quam  Judxi,  cantate  «  Domino.  » 

Tortio  poncns  «  cantate  Domino  »  Trinitatcm  in- 
dicat.  «  Et  bcnedicite  nomini  ojus.  »  Solum  cnim 
nomen  Dci  habemus,nondum  etiam  rem :  quod  no- 
men  multum  valet,  non  quia  prolatum,  sed  quia 
creditum.IUe  bcnedicit  nomen  Dominiyquibenc  vi- 
vendo  dat  aliis  exemplum  bene  vivendi.sicut  e  con- 
trario  iile  dicitur  malediccrc  nomen  Domini,ex  quo 
alii  trahunt  sibi  excmplum  male  vivendi.Dico,«can- 
tate,et  benedicite,  »  ot «  annuntiate  salutaro  ejus,» 
ipsum  Fiiium  Dei,per  quem  gonus  humanum  salva- 
tur,  et  in  domum  Dei  reaodificatur,  et  hoo  «  de  dio 


depotentia  mea,et  tunc  probavcruntmeesse  n  in  diom,»id  est,  assidue.vel  do  die,  id  est^deVetcri 


et  quia  «  probavorunt  et  viderunt,  »  audie- 
opera  mea, »  id  est,  manna  plui  illis,et  alia 
Bignafeci  eis. 

juia  sic  me  tcntavcrunt,  crgo  «  fui  ofTcnsus 
lioni  illi  quadraginta  annis  :»tot  enim  annis 
.  Bunt  in  descrto ;  «  ct  dixi  »  cis  pcr  Moysen 
3  elcctos  meos  :  «  Sompcr  isti  »homines«  er- 
ei  non  inscii,  sed  «  cordc,  »  quia  in  cons- 
B  suis  orrassc  se  intelligunt, 
icei  dixissem  eis  ita,  «  isti  «  tamcn«  non  co- 
nint  vias  meas,  »  id  est,  non  apprubaverunt 
jkta  mea;  et  idco  «  si  introibunt  in  requiem 
,  n  id  est  ffiternam  patriam  significatam  per 
I  promissionis,  non  erit  ibi  aliquis  bonus, 
ego  «  juravi  in  ira  mca,  »  scilicet,  eos  non 


Testamento,in  quo  aiiqua  fuit  iIIuminatio,eundo  in 
diem,  id  est  in  Novum  Testamentum;  annuntiaie 
salutare  ejus,  scilicct  comprobate  Christum  regcm 
csse  et  salvatorcm  omnium,  per  auctoritatom  Ve- 
toris  et  Novi  Testamenti. 

Ostendit  quid  dcbcant  de  illo  salutari  annuntia- 
ro,  ct  inter  quos,  cum  dicit  :«  Annuntiate  gloriam 
ejus  »8alutaris,  id  est,  ipsum  Christum  gloriosum 
pra3dicatc,  quia  Dci  Filius  fuit,  et  hoc  «  inter  gen- 
tcs,  »  nec  dico  paucas  gentes,  sod  «  in  omnibus 
populis  mirabilia  ojus,  »  partum  Virginis,  qui  mor- 
tuos  suscitavit. 

Et  bcne  dcbetis  ei  cantarc  «  quoniam  »  ipse  est 
«  magnus  »  secundum  potentiam,  t  et  Dominus. » 
omnium,«et  laudabilis.isecundum  misericordiam : 


aroain  requicm  mcam.  Figura  aposiupesis,  C  ct  hoc«nimi8,»quianuIIuspotestpor8crutariquanta 


defectio  orationis. 

IN  PSALMUM  XGV. 
is  :  Psalmus  David  quando  damus  ivdificabatur 

post  captivitatem. 
oiate  Domino.  »  Psalmus  iste  convcnit  Da- 
!ophet(c  qui  hic  loquitur,  respicienti  eum 
ly  Bcilicet  ad  tempus  gratix;  quando  a^difi- 
it  domus,  id  est  Ecclesia,  post  captivitatem 
,  a  quo  propter  peccatum  captivum  teneba- 
HBS  humanum.  Tangit  historiam  quando, 
iptivitatem  Babylonia),  templum  Salomonis 
catum  est,  non  tantum  de  historia,  scd  do 
Mdo  intelligimus  Prophetam  egisso.  In  hoc 
ifesi  materia  primus  et  secundus  Christi  ad- 


sit  potentia  vel  misericordia  oju8.«  Terribilis  est  » 
etiam  timore  futuri  judicii  «  super  omnes  deos  • 
quos  gentes  putant,et  otiam  super  omnes  crcaturas 
angelicas  deiflcatas. 

Vere  ipsc  est  Deus  terribilis  super  deos  gen- 
tium,  «  quoniam  omnes  dii  gentium  diemonia  » 
sunt:  iste  «  autem  Dominus  »  de  quo  loquitur, 
codIos  fccit »  matorialcs,  vel  quoscunquo  altissimos 
viros. 

Itcm  propter  hoc  dobetis  cantare  ei,  quia  hanc 
utilitatem  inde  habetis,  confessionem  et  pulchritu- 
dinem,  et  tandem  magniflcentiam.  Hoc  dicit :  «  In 
conspectu  ejus,  >  id  est  cum  ipse  aliqucm  oculo 
misericordia)  rcspicit.  Indo  procedit  «  confessio,  » 


.  Modus  :  in  prima  partc  monet  quascunquo  jj  quia  confitctur  ille  peccata,  et  deinde  «  pulchri- 


non  tantum  Judaeos,  sicut  in  praecedenti 
i  fecit  :  «  Cantatc  huic  Domino,qui  venit  ad 
•espectu  primi  advontus.  In  socunda  parte, 
cipit  :  «  AITcrte  Domino,  patri.T  gcntium ;  » 
non  tantum  cantarc,  scd  etiam  alTorrc,  ot 
perari  ad  gloriam  hujns  Dumini,  ct  hoc   re- 

secundi  adventus.  Intontiu  cst  in  istis  ad- 
onibus,  scilicct  ut  cantemus  ot  benc  opcre- 
1  gloriam  istiusDomini. 

itadiccret  Propheta:Nolite  cantarc  Domino 
im  vctus,utlaudetiseum  pro  sulis  bonis  lom- 
ms,  sed  potius  «  cantatc  Dumino  canticum 

Patrol.  CXVI. 


tudo,  »  id  est,  ornatusin  multis  virtutibgs,  oi  ian- 
dem  ■  in  sanctidcatione  cjus,»  id  esi  in  sanciaha- 
bitatione,  scilicet  ccclcstis  Hierusalem.  Unde  alia 
translatio  dicit  :«  in  sanctuario  ejus,8anctimonia,» 
id  ost,  omnis  puritas.  Tunc  enim  nequo  ira,neque 
talis  motio  aliqua  crit  in  sanctis  Dci,sed  puritasei 
vora  charitas  regnabit;  et  in  sanctificatione  ejus 
erit  «  magnificcntia,»  quia  tunc  erunt  immortales, 
et  impassibilcs,  ct  socii  angelorum. 

«  AfTerte.  »  Pars  sccunda.  Quandoquidem  tanta 
est  utiliias,  in  conspcctu  ejus,  ergo  vos  «  patri® 
gentium,  »  id  est  vos  gentes  de  quacumque  patria, 

17 


523 


HAYMONfS  IlALBEllSTAT.  EPISG.  OPP.  PAHS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


524 


•  afTerto  Domino  gloriam,  »  id  cst  gloriosum 
ostondite  eum  bonis  opcribus  vestris,  •  et  hono- 
rem,  >•  id  est  graliarum  actionom  do.  collatis  bcne- 
ficiis;  «  afTcrte  »  ct  «  gloriam  nomini  cjus,  »  am- 
pliando  quidem  nomcn  ct  famam  ojus,  id  osl,  ipsi 
Domino  gloriam  conferamus.  Tor  poncns  :«  AflVr- 
te,  »  significat  Trinitatcm. 

Hoc  modo  aCferte  Domino  gloriam  scilirct  «  ho- 
stias,  »  id  cst  facite  vos  ipsos  hostias  dantcs  pas- 
sioni  ad  honorcm  Dci,  «  ct  »  sic  «  introitc  in  atria 
ejus,  »  id  cst,  in  coilcgia  sanctorum,  qui  dicuntur 
atria,quia  Deus  in  eis  habitat ;  ct  «  adoratc  Domi  • 
num  in  atrio  sancto  ojus,  »  id  cst  in  ccelestihabi- 
tatione. 

Ego  dico.  «  adoratc,»  et  utinam  «  univcrsa  terra 
commoveatur»  ad  poDnitentiam«a  facie  ejus,»id  cst 
ad  cognitionem  ipsius,  ct  vos  commoti  «  dicite  in 
gentibus,  »  id  cst,  ad  gcntos  commovendas;  et  dat 
eis  materiam  quid  dicant,  hoc  scilicet,  «  quia  Do- 
minus  regnavit  »  a  ligno;  ita  dicit  alia  translatio : 
et  hic  habemus  auctoritatcm  a  Prophota  passionis 
Christi. 

Probat  pcr  effcctum  quod  rognavit  Dominus, 
diccns,  «  otcnim  corrcxit,  »  id  cst,  corrigendo  de 
peccatis  ad  justitiai  opera  dircxit,  «  orbem  tcrra», 
qui  non  commovobitur»  a  fide,aliqua  tribulatione, 
quod  ait  Apostolus  :  Ncque  mors  neque  vita  pote- 
runt  nos  separarc  a  charitate  Christi.Dicitc  etiam 
ad  commovendam  tcrram,quia  iste  Dominus«judi- 
cabit,  »  veniens  secundo,  «  populos  in  ajquitate,  » 
id  ost  unicuiquc  rcddcns  pro  merito. 

Et  idco  «  lajtentur  cobH,  »  id  cst  altiores  sancti, 
«  ct  exsultet  terra,  »  id  cst,  humiliores  sancti : 
«  commoveatur  mare,  »  id  est  amaricantes  in  hac 
vita  prae  timorc  futuri  judicii;«  et  plcnitudo  ejus,» 
id  est  singula  vita,  id  est  homines  pro  singulis  vi- 
tiis  moveantur  ad  compunctionem,et  quanto  magis 
necesso  est  ut  commoveantur,  dico  «  lactcntur;  » 
et  ita  erit,  quia  «  campi,  »  id  est  humiles  ct  fruc- 
tificantes, «  gaudcbunt  »  de  puritate  suaj  conscicn- 
tiao ;  «  ot  omnia  quic  in  eis  sunt,  »  id  cst  omncs 
sensus  eorum,  quia  secundum  omncs  sonsus  et 
omnes  virtutes,gaudcbunt  hic  spe  futura?  salvatio- 
nis. 

Et  tunc,  id  cst  cum  ipse  judicabit,  «  exsultal)unt 
omnia  ligna  silvarum,  »  id  est  gentes,  qucie  prius 
crant  silvestres  et  inculla;,«  a  facie  Domini,»id  cst 
propter  prajsentiam  qua  frucntur  :  «  quia  vcnit,  » 
ncc  dico  de  primo  adventu,  scd  «  quia  venit  judi- 
care  terram. 

Et  ipse  «  judicabit  orbcm  terra?,  id  cst  homines 
collectos  de  toto  circuitu  torra?,  «  in  a>quitate,  »  id 
est  singulis  reddens  pro  mcritis;  «  et  populos  • 
quoscunque  «  in  veritate  sua,»id  ost  secundum  hoc 
quod  unusquisquc  eorum  vcritatcm  sibi  com  nis- 
samdispcnsavit.Vcl  orbom  possumus  accipere  ad 
litteram,qucm  judicabit  Dominus,  quia  vcnicns  ad 
judicium,  ignc  purgabit  sordcs  clomentorum,quas 
ex  hominum  iniquitatibus  contraxerunt. 


B 


A  IN  PSALMUM  XCVI. 

TiTULUS  :  Psalmus  ipsi  David^  quando  ci  restituta 

csi  terra  ejus, 

«  Doniinua  rognavit,   exsultet   terra.  »  Psalmus 
islc  convcnit  David,id  cst,  Christo,  non  quod  Chri- 
stus  hic  loquatur,  scd  quia  de  eo  agitur.  Psalmua 
dico  habitus,  quando  ei  terra  restituta  est,  id  cst, 
homines,quos  perdidorat  per  idololatriam,  ad  caU 
tum  Dci  sunt  rcvocati,id  est  restituti  Christo.  Ma- 
tcria  ost  Christns  Ecclcsiam  sibi  constituens.  Mo- 
dus  :  in  prima  parte  ostendit  cum  Rcgcm  essc,  et 
commendat  eum  multis  modis,quasi  utcns  demond- 
trativo  gcncre  et  in  eadem  parte,ut  cum  talem  ado- 
rent,  non  sua  sculptilia.In  secundaparte,  quae  inci- 
pit  :«Audivit,et  la^tata  est  Sion,«quasi  conversos  ad- 
monct  ut  cxsultent,  et  odio  diabolum  habeant.  In- 
tendit  homines  ab  idololatria  revocare  et  ad  cultum 
unius  Dei  pcrmanentis  in  sa^cula  advocare. 

Vox  prophetaj,qua8i  diccret  :  0  vos  gcntos,  qu« 
hactcnus  in  idolorum  cultura  permansistis,  nolite 
dcincops  colore  idola,  sed  solum  Christum  colite, 
quia  ipse«  Dominus  regnabit,  »  id  est  rcgnum  sibi 
et  in  Juda5is,et  gcntibus  acquisivit;  et  ideo«cx8ul- 
tet  tcrra  »  Juda;a,quaB  suscepit  istum  Regem  «L«- 
tentur  »  ctiam  «  insulae  multae,   »  id   est  ecclesis 
pcr  remotissimaspartcsconstitut(B,qua2  contundun- 
turnuctibushujusmundi,ncctamcnsubraerguntur, 
sicut  insula3  maris.DescribitistumDominum,quali8 
sit  malis,et  qualis  sit  bonis,dicens  : «  Nubes  et  ca- 
ligo  in  circuitu  ejus,  »  id  est  obumbrans  eum,non 
quod  in  ipso  remaneant,quiaipseestluxintenebris 
C  luccns,sed  ipsi  habent  lippientes  oculos^ne  possint 
solis  claritatem  intueri,  et  dicilur  hoc  ex  sola  si- 
militudine  alicujus  rci,  qua3  propter  nubem  non 
possct  vidcri.  Quantum  ad  bonos,«  justitia  otjudi- 
cium  »  est  «  correctio  scdis  ejus,  »  id  est  aliqui 
corriguntur,  ct  fiunt  segcs  ejus  per  judicium,id  csl 
por  discrctioncm  boni,  ct  mali  quam  habent,etfa- 
ciunt  justitiam,  quia  bonum  cxsequuntur,  et  ma- 
lum  vitant. 

Etostcnditquomodo  corrigantur  sui,quia«igni8,» 
id  cst  charitas,quam  emittit  Spiritus  sanctus,dcquo 
ipse  Christus  ait  :  «  Ignem  veni  mittere  in  temun, 
et  quid  volo,nisi  ut  ardeati :« praicedet  ante  ipsum,» 
id  cst  parabit  ipsi  Domino.Nullus  cnim  est  dignus 
in  quo  habitct  Dominus,  nisi  prius  a  Spiritu  prs- 
r\  parctur  sancto ;  «  et  »  ille  ignie  «  inflammabit»  ^ 
amore  Dei  •  inimicos  ejus,»  illos  scilicct  quiprius 
erant  inimici  «  in  circuitu,  »  id  cst  cx  omni  parle. 

Per  alias  partcs  commcndat  eum  sic  :  «  Fulgura 
cjus,  »  id  est  miracula  qus  ipsc  fecit  in  mundo, 
«  alluxerunt  orbi  tcrra;,»  id  est,resplendueruntper 
totum  mundum,  ct  «  terra  vidit  »  hoc,  id  est  te^ 
rcni  cognoverunt  hoc,«  ct  commota  cst  »»  ad  poeni- 
tentiam. 

Et  tunc  «  montes,»  id  est  potentes  hujus  sffculi, 
«  fluxorunt  »  a  viliis  suis  «  sicut  cera,»  fluxerunt, 
dico,  montes«a  facie  Domini,»id  cst,propter  cogni- 
tionem  Dci,  ct  non  tantum  montes,  scd  «  omnia 


5i5 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


526 


terra  »  fluxit  a  a  facie  Dei,  >,   id  cst,  de  uiiiversa  A  ols  agat  tantum  pcr  totum  contcxtum,  tamon  psal- 


terra  homines. 

Alluxerunt  miracula,  ct  «  ca^li,  »  id  est  sancli 
apostoli  et  praBdicatoros  ««annuntiaverunt  justiliam 
ejus,  »  quomodo  ipse  justificat  honilneni  ;  ct  tunc 
4f  omncs  popull,  »  id  est  aliqiii  do  oiunihus  popu- 
lis,  «  viderunt  gloriam  cjus,  ►»  id  est  cogiiovcrunt 
eum  gloriosum  cssc. 

Et  quandoquidcm  ipsc  talis  cst,  crgo  «  confun- 
dantur,  »  id  cst  digni  sunt  confusiono,  •«  omncs 
qui  adorant  sculptilia,»  id  cst  imagincs  pictas,«ct 
qui  gloriantur  in  simuiacris  suis. 

Vere  dcbctis  illa  idola  dimittcre  ct  ipsum  Chris- 
tom  adoraro,  quia  et  ipsi  angeli  adorant  cum,  et 
boc  dicit  sub  quadam  admonitione  :  «  Omnes  an- 
geli  CiBlestcs,  adorate  eum.  » 


mus  iste  ab  alio  «  Cantatc  «  divisus  est  ; 

Quasi  ita  diceret  Proplieta  :  Nolite  Domino  tan- 
tuiu  cantare  propter  antiqua  beneficia,sciJicetquia 
vns  de  .flgyplo  oduxit,et  aiiavnhis  mirahilia  oston- 
dit,sod  «  cantalo  Doinlno  canticum  novum,  »  id  ost, 
iaurlatceuin  dc  rcparationefactapcrr^iliumjCt  l>cnc 
dcbctis,«  quia  » ipse  «  focit»  nobismulta«  mirabilia.» 

Inter  cajtera  mirabilia  Dci,  unum  ponit  insigne 
diccns  «salvavit  dibi  dcxtcra,»  sicut  alia  translatio 
dicit  «  salvavit  cum  dcxtera  cjus,et  brachium  san- 
ctum  ejus.  »  Pcr  dcxtcram  ct  brachium  ojus  ip- 
sam.divinilatcm,  scilicct  Vcrbum  Dei,  accipimus, 
quod  vocatur  dextcra  secundum  operationcm,  bra- 
cbium,  proptor  fortitudincm,  scilicet  quia  in  ipsa 
humanitate  Christus   quaj  fecit,  non  aliena,  sed 


' T\    .wv^..      .^«w      .x^v.v,      «vf.i      umi^iAU,     ouil 

Pars  secunda.  Ego  sic  admoneo  adorare,  et  hanc  "  propria  sua  virtute  fecit.Vcrbum  autem  illud  Chris- 


admonitionem  «  audivit  Sion,  »  id  cst,  Ecclcsia  de 
Judffiis  «  et  la^tata  cst.  » 

«  Et »  etiam  «  fllis  Judoe,»  id  cst,  gentilcs,  facti 
fllii  Christi,  qui  do  tribu  Juda  fuit,  vel,  fili»)  Jud(c, 
id  est,confessionis  filioi  «  exsultavcrunt  »  dc  repa- 
raiiooe  sua,  quam  intcllcxerunt  essc  factam  per 
Christum ;  «  exsultavcrunt,  »  dico,  «  propter  judi- 
cia  tua,  Dominc,  »  scilicet  cxcitas  ex  partc  in 
Israel  contigit,  ut  plenitudo  genlium  intrarct,  ct 
alia  quaecunque  Dci  judicia. 

Ideo  exsultaverunt,  «  quoniam  tu  Dominus  al- 
tissimus  supcr  omncm  tcrram, »  id  cst,  habitantes 
superomnem  terram,ot  «  exallatuscssupcroinncs 
deos  »  gentium,  vel  angolicas  crcaturas,  ct  hoc 
«  nimis  »  inscrutabiliter. 

Et  quia  ipse  talis  ejt,  idco  vos  «  qui  diligitis  Do- 
minum,  odite  malum,  »  id  est,  adversarium  istius 
Domini,  etsi  ipse  corporibus  possit  infcrrc  mala, 
tamen  «  Dominus  custodit  »  contra  tribulationcs 
«animas  sanctorum  suorum  »  nc  incorporentur  a 
diabolo,  et  tandcm  «  liberabit  eos  do  manu  pecca- 
ioris,  »  id  est,  de  potestatc  diaboli. 

Et  debetis  diligere  Dominum,  quia  in  ipso  Domi- 
no,  id  est,  in  Ghristo  «  justo  est  orta  lux, »  id  cst, 
cognilio  Divinitatis  pcr  fidcm  «  et  rcctis  cordc  orta 
^lctitia  »  de  puritate  suse  conscicntias. 

Btquia  lux  orta  est  justo,  crgo  vos,  «  justi,  lifi- 

tamini»  non  in  mundanis,scd  «  in  Domino,etcon- 

,  filemini  mcmori<B  sanctificationis  ejus,  »  id  cst. 


tum  salvavit,  quia  et  immunem  a  peccato  custodi- 
vit,  ct  mortuum  cum  vita  ajterna  suscitavit. 

Et  ipsura  brachium,scilicet  «salutare  suum,»id 
est,Jesum,  per  quem  salvavitgenushumanum,«no- 
tum  fccitDominus  »  Palor, utin  Christi  humantatc 
cognosccret  divinitatem,  ct  Idem  salutarc  «  rovclavit 
justitiani  suam,»  id  est,non  pcr  figuras,sed  mani- 
feste  dcnionslravit,  ct  hoc«ln  conspectu  gcntium,» 
scilicot  ut  cum  gcntcs  per  fidcm  cognoscerent. 
Idem  qui  vocatur  salutarc  quia  salvat  genus  hu- 
manum,  vocatur  justitia,  quia  homines  justificat. 

Et  pcr  hoc  quod  notum  fccit  &alutarc,illc  qui  vi- 
dcbatur  oblitus,  diflercndo  miscricordiam,recorda- 
tus  est  miscricordiac  sua3  et  vcritatissua3,«ethoc  » 
C  «  domui  Isracl,  »  id  est,  ad  opus  Judaiorum.  Idem 
bencficium  Dei,  quod  vocat  miscricordiam,quiaex 
sola  Dei  bcnignitatc  cst  datum,  vocat  vcritatcm, 
quia  in  ipso  complcto;  sunt  promissioncs  Dci. 

Et  non  tantum  domui  Israol,  sed  etiam  omnibus 
gcntibus  ;  undc  dicit,  «  tcrmini  lerra»,  » id  cst,  ho- 
mincs  positi  in  rcmotissimis  finibus  tcrras,  ct  hoc 
non  in  loco  uno,  scd  «  omncs  vidcrunt,  »  id  est, 
cognoverunt  «  salutare  Dci,  »  facti  «  nostri  »  pcr 
assumptam  humanitatcm. 

«  Jubilato.  »  Pars  secunda.  Et  quoniam  recorda- 
tus  cst  miscricordia3  et  alia  fecit,crgo«  omnis  tcrra 
jubilatc  »  huic  «  Domino,  »  id  cst,  incfl^abilcm  ju- 
cunditatcm  de  ipso  mcntc  concipitc ;  «  cantate  »  ei 
otiam  mentc  ct  voce,  ct  exsultato,  »»  id  cst,  gau- 


landate  eum,  quia  mcmor  fuit  ut  vos  sanctificaret.  rv  dium  mcntis  in  ipso  corporc  ostenditc  ;  «  et  psalli- 

A#      j  •v<i  *'  a*  **iV* 


'   IN  PSALMUM  XCVIl. 

TiTULUs  :  Psalmus  David. 

"Cantate  Domino.  »  Psalmus  istc  convcnitDavid 
PfophetaB,qui  hic  loquitur.  Matcriam  habct  priinum 
^lsccundum  Christi  advcntum.  Modus  :  in  prima 
parto  monct  homincs  cantare  Domlno,  respcctu  pri- 
DiladventuSjCt  supponit  causas.In  secunda  partc, 
quiE  incipit  :  «  Jubilate  Deo,  omnis  tcrra,  »  monet 
ioraines  jubilarc  Deo,  ct  actione  ct  conlcmplatione 
«gere,  respectu  secundi  adventus.  Inlentio  cst  in 
ipsis  admonitionibus  ut  Deo  cantemus,  et  licet  de 


tc,  »  id  cst  bcne  opcramini  opcrationc  spiritali. 

«  Psalllte  »  dico  «  in  cithara,  »  id  cst,  utaspiri- 
tali  operationc  ad  activam  desccndatis,  veluti  si 
proximum  plo  ac  fidcli  aniorc  diIigatis,ctiamdero- 
bus  propriis  serviatis,ctiam  cautantcs  «  in  cithara 
ct  voco  psalmi,  »  id  c.st,  ut  ab  actuali  opcrationead 
spiritalom  ct  conlcmplativain  ascondatis.  Sicut  per 
citharam  activam  operationem,  ita  pcr  psalterium  et 
voccm  psalini  spiritalcm  accipimus.  Cantantcsctiara 
« in  tubisductilibus  »> :  pcr  tubas  quibus ficbat exhor- 
tatio  ad  bellum,  vol  monitio  ad  solcmnia,  intelligi- 
mus  exhortationem  prcedicatioDis  ;  ductiles  erant. 


527 


HAYMONIS  IIAT.BERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS.  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


528 


quia  de  puro  argento  erant,  quod  non  orepabat  A  tondit  nos  a  perfidia  revocare  et  ad  ChriBtum  ado- 
dummallco  cuderctur,  sod  beno  ducebalur,  ot  di-      randum  concitare. 


latandum  cst.  Ac  si  broviter  diceret  :  Pracdicate  ct 
exhortamini  alios  ad  bellum,ot  ut  agant  solcmnia, 
«  ct  »  prasdicationcm  vestram  dilatale  cantantes 
etiam  in  «  vocc  tubae  cornoac,  »  id  cst  ut  cornu 
comparabiles  sitis  duri,nec  proptcraliquam  tribu- 
lationem  a  prsBdicatione  vcritatis  cossantcs.  Cornu 
quidem  ex  carne  cxcrescit  in  quamdam  duriticm, 
cui  bcne  comparanlur  illi  qui,  licct  in  carnc  fra- 
giii  vivant,  tamcn  duri  ac  patientes  fiunt  Ifiborum. 
Unde  Apostolua  :  «  In  carne,  ambulantcs  non  se- 
cundum,  carncm  militamus.  » 

Dixit  V  jubilate,  »  modo  dicit  quarc  facicndum 
Bity  soilioet  quia  conspicitis,  quasi  jam  pnBscntem 


Quasi  diceret  :  «  Nolite  »  Christum  contemnere, 
quia  ipsc  «  Dominus  regnavit,  »  id  est,  devicto  dia^ 
bolo,  regnum  sibi  in  Judaeis  et  gcntibus  obtinuit : 
modo  dcridcns  inimicos  Christi,  qui  aliquaodo  80- 
lcbant  irasci  ci, «  irascantur  poputi »  quasi  stultosse 
possunt  reputare,  qui  aliquando  irascebantur  ei, 
«  Dominus  «  dico  »  regnavitj  qui  «  Dominus  «  sedes 
supcr  ehcrubin  »  id  cst,  quiescis  supcr  ordincs  tn* 
gclorum,  ut  Dominus  eorum.Itcm  dcrridens  inimi- 
cos  cjus  dicit  :  «  Movcatur  tcrra,  »  qaas!  stukis- 
simi  sint^qui  aliquando  moti  suntcontra  cumom- 
ncs  ordinos  angelorum. 

Dico  «  Dominus  regnavit,  »  qui  «  Dominus  »  ba- 


videtis,  ipsum  Regem  in  judicium  venientem,  hoc  n  bitavit  »  in  Sion  corporaliter,  qui  Dominus  «  ma- 


dicit  :  «  Jubilate  in  conspectu  regis  Domini,  »  et 
quia  jam  quasi  veniens  conspicitur,  idco  «  marc,  » 
id  est  omnes  amancantes,  «  moveatur  »  ad  poBni- 
tentiam,  «  et  plenitudo  ejus,  »  id  est  plenitudo  vi- 
tiorum  sit  cis  causa  quare  potius  moveantur.  Mo- 
veatur  ot  contremiscat  «  orbis  terrarum  :  »  ad  lit- 
teram,  qui  ctiam  in  adventu  ipsius  judicis  cro- 
mabitur,  «  ct  omnes  qui  habitant  in  eo  «  mo- 
•veantur ;  hoc  cst  quod  dixcrat  «  marc  ol  plcnitudo 
cjus.  » 

Dico  «  mare  moveatur,  flumina  »  aulem,  id  est, 
sapientes  viri,  qui  alios  potant  spirituali  doctrina, 
«  plaudent  manu,  »  id  cst,  cum  cxsullatione  bene 
operabuntur  «  simul,  »  id  est  tcndcntcs  in  unum, 
Bcilicet  ad  ipsum  Deum  ;  tcncntes  unam  fidem. 


gnus  »  fuit  et  mir»  potenti®  :  per  hoc  plane  d^ 
tcrminavit  se  de  Christo  dicerc,  quia  ipae  in  Sioa 
habitavlt  prasscntia  corporis,  «  et  »  iste  Dominus 
cst  «  cxcelsus  super  omnes  populos,  »  quia  nuIlDS 
altus  nisi  per  cum. 

Et  quoniam  ipse  talis  est,  «  confiteantur  »  eigo 
omncs  gentcs  «  nomini  tuo,  »  id  est  laudent  et  di- 
latent  nomen  tuum  et  famam  tuam,  nomini  dieo 
«  magno, »  scilicct  quod  ampliandum  et  laudaodaB 
ost,  «  quoniam  »  magnum  est  et  multum  vakfli 
benecrcdentibus,  cui  confitcndum  cst  quoniamiUiid 
nomcn  «  cst  terribilo  »  impiis  timore  futurijudieii, 
«  et  sanctum  est  bonis,  quia  per  ipsum  sunt  saDO' 
tificati  :  et  ipsc  Dominus  «  diligit  judicium,  m  id 
cst  ut  homines  justc  judicent,  vel,  «  judicium,i»i(I 


«  montos  »  sancti  in  virtutibus  eminontcs,  ct  bcne  ^  ^^st  quacunque  animas  discretionem,  quod  faoere 


stabiles  «  exsultabunt  a  conspeclu  Domini, »  id  cst 
quia  conspiciunt  Dominum  rcmuneratorcm  suum: 
bene  dico,  «  a  conspcctu  Domini  qaoniam  »  ipse 
Dominus  Jam  «  venit  judicarc  tcrram,  »  id  est, 
omnes  de  quacunqucparte  terra3,quasi  inpra^senti 
est  quod  judicabit, 

Et  ipse  «  judicabit  orbcm  tcrrae,  »  id  est  omnes 
malos,  de  omncs  circuitu  terrae  congregatos,  «  in 
justitia  »  unicuiquc  rcddcns  pro  mcritis,  «  ct  po- 
pulos  M  ad  bene  vivcndum  collcctos,  scilicct  bonos 
judicabit «  in  «quitatc, »  item  illis  facicns  pro  me- 
ritis. 

IN  PSALMUM  XCVIII. 
TiTULUs  :  Psalmus  David. 


ct  «  honor  regis. »  est,  ut  rex  judicium  diligat,  et 
ha;c  quoquc  est  una  commendatio  Christi. 

«  Tu  parasti.  »  Para  secunda.  Continuatio  :  St 
«  tu  »  quidem  qui  talis  es,  «  parasti  direcUooes, » 
id  cst,  homincs  intus  per  gratiam  tuam  aspiriBdt 
pra3parasti  ut  dirigantur  ad  virtutcs,  et  etiam  k' 
cisti  dircctioncs,  non  solum  parasti,  sed  « jtidi- 
cium,  »  id  est,  ut  ipsi  juste  diacernaat  qoid  sit 
bonum  ct  quid  sit  malum  ;  «  et  »  hanc  aliam  ^ 
cretionem,  scilicet  «  justitiam  »  id  est,  ut  boooiD 
cognitum  faciant,  et  malum  dimittant,  t  fecieti,  * 
dico,  «  in  Jacob,  »  id  cst  in  fideli  populo, qui  beo^ 
dictionem  sicut  Jacob  accepit. 

Et  quia  Christus  exhibet  hflBC  munera  sms,  ideo 


«  Dominus  regnavit,irascanturpopuli.MPsalmu8  J)  vos  «  cxaltatc  »  ipsum  Christum  factum«Dominttia 


iste  convcnit  David  prophotffi,  qui  hic  loquiLur.Ma- 
tcria  est  Christus,  potens  Rcx.  Modus  :  in  prima 
parte,  ostcnditcum  Regcm,et  domonsLratcum  modis 
pluribus  vencrationedignum,ct  admonet  infidcles, 
et  maxime  Judajos,ut  cum  vcnercntur. » In  sccunda 
parte,qude  incipit:  «  Tu  parasLi  dirccLionos,  «ostcn- 
dit  quae  munera  conforat  suis,  ct  supponit  admoni- 
tionem,  ut  hunc  adorcmus.  In  tcrtia  parte,  qua; 
incipit :  «  Moyscs  ct  Aaron,»  ostcndit  quod  priores 
patros  huic  llcgi  servierunt,et  multasutilitatcs  indc 
habuerunt,  et  dcindc  supponit  admonitionom,  ut 
hunc  adorcmus,  non  novum  rcgcm  sentiamus.  In- 


Deum  nostrum»  pcr  assumptam  humanitatem,*^^ 
adoralc  scabellum,  »  id  cst,  humanitatem  ipsiuB 
quac  fuit  scabellum,  id  est,  requics  et  sedcs  «  pcdnoi 
cjus,  »  id  cst,  stabilitas  divinitatis,  «  quoniam* 
illud  scabcllum  <«  sanctum  cst,  »  id  est,  Christibi' 
inanitas  ;  vel  sic  transitive,  «  scabellum  pedum,  * 
ut  per  pedes  accipiamus  ipsam  humanitatem,  p^ 
quam  vcnit  ad  nos  calceata  divinitas  qus  fuit  soir 
bellum,  id  est,  prorsus  subdita  deitati, 

«  Moyses.  »  Pars  tertia.  Et  bene  debetia  cumado- 
rarc,  quia  ipse  non  cst  rcccns  Deus,  sicut  quidem 
dicunt,  scd  ipsc  cst  cui  »  Moyseset  Aaron  in  saee^ 


X 

i 

i 
I 


m 


EXPLANATIO  1N  PSALMOS. 


530 


(Jotlbus  ejus.  »  Licet  cnim   Moyses  sacerdos  non  A  qujB  nos  pra^cipitarcnt  in  dcspcrationcm,  sed  Dei 

fuisset,  tamcn  ctiam    saccrdotom  cum  dicit,  quia 

et  pro   populo  invocabat  sicut  ct  alii  saccrdotcs, 

et  ipsos  sacerdotes  constitucbat  ct  ungebat.  «  Et  » 

ipso  «  Samuel,  »  licet  non  fuissct  de  tribu  Lcvi, 

unde  alii    sacerdotes,  tamcn   fuit  «  inter  eos  qui 

invocant  nomcn  ejus,  »  quia  saccrdos  fuil  ipsius. 

Isti  servierunt  Domino,  ct  hoc  indc  commodum 
babuerunt,  quod  ipsi  «  invocabant  Dominum,  ct 
ipse  audiebat  cos  :  in  columna  nubis  loqucbatur 
ab  eos.  »  Ideo  in  nube  loqucbatur,  quia  obscurum 
erat  quod  dicebat  cis;  quia  futuram  crat,  scilicct 
adventus  Ghrtsti.  Quo;  nubcs  Cbristum  signabat, 
qui  est  nobis  umbratio  et  rcfrigcrium  contra  aestum 
hsreticorum,  et  ipse  etiam  per  columnam  signifi- 


bcncficia  ct  pictatera,  ut  pcrca  toJlatur  dcsperatio. 
Item  ncc  solam  attcndamus  Dei  misericordiam  et 
pietatem,qua)  in  nobis  faceret  negligentiam  et  ela- 
tionem,  sed  contra  nostras  rcspiciamus  miserias 
et  fragilitatcs,  ut  proptcr  hoc  opercmur  et  Deo 
placcro  studcamus. 

Et  ad  confossioncm  laudis  sic  admonet  :  0  «  om- 
nis  tcrra,  jubilatc  Dco,  »  id  cst,  incfrabilem  ju- 
cunditatcm  dc  ipso  mcntc  concipitc;  ct  «  servite 
Domino  »  huic,  ad  laudcm  ipsius  bcne  operan- 
tcs  :  ct  hoc  non  coacti,  vcl  cum  aliqua  tristitia, 
scd  «  in  lojtitia,  hilarom  cnim  datorem  diligit 
Deus.  » 

«  Introito.  »  Ponit  causam  ct  nia^i^nam  utilitatcm 


catur,  nam  ipse  est  columna,  qua;  universam  sus-  «^  corum,  quarc  Dcum  laudarc  dcbeant.  Ck)ntinuatio 

■  *  *      T^  f  *  ^^^      Vx  Yl«*  *  *  *1i*i*  %  * 


tinct  Ekxslesiam. 

Ipsc  loquebatur  ad  oos,  ct  ipsi «  custodicbant  tc- 
sttmonia  cjus,  »  id  est,  communia  proiccpta  logis, 
in  quibus  testabatur  eis  quod  esset  faciendum  «  ct  » 
quid  non,  et  singulare  «  praeceptum  »  de  officio  sa- 
cerdotali  «  quod  dedit  illis^  »  Vel  per  tcstimonium 
possumus  accipero  csBremonias  quas  facicbant,quse 
erant  signaet  testimonium  mirabilium  qua;  fccerat 
eis  Dominus  :  veluti  cum  ipsi  comcdcbant  agnum, 
eomedebant  azymos  panes,  tcncbant  in  manibus 
baculos,  signum  erat  et  testimonium  in  conspectu 
filiorum  Israel,  qui  hoBC  non  viderant  cductionis  de 
iBgypto. 

Ipsi  custodiebant  testimonia,  et  «  tu ,  Domine 
DeuB  noster  »  factus,  qiua  incarnatus,  «  exaudiebas 


Bene  dcbctis  ci  scrvirc  in  laititia,  quia  per  hoc  in- 
trabitis  in  conspectum  cjus.  lloc  dicit :  Introitc  » 
ad  ipsum  Dcum,  «  in  conspcctu  cjus  »  mansuri «  in 
exsultatione, »  in  cujus  conspcctu  a;tcrna  iaetitia 
frucmini,  et  quia  ibi  latitiam  habcbitis,  hic  cum 
lajtitia  scrvire  dcbctis. 

«  Scitote,  »  itcm  proptcr  hoc  vigilare  debetis, 
«  quoniam  ipsc  cst  Dominus  Dcus,  » id  cst,  Greator 
omnium,  sccundum  primam  creationem.  «  Ipse  » 
etiam  «  fccit  nos  »  in  creatione,  quas  potius  va- 
lct  in  nobis  quam  ctiani  prima  creatio;«  et  non 
ipsi  »  fecimus  «  nos,  »  quia  nihil  boni  habemus  ex 
nobis. 

«  Nos  »  etiam  sumus  «  populus  ejus,  »  id  est, 
prajccptis  ejus  instructi,  ad  jure  vivendum  collecti; 


eos  »>  in  necessitatibus  eorum,  «  Dcus,  tu  »  ctiam  C  „  et  oves,  »  id  cst,  simplices  ct  innocentes,  quod 


propitius  fuisti  eis,  »  condonans  pcccata, «  ct  ulci- 
scens  etiam  aliquando  in  omnes  adinvcntiones 
eoram,  n  id  est,  peccata  quas  Deus  in  illis  non  fccit, 
et  ipsi  adinvenerunt,  ut  per  illas  ultionos  corrigeros 
eos  ei  probares. 

Quoniam  Moyses  et  Aaron  servierunt  ci  ct  has 
ttUlitates  inde  habuerunt,  crgo  vos  alii «  cxaltate, » 
id  est,  altum.  omnipotcntem  bene  servicndo  ostcn- 
dUe «  Dominum  Deum  nostrum,et  adorate  in  monte 
sancto  ejus,  »  id  est,  in  Ecclcsia,  cxtra  quam  non 
est  locus  orationis,  «  quoniam  sanctus  »  est «  Do- 
nuQos  Deus  noster.» 

IN  PSALMUM  XCIX. 
TiTULUS.  Psalmus  Davul  in  confessione. 

«Jabilate   Dco.  nPsalmus  iste  dicitur  psalmus 

• 

in  confessione,  quia  Prophcta  qui  hic  ioquitur,  ma- 
^riam  habct  utramquc  confcssioncm.  Modus  :  in 
prima  parte,  monet  nos  ad  confcssioncm  laudis, 
Bcilicet  ut  Deum  laudcmus,  ct  ponit  causas  quarc 
hoc  faoere  debeamus.  In  sccunda,  qua)  incipit : 
iQtroite  portas  cjus,  »  monet  nos  ad  conressionem 
peccati,  scilicet  ut  nos  de  pcccatis  accuscmus,  ct 
6um  solum  medicum  attendamus.  Intentio  cst  no- 
bis  quamdam  gcncrarc  tcmpcrantiam,  scilicet  nc 
8ohm  nostram  fragilitatem  ct  pcccata  attcndamus. 


ipse  in  vobis  operatus  cst :  ovcs  dico  «  pascuae  eju8>» 
id  cst,  quas  ipsc  rcficit  spiritualibus  bonis^  et  cibo 
corporis,  ct  sanguinis  sui,  et  pastu  divinae  8cri- 
ptura;. 

«  Introite.  »  Pars  sccunda.  Et  quia  populus  ejus 
et  oves  estis,  idco  «  introite  portas  ejus  in  confes- 
sione,  «  id  cst,  confitemini  pcccata  vestra  :  et  per 
hoc  «  introite  portas,  »  id  cst,  iuitia  perveniendi  ad 
veram  vitam;  scilicetmiscricordiascjus  introite,  e| 
confitcndo  pcccata  vcstra,  intrate  in  «  atria  ejus,  » 
id  est,  in  collcgia  sanctorum  apostolorum  ot  aliorum 
sanctorum,  scilicot  conformando  vos  sanctis  in  ple 
nitudine  justitia),  et  tunc  «  confitcmini  »  Domino 
«  in  hymnis,  » id  est,  in  laudibus.  Tunc  enim  pos- 
D  sumus  Dominum  laudaro  acceptabilitcr,  cum  prius 
pcccata  confessi  sumus. 

Dico  «  confitcminiy  »  ncc  apud  vos  tantum,  sed 
«  laudatc  »  apud    alios  «   nomcn    cjus,  »  diccntes 
«  quoniam  Domiiius  »  istc  f  suavis  cst  »  ct  dulcis 
gustantibus,  ct   miscricordia  cjus  »  cst  «  in  a;ter- 
num,  »  id  cst,  ca  qua;    istc   Dumiuus    pcr   mise- 
ricordiam   suam    largitur,    ducunt    homines    ad 
ajternilatcm.  «  Et  vcritas   cjus,  »  id  est  ca  qu» 
complcnt  promissioncs  Dci,  pcr  qua;  verax  appa- 
rct  Dcus,  sunt  «  in  gcncrationc  ct  gcncrationem,  » 
id  cst,  ioterna  sunt  :  idcm  accipimus  pcr  miseri- 
cordiam  ct  vcritatcm,  scd  divcrsis  modis. 


531 


IIAYMONIS  IIALREnSTAT.  EPISC.  OPP.  PAI5S  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


532 


A  Homo  vero  qui  «  superbo  oculo  »  apparcbat, 
"  el  insatinbili  corde,»  id  est  avaro,  «  cum  hoc  non 
cdcbam  »  cibura  corporalem,  vel  potius  spiritua- 
lem,  scilicet  Dominici  corporis  refectionem.  Sunt 
cnim  manifeste  isti  mali  a  cibo  bonorum  separandi; 
unde  cnim  Apostolus  :«  Cura  hujusmodi  ncc  eibum 
sumerc.  » 

Pars  sccunda.  «  Oculi.»  Isti  non  placcbunt  mibi, 
sod  i<  oculi  mci,  »  id  cst,  affectiones  mcffi,  erant «  ad 
fidclcs,  »  non  uniiis  loci,  scd  «  tcrra;,  ut  sedeanl 
mccum,  »  id  cst  ut  similcs  mihi  fiant  ct  quicscant 
in  deloctationc  juslitiaj,  sicut  cgo. «  Ambulans » 
autcm  «  in  via  immaculata,  hic  mihi  ministrabal.» 
Sunt  enim  cligcndi  mundi  et  honesti  viri  qui  mi- 
nistront  in  domo  Domini. 


IN  PSALMUM  C. 
TiTULUS.  Psalmus  ipsi  David, 
«  Miscricordiam.  »  Psalmus  istc  cst  David  pro- 
phetaj,  qui  loquitur,  vel  cujuscunque  justi  perfecti. 
Materiam  habet  porfectam  conversationom,  quam  in 
seipso  ostendit.  Modus  :  in  prima  parte  oslendit  se 
juste  vivere,  et  malorum  consortium  devitare.  In 
a)ia  parte,  quac  incipit  :  «  Oculi  mci,  »  ostendit  sc 
bonorum  consortio  adhccrcre.  Intcndit  nos  pcr  hoo 
ad  habitum  pcrfcctic  conversationis  invitare  :  et,  an- 
tcquam  dchac  convcrsatione  agat,  praemittit  causam 
quare  talom  cligat  convorsationem,  scilicet  quia 
Deum  attendit  non  tantumpium,sed  etiam  justum. 
Si  cnim  tantummodo  pium  attcnderct,  pro  nihilo 
laborarct,  cum  Deum  omnia  ex  pietate  condonaro 

putarct  :  sed  quia  justum  cognoscit,  ct  de  poccatis  n      "  0"*  facit  superbiam.  »  Non  dico  in  aliqua  parte 

,ctomni-      domus  Doi,  quia  mali  supportantur  in  Ecclesiaa 


vindicaturum  intelligit,  timcndum  reputat 
bus  modis  placandum ;  ct  indc  dicit :  o  Dominc,  ego 
cantabo  tibi  misericordiam  et  judicium,  id  ost  iau- 
dabo  te  dc  hoc  quod  tu  habcs  facerc  miscricordiam 
aliis,  ct  judicium,  quia  punis  pro  pcccatis. 

Pracmissa  causa,  incipit  jamostcndcrc  suam  jus- 
titiam;  ac  si  dicerct :  Quia  non  tantum  misericor- 
dem,  sed  otiam  judicantem  intoUigo,  ideo  «  psal- 
lam,»  id  est,  bcne  operabor,  et  per  hoc  venios  ad  me, 
ut  in  me  habites.  Et «  quando  » tu  «  vonies  ad  mo,» 
id  est,  te  csso  mci  possossorem  ct  inhabitatorem, 
in  quo  hoc  «  intclligam?  In  via  immaculata,  »  id 
est,  quia  incodo  immaculato,  scilicet  pcr  bona  opcra 
incodo,  et  intelligo  quod  tu  ad  omncs  venis  inhabi- 
tandos,  qui  pcr  «  imraaculata  »  opera  incedunt. 


praclali8,utcorriganturet  do8istant,scd  «  non  babi- 
tabit  in  mcdio  domus  meac,  »  id  cst  congrcgationi» 
fidelium.Cum  dicit,  «  in  medio,»  dat  intelligendnm 
quod  talem  non  facictsibi  familiarem,ncc  prffilatum 
in  domo  Dei  constituet,  a  quo  alii  vel  malum  exem- 
plum,  vormalam  accipiant  doctrinam  :  non  tantum 
«  qui  facit  supcrbiam,»  sed  etiam  «  qui  loquiturini- 
qua,  »  scilicct  qui  consuescit  in  maliJoquio ;  liccl 
his  ct  sibi  similibus  directus  appareat,  tamen  .(non 
direxit  in  conspcctu  oculorum  moorum,  »  scilicct 
ut  mihi  placeret. 

«  In  matutino.  »  Ponit  causam  quare  istorum 
fugiat  societatom,  quia  quandoquo  videt  eos  atc^ 
naliter  consortio  bonorum  separandos;  ac  si  dice- 


Dixi  «  psallam,  »  et  jam  sum  opcratus.  Et  hoc  ^  ^^^  •  I^co  soparabam  me  a  talibus,  quia  «  intcrfi- 

cicbam,  »  id  ost  interficiendo  intelligebam  «  omncs 
peccatores  terra;  in  matutino,  »  id  est,  in  judicio, 
quando  vera  lux  incipiet  oriri  bonis,  non  interfi- 
cicndos,  qui  aliquando  ad  miscricordiam  possent 
rcvoniro,  sod  «  ut  dispcrdercm,  » id  cst  dispcrdcn- 
dos  cognosccrom  «  de  civitatc  Domini,  »  id  cst  de 
supcrna  Hicrusalem,  «  omnes  operantes  iniquita- 
tem.  »Non  dicit  qui  operati  sunt,  sed  qui  in  hoc 
persistunt  :  vcl  possumus  pcccatores  hic  accipere 
dt-cnionos  ipsos  nt  snggoslionos  immissas  adiabolo: 
et  tunc  ila  continuabitur.  In  aliis  non  placebanl 
mihi  mala,  sed  potius  in  me  ipso  interficiebamom- 
ncs  pcccatorcs  tcrra?,  id  cst  oranes  suggcstiones 
mihi  immissas  a  diabolo  :  et  hoc  in  matutino,  id  cst, 
D  in  ipso  initio,duin  ipsae  suggcstioncsincipiunloriri, 
scilioet,  non  porduccbam  ad  actum  id  quou  suppctc- 
bant  sui^g.jslioncs.  Ad  hoc  intcrficiebam  ut  disper^ 
doroiii,  iiodcincops  radicaront  dc  civitatc  Doniini.id 
ost  dc  auima  mea,  qua;  est  munita  Dei  habitatio, 
omnes  oporantos  iniquitatom,  id  est,  daemoncs,  nc 
dchiuc  habitaculum  in  nlc  habcrcnt,  qui  dicuntur 
pcccatorcs  et  operaiii  iniquitatis,  qui  causa  sunl 
totius  pcccati. 

IN  PSALMUM  CI. 

TiTULUs.  Oraiio  paupcriSy  aim  amciatus  fuerit 

ct  coram  Domino  jjrcccm  suam  effuderit, 
<'  Dominc,  exaudi  orationem  meam.  »  Psalmus 


dicit «  perambulabara,  »  id  cst  pertransivi  voluntato 
hasc  mundana,qua;  in  natura  sui  scmpcr  sunt  tran- 
sitoria,hoc  ost :  non  rcputavi  mc  hic  habcre  manen- 
tcm  civitatcm,  scd  sempcr  appcto  ccclcstcm,  ct  hoc 
«  in  innoccntia  cordis  mei.  »  Scd  non  tantum  ab- 
stinui  raanus  ne  nocercnt  proximo,  scd  ctiam  vo- 
iuntatcm  :  ct  hoc  «  in  mcdio  domus  mca;, »  id  est, 
congrcgationis  fidelium,  intor  quos  ."unus  eram  : 
cum  dicit  «  in  mcdio,  »  notat  quod  omnibus  in 
semetipso  proponcbat  cxemplum  bcne  operandi. 

Prajtcr  hoc  ctiam  «  non  proponcbam  ante  oculos 
meos  »  interiorcs,  aliquam  «  rem  injustam  »  ut 
mihi  placcret  aliqua  injustitia,  scd  potius  «  facien- 
tes  »  actualitcr  «  praivaricationes,  »  id  cst  aliquas 
offcnsioncs  conlra  praiceptum  logis  «  odivi.  » 

Et  ctiam  «  cor  pravum,  »  id  ost  homo  pravi  cor- 
dis,  scilicct  nialcvolus  aliquis,  «  licct  non  aclu  ma- 
litiam  »  suain  cxscquatur,  «  noii  adhicsit  mihi,  » 
id  est,  non  placuit  mihi,  ncc  fuit  mihi  familiaris  : 
«  dcclinantem  »  vcro  «  a  me,  » id  cst  moribus  mcis 
asscntirc  vitaulem,  ipsum  dico  proptcr  hoc  «  ina- 
lignum;  »  si  apud  aliquos  pnctendcbat  jusliliam 
suam, «  hunc  uon  cognosccbam  »  justum  cssc, 
sicut  alii  putant,  nec  vitam  ipsius  approbabam. 

«  Dctrahcntcm  secrclo  proximo  suo  bunc  pcrsc- 
quchar  »  diligenli  cxhoriatiouc,  ui  al)  errurc  suo 
retrahcrcm. 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


534 


tur  oratio^quia  in  prima  parte  conlinet  ora-  A 
et  alia  qusD  postponuntur  causas  suntquarc 
lam.  Nominantur  autem  multi  libri  rcspectu 
m  partium,  veluti  quidam  libcr  Moysi  voca- 
esis,  quia  in  principio  exponitur  gencratio 
terroi;  et  haec  est  oratio  David  prophota; 
j,vcl  alicujua  veri  paupori8,in  hacconsidc- 
lobituSjCum  precem  suamanteDcum  cfTu- 
•eces  illffi  dicuntur  effundi  coram  Dco,  qua; 
igitationibus  prxvoniuntur,  nullis  omnino 
is  diaboli  impcdiuntur,  sed  pura  dcvotione 
n  Dcum  diriguntur.  Loquitur  hic  pauper 
5I  quilibet  alius,non  pro  una  persona,  sed 
vlis  :  paupcr  etiam  ipse  anxius  propria  de- 
toiius  humani  generis  miserias,et  Dcopre- 
humiliter  defcrcns.  Modus  ;  in  prima  parte,  « 
tprecalione  utens,  non  excusat  sc,  scd  quasi 
itorationem,  ct  quasi  miscrum  se  confite- 
ler  haec  misericcrdiam  movcat  in  judice.In 

parte,  quaj  incipit :  «  Percussus  sum  ut  fe- 
snumorat  miserias  quas  patitur  genus  hu- 
.  In  tertia  parte,  qme  incipit  :  «  Tu  autcm, 
,  »  ostcndit  confidcntiam  quam  habct,  quia 

istis  eripiatur.  Et  pcr  qucm?  scilicct  pcr 
n.  Et  filii  servorum  Dci  cum  ipso  habita- 
semen  eorum  in  ssBCulum  dirigctur.  Intcn- 
108  invitare  ut  sic  pccniteamus,  ut  peccata 
it  alia  dcploremus. 

atione  sic  incipit  :  «  Dominc,  exaudi  ora- 
neam,  ot  clamor  meus,  »  id  est,  intcrior 
,  sive  cum  vocc  fiat,  sive  non,  «  ad  te  pcr- 
•  id  cst,  nullis  obstaculis  impediatur  quin  C 
i  prssentiam  conscendat. 
•«  clamor  perveniat,  »  et  cum  pcrvencrit, 
lancat  inexauditus.  Hoc  dicit,  «  non  avertas 
aam, »  id  ost,  pra^sentiam  tuae  cognitionis 
»  sed  meam  humilitatem  et  fragilitatem 
et  «  inclina  ad  me  »  infirmum  «  aurem 

id  cst,  condescendc  me®  infirmitati  «  in 
|ue  die  tribulor,  »  ct  hic  notat  sc  sa^pc  tri- 
k^ix  enim  cessant  justo  tribulationesettcn- 

diaboli. 

dicerct  :  Sa;pe  tribulor,  ot  in  tribulationi- 
300,  et  «  in  quacunquc  die  invocavero  tc, 
p  exaudi  mc.  » 

isest  ut  cxaudias,  quia«  dics»  humanie  vi- 
iM  acti  in  peccatis  ot  miseria!,qui  sunt«  si-  j) 
as:  »  sicut  cnim  fumus  ex  igne,  ct  quanto 
acccndit,  tanto  ma^is  evanoscit,  ita  mali 
umanai  vita»  cx  Jirdore  concupiscenliarum 
mt,  ct  oculos  cordis  cxcascant;  ct  quanto 
scendunt,  tanto  magis  a  dignitate  vcri  lunii- 
ciunt.  Dics,  dico,  «  dcfcc/crunt  »  quia  nihil 
ilitatis  attulerunt,  «  et  »  itom  proptcr  hoc 
;  exauditionc  tua,  quia  «  ossa  mca  arucruut,» 
icilicet  robora, id  cst, ipsa  ratio  aruit,  id  cst, 
lons  voluptati  carnis,  deficit  a  roborc  suo, 
a  contuitionc  vcri  boni.  «  Sicut  cromium.  » 
noxima  notatur  ariditas,(|uod  ipsa  anima, 


pordita  pinguodinc  propria  et  illuminatione  Dei, 
implicita  multis  pcccatis,dignaethabili8  reputetur 
cremari. 

«  Percussussum.  »  Pars  secunda.  Bene  dico  quod 
dies  dcfecerunt,quia  cgo,qui  eram  secundum  natu- 
ram  ct  primam  crcationcm,  «  ut  fenum  »  viride  et 
fioridum, «  pcrcussus  sum  »  a  diabolo,quasi  a  malo 
falcatoro,  dum  me  ct  parcntes  meos  ad  pcccatum 
impulit,  por  qua;  perdidi  virorem  meum  et  flores 
justitiaj;  et  tunc  «  aruit  cor  mcum, »  carens  illumi- 
natione,  gratia  intcriora  fovcntc;  idoo  aruit,  «  quia 
oblitus  sum  comodero  pancm  mcum,  »  id  est,  ut 
contemplatione  Dei,  quas  esset  perfccta  refectio, 
fruerer. 

Eccc  incipit  ostendere  pcDnitens  iste  satisfactio- 
ncm  pro  dclictis,  dicens  «  a  vocc,  «  quasi  dicat : 
Ego  percussus  sum  a  diabolo,oblitus  sum  comedere 
panem  mcum,et  ideo  certe  gemui,et  intcrim  quod 
gcmitus  in  voccm  prorupit,  et  doindc  corpus  ita  ma- 
ccravi  quod  ossa  feci  adhaercre  cuti.  Hoc  dicit «  a 
vocc  gomitus  mci,»  id  est  propter  nimium  gemitum 
«  adhcBsit  os  meum  carni  meaB,  »  id  est,  cuti  meaj, 
vel  interim  gemui  propeccatismciset  pfoximorum, 
quod  08,  id  est,  fortior  pars  corporis  mei,  scilicet 
Ecclesia),  adha^sit,  id  cst,  condescendit  condolendo 
ct  commiserando  carni  mcaj,  id  est,  mollioribus  et 
infirmisde  Ecclesia.  sicut  Apostolusdicit  :  Quisin- 
firmatur,  et  cgo  non  infirmor?  Et  «  similis  factus 
sum  pelicano  solitudinis  »  quia  gcnus  cst  pelicani 
quod  habitat  in  stagnis,  ad  cujus  differentiam  hic 
dicit  «  solitudinis.  »  Istius  talis  est  natura  quod,  f 
fugiens  atiarum  avium  « societatem,»  solitariam  sibi  " 
eligat  vitam,ct  scmpcr  macer  oxistat.  Huic  compa- 
rat  60  pocnitens,  qui  locuitur  sccundum  quffidam 
membra  sua,  scilicct  oremitas,  qui  et  solitudinem 
eligunt,  et  ibi  multa  so  macio  affligunt.  «  Factus 
sum^»  secundum  alia  membra, «  sicut  nycticorax  » 
qux  habitat  >  in  domicilio,»  scilicct  noc  prorsus  re- 
mota  est.  Nycticorax  qu/edam  avis  cst,  id  est,  cor- 
vus  nocticorax,  ut  alii  dicunt,noctua,quaeavi8  sibi 
cscam  in  nocte  acquirit,  et  ost  valde  odiosa  homi- 
nibus,  quia  dum  cantat,  mortem  minari  intelligi- 
tur;  nec  prorsus  remota  est  a  conversione  homi- 
num,nec  ex  toto  cum  eis  habitat.  Iluic  comparabi- 
tur  iste  generalis  pauper,  qui  loquitur  de  se  secun- 
dum  membra  illa  qua)  nec  ex  toto  convcrsationem 
rcliqucrunt,ncc  omnino  cum  cis  habitat,  veluti  boni 
viri,qui  in  sa^culo  habitantcs,  sa;culari  convcrsationi 
non  consontiunt;  ct  hi  sunt  quasi  noctuma  avis, 
quia  in  nocte  vigilant  et  orant,  vclut  quod  in  die 
faciunt,  ita  cst  quasi  in  noctc  ficret,  quia  fugiunt 
conppcctum  hominumctin  abscondito  faciuntbona 
opcra  8ua  :  sunt  otiam  infcsti  hominibus,quia  mi- 
nanturcis  mortcm,cum  nolunt  in  eis  capero  exem- 
■plum  bene  viveudi. 

Similis  factus  sum  istis,  ct  proptcr  hoc  etiam 
«  vigilavi,»  id  est,soIlicitu8  ct  curiosus  fui  de  corroc- 
tionc  moa  et  proximorum,  nicorum.  «  Et  factus  sum 
sicut  passcr  solitarius,  »  qui,  fugitans  laqueos,  nidi- 


535 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PAUS  1.  —  COMMENT.  BIBL. 


536 


ficat  in  tuto  loco,  scilicet  «  in  tccto.  «  Item,  sccun- 
dnm  quosdam  de  corpore  suo  comparat  se  paupcr 
iste  pcenitcns  passcri,  in  tecto  habitanti  :  quales 
sunt  monachi  ot  boni  canonici,  qui  comparantur 
passeri,  quia  calidi  sunt  in  vitandis  laqucis  diaboli ; 
et  sunt  solitarii,  quia  dimissis  diversitatibus  hujus 
ssculi,  solam  unioncm  Ecclesiie  scquuntur  :  qui 
habitantin  tccto,  id  est,  in  tuto  loco,  scilicet 
in  consortio  bonorum,  pcr  quorum  cxemplum 
et  admonitioncs  tuti  sunt  ab  cxpugnationc  ini- 
mici. 

«  Tota  die.  »  Adhuc  enumerat  miscrias  quashu- 
manum  genus  patitur;  quasi  diccrct  :  Ego  vigila- 
bam  et  talem  me  faciebam ;  et  tunc  «  cxprobrabant » 
mihi  inimici  mei,  » id  est,  opprobria  dicebant  mihi, 
et  hoc  «  tota  dio,»  id  est  assidue.Etiam  amici;  hoc 
est  quod  dicit  :  «  qui  laudabant  me,  »  vchiti  simu- 
lati  amici,  «  adversum  me  jurabant.  »  Per  siniile 
dicit;  quia  sicut  aliqui,  cum  persistunt  contra  ali- 
quem,  contra  eum  jurant,  ita  isti  persistunt  in 
derisione  bonorum. 

Ideo  exprobrabant,  non  quod  in  nie  malum  vidc- 

rentysed  «  quia  cincrem,»  id  cst,minutissinia  pccca- 

ta,qus  sunt  reliquise  majorum  poccatorum ;  «man- 

ducabam,»  id  est^consumobam  « taaquam  panem,» 

quia  iantam  refectionem  inde  habebam,  quantam  ex 

pane.  Per  cinerem  ideo  accipimus  reliquias  pecca- 

torum»  quia  cinercs  sunt  reliquias  carbonum,  per 

quos  intelliguntur  pcccata  quffi  exurunt  corda.  «  Et 

poculum  moum  cum  fletu  misccbam,»  Ad  litteram, 

fiebat  quidem  justus  iste,  attendens  has  neccssi- 

/tates   comodendi  et  bibendi  ex  peocato  evenisse 

v^  kdm;  vel  poculum  accipiamus  Dominicum  caliccm, 

f     qui  cum   lacrymis  et  compunctione  accipicndus 

est. 

Ideo  sic  faciebam,  quia  quasi  prffisentcm  vide- 
bam  iram  futuri  judicii ;  et  hoc  est :  «  a  facie  iras 
tu89,»  id  esifproptcrprasscntiam  futurieirffi,  in  qua 
damDabis  malos ;  et  a  facie  «  indignationis/>  id  cst, 
correctionis  tu(e,  quam  in  hac  vita  facis,  non  ad 
damnandum,  scd  ad  purgandum  praedcstinatos.  Et 
bcne  dico  quod  per  indignationcm  corrigis,  «  quia 
elevans  »  me  in  prosperitatibus  hujus  viUe, «  allisisti 
me  »  multis  tribulationibus.  Hoc  dicit  paupcr,  qui 
hic  loquitur  non  secundum  omnia  membra^  sed 
secundum  qu«Bdam. 

Bene  dico  me  considcrare  futuram  iram  quasi 
proBsentcm,  quia  «  dies  mei  »  mihi  nihil  utihtatis 
afTerentes,  quia  dies  sunt  «  sicut  umbra,  »quiahic 
non  habclur  vcra  ilhiminatio;  in  (jua  dcclinalioiie, 
qn»  ex  peccato  cst,  copnosco  futuram  iram;  dies 
«  dcciinaverunt,  ct  cgo  sicut  fcnum  arui.  » 

«  Tu  autem.»  Pars  tcrtia.Ego  miscriassustincd, 
scd  «  tu,  Domine,  in  ict^^rnum  permanes,  ot  momo- 
riale  tuum,  »  id  cst,  illud  insigne  factum^scihcct 
rcdemptio  humani  gcncris  pcr  Filium  proplcrquam 
tu  tencbris  in  memoria  homiiiuni  «  in  gencra- 
tione  pra»sonti  duratura,  «  ct  gcncratione  »  subse- 
quente. 


B 


A  Et  «  tu  »  qui  «temus  cs,  qui  videris  dormissey 
dum  distulisti  misereri,  modo  «  exsurgens,  miso- 
rebcris  Sion,»  id  est,  Ecclcsis^et  secure  dico^mi- 
scrcboris,  quia  tempus  miserendi  ejua,  quia  vcnit 
tcmpus,  •  id  cst,  aptitudo  temporis,  in  quo  debet 
misereri.  Ingcminando,  dcsiderium  quod  habetex 
iila  miseratione  notat.  Vere  «  misereberis  Sion,» 
quoniam  scrvis  tuis,  »  id  ost,  apostolis  et  aliispr»- 
dicatoribus,  quorum  est  Ecclesiam  Dei  «dincare, 
«  placuerunt  lapides,  »  id  est,  vivi  homines,  qni 
sunt  solidi  et  stabiles  ct  in  fide  et  in  bonis 
operibus,  ct  apti  ut  ponantur  in  sdificio  ejus 
Sion,  scilicct  EcclcsiaQ.  «  Et  »  illi  scrvi  «  misere- 
buntur  •  exhortundo  et  condolendo  de  peccatis, 
«  terro;,»  id  ost  torrcnorum,qui  debent  csse  «  ejns» 
Sion. 

Servi  niiserebuntur  «  et»  perhoc  «  timcbantgeD- 
tes  nomon  tuum,  Domine,  ct  omnes  regcs  terr», » 
id  est,  quicunquc  bene  regunt  suam  terrcnitatem, 
«  timcbunt  gloriam  tuam, »  id  cst,  te,  quia  glorio- 
sum  cognoscent. 

Ideo  timcbunt,  «  quia  Dominus  aBdincabil »  vi^ 
tulibus  «  Sion,»  id  cst, Ecclesiam,  «  et  videbitar  » 
tandem  a  suis  «  in  gloria  sua,  •  id  est  in  (etenii* 
tate;  vel  in  pricscnti  gloria  videhitur  a  suis,  id  est, 
agnoscctur  a  suis  gloriosus. 

Vcrc  o^diRcabit,  quia  «  respexit  »  et  respicietaD. 
diendo  «  in  orationem  humilium  »  qui  nihil  deM 
pra^sumunt,  sicut  rospcxit  orationcni  publicani  et 
pharisaji;  dico  «  respexit,  >  et  etiam  habuit  vultum 
acceptabilem ;  et  hoc  est,  «  non  sprevit  preeem 
C  eorum.  »  Diccndo  minus,  plus  intelligit;  vel,  noB 
sprcvit  orationcm  pro  se  factam,  et  non  spemei 
prcccm  factam  pro  aliis;  vel  respiciet,  et  non  ftd 
horam,  sed  nunquam  spernet. 

Dixi  quia  rcspexit,  modo  dicturus  qaomodo  re- 
spextt,  scilicct  per  adventum  Filii.  Quia  dictorus 
rem  magnam  ost  ct  in  memoria  tenendam,  adaM> 
nct,  dicens  :  «  Scribantur, »  id  est  memorias  flnBi- 
ter  commcndontur  «  in  generatione  altera,  »  id  eM 
in  posteris  nostris,  ut  ipsi  sciant  «  hec  »  qam  dw- 
turus  snm;  ct  pro  his  laudabit  Dominam  popvlos 
qui  creabitur. 

Hsec  scilicet  scribantur,  «  quia  •  Dominus  «  pro- 
spcxit,»  scilicct  illos  qui  procul  erant  acopn^itioM 
Dci,  scilicct  gcntilos  misericorditer  visitavit  «c  de 
i\  excelso  sancto  suo, »  id  cst,  de  humanitate  Filii  sui, 
quffi  fuit  cxcelsa,quia  ab  omni  peccato  immuni9,et 
ipso  «  Dominus  in  tcrram  aspcxit, »  id  est  illosqoi 
cuUa  crant  torra,sicut  Juda»i  quos  propinquos  via»- 
tavit;  sicut  ApoHlohis  ait  Venicns,evange1izavithi8 
qui  propo  erant  ct  his  qui  longc  (Epk,.)  :  el  hoe 
<•  dc  cu)1o,  »  dc  ipsa  scilicct  humanitata  Ghristi,  in 
qua  ipsa  cclata  fuit  divinitas. 

Ad  hoc  prospcxit  «  iit  »  per  ipsum  mediatorem 
Filium  «  audirct  gcmitus  compeditorum,id  C8t,ao* 
rum  qui  non  lasciviunt  pcr  platcas  hujus  vit»,  sed 
sunt  ligati  pra3coptis  Dci  :  ad  hoc  audiret,  «ul» 
ipsos  « (ilios  inlcreniptorum,  »  id  est,  patrum  mor- 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


538 


I  in  peccaiis,  «  solvorct  »  a  vinculo  peccato-  A 
t)  quibus  gomobant. 

oc  solum,  «  ut  »  ipsi  soluti  n  annuntient  in 
'  id  ost,  in  projsenti  Ecclcsia^  u  nomen  Domi- 
n  Hicrusaleni,  »  id  cst  in  futura,  quae  esi 
Bicis,  «  annuntiont  laudcm  cjus  »  Domini,  id 
idabilem  ostcndant. 

annuntient,  ct  hoc  non  paucis,  sed  «  in  con- 
io  populos  in  unum,  »  id  cst  congrrgando, 
n  congregationc  populorum.  Vcl  «  in  convc- 
,»  id  cst  alloquendo,  «  populos  in  ununi,  id 
«ndo  808  in  unam  voluntalem  ot  fidem  : 
3tiam  convcniendo  «  regcs,  » id  cst  majorcs, 
«  ut  serviani  Domino.  » 
inus  aspexit  terramy  et  «  ipsa  rcspondit  ci  » 
,  assenticns  sufc  vocationi,  et  subscrviens,  *> 
nlans  «  in  via,»  id  ost  in  pra^ccptis  Dci  bona 
one  :  via  dico  «  virtutis  suae,  »  id  cst  in 
osicndit  virtuosam,quianulla  tribulatione  ab 
urari  potest ;  undc  Apostolus  :  Ncque  mors, 
fita  potcrunt  nos  separare  a  charitatc  Dci, 
xiii)  :  rcspondit  dico,  ita  dicons  :  Domine, 
la  mihi,  »  id  cst,  fac  me  intelligerc  «  pau- 
i  dierum  meorum,  »  id  esi  brevitatom  hu- 
ntaB ;  ut  ea  cognita  fostinem  ad  vitam  a»ler- 

16  currentem  ad  vitam  ceternam  «  ne  revo- 
.  cnrsu  illo,  hoc  est  ne  subtrahas  gratiam ; 
nc  subsistercm  ego«  in  dimidio  dicrum  meo- 
4intum,id  ost  solam  humanam  viiam  actam 
poralibus  bonis  haberem  :  quae  vila  diciiur 
I,  id  est  impcrfecta.  Vel  dics  possumus  hic  C 
«  vitam  justorum,  quia  in  ea  habeiur  vera 
atio,  ut  sic  dicatur :  Nc  rcvoces  mo  a  cursu 
^Ub,  ut  tantum  sim  in  dimidio  dicrum  meo- 
I  esi  ui  solummodo  habcam  prssentcm  vi- 
itorum,  quia  ipsa  est  dimidia,  id  est  impcr- 
;  inutilis,  nisi  flctema  vita  succedat.  Dies  mei 
imidii,  sed  «  anni  tui,  »  id  esi  a^tcrnitas; 
lesignat  nomine  anni,  non  propier  mulabiii- 
qam  ibi  nulla  est,scd  proptcr  longitudinem  ; 
in  generatione  »  praescnti  «  ei  »  durabuni  in 
ntione  succedenti, »  hoc  est,  ffiterni  suni. 
tio  iu,  Domine,  terram  fundasti.  »  Bene  dico 
imi  tui  sunt  aetemi,  quia  iu,  Domine,nec  ini- 
ibuisti,  nec  fmcm  habcbis  :  qui  quod  inilium 
baissci,  ostendit,cum  dicitcum  tcrram  fun-  j) 
ex  quo  constat  quod  ipse  anle  tcrram  fuii, 
dfcii  :  «  Dominc,  tu  terram  fundasti,  »  ot 
nitio,  »  id  ost,  in  prinia  crcatlonc««  cl  ccl-H  » 
ilcs  «  sunt  opora  manuum  tuarum,  »»  quia  tu 
si\ :  sed  idco  ita  exprcssc  dicit  «  opcra  ma- 
.narum,  »  (}uia  quod  digniui?opuscst,  ascri- 
Brsono;  artificis. 

idit  Deum  sine  line  cssc,  quia  post  omnia 

m  dicii :  «  Ipsi  »  cceli  «  poribunt :  »  non  quod 

itia  perent,  scd  qualitatcs  mutabuntur.  Ilajc 

inferiora,quajex  nostra  hahitatione  corrum- 

pcrignem  purgabuntur :  ipsum  otiam  firma- 


mentum  mutabitur,  quia  siabile  fiet,  dico  «  coeli 
peribuni,  tu  autem,  Domine,  in  aeiernum  perma- 
nens.  »  Ostcndit  quomodo  penbunt,  dicens  :  «  Et 
omnes  sicut  vestimcntum  vctcrasceni, »  quia  secun- 
dum  corruptioncm  hominum  ipsa  elementa  corrum- 
puntur  :  vcluti  tcrra,  qua3  jam  minus  fertilis  csi 
quam  prius,  acr  minus  salubris. 

«  Et  »  tu  «  mutabis  eos  sicut  opertorium  »  muia- 
iur,quando  recipioni  aliam  qualitatem :  et  illa  im- 
muiatione  pcrmanens  immutatio  crii,  et  hoc  dicit : 
«  Et  mutabuntur,  »  id  esi  in  illa  immutationo  por- 
mancbunt :  non  orii.sicui  quidam  bojreiici  voluemni, 
quod  aliquando  rcdireni  elcmonia  ad  prisiinam  fa- 
ciem,et  item  homines  ad  habitationom  terra;.  Ipsos 
mutabis,  «  iu  auicm  idem  cs^  » id  csi  immuiabilis ; 
«  ipse,  »  id  cst  omnipotens  :  «  ei  anni  iui  » in  qui- 
bus  iu  vivis,  «  non  deficieni,  »  quia  ffiterni  suni. 
Vcl  possumusccjDlumeticrram  iniellegere  aUcgorice, 
ut  sic  dicamus  :  Dico,  «  ne  revoces,  »  ct  securus 
8um,  propier  bona  initia  qutc  tu  jam  fecisii,  quod 
non  revocabis  :  quia,  o  Domine,  tu  fundasti  terram, 
id  ost,  Elcclesiam,  iniiio,  id  cst  pcr  Filium,  vel  a 
primo  justo  Abcl ;  ci  coili,  id  esi,  altiores  viri  in  Eo- 
closia,qui  contincnt  sccrcta  ccBlcstia,8uni  spiritua- 
lia  opera  manuum  tuarum  in  quibus  maximeappa- 
ret  Dominus  laudabilis.  Ipsi  coeli  peribunt  morte 
tomporali,  tu  autem,  Deus,  permanes  :  et  omnes 
illi  voicrascent,  senesceni  ei  cormmpcniur  corporo, 
sicutvestimentum  quod  aiieritur,etium  immutabis 
eos,  quando  indues  eos  incorruptione  et  immoriali- 
tate,  sicui  operiorium  vetus  renovatur ;  «  ei  muta- 
buntur,  »  id  est,  illa  nova  immuiaiio  permanebit 
in  eis,  tu  auiem  idcm  es,  et  anni  tui  non  deflcieni. 

Anni  tui  suni  sierni,  in  qua  ffiiernitaie  «  habiia- 
bunt  filii  servorum  tuorum,  »  id  est  imiiaiores  san- 
ctorum  Apostolorum ;  «  ot  semen  eonim,  »  id  est 
bona  operatio  ipsorum,  «  dirigciur  »  a  te  do  virtuie 
in  virtuiem,  in  prsBsenii  et  «  in  sseculum  «  futurum 
dirigeiur :  quia  tunc  non  cessabuni  a  laude  Dei,  et 
hic  osienditur  Imius  finis  p€Bniieniium,  sicut  in 
aliis  poBnitcntialibus. . 

IN  PSALMUM  C(I. 
TiTULUS  :  Psalmus  ipsi  David, 

«  Benedic.  I.  »  Psalmus  iste  convenit  David  pro- 
pheUe,  qui  hic  loquiiur.MateriamhabeilaudesDei. 
Modus  :  in  prima  parte,  exhoriaiur  ad  laudandum 
Doum,  propter  collata  bcneficia.  In  secunda,  quaj 
incipii  :  «  Notas  fecii  vias  suas,  »  osiendit  laudes 
Dei  in  beneficiis  prioribus  collaiis  patribus.In  ter- 
tia,  qua5  incipit :  «  Ucncdicitc  Domino,  omncs  an- 
gcli  cjus,  »  oslendit  Dcum  laudari  ab  angelisetab 
omnibus  creaturis.  Pcr  haic  omnia  intcndit  nos  in- 
vitare  ad  laudcm  Dci. 

Ao  si  diccrct :  0  «  anima  mca  »  quie  nmltis  curis 
implicita  es,  ct  aliis  impodimentis  eajculi,  dimissis 
omnibus  istis,«  bcnedic  Domino,»  id  csi  lauda  Do- 
minum,  et  amplifica  laudcs  cjus,  ctsecundum  om- 
nes  vires;  et  hoo  dicit,  «  ei  omnia  quae  intra  me 
sunt »  benedicant  «  nomini  sancio  ejus.  » 


539 


HAYMONIS  HALBEHSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS.  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


540 


Et  hoc  quia  vidct  maxinic  faciendum,  ct  in  hoc  A      Et  ipse  <•  Dominus  »  est  «  miserator,  »  id  est  ex- 


perseverandum,  ingcminat  dicens  :  «  Bcncdic,ani- 
ma  mea,  Domino  ;  »  ct  supponit  causas.diccns  :  «Et 
noli  oblivisci  omnes  rctributioncs  ejus,»  id  cst  be- 
ncficia  qua;  ipse  rcddit  contra  malefacta  quae  faci- 
mus  ei. 

Exscquitur  rctributionosillas,cum  dicit«qui  pro- 
pitiatur  omnibus  iniquihitibus  tuis,  »  scilicet  con- 
donat  tibi  pcccata ;  ct  alia  rclributio,cum  dicit  «<  qui 
sanat  omncs  inrirmilatos  tuas,»  hoc  cst,  ita  stabi- 
lem  te  facit,  ut  jam  tcntationibus  diaboli,ncc  ali(}uo 
gravi  peccato  pcrmittit  te  impcdiri.  Vcl,  «  sanat  in- 
firmitates  luas,  »  (juiH  tandem  libcrabit  teacorru- 
ptibilitate. 

Aliud  itcm  bcneficium  quod  dicit  «  qui  rcdimit» 


hibens  multos  eiTectus  misericordia;,  id  cst,  multa 
bencficia  qua?  confert  nobis  sine  merito  nosiro, 
<  et  »  idem  Dominus  cst  «  misericors  »  in  natura 
sua;  «  longaminis,  »  quia  cxspcciat  nos  diu  ad 
poenitcntiam  ;  «  et  »  idem  ipse  est  Deus  «  multum 
miscricors,  »  quia  quotidiana  et  innumerabilia 
pcccata  condonat  nobis. 

Et  cuni  Dominusha)c  bcneficia  faciat  nobis,anne 
«  in  porpctuum  irasceturnobis^Non:,!  quialicciin 
prajsenti  vidcatur  iratus,  dum  pcrmittii  nos  iribu- 
lari,  tamcn  ira  illa  non  erit  perpeiua,  sed  iandeni 
cripict  nos  ab  omni  poDna :  ct  non  tantum  nonira- 
scctur,  sed,  quod  minus  est,  «  neque  in  osiernum 
comminabitur.  •  Qui  cnim  modo  minaiur  nobis^ 


per  pretium  sanguinis  sui  «  vitam  tuam,  »  id  cst,  p  dicens  :  Nisi  convcrsi  fuoritis,  morte  moriemini. 


ipsam  animam  «  de  intcritu,  »  id  cst  nc  tandcm 
aBiernalitcr  pcrcat :  «  qui  »  otiam  «  coronat  ie  »  in 
prajsonii  «  in  misericordia  ct  miscrationibus,  »  id 
est  multis  bencficiis  per  miscricordiam  coIlatis.Pos- 
8uni  hojc  dici  de  futura  vita,sic  :  Qui  rcdimit,id  cst 
quiliberai  de  intcritu  vitam  tuam,  nc  audias  sen- 
ieniiam  cum  malis  :  «  Itc,  malcdicti,  inigncm  aetcr- 
num  {MaUh,  xxv.)  »  Qui  coronat  te,  quia  ibi  ornabit 
te  misericordia  ct  miserationibus,  id  est  per  miseri- 
cordiam  benenciis  datis. 

liom  alia  reiributio,  cum  dicii  «  qui  replet  »  in 
hac  vita  «  desiderium  tuum  in  nobis,  »  quia  multi- 
plicat  jusiitias  tuas  pro  voto  tuo,  vel  de  alia  vita  di- 
caiur,ubi  dcsiderium  justi  in  nullo  falliiur,  «  reno- 
vabitur  »  etiam  in  hac  vita,«ut  aquilajuventus  tua.» 
Naiura  aquila;  esi  ut  in  senio  tantum  ci  excrcscat  C  quam  dignitasaccipicniium.Ethancsciliceimiscri — 


quandoque  blandus  ct  mitis  apparebii  nobis. 

Bene  dico  quod  Dominus  longanimis  sit  oi  mi- 
sericors,  quia  «  non  fecii  nobis  sccundum  peccata 
nosira,  »  scilicct  originalia,  ui  nos  damnarei,  sicut 
peccata  cxigcrent ;  «  ncque  »  etiam  «  retribuii  no- 
bis  sccundum  iniquitaies  nostras  »  actualcs,  qus 
exigerent  ut  nos  scmpcr  in  majores  viiiorum  pro- 
funditatcm  dcjiccrcl. 

Bcnc  dlco  «  non  retribuii  secundum  iniquiia- 
ies,  »  «  quoniam  poiius  conirarium  fccii ;  a  corru- 
boravit, .  id  csi  immutabiliicr  dedii  amisericordiam 
suam, » rcmissionem  peccaiorum,  ei  aliaquaecunque 
benencia,  <<  super  timentes  se,»  id  esi  de  supornis- 
vcnli  illa  misericordia.  Vel  cum  dicii  «  supor,»  pos— 
sumus  intclligerequod  amplior  sit  illa  misericordi 


rostrum  ct  ungues  quod  non  possit  se  cibo  rcficcrc ; 
ascendii  autcm  ci  tunc  adversus  soIem,doncc  pen- 
nsB  sua;  calore  cxurantur,  ct  deinde  docidat  in  vivam 
aquam,  unde  exicns,  acuit  ad  pctram  rostrum  et 
ungues,  et  postea  cibum  capiens,  juvenescit.  Ita 
nos  occupati  multis  peccatis,cum  tcncmur  invctus- 
taie  AdaQ.  accedimus  ad  Christum,qui  est  verus  sol, 
cigus  calorc  et  infusione  gratia;  peccata  nostra  exu- 
runiur;  et  inde  aquis  baptismi  lavamur,  inde  ro- 
strum  incurvum,  id  cst  malam  consuctudincm  no- 
8tramiIlidimusctconfringimuspctra;,idcstGhristo, 
cui  nos  conformantcs,  vetustatcm  deponimusctju- 
venescimus  :  vel  possumus  diccrc  dc  tali  vita,  ubi 
juventus  nosira  rcnovabitur,quandoimpassibiIitatc 
et  immortalitate  induemur. 

Bcnc  dico,  replet  desiderium,  quia  ipsc  cst«  Do- 
minus  facicns  miscricordias;  ot  »  ctiam  facicns 
w  judicium,  »  id  ost  vindictam  «omiiibus  injurijiin 
paiicntibus.  »  Undc  Apostolus :  «  Mihi  vindictam, 
ei  ego  rctribuam,  dicit  Dominus  {Ram.  xii ;  Ezech, 
IX ;  Deut.  xxxii.)  » 

«  Nolas.  »  Pars  socunda.  Dico  rcplel  desidcrium 
iuum,  ct  i]>so  Dominus  «  fccit  Moysi  notas  vias 
suas,  »  id  cst,  praecepta  sua,  ct  per  ipsum  Moyscn 
notas  fccit «  filiis  Isracl,  »  id  esi  populo  Judaico, 
«  voluntatcs  suas,  »  id  cst  quid  Dcus  vcllct  faccrc 
populum  illum. 


cordiam  dedit «  secundum  altitudinem  cobH  a  ter — 
ra,  »  quia  sicut  ccslum  altius  et  dignius  esi  quanm 
terra,  ct  irrigans  facit  cam  fructiferam,  ita  miscri— 
cordia  Dci  dignior  quam  sint  illi  qui  recipiuni,  e*- 
pluens  spirituali  rore,cordaeorumfructificarefacit- 

Bene  dico  quod  Deus  «  corroboravii  misericor— 
diam,  «  scilicei  quia  «  longe  fecit  a  nobis  iniquiia— 
ies  nostras,  «  in  tantum  «  quantum  orius  disiaial:» 
occidcnte.  »  Bcne  quidcm  nos  comparai  occidcnti , 
quia  dum  in  pcccatis  fuimus,  quasi  occidens  era— 
mus  :  quia  cognitionc  et  splendore  vcri  Solis,  qui 
est  Dcus,  non  illuminamur ;  remotis  vcro  iniquiia.- 
tibus,  quasi  oriens  facti  sumus,  quia  jam  splen- 
dore  Solis  justitiflB  irradiamur. 
j^  Dico  «  longe  iniquitates  fccit,  ^»  et  otiam  posie^ 
cum  dcliquimus,  «  miscrtus  cst  Dominus  timenti  " 
tibus  se,  quomodo  miscrctur  paicr  filiorum.  MSicut» 
eniin  pator  aliquando  blande  consolatur  filios,  ali^ 
quando  pie  volo  recordationis  castigat,  ita  Deus  s^ 
timcntes  idco  quidem  miserctur  «  quoniam  ips^ 
cognovit  figmcntum  nostrum,  »  id  cst,  dc  fragili 
matcria  iios  cognovit  ossc,  quia  ncc  per  nos  lonia^ 
tionibus  possumus  resistcre. 

Bene  dico  cognovii  nos  figmentum,  quia  confor^ 
tando  nos, «  recordatus  cst  »  qui  vidobaiurobliiu»^ 
dum  nos  pcrmisit  iii  pcccatis  deiineri,  ••  quoniais^ 
secundum  nos  «  pulvis  sumus,  »  scilicet  noscoIH- 


541 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS, 


Si2 


gaii  vinculo  fidci  vel  charitatis,  ncc  otiam  por  nos  X  intelligant  facicndam  ab  omnil)us  voccm  «  sermo- 


BufCcicntcs  venlo  diaboli,et  quia  «  honio  »»  cst  «si- 
cut  fcnum,  »>  id  est  res  quac  cito  dcficit  ct  arcscit ; 
•  dies  »  ctiam  •  cjus,  »  honiinis,  vclut  fortiludo  ct 
Bplendor  qua;  est  in  juventute  «  efflorcbit,  »  priva- 
tive  dicitur,  scilicet  cfflorcbit  et  marccscct:  «sic,  » 
id  est  tam  leviter,  «  tanquam  flos  agri ; »  vel,  <«  efflo- 
rebit,  »  proprie,  sed  hoc  transitoric  :  ct  hoc  ost 
quod  dicit,  «  sic  tanquam  flos  agri.  » 

Et  rccordatus  cst  «  quoniam  spiritus,  »  id  est 
aninia  spirans  in  ipso  homino,«  pcrtransivit  in  illo,» 
id  est  non  permanct  in  oadcni  cogniLiono,scd  scm- 
per  transit  ad  diversa ;  scd  ««  etiam  »  ille  spirilus 
«  non  subsistct, »  id  est,  non  permanobit  in  homino, 
quia  per  mortem  disceditabomni  homine;  «ctam- 


num  cjus,»  id  est,  mandatorum  Doi ;  vol  «  facientcs 
verbum  illius,  vos  dico  paratos  ct  intcntos  ad  au- 
diendam  voccm  sormonum  ojus,  id  est,  ut  intelliga- 
tis  quid  vo])is  prajcipiat  Dcus. 

Ncc  tantum  monco  unumordincm  angelorum  lau- 
darcDoum,sod  «  omnos  virtutcs  ejus,  »  id  est,  om- 
nos  ordinosangelorum,  «  bcncdicite  Domino.  »  Li- 
cot  angcli  unius  ordinis  propric  virtut^s  dicanlur, 
tamcn  virtutcs  communc  nomon  accipitur  omnium 
ordiniim.  Vos  dico,  o  ministri  cjus  qui  facitis  vo- 
lunlatom  cjus.»  Tomplent  enim  angoli  in  terra  hoc 
quod  Dcum  vello  intclligunt:  vcluti  Gabricl  angelus 
missus  ad  Mariam  yirgincm  (Luc.  i). 

«  Boncdicite  Domino,  omnia  opcra  ejus,»  id  est. 


pHus  »>  in  hac  vita  «  non  cognoscct  locum  suum,  »  ^  pra^botc  mihi  maloriam  benediccndi  Dominum  :  ct 


non  viviflcabit  corpus  hoc  mortalc. 

Homo  quidcm  sic  fragilis  cst ;  «  miscricordia  au- 
tem  Domini  ab  ajtcrno  et  usquc  in  ajtcrnum,  cst  » 
permansura  «  supcr  timcntcs  cum.  » 

Misericordia  est  supcr  timcntes  eum,  «  ct  •»  por 
illam  misericordiam  «« justitia  illius»cst«in  filiosfi- 
liorum:»ctporipsammiscricordiamjustifical)untur, 
non  tantum  praisentes  filii,  scd  ctiam  succcdcntes. 
t  JuBtitiailliuscstin  filios  filiorum»:  non  omnibus 
data,  sed  «  his  qui  servant  Testamentum  ejus,  »  id 
est,his  qui  sollicite  et  bona  voluntate  lcg'im  Dei  per- 
Bcrutantur. 

«  Et  »>  post  inquisitioncm  «  momorcssuntmanda- 
torum  ipsius,  »  non  tantum  ad  audicndum  vel  rc- 
citandum,8ed  «  ad  facicndum,»  id  cst^complendum 
«  ea.  » 

Dixi,  Dominus  miscricors  csl  ct  justificat;  scd  ta- 

men  ipsc  « Dominus  paravit  scdcm  suam  in  coclo,  » 

id  C8t,in  Bummis  sanctis,in  quibus  sodeat  judicans; 

w  ct  rognum  ipsius   omnibus   dominabitur,  »  quia 

-nullus  potorit  resistcre  impcrio  ojus.Postquam  mo- 

:iiuit  nos  multis  bcneficiis  Dei  laudarc  ipsum,admo- 

»et  ctiam  nos  pcr  terrorem  judicii,  quod  maliefru- 

^crc  non  possunt,  ut  a  laudc  ipsius  non  dcsista- 

:mnus, 

«  Bcncdicite  Domino.  »  Pars  tertia.  Quandoqui- 

em  Dominus  t&lis  cst,  ergo  vos,  «  omncs  angcli 
'ju8,bencdicitc  »  huic  «  Domino.»  Non  proptcr  hoc 
itilur  Propheta  vcrbo  impcrationis,  quia  propter 
uum  impcrium  laudcnt  angeli,vcl  cessont  alaudc 


tu,  «  anima  mca,  bencdic  Domino,  ,,  considcrans 
ca  quaj  sunt  «in  omni  loco  dominationisejus.»  Mali 
cnim,  quos  cxspcctat  pcr  miscricordiam  Dominus, 
sunt  mihi  causa  bcncdicendi  Domino.  Vel  sub  alia 
.  constructionc  polcst  legi  sic:  Omnia  opcra  ejns  exi- 
stcntia  in  omni  loco  cjus  dominalionis,  boncdicile 
Domino,  quasi  si  aliquid  oxlra  dominationem  ejus 
est,illud  non  sit  mihi  matoria  benodiccndi  Domino: 
et  proptcr  omnia  ha3c  opcra, «  bcnedic,dnima  mea,tu 
Domino.  >> 

IN  PSALMUM  CIII. 
TiTULUS  :  Psabnu^  ipsi  David. 

«  Benedic.  II.  »  flic  loquitur  Prophcta,  ct  habet 
materiam  Crcaloremctunivcrsamcrcaturam.Osten- 
C  dit  cnim  quomodo  Deus  hajc  creata  in  mundo  dispo- 
suit;non  tamcn  quod  desola  materiali  dispositione 
hic  agatur,sed  per  istam  matcrialcm  intcllexitPro- 
phota  aliam  spirituaIom,quam  facit  Deus  in  anima- 
bus  fidclium,8icut  ipso  in  aliquibuslocis  innuct,qua3 
spiritualis  dispositio  hic  accipilur  in  matcria,  sicut 
et  spiritualis  dispositio  in  anima.  Modus:in  prima 
parto,ostendit  quomodo  Deus  disposuit  ccclum  ma- 
teriali  dispositionc,et  quod  mystice  in  eo  intelliga- 
mus,lcgondo  cxponomus.In  secunda  parto,quaB  in- 
cipit  :  "  Hoc  marc  magnum,  »  ostcndit  quomodo 
Dcus  disposucrit.In  tertia  parte,  quas  incipit :  «  Sit 
gloriaDomini  in  Sfcculum,»  ostcndit  Dcum  laudan- 
dum  proptcr  hujusccmodi  dispositionem,  et  admo- 
nct  alios  ad  laudandum  Douni :  ct  hajc  cst  sua  in- 


ci :  sed  videns  assidue  laudarc  Deum,gaudensdo  j)  tcntio 


fc^^la  laudis  familiari  dilcctione,  admonet  Deum  lau- 
^B  arc,ct  dctorminat  quos  vocctangclos  ojus,dicon8  : 
^  potcntcs  viftutc  ;  »  quasi  diccnt :  Vos,  d^incMies, 
ui  irrecupcrabilitcr  cecidistis  pcr  supcrbiam,  non 
loneo  Deum  laudarc,  scd  illos  qui  in  obcdicnlia 
'<3rstitenint,et  idco  pcrscvcrant  pcrsistontos  in  clia- 
tate  multa.  Quos  dicat  potciitos  virtuto,  dctcrmi- 
^al,dicens  :  «  facicntcs, »  id  est  adimplenU^s,  «  vor- 
^um  iUius,»id  cst,mandatum  Dci,non  quod  olomcn- 
^Bri  voce  illis  prajcipiatur,  scd  hoc  faciunt  quod 
^eum  vclle  intclligunt.  «  Faciontos  vcrbum  »  dico 
'♦ad  audiendam  vocom,»  id  cst,  ad  hoc  ut  faciant  ot 


Ad  quod  ut  ipsc  aliis  in  se  exemplum  pra?beat,  sic 
oxhoatatur  animam  suam  :  «  Bon<'dic,  anima  mea, 
Domino,»  quasi  diccrct:  considcrans  mirabilia  quaj 
fecit  Dominus.laudacum  ct  aliis  notifica.Estautem 
Dcuslaudandusprorocroationcmagisquampro  ipsa 
prima  crcationc.  Modo  facit  apostrophcn  ad  ipsum 
Deum,  diccndo  sic:0  «  f^omine  Dcus,  »  bcnc  dcbet 
te  bcnediccre  anima  moa,  quia  tu  «  cs  magnifica- 
tus,»  id  est,magnus  a  fidclibus  tuis  judicatus:  non 
enim  Deusin  natura  sui  potcst  vcl  magnificari,  vel 
minorari,8cd  fidolibus  suis  tanto  major  ct  minor  ap- 
parct,quantomagisinrognitioncipsiu8  multiplican- 


&43 


HAYMONIS  HALBEnSTAT.  EPISC.  OPP.  PAIIS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


544 


tur,  ct  hoc  vchementor,  »  id  cst,  inscrutabiliter. 
Nullus,  quantuncmquc  pcrfcclus,  potcst'  magnitu- 
dinem  Dei  comprehendcrc.  Cum  dicit,  «  Dous 
meus,  «  innuit  quod  ipse  Deum  sibi  valdc  famiHa- 
rem  habct,  ct  idco  idoneus  sit  qui  debeat  bcnodi- 
cere  Dominum. 

Bcne  dico  quod  magnificalus  sis,  quoniam  tu, 
Deus,  omnia  crcasti,  ct  hoc  cst,  *  confcssioncni  et 
decorem,»id  est,  ereaturas  istas  qua3  dicunturcon- 
fessio  et  decor,  quia  docorem  ostendunt  croatorom 
8uum,vel  quia  ipsaj  ros,quantum  ad  naturam  suam, 
quas  crcatae  sunt,  pulchra;  ct  decorac  suntllanc  ta- 
men  confessioncni  «  induisti,»nudus  quidcm  ctin- 
ornatus,ct  nulli  cognitus  cratDcus  antequam  crea- 
turas  faccret,  sed  eas  postca  induit,  quia  pcr  eas 
eognitus  et  ornatus  apparuit.  Tu  dico,  «  amictus 
lumino,  »  id  est,  creaturis  pcr  habitalioncm  tuam, 
qui  vcrum  lunien  es,  factus  luminosus,  •  sicut  ve- 
8timonto,»quia  ipsius  creaturis  ornaris.Allegoricc, 
hic  per  confessionem  possumus  acciperc  fidelo8,qui 
Dominum  confitcntur  et  laudant.Decori  sunt  sccun- 
dum  munditiam  vitaj  suaj,  in  quo  ctiam  dccorem 
eju8  cui  serviunt  maxime  ostendunt  :  eisdcm  est 
Deus  amictus,  ipsis,  dico,IumineJd  est,luminosis, 
secundum  cognitionem  quam  habcnt  do  Dco  habi- 
tatore,  quia  sunt  ornamentum  Dci,sicut  vestimen- 
tum  alicujus  hominis ;  undc  Prophcta  :  u  Vivo  ego, 
dicitDominus,  quia  his  omnihus  sicut  vcstimcnto 
indueris.  » 

iExtendens  coBlum.»Ostendit  dispositioncm  conli, 
por  quam  Deus  magnificatus  apparet.Dico,induisti 
confcssionem,  tu  «  cxtendes  coelum  sicut  pcllcm;» 
sicut  enim  pellis  totum  animal  involvit,  ita  coelum 
totum  mundum  includit :  tu  dico,»  qui  tegissupc- 
riora  c}U8  »  cooli  materialibus  «  aquis  :»undcalibi 
(Gen.,  i)  :  Aqua;  super  firmamentuni.Allcgoricc,per 
ceolum  possumus  intcUigere  divinam  Scripturam, 
quas  continct  arcana  coclestia  :  quo;  sicut  pellis 
eztonditur,quia  nos  undique  munit  ot  protegit.Gu- 
juB  Scripturoj  supcriora  teguntur  aquis,  quia  ipsa; 
Scripturas  portant  nobis  quasi  in  manifcsto  aquas 
baptismi^ut  in  ipsis  poccatadeponamus,ctSpiritum 
sanctum  recipiamus.Attendendum  quod  littcram  sc- 
cundum  figuram  lcgimus,et  ex  aliquibus  verbis  al- 
legoriamtrahimusaliquando.Vclpossumusaccipcre 
«  supcriora  ejus,»  Scriptura;  ipsa  altiora  praecepta, 
sciicet  diloctionem  Dei  ct  proximi,  qao;  tcgit  Deus 
aquis,  id  est,  replct  spiritualibus  gratiis. 

Ostcndit  alias  dispositiones  :«  extcndcns  coclum» 
dico,  tu  «  qui  ponis  nubem  ascensum  tuum;  »>  ad 
litlcram  ita  cral,quia  angolus  nuntialurus  palribus 
jiostris  voluntatcm  Dci,  in  nubc  dcsccndebat  et 
asccndcbat;  undc  in  alio  psalmo  dicit  :«In  columna 
nubis  loqucbatur  ad  GOB(PsaL  xcvui,  Nutn,  xxii).  Et 
adhuc  niagnincum  Deum  ostcndit,  cum  dicit:«Qui 
ambulas  super  pcnnas  ventorum,  »  id  cst,  citius 
perficis  voluntatem  tuam  quam  vcnti  perficiant  ali- 
quem  propositum  cursum  ;  vcl  quia  tu  Deus  ubi(}uc 
es.  Vcnti  scribuntur  pcnnati  ot  a  divinis  poetis, 


B 


A  propter  agilitatcm.Allegorice,  per  nubcm  significa- 
mus  Ghristum  et  alios  sanctos,per  quorum  confoiv 
mitatem  ad  Deum  ascendimus:per  vcntumpenna- 
tum,  animas  fidcles  accipimus,  qus  agiles  sunt,et 
mentis  agilitate  ad  Deum  contemplandum  volant, 
et  pcnnata;  sunt  multis  virtutibus  :  superquos  am- 
bulat  Dcus,  quia  et  in  ipsis  est,et  melior  omnibus, 
et  pcr  ipsum  adjuvantcm  ipsi  promoventur. 

Alia  dispositio,  in  qua  magnificus  et  laudabilis 
apparot  Dcus  :  quod  dicit  :  «  qui  facis  spiritu8,»>id 
cst  ipsas  angclicas  creaturas, «  angclos  tuos,  »  id 
cst  ipsos  nuntios.  Spiritus  enim  nomen  est  ipsius 
substantia;,  angelos  vcro  nomen  officii  :«  et  ignem 
urentem,  »  id  est,  ipsum  ordinem  angelorum,  sci- 
licet  seraphim,  qui  ardens  intorpretatur,  facis 
«  ministros,»id  est  pcr  ipsos  dispenssis  et  comples 
voluntatcm  tuam  in  mundo.Ad  allegoriam  sic  dica- 
mus  :  Qui  facis  spiritus,  »  id  cst  spirituales  viroa, 
angclos  tuos,«  quia  per  ipsorum  «  prasdioationem, 
annuntias  nobis  tuam  »  voluntatem  :  et  ministro» 
tuos  facis  igncm  urcntem,  id  cst,  accensos  ct  ple- 
nos  dilcctionc  Dei,  ut  etiam  alios  urant  et  accen— 
dant  ad  dilcctionem  Dei. 

Ostensa  creatione  et  disposiliono  cooli,  ostendi^ 
terrsB  creationem  et  dispo8itionem,in  qua  similiter— 
magnificandus  cognoscitur  Deus  et  laudabilis.Ac  sk^ 
diceret  :  Item  propter  hoc  es  magnificatu8,quia  tw. 
cs  ille  «  qui  fundasti   terram   super   stabilitatenw^ 

suam,  »  id  est,  stabilem  et  firmam  eam  fecisti  Sta 

bilitatem  terra;  accipimus  ad  litteram,intelligente^9 
ipsius  gravitatem,  et  acris  circumfusi  sustentatio — 
C  nem  :  quie  terra«  non  inclinabitur  in  s^culum  ss — 
culi,  id  est,  non*dcstruetur.  Licet  enim  aliquando 
qualitas  mutetur,8ubstantia  tamcn  nunquam  peri-- 
bit.Per  terram  intclligimus  Ecclesiam,quffi  fundatst 
est  supcr  stabilitatem  suam,  id  est,  Christum,  et 
ipsa  Ecclcsia  non  inclinabitur  in  sfiQCulum  saBcuIi, 
quia  nunquam  aliqua  violentia  diaboli  destruetur. 

Terram  fundasti,«  ejus  »  tcrrce  «  aby88ua,»scili- 
cct  Occanus,  est  «  amictus  sicut  vestimentum,»  id 
est,  undique  circumdans  «  supcr  montes  ipsiuB 
terr(B  »  stabunt  aqaas  diluvii ;  ascenderunt  enim 
aqua;  diluvii  super  altissimum  montem  quindecim 
cubitis  (Gen,  vii).  Cum  dicit  Propheta  de  aquis  di- 
luvii,qu8B  praeterierant  tempore  8uo,quasi  de  futuro 
annuntians  :«  Super  montes  stabunt  aqus^winnuit 
n  hic  se  potius  de  significato  quam  de  figura  nunc 
agere,  et  ideo  inquirimus  per  omnia  allogoriam :  et 
secundum  hoc  quod  terram  accipimus  Eccle8iam,sic 
dicctur :  Ecclesia non inclinabitur in sieculum  sjbcuU, 
licct  abyssus  profundissimi,  in  vitiis  scilicet,  sint 
amictus  cjus,  hoc  cst  vcstimentum,  id  cst,  perse- 
quentcs  Ecclcsiam^ct  undique  cam  pcrsecutionibus 
circumdantcs,9icut  aliquis  vestimento  circumdatur, 
et  non  tantum  super  minores  in  Ecclesia,scd  ctiam 
super  montes,id  est,super  majorcs  in  Ecclesis,  ve- 
luti  super  ipsos  apostolas,  stabunt  assidue  impu- 
gnantcs  aqua;,  id  cst,  pcrsccutores  demei^ere  vo- 
lentos,  vcluti  Ncro,qui  corporaliter  Petrum  et  Pau- 


545 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


546 


lam  oooidit.  Aquas  atabunt,  sod  ipsae  aqnaocrugicnt  A  sili  sua.id  cst,  licot  naturaliter  aitiant,  et  sibi  pro. 
ab  increpattone  tua,»Bicutipac  aqu®  diluvii  reces-      misBum  Messiam  dicant,  tamen  videntea  ip8um,et 

cj"«  doctrinani  audiontcs,  non  cxstinguunt  sitim 
suam,qiiijiipsiiin  Cliristuni  Iledemptorcin  non  cre- 
diint,  sod  cxapectalMint  convcrti  ad  ipsum  usquc  in 
riiicm  teniporuni. 

Dico.  aqua;  pertransibunt  intcr  monles,  ad  litte- 
ram,  ct  «  super  ea,  »  scilicct,  nriontes  et  aquas, 
u  volucres  coeli  habitabunt,ctdabunt  voces  suasdo 
«  meilio  pctrarum.  »  Similitor,  ad  alJegoriam  volu- 
crcs  ca)li,id  est,spiritualcs  viri,  qui  sempcr  cailum 
pctunt,  habitabunt  supcr  ea,  quia  reficient  se  illa 
co^lesti  doclrinantauctoritatesanctorum  montium, 
ct  sic  rcfucti,  dabunt  voccs  8uas,id  cst.laudes  Deo, 
«  de  medio  pctrarum,  >»  id  est,  socundum  aucto- 


serunt  et  fugcrunt,  a  Deo  missis  ventis  incrcpatfc; 
et  ipsae  aqusc  «  formidabunt,  »  id  est  formidantcs 
80  ostendent,  rcccdcntcs  in  locum  pristinuni;  «  a 
vocc  tonitrui  tui,»id  cst,proptor  magnum  vonlorum 
flatum.  Allcgorice  sic  :  Persecutores  Ecclcsia?  fu- 
gient,  id  est,  cessabunt  a  pcrsecutione  sua,«ab  in- 
crcpatione,  »  id  est,  proptcr  admonitioncm  tuam 
incrcpantcm  cos  :  et  formidabunt  ab  his  qu(p  fcce- 
runt,  territi  a  vocc  tonitrui  tui,id  cst,proplcr  com- 
minationem  futuri  judicii. 

Dico,aqux  fugcrunt;  quibus  fugientibu8«aRcen- 
dunt  monteSjCt  descendunt  campi,»  id  est,  alti  ap- 
parent,non  omnes  in  eadem  a]titudine,vel  in  cadem 


humilitate,  sed  «  in  locum   quem  fundasti   cis,  »  p  ritatem  sanctorum  apostolorum  et  aliorum  perfec- 
prout  tu  disposuisti  eos.Vel  ad  aIlegoriamsic:Gos-      torum. 


santfbus  pcrsccutionibus,  montes,  id  est,prfl[^lati  in 
Ecclesia,  ascendunt,eminent  ct  manircstc  pra>dica- 
bunt  :  et  campi,id  cst,humiles,dcsccndunt,  id  cst 
humiliter  obedient  suis  pra^latis,  et  non  omnes  in 
oodem  ordine,sed  in  locum  qucm  fundasti  cis,quia 
altiores  sunt  in  Ecclcsia  alii  quam  sint  alii. 

Aqus  fugient, et  illis  «  posuisti  terminum  »suum 
littora,«quem  non  transgredicntur  :»ctad  quid  hoc 
fiat  ostendit,dicens  :  »  Nequc  convcrtcntur  opcrire 
torram,»id  cst  non  amplius  diluvium  occupabit  ter- 
ram  totam.Similiter  ad  allcgoriam  :  Posuit  Domi- 
nus  terminum  pcrsccutoribus,  qucm  non  transgre- 
dientur,quia  nulli  licet  insanire,nisi  quantum  per- 
mittit  Deus;  neque  deinceps  opcricnt  terram,id  est, 
nulla  yiolentia  destruent  Ecclcsiam. 

Dico,  «  terminum  posuisti,»  tu  «  qui  cmittis  fon- 
«tcs  in  convalIibus,iquiade  montibusfluunt  fontes 
in  valles ;  et  «  aqua;  »  fluentcs  «  pertransibunt»de 
loco  ad  locum  «  intor  medium  montium,  »  quia  a 
nuliis  potest  retineri  cursus  eorum.  Similiter  my- 
stice  emittit  Dominus  fontes,id  est,doctrinas  fluen- 
tes  de  montibus,id  est,  do  sanctis  apostolisetaliis 
perfectis  viris  in  Ecclesia,  in  convalles,  id  est,  hu- 
miles  et  simpliccs  viros  edocendos  ct confirmandos ; 
et  illa2  aqua;,hoc  est  doctrina},pertransibunt  de  re- 
gione  in  regionem,  et  hoc  inter  mcdium  montium, 
id  eBt,8uperborum,quia  nullo  modo  superbi  ct  po- 
tentes  hujus  vitas  potcrunt  doctrinas  Dei  cursum 
Buum  ertinguere.  Vel  «  inter  medium  montium,  » 


De  montibus  miltis  fontes  in  convallibus  :«mon- 
«  tcs  »  autcm,ad  litteram  «  rigans  de  superioribus 
«  tuis,  »  id  est,  pluvia  dc  ccelo  vcniente.  Vel  si  hic 
habemus,sui8,erit  in  superiori  littera,  qui  emittit  : 
et  quia  sic  rigas  montes  et  valles,  ideo  «  satiabitur 
»  terra  dc  fructu  operum  tuorum,  »  id  est,  quem 
fruclum  tu  opcraris.lta  ad  littcram  :  Cum  montes, 
id  cst  altiores  in  Ecch^sia,  compluant  ct  irrigent 
infcriorcs  sua  doctrina,  ipsos  montcs  irrigat  Deus 
propriis  donis  ct  iuspirationibus  suis,  ct  per  hoc, 
teiTa,id  est  sancta  Ecclcsia,satiabitur  et  replebitur 
do  fructu,  id  ost  virtutibus  opcrum  tuorum,  id  est 
quas  tu  oporaris  in  eis. 

Bene  dico  «  satiabitur  fructu,  »  quia  tu  Deus  es 
C  «  producens  fenum,  »  ad  litteram,  «  jumentis,»  id 
est  unde  jumenta  pascantur,  «  et  herbam  «produ- 
cens  €  scrvituti  hominum,  »  quia  pascuntur  inde 
ovcs  ct  bovcs,  ct  alia  pecora  quax  8er\'iunt  homini- 
bus  :vel  ad  allegoriam  ita:Eccle8iasatiabitur,quia 
tu  Deus  es  produccns  dc  ipsa  Ecclesia  fenum,id  est, 
corporalc  subsidium,«  scrvituti  hominum,  »  id  est 
rationabilium.Facitcnim  Dcusutaliqui  in  Ecclesia 
boncficiis  cleomosynarum  sustentcnt  fatuos,et  inu- 
tilcs,  et  bonos,  et  rationalcs  in  Ecclcsia  :  prascipitur 
cnim  nobis  (Luc  vi  et  xi)  dare  clocmosynam  omni 
pctcnti. 

Ad  litteram,  quasi  dicoret :  Adhuc  tu,  Deus,  de 
terra  producis  fcnum  jumontis,  etc.,«  ut  »  perhffio 
culta  tua  •  educas  pancm,  »  scilicot,  frumentum  et 


id  est,  sanctorum  apostolorum  et  aliorum  pcrfccto-  n  talia,  «  de  terra,  »  «  ot  panis  »  ad  hoc  educitury 


rum,  quorum  auctoritatibus  ipsa  doctrina  circum- 
fulcitur  et  custoditur. 

Aqu»  dico  ad  littcram  pcrtransibunt,  ot  inde 
•  potabunt  omnes  bcstis  agri,  onagri  »  autcm,  id 
est  silvestres  asini,  in  siti  sua,  »  id  cst  quod  na- 
turaliter  habent,  «  exspcctabunt.  »  Licet  cnim  ona- 
gri  sitiant  naturaliter,tamcn  ita  fatui  sunt,quod  vi- 
dentes  aquam,  differunt  sitim  suam  exstinguere, 
Ita  allegorice  dc  aqua,scilicet  de  doctrina  Dci,  po- 
tabunt  omncs  bestis  agri,id  est,agrestes  et  bostia- 
liter  viventes  do  omni  gcncro  hominum,voluti  gcn- 
tiles;  onagri  autem,id  cst,  Judo^i^  pigri  ct  fatui   in 


ut  «  confirmct  cor  hominis,»ut  educas  dc  terra  vi- 
num,  «  vinum  cor  hominis  la;tificet,  »  sicut  reali- 
ter  vidcmus  potos  hominos  vino  Ifletari. 

Et  idcso  producis  fcnum  et  alia  prajdicta  facis,ut 
educas  oloum  do  tcrra,  ad  hoc  «  ut  in  oleo  »  homo 
«  oxhilarct  facicm  >  suam.  Natura  enim  oloi  est,ut 
multum  foveat  carncm,  ct  rcddat  hilarem,  «  et  pa- 
«  nis  cor  hominis  conflrmet.  »  Possumus  ad  alle- 
goriam  ita  diccrc:  Tu  producis  fenum,hoc  est  cor- 
poralem  sustontationcm,ad  hoc  ut  oducas  de  terra, 
id  ost  dc  fidelibus  illis  qui  aliis  bona  sua  commu- 
nicant,pancm,id  cst  refcctionem  in  contemplatione 


547 


IIAYMONIS  IlALBEnSTAT.  KPISC.  OPP,  PAIIS.  1.  —  COMMENT.  BIBL, 


548 


Dei.Cum  cnim  aliisbonasua  dislribuunt,se  dignos  A  neficiis  principum  et  potcntum  Ecclesio!  patrono- 


efficiunt,quibus  Deus  cognitionem  sui  largiaturiet 
ad  hoc  itcm  producis  fenum,utipsi  capiantvinum^ 
id  est,  Doniinicum  sanguinem.et  ilhid  vinum  licli- 
ficet  corhoniinis  interins.L/ptanlurqui  cognoscunt 
digne  refoctos  Dominico  poculo.  Item  ad  hoc  cducit 
fenum,ut  ipsi  qui  fcnum  ministrant.ungantur  oleo, 
id  est,  Spiritu  sancto  :  et  ut  exhilaret  Dominus  fa- 
cicm  eorum  interiorcm  in  oleo,  id  est,  quia  exsul- 
tanles  etlaitanles  facit  cos  Dominus  perinhabitan- 
tem  Spiritum.  Dixit  superius<«ut  educas  »panem,ct 
panis  ille  cor  intcrioris  hominis  confirmet  :  conlir- 
manlur  enim  bouis  operIbus,quibus  projbot  cogni- 
tionem  sui. 
Animalia  ita  bcneficiis  Dci  satiantur,  ot  praiter 


rum ;  passeres,  id  est  humiles,  illi  videlicet  in  ce> 
dris,  id  est  sub  potentibus  hujus  vitas,  «  nidifica- 
bnnt.  »  Horodii  autem  domus,  id  est,  aqua  baptV- 
smi,  est  dux  ooruni  passerum,  quia  ducit  eos  pas- 
seres  ad  vitam  mternam,  vel  secundum  sententiam 
qua  diximus  avcm  rapacem  herodium,  dicemus  : 
Passeres  illic  nidificabunt  in  cedris,sed  domus  he- 
rodii,  id  est  petra,  qua?  cst  Christus^dux  corumhe- 
rodiorum,id  est,  rapacium  ct  pecorum  hujus  vit», 
quos ducit  Christus  et  regit,et  si  ipsi  ad  cum  conver- 
tantur.  Montes  excelsi,  id  est  apostoli  et  alii  per^ 
fecti  viri,  sunt  cervis,  id  est  illis  hominibus  qui 
vitant  lutosa  loca  et  spinosa,hoc  est  peccata,  refu- 
gium,  quia  hi  talcs  refugiunt  ad  auctoritatem  apo~ 


hoc  etiami'  ligna  campi  »ad  litteram,  boneficiis  Dei  j.  stolorum,  quia  per  eorum  exempla  fidem  suam  cu- 


«  saturabuntur  :  »  ministrat,  enim  Dcus  et  arbori- 
bus  succum,  et  humores  alios,  pcr  quos  vivunt 
et  fructum  faciunt  :  saturabuntur  «  ctiam  cedri 
«  Libani  quas  plantavit  »  Dominus,  quoniam  di- 
gniores  et  pulchriores  inveniuntur  cunctis  aliis  arbo- 
ribus,  ideo  specialeopus  Dei  dicuntur.  «  Illic,  »  id 
est  in  ipsis  cedris  «  passeres  nidificabunt.  »  Eocc 
nec  hoc  sine  dispositione  Dei  fit. 

Ilerodius  avis  dicitur,cujus  habilatio  in  aquis  est, 
et  putatur  cadcm  esse  qufle  est  fulica;  unde  habct 
alia  translatio;  «  fulica)  domus  eorum;  »  et  secun- 
dum  hoc  diccmus  ita  :Passeres  nidificabunt  in  cc- 
dris;  <»  eorum  »  passerum  «  est  dux,  »  id  est  dele- 
ctans  eos  et  reficiens;  «  domu8herodii,»ct  hocest, 
aqua  ad  quam  veniunt  passeres,ut  inde  se  reficiant 


stodiunt  et  tuentur.llerinaceis  vero,  id  cst,hirsutis 
ct  spinosis.in  peccatis,  est  petra,  id  est,  Christus, 
refugium,  cujus  ducatu  securi  sunt  ab  impugna- 
tione  diaboli. 

Praiter  has  dispositiones,  alias  «  fecit  »  Deus, 
«  lunam  »  materialem,  duraturam  «  in  tempore,  » 
id  est,  quandiu  tempus  erit,  fecit  «  ct  solem, 
qui  «  sol  cognovit  occasum  suum,  »  quia  per  so- 
lem  et  lunam  fecit  Deus  vicissitudincs  temporum. 

Positis  vicissitudinibus noctis  et  diei,ostcndit  quac 
Deus  disposuit  facienda  in  nocte,  et  postea  qua:  in 
die.  Quasi  diceret  :  Sol  cognovit  occasum,  quo  oc- 
cidente,  «  posuisti  tencbras,  veluti  prope  initium 
noctis  :  «  et  »  deinde  «  facta  nox,  id  ost  illa  major 
«  obscuratio,  »  in  ipsa  nocte  «  portransibunt  om- 


et  balneent;  «  montes  cxcclsi »  sunt«refugium  ccr-  C  t  nos  bestia;  silva3  »  de  loco  ad  locum.  Est  enim 


«  vis,  »  ut,  quibus  naturalitor  placcnt  montana,  et 
cum  venatores  eos  insequuntur,fugiunt  admontes; 
«  herinaceis,  »  id  est,  hirsuto  auimali,  est  «  petra 
refugium.»  Dicitur  ctiam  herodius  avis  non  aqua- 
tica,  sed  valde  rapax  ct  infcsta  hominibus,  et  ha- 
bitat  in  petra  ad  quam  refugit,et  secura  est,  si  in- 
grwat  ei  neecssitas  :  et  secundumihoc^dicetur,»do- 
mus  hcrodii,  »  in  qua  habitat  herodius,  «  dux 
est.  «  id  est,  securitas  ct  dcfensio  eorum,  id  est, 
berodiorum.  Ad  allegoriam  ita  dicemur  :  Non  tan- 
tum  illi  pcrfecti  viri  paneDci  et  aliis  beneficiisDei 
8aturabuntur,sed  ligna  etiam  campi.AIia  translatio 
dicit  :  «  silvae,  »  id  est,silvestres  et  inculti  gentiles 
conversi  ad  Dcum,  «  saturabuntur  pane  Dei  »  et 


dispositione  Dei  tempus  illud  idoneum  in  quo  ills 
bestias  sibi  quasrant  victum, 

Ostcndit  do  quibus  dixerat  bestiis,  scilicot,  «  ca- 
tuli  leonum  »  et  ipsi  leones  pertransibunt,  et  si- 
militcr  alia;  bestia;,  «  rugientes  »  et  clamantes  ad 
Deum,  ad  hoc  pertransibunt  ut«rapiant  sibi  escam 
ct  qua3rant  »  cam  «  a  Deo.  »  Non  cnim  habent  sibi 
cibum,  nisi  Dci  permissione.  Puniens  onim  Deus 
alicujus  paupcris  delicta,  permiltit  ovem  suam  vel 
aliquid  tale  a  lupo  consumi. 

«  Ortus  cst  sol,  »  ostensa  dispositione  noctis, 
ostendit  dispositionem  diei ;  quasi  dicerct :  Ita  fit  in 
nocte,cum  autem«ortus  est  6ol,et  congregati  sunt»  ' 
catuli  leonum,«etin  cubilibus  suis  collocabuntur.» 


aliis  spiritualibus  donis:etccdrus  Libani,potentcs,  q      Orto  sole,  ct  ita  bcstiis  collocatis  «  exibit  homo 


et  alti,  et  candidati  in  dignitalibus  hujus  soiculi, 
quasDominus  plantavit,quibus  Dominus  dedit  illas 
divitias,non  ad  superbiendum  vel  ad  opprimendum 
innoccntes,  sod  ut  oslontentetdefendant  suis  divi- 
tiis  Ecclesiam.  Possunt  quidem  divitias  digne  ha- 
beri;  unde  Apostolus  :  Prascipc  divitibns  non  su- 
perbe  sapere,  noquc  sperare  in  inccrto  divitiarum, 
scd  in  Doo  vivo  (/?*  Tim,  vi)  non  dixit  prorsus 
abjiciant  divitias,  sed  nc  superbiant.  lllic,  id  est  in 
cedris,  sub  potentibus  hujus*  vilaj,  passercs,  id  est 
humilcs,qui  se  parvi  faciunt,vcluti  monachietboni 
canonici,qui  faciunt  nidos,  id  cst  cellas  suas  in  be- 


ad  opus  suum  et  ad  operationem  suam  »  conli- 
nuandam  «  usque  ad  vcsi^eram.»  Possumus  ita  di- 
cerc  ad  allcgoriam  :  Christus  factus  est  refugium 
hcrinaccis,  id  est,poccatoribus  ;  per  hoc  quod  fecit 
lunam,  id  cst,Ecclesiam,qua3  licet  crescat  et  decre- 
scat  sicut  luna,  tamen  durabit  in  tempore.  Sol,  id 
est  Christus,  qui  ost  verus  sol,  «  cognovit  occa- 
sum, »  id  est,  prajscivit  mortem  suam ;  et  per  hoc 
mortuus  fuit,quiatu,Deus,»posuisti  tenebrastigno- 
rantiaj  in  cordibus  Juda3orum,dum  Christum  medi- 
cum  suum  non  cognoverunt.Et  facta  est  nox,id  est 
exca^catio,  in  cordibus  ipsorum,  dum  Christum  ia 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


550 


Q  dedcrunt,  ct  in  ipsa  noclc  pcrtransibunt  A  ^^*^^7  practcrcunt;  «  ct  hacc  omnia  »  sciliccl  draco 


bestias  silvae,  id  cst  dscmones  late  discurrent, 
38,  mortuo  Christo,  quem  videbant  causam 
ustitia?,  suoc  potcnti.T  omnc  humanum  gonus 
tum  fuissc.  Dctcrminat  pcr  quasdam  iiartcs 
ic  accipiat  bcstias^cum  dixit :  Caluli  loonum, 
minorcs  do^mones,  ct  mali  corum  ministri, 
rtransibunt  rugicntcs,  id  ost,  frcndcntos  ad 
I  dcvorandum  :  ad  hoc  pertransibunt,  ut  ra- 
t  qu<Trant  a  Dco  escam  sil)i,  scilicct  aliciuos 
ossint  sibi  incorporarc,  ct  hoc  «  a  Dco  :  » 
i  enim  nisi  Dci  pcrmissionc  possunt  devorare. 
it  autem  Dcus  justo  judicio  Judam  diabolo 
)rari,  et  alios  similitcr.  Ex  morte  Christi  ita 
d  postquam  ortus  est  sol,  id  est  rcsurrcxit 
is,  qui  quasi  sol  oricns  mundum  illuminavit,  p 
mgregati  sunt  dajmoncs  :  non  quod  localiter 
isscnt,  scd  pcr  similc  dicit :  quia  sicut  aliqui 
es  prssentiam  alicujus  potcntis  victoris,  ita 
168,  qui  Christi  esse  volebant  dimissis,  reces- 
ad  suos;  ct  tunc  in  malitia  pertinaces, «  in 
us  suis  collocabuntur,  »  id  est,  quicsccnt 
qui  sunt  propric  cubiiia  corum,  scilicct  in 
i  obdurati  ct  pcrscvcrantcs  in  peccatis,  nullo 
id  fidem  volunt  accedcrc  :  illi  collocabuntur 
ilibus  suis;  homo  autem  rationalis  oxibit  ad 
i  est,  manifostc  opcrabitur :  opus  dico  suum, 
.,  rationali  viro  congruum,  vidclicct  bonum 
tad  opcrationem  suam  continuandam  usque 
3eram. 
idoquidcm,  o  Deus,  haec  omnia  perfccla  fe 


et  animalia  «  exspcctant  a  te  ut  ies  illis  escam  in 
tcmpore.  »  Vol  possumus  sic  continuarc  :  Tu  Dcus, 
qni  focisti  aHorna  in  sapiontia,  fccisti  manibus  luis 
hoc  mare.  Allogorico,  por  marc  hoc  sa^culum  acci- 
pimus,quod  esl  magnum  ot  spaliosum  mauibus  ope- 
rantium,  quia  scmpor  patct  laborantibus  :  illic,  id 
est,  in  hoc  mari,  sunt  rcptilia,  id  cst,  dacmoncs  et 
corum  ministri,  quorum  non  est  numcrus,  reptilia, 
scilicct  animalia  pusilla  ct  magna,  sunt  onim  dae- 
moncs  alii  ma^joros  aliis,  non  substantia,  sed  pole- 
state.  Illic,  id  cst  in  hoc  mari,  scilicct  in  mun- 
do,  pcrtransibunt  naves,  id  est  Ecclcsiac,  quae  con- 
tundcntur  hujus  mundi  fluctibus,  tamen  non  sub- 
mcrguntur.  Et  alibi,  id  est,  in  hoc  mundo,  et  draco 
iste,  id  est,  principalis  diabolus,  scilicct,  Beelzebub, 
qui  pcr  Leviathan  significatur,  quem  prima  crea- 
tione  creasli  bonum,  post  casum  vcro  formasti  ad 
illudcndum,  id  est,  illusibilem  fecisti :  illud  enim  ei 
etiam  merotrices  faciont,  quas  in  fccdis  vitiis  illa- 
qucatas  cum  fortius  lenere  putat,  ipsae  ab  illius  ma- 
nibus  clabuntur,  et  pcr  pccnitentiam  in  Christi  cor- 
pus  traducuntur,  ct  hacc  omnia,  scilicet  draco,  et 
alia  exspcctant  a  to  ut  dcs  illis  cscam  in  tcmpore 
opportuno.  Opportunum  cnim  tcmpus  habuit,  cum 
Dominus  Judam  in  manibus  illius  tradidit.  Haec 
omnia  a  te  cxspcctant  cscam,  et  «  dante  te  illis  » 
escam,  ipsi  «  colligent  »  tam  animalia  quam  homi- 
nes,  «  te  »  autem  «  apericnte  manum  tuam,  »  id 
cst,  dante  te  auxilium,  «  omnia  implebuutur  bo- 
nitate,  »  id  cst  liberatione  et  auxilio,  pcr  bonita- 


l  corporalitcr,  ct  spirilualitcr,  crgo,o«  Do-  C  tem  Dei  sibi  impensa;  quia  nequc  daBmoncs  sibi 


magnificata  sunt  opcra  tua,  »  id  cst  mira- 
it  magnifica  sunt  cognita,  et  «  quam  »  ma- 
ta  ineffabilitcr  :  idco  dico  magnificata,  quia 
picntia,  »  id  cst  sapicnter  «  fccisti  omnia  »  : 
enim  inclTabili  Dci  providcntia  sunt  dispo- 
leo  etiam  sunt  magnilicata,  quia  «  terra  re- 
58t    posscssionc  tua  »  multitudinc  habitan- 

secunda.  «  Hoc  marc  magnum.»  Quasi  di- 
Blum  ct  tcrram,  Domino,  sic  disposuisti,  et 
mare  :  »  ita  dicit,  quasi  praescns  ostendat  : 
lico  «  magnum  »  in  sui  natura,  et  «  spatio- 
•  id  est  amplum  «  manibus  »  navigandum, 
similitcr  possunt  navigare  multi;  «  illic,  » 


conformaro  homines,  Dco  praebontc  auxilium,  ne- 
que  ipsa  animalia  poterunt  corporaliter  noccro. 

Te  dantc  implebuntur  bonitate ;  at  si  ipsi  prae- 
sumant,  tu  avertcs  to  ab  eis,  et  sic  turbabuntur;  et 
hoc  est,  t  avcrtente  aulcm  te  facicni  tuam,  id  est 
subtrahentc  gratiam,  «  turbabuntur, »  id  est,  co- 
gnosccnt  se  nihil  essc,  et «  aufercs  spiritum  »  ab  cis 
supcrbiae,  qui  est «  eorum, »  scilicct  qucm  non  ex 
Dco,  sed  ex  sc  habent, «  et  deficient  »  a  supcrbia 
praesumptionis  <  et  in  pulvercm  suum  revcrtcntur,» 
id  est,  movebuntur.  Vel,  allcgoricc,  rcvertentur  in 
pulverem,  cum  redeunt  ad  humilitatem,  et  nihil 
ex  se  faciunt,  sed  materiam  unde  sunt,  cincrem  et 
pulverem  esse,  cognoscnnt. 


n  hoc  mari  sunt  «  reptilia,  »  id  cst   marina  D      Ipsi  moriuntur,  et  tu  t  cmittis  Spirilum  tuum,  » 


•a, «  quorum  non  ost  numcrus  »  certus  apud 
n  hominem. 

ilianon  possuntnumcrari,scd  hocunum  pcs- 
3  illis  dicerc  quod  illa  rcptilia  pusilla  ct  ma- 
nt  :  hoc  cst  quod  dicit  :  «  animalia  pusilla 
nagnis  :  «  ct  quamvis  tot  sint  monstra  in 
lamen  «  illic  navcs  portransibunt  »  illajsae. 
lo  mari  cst «  draco  ille  •  mirabilis,  infinita? 
ludinis,  qui  Leviathan  appellatur,  «  quem  tu 
ti  ad  illudendum  ei  {Job.  in),  »  ad  hoc  ut  ei 
ur.  Licet  cnim  tantus  sit  et  voracissimus  (Isa, 
tamen  antc  eum  naves  illa^sae^  Deo  illum  ur* 


sanctum  Spiritum,  vel  angclum.  Canct  cnim  tuba, 
vocans  mortuos  ad  judicium,«  et  »  tunc  «  creabun- 
tur,M  id  cst,  immutabuntur;  «  ct  rcnovabis  facicm 
terrae. »  Vel  ad  allcgoriam,  sccundum  hoc  quod  di- 
cimus  pulverom  redigi  ad  humilitatcm,  sic  dice- 
mus  :  Ipsi  revcrtcntur  ad  pulverem,  id  cst,  ad  humi- 
litatom,  ot  tu,  emitte  Spiritum  sanctum  tuum  in 
corda  eorum,  ct  por  hoc  rocrcabuntur  ad  bene  ope- 
randum,  ct  sic  faoiom  torra^,  id  est  mcntcm  corum, 
qui  prius  terronis  inhiabant,  conformando,  novam 
terram  facies. 
«<  Sit  gloria.  »  Pai*8  tertia.  Continuatio  :  Quando- 


55i 


HAYMONIS  IIALBRRSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS.  I.  ~  COMMENT.  BIBL. 


o52 


quidem  Dominus  hc-RC  omnia  opcratur,  crgo  «  sit  A.  spirilualitcr  qu.Trant  Dominum.  In  sccunda  parta, 


gloria  Domini  in  saeculum,  i  id  est  vos  omnes  os- 
tenditc  Dominum  gloriosum,  ct  hnc  non  ad  tcmpus, 
sed  in  Sicculum,  id  cst  in  flctcrnum,  ct  dchctis  glo- 
rificare  cum,  quia  ipsc  ct  multa  opera  fccit,  ct  ea 
hona,  et  hoc  dicit :  «  Laitahitur  Dominus  in  opcri- 
bus  suis;  »  ostendit  esse  hona  opera,  de  quihus 
Ixtahitur  Dcus. 

«  Laetahitur  in  opcrihus  suis, «  his  scilicct,  quod 
in  rcspectu  cjus  terra  trcmuit,  montcs  fumigant,  ct 
hoc  cst,  «  qui  rcspicit  tcrram,  n  id  cst  visitat  misc- 
ricorditcr  minores  dc  Ecclesia, «  et  facit  cam  trc- 
mcrc  »  dc  pcccatis  :  qui  «  tangit «  etiam  aliqiia  pcr- 
Bccutionc,  vcl  ccmminatione  «  montes,  »  id  cst  po- 
tontcs,  «  ct  fumigant,  »  id  ost,  lacrymosa  com' 
punctionc  poccata  plorant. 

Et  quia  tantus  cst  Dominus,  quidquid  faciant 
alii,  ego  «  cantaho  Domino  »  vocc  ct  dcvotionc  :  hoc 
cst  t  in  vita  mea, »  id  cst  non  ad  horam,  sed  in 
tota  vita  mea,  Et  etiam  «  Psallam,  t  id  cst,  hcne 
operahor  «  Dco  mco,  »  id  cst  non  ad  laudem 
meam,  sed  ad  honorcm  Dei  mei  :  ct  hoc  «  quandiu 
sum.  » 

Et  non  tantum  cantaho  mihi,  sed  ctiam  annun- 
tiaho  aliis.  Et  utinam  hoc  lalo  •  cloquium  mcum 
sil  ei  jucundum  :  »  oi  quidcm  crit  mcum  cloquium 
jucundum,t  ego  vero  dclectaborin  Domino.»  Et  hic 
notatur  familiaris  vicissitudo  Intcr  Dcum  ct  homi- 
ncm  :  si  cnim  hahcat  homo  delcctationem  in  Deo, 
et  ipse  Deus  statim  dclcctahitur  in  homine. 

«  Ego  dclcctahor  in  Domino,»  ct  utinam  alii  pcc- 


quaj  incipit :  «c  Memcntote  mirabilium  cjus,  »  ponil 
mirahilia  quaj  fecit  Deus  palriarchis.  In  tertia  parto, 
qu.T  incipit  :  «  Et  vocavit  famem,  »  ostendit  quo- 
modo  hhcravit  J.acoh  ct  filios  suos,  praiparans  ei» 
locum  in  ^Egypto  pcr  Joseph.  In  quarta  partc,  qu» 
incipit :  «  Et  firmavit  cum   supcr  inimicos  cjus,  • 
ostcndit  mirahiha  quaj  fccit  ^lilgyptiis  pro  libera- 
tione  populi  sui.  In  quinta  parte,  qus  incipit : «  Et 
eduxit  cos  cum  argcnto  ct  auro,  »  ostendit  quaota 
virtutc  Dominus  populum  suum  ab  if^ypto  cduxe- 
rit,  ct  cos  in  tcrram  promissionis  introduxcrit;  et 
in  ultimo  admonet  cos  ut  per  ha^c  omnia  De-um 
qua^rant.  Intcndit  homincs  admonere  ad  laudem 
Dei.  Titulus  sic  legitur :  Psalmus  iste  diciiur  alle- 
l^  luia,  hoc  cst  talia  beneficia  Dci  continct,  pro  quitms 
laudandus  sit  Deus  cum  exsultatione. 

Vox  Prophcta;  sic  invitantis  ad  laudem  Dei : 
Vos  omnos,  attcndentcs  bcneficia  quae  fecit  Deus 
populo  suo,  «  confitcmini  Domino,  ■  id  est  lau- 
datc  Dominum,  «  ct  invocate  nomcn  ojus  : »  nou 
invocatc  eum  proptcr  aurum  vel  propter  divitias, 
sed  ut  sit  inhabitator  vcstri,  ncquc  hoc  ctiam 
sufficiat  vobis,  sed  «  annuntiate  inter  gcntcs 
opera  cjus,  »  id  cst  sollicili  sitis,  ut  de  vostra, 
sic  dc  salutc  aliorum,  attcndenlea  hoc  Doi  pra;- 
ccptum  :  Qui  diligit  eum,  diligat  ct  proxioiura 
suum. 

Dico  «  confitcmini  Domino,  »  ita  scilicot,  «  can- 
tatc  ci  »  mente  ot  voce,  «  ct  psallito  ci  »  bona 
opcratione.  «  Narratc  »  etiam  «  omnia  mirabilia 


catores  fiant  mihi  similcs;  ct  hoc  est  «  deficiant  C  ejus  :  «  non  quod  omnia  possint  narrari,  sed  om- 

nia  quffi  narrabunt,  mirabilia  Dei  sunt.  Ad  hoo  re- 
spicit  quod  dixit  :  «  Annuntiato  inter  gentes  opera 
ejus,»  etsi  hoc  fecoritis,  revcra  Iaudamuii,et  illani 
laudcm  nolite  attribuere  vobis,  ecd  t  laudamini  io 
nomine   sancto  ejus,  »  id  est  ut  de  vestra  laude 
nomen  Domini  ct  amplictur,  et  gloriosum  ostenda- 
tur.  Et  ita  dico  «  in  rominc  sancto  cjus,  >  scilicet 
»  quairitc  Dominum, »  non  remuncratorcm  in  tom- 
porallbus,  scd  ut  seipsum  reddat  vobis   pretium 
vostri  lahoris.  Et  hoc  facitc  cum  lostitia :  et  hoc  esi, 
t  loitetur  cor  »  quamvis  caro  molestia  afDigatur, 
mens   tamen  t  quaercntium   Dominum  »  laeteturi 
«  Qua;rite  Dominum  »  dico,  «  ct  confirmamini  • 
quaerendo  cum,  ut  neque  mors,  neque  vita  possit 


poccatores  a  tcrra, »  id  est  a  tcrrenitato,  ut  jam 
terrenitatem  non  appctant;  «  ct  iniqui »  convertan- 
tur,  «  ita  ut  non  sint  m  quod  non  sint  quod  prius 
erant :  ct  pro  his  omnibus  hcncficiis  Dei,  «  bcncdic, 
anima  mea,  Domino.  » 

IN  PSALMUM  CIV. 
TiTULUs.  AUeluia, 
u  Gonfitcmini.»  Not.indum  quidcm  quod  allcluia 
non  cst  vox  humana,  scd  prophetaj  ct  alii  sancti 
viri,  sicut  bcatus  Joauncs  raptus  in  cxtasi  {Apoc. 
xix),  audicrunt  cantantcs  alleluia  angelos :  nec  po- 
test  aliqua  una  vocc  vox  illa  interpretari :  ct  in  hac 
voce  allcluia  continctur  utrumqucctnomcnDci,  ct 
laus  :  ncc  simplicitcr,  scd  cum  exsultatione.  Quod 


dicit,  lA,  nomcn  Domini  est;  quod  dicit  allelu,  lau-  jj  vos  sopararc  a  charitate  Christi  {Rom.  viu),ct  hic 


dcm  cum  cxsultatione  dcsignat.  Cuicunque  autem 
psalmo  talis  titulus  praDScrihitur,  in  co  factaDci  lau- 
dabilia  continentur.  In  hoc  autcm  psalmo  continen- 
tur  laudahilia  opcra  Dei,  quae  et  matcria  sunt  psal- 
mi.  Quae  si  attendamus,  Dcum  omnium  creatorem 
cum  ni.ixima  cxsuUatione  laudahimus,  et  hajc  om- 
nia  bcncficia  fccit  Dcus  illi  populo  ut  per  haec  om- 
nia  commoncrct  ct  invitaret  eos'  ad  quaarendum 
cum  spiritualitcr,  sicut  in  ultimo  versu  dicit :  ..  Ut 
custodiant  justificationcs  cjus,  ct  legom  ejus  re- 
quirant.  •  Et  indc  ponit  admonitioncm  in  prima 
parle,  ut  omnes  moniti  pcr  hac  corporalia  bcneficia 


detorminat  quomodo  oporteat  quairi,  dicens  :v  Qu«- 
rite  facicm  ejus  semper, » id  est  ut  hic  praBsentiam 
cognitionis  cjus  haheatis,  et  tandem  facie  ad  faciem 
videatis. 

«  Mcmentotc.  »  Pars  sccunda  :  Dico, «  quajrite,* 
et  ad  hoc  ut  qua^ratis  «  mementote  mirabilium  eju» 
qua3  fecit  {Gen,  xi  et  xx),  »  vcluti  quod  patres  ve* 
stros  Ruhrum  marc  sicco  vestigio  transire  fecit,  el 
«  prodigia  cjus,  »  vcluti  signa  quae  fecit  .^gj^plii» 
{Exod,  ix)  pro  patribus  illis;  t  et  judicia  oris  ejus,» 
id  cst,  pracccpta  legis,  qua)  licet  Moyscs  dixisset,  non 
tamcn  suut  accipienda  quasi  a  Moyse,  scd  quasi  ei 


I 


EXPLANATiO  IN  PSALMOS. 


5Si 


1118  Dei :  si  quisenim  Dei  bencncia  attcndat,  A. 
aliter  quaesivit  ct  ei  in  fidc  servivit. 
t  vos  facere  debctis,vos  dico  «  sonicn  Abrahaj, 
jus,  »  ct  etiam  u  filii  Jacob,  elccli  cjus;  »  et 
08  simiies  Jacob  fueritis  intcr  elccros  Dei 
tni. 

etiam  momentole,  quia  «  ipsc  »  est «  Domi- 
>U8  noster;  »  et  ideo,  quia  «  judicia  ejus,»  id 
cepta  ejus  sunt  notincata  « in  universa  tcrra,» 
ler  Christum  et  apostolos  ipsius  complotum 
;ut  et  ipse  Psalmista  dicit  (PsaL  xviii) :  «  In 
rbis  terrae  verba  corum.  » 
•quoquc  mcmcntote,  quia  m  momor  fuit »  ia 
iplctione  « tcstamenti  sui  •  illius  promisslo- 
im  fecit  Abrahaj,  dicons  :«  Tibi  dabo  terram 
,  melle  fl  uentem  {Exod,  xiii),»  quai  terra  figura  -. 
rae  viventium  :  qua)  promissio  in  figura  com- 
lit,  quando  nostra  humanitas  in  Christo  ve- 
quiem  obtinuit,  ct  per  ipsum  jam  imitatoros 
e,  id  est  justi,  saitom  spc  cadem  requic  uta- 
estamendi  dico  mansuri  «  in  so^culuin,  » id 
moliter.  Fidelcs  enim  siue  successione  illam 
possidebunt,  testamcnti  dico,  scilicet «  vcri>i 
Dominus  «  mandavit,  »  id  est  hominibus  tra- 
iucaturam  «  in  mille  gcncrationcs,  »  id  cst 
%  finitum  nomcn  pro  infinito.  Vcl, »«  verbi,  *» 
prajcepti  Abraho?,  cum  dixit  : « l']xi  de  terra 
de  cognatione  tua  (Gcn.  xii),  »  quod  prajcc- 
Q  significato,  manet «  in  mille  gcncrationes  :» 
m  spiritualiter  omnibus  fidelibus  proiccptum 
re  dc  terreuitatc  sua  ct  clandimcntis  su(c 
ionis.  C 

aanonti   dico, «  quod  »  ipsc  «  disposuit  ad 
im,  ot  »  mcmor  fuit  «  juramonti  sui,  » id  eat 
-et  cum  juramonto  proinissionis,  id  est  im- 
ijtis  facta} «  ad  Isaac,»  ubi  dixit  ei  Doniinus  : 
laac  vocabitur  tibi  semen  {Gen,  xxi).  » 
illud  •  tcstamentuni  «  statuit  in  Jacob,»  quia 
m  promissioncm  fccit  Jacob  ita  quod  esset  ei 
«Bceptum,»  scilicet,  ut  propter  illam  prorais- 
I  servirct  Dco,  quasi  pcr  prajccptum  Dei,  et 
^em  moncretur;  «  ct  Isracl,  »  id  est  ipsi  facto 
id  est  videns  Deum  multiplicatione  virtutum, 
-uin  testamentuma;ternum,i  quia  promissio 
immutabilis  et  a^terna  eril  fidelibus. 
sposuit, »  statuit,  dicens  :«  Tibi  dabo  torram 
SfcD,  B  id  est  terram  promissionis,  quam  Cha-  n 
lius  Noe  prius  inhabitavit.  Chanaan  interpre- 
lesccnsus  vel  humilis  :  inde  dicit : «  Tibi  dabo 
i  Ghanaan,»  id  est  terram  qua;  per  humilita- 
^uiritur,  hoc  est,  coelostcrn  Hiorusalem.  Ter- 
ico,  «  funiculum  haircditalis  vcstra),  »  id  est 
ividitur  singulis  tribubus  per  funiculum  :  ita 
a  viventium  quasi  funiculo  distribuitur,  quia 
que  secundum  dispositionem  Dei. 
c  terram  promisit,  «  cum  »  illi  quibus  promi- 
ssent   numero   brevi  :  »  et  ita  brevi,  quod 
issimi,  et  incol®  ejus  »  terroj,  qui  quasi  extra- 
habitabant.  Cum  autem  impossibile  videre- 

Patrol.  CXVL 


tur,  ut  tam  pauci  in  tanta  tcrr^a  .doiouiafteDiur,  vi* 
dctur  potius  promissio  facta  do  terra  sigmficata, 
quaui  do  tcrra  illa. 

»  Et »  licct  promisisset  eis,  lamcn  ilJi «  portransie- 
runt  »  quibus  ipsa  promissio  Xacta  fuit,  Bine  illius 
proiuissionis  adeptione,  «  de  geutc  » iuna  «  in  .^en- 
tem  »  alterain  :  «  et  »  non  tantum  iniuno  Teg^Dflu  b^cI 
«  de  »  uno  «  regno  ad  populum  altojnun.*  iviieauai 
Abraham  de  terra  Chanaan  in  terram  Mgjp^ii;^ 
cum  Abraham  et  alii,  quibus  illa  ptomisaio  fada 
fuit,  tcrram  promissam  non  obtinerent,  ut  Beum 
dicamus  vcracem  in  promissis,  do  significata  terni 
intcUigamus  promissioncm  factam  .maximc. 

Et  cum  pcrtransirent,  «  non  reliquit  hamiAem 
noccrc  eis,  ct  regcs  »  qui  voluerunt  eis  nooore^^xior- 
ripuit  pro  eis.  »  Sicut  Pbaraonem,  qui  .abatiiierat 
Abrahffi  Saram  {Gen.  xx),  et  Abimelechi  qui  abstulii 
Isaac  Rcbeccam  (Gen.  xxvi). 

Dicens  eis  regibus  :  «  Nolite  tangere  jchriBios 
meos :  »Non  quod  ilii  haberentmaterialem  uscftiiH 
nem,  sod  spiritualcm  :  «  et  nolite  malignari^tf  id.ert 
maligne  agere  «  in  prophetis  meis.  >» 

«  Et  vocavit,  »  Pars  tertia.  Hasc  faoit  patriarchis 
ct  prophetis  :  «  el  »  etiam  prnRtcr  ha;c  «  vocavji  fa- 
mcni,  »  quasi  fumulum,  «  super  terram  »  Chanaan. 
Et  per  illam  fauiem  «  contrivit  omne  flrmameiitum 
panis,  »  quia  panis  dofuit  qui  eos  confirmanet.  J3i 
hoc  contigit  in  temporo  Jacob  (Gen.  xui). 

Et  ut  do  famo  illa  illos  liberaret,  «  misit  ante  oqb 
virum, »  scilicct  Joseph,  qui  « ioseph  venundatas 
est  in  scrvum  »  in  ^Egypto  {Cen.  xxxisc). 

Et  tunc  iEgypti  «  humiliaver.unt  in  ^oompedlbus 
pedes  ejus, »  quia  uxor  domini  suit  qui  PbutipduKr 
diccbatur,  imposuit  illi  cnmen  adulierii,  .ad  qaod 
impia  cum  cogere  volebat  (Ibid,),  Licet  onim  hoo 
dicas,  tamen  non  est  contrarius  Moysi.  Joeeph  qui- 
dein  piacuit  [principi  carceris,]  et  pnBfeoit  eum 
aliis  captivis,  quia  utrumque  potuit  ileri,  etut  priua 
in  compedibus  poneretur,  et  postea  carcerario  oom- 
placeret.  In  illa  captione  «  ferrum,  m  id  eat  dttra 
anxietas,  «  pcrtransit  animam  ejus,  donec. iVBniaat 
verbum  ejus,  »  id  est  doncc  cxposuit  somiiia,iipse, 
tamen  non  ex  se. 

Dico,  vcrbum  ejus  non  ex  se  exposuit,>sediex  Dea, 
et  hoc  est,  «  eloquium  Domini  inflammavit  eum, 
id  est  spiritus  prophetia)  iiluminavit  eum.lit  cpiia 
ita  exposuit  somnia,  «  misit  rex  »  Pharao,  a  efc  aobiii 
eum  »  a  reatu  (Gen.  xli),  ne  a  domino  euo  «duUe- 
rium  illi  imponeretur,  et  non  quilibet  rffl^  •sed 
«  princeps  populorum  »  multorum,  «  et  demisit 
cum  »  ex  toto  libcrorum. 

Et  post «  constituit  oum  dominum  domus  %uaj± 
principem  omnis  possessionis  suaj.  » 

Ad  hoc  «  ut  erudiret  principes  ejus  sicut  semet- 
ipsum,»  id  est  Joseph,veI  Pharaonem  dc  divinatiana 
somniorum,  «  et  »  etiam  •  senes  ejus  »  reverenite 
«  prudentiam  doccret  »  eamdem,  ut  scirent  >expa<^ 
nere  somnia.  Pharao  enim,  non  attenden«4|Uoi4o- 
seph  ex  divina  inspiratione  hoo  tabeietipiitlklji^ 

18 


555 


HAYNfONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


556 


quod  ex  humano  ingouio  boc  buberct,  eb  alios  do- 
cere  posset. 

Dominus  misit  Joscpb,  «  et  »  per  eum  n  intravit 
Israel  in  ^Egyptum  (Gm.  xlvi),  id  est  Israeliticus 
populus, «  et  Jacob  accola  fuit  in  terra  Chaui  »  quam 
Cham  niiuB  Noe  prius  babitavit. 

«  £t »  ibi  «  auxit  populum  suum  vcbcnienler  » 
quantum  ad  numerum.  Pars  quarta.  «  Et  firmavit 
eum  BUper  inimicos  ejus^  •  quia  invitus  /Kgyptiis 
eduxit  suos  Deus,  et  illos  multis  afilixit  modis. 

«  Et  convertit  coreorum  »  iEgyptiorum,  «  ut  odi- 
rent  populum  ejus  (Exod,  i),  »  id  cst  Dci, «  et  dolum 
facerent  in  servos  ejus  »  vcl  laborc  aggravando,  vel 
pretium  subtrabendo. 

Et  quia  dolum  ita  faciobant,  idco  «  misit  Moysen 
servum  suum  »  ad  Pbaraoncm  (Ibid,),  «  ct  pcr  ip- 
8um  Aaron  quem  elegit.  » 

Et  «  posuitin  eis,»  idest  in  Moyseet  Aaron  lega- 
tis  fluis,  «  verba  signorum  suorum  et  prodigiorum 
in  terra  Cham.s  Per  iilos  Icgatos  suos  comminatus 
fuit  ^gyptiis,  quod  nisi  dimitterent  populum  suum, 
facoret  in  eis  signa,  velut  tenebras,  ct  alia  minora, 
et  prodigia  de  occisione  primogenitorum,  et  ta- 
lium. 

Minatus  fuit  pcr  illos  signa,  et  complevit,  quia 
«  ipse  misit  tenebras  »  supcr  iEgyptios  (Ejcod,  x), 
quos  etiam  palpari  possent,  «  et  »  sic  «  obscuravit.» 
Et  boc  modo  complendo,  «  non  exacerbavit  sermo- 
nes  suoSy»  id  est  non  fecit  videri  accrbos  et  falsos : 
acerbi  enim  et  rejicicndi  videntur,  si  non  prout  ipse 
ordinaverat,  implentur. 

Et  «  convertit  m  ctiam  «  aquas  corum  in  sangui- 
nem,  et  occidit  pisccs  eorum. » 

M  Et  edidit  terra  eorum  ranas  »  cum  tanta  copia, 
quodneo  tbalamus  inde  evacuari  potcrat  (£a?0(i.  vii 
•et  viii)  :  et  hoc  «  in  penetralibus  regum  ipsorum.  » 

Et  ipse  «  dixit,  »  id  est  voluit, «  ot  venit  cyno- 

mia,  »  id  cst  musca  canina  «  et  cinipbes^  »  id  est 

-culices,  qui  intrabant  in  oculos  ejus  (Exod.  viii) :  et 

hoc  non  in  paucis  locis,  sed  «  in  omnibus  Hnibus 

eorum.  >» 

Pluvias  «  etiam  eorum  posuit  grandinem  »  et  cum 
grandine  «  ignem  comburentem,  »  id  cst  fulniina 
(Exod,  ix),  «  in  terra  ipsorum.  » 

Et  eo  igne  «  et  grandine  percussit  vincas  corum, 
et  ficulnoas  eorum,  et  contrivit  lignum  »  pomos  et 
alias  arbores  «  finium  corum.  » 

«  Dixit »  etiam^  id  est  voluit,  «  et  venit  locusta  et 
brucus,  cujus  non  erat  numerus  (Exod.  x).  » 

Locusta  et  brucus  «  comcdit  omnc  fenum  in  terra 
eorum,  et  comedit  omncm  fructum  terrae  eo- 
rum  »  quod  cynomyia  et  cidipbesfacere  non  pote- 
rant. 

«  Et  percussit  omne  primogenitum  in  terraeorum 
(Exod.  xii),  »  id  est  in  bominibus  ct  aliis  animali- 
bu8,  «  primitias  omnis  laboris  eorum  »  in  primiti- 
vis  frugibus. 

«  Eteduxit  populum.»  Pars  quinta.  Et  bic  contra 
plagasy  quas  enumeravit  /Egyptiis  factas,  enumerat 


B 


A.  beneiicia  facta  Judxis.  Sic  percussit  /Egyptios,  «  ct 
cos,  » id  cst,  suos,  qni  captivi  ab  ^gyptiis  tene- 
bantur,  «  cduxit  »  de  iEgypto  «  cum  auro  et  ar- 
gento,  »  quia  vasa  argcntca  et  aurea  ab  iEgyptiis 
asportaverant,  qua3  ab  ipsis  prasccpto  Domini  crant 
mutuati.  Noluit  eam  Dominus  utpopulus  suus  prc- 
tium  suiC  servitutis  amitteret :«  Et  non  erat  in  tri- 
bubus  eorum  infirmus, »  quod  valde  mirabile  fuit 
quod  in  tanta  multitudino  nullus  infirmarctur. 

Et  tunc  «  ^gyptus,  »  id  cst,  illi  qui  in  /Egypto, 
remanserant,  «  lostata  est  in  profectione  eorum, » 
postquani^^uos  in  mare  periisse  cognovit.  Et  quare 
lastata  ost  ?  «  Quia  timor  corum,  »  scilicet  Judaeo- 
rum,  «  incubit  supcr  eos,  »  id  cst,  iEg^^ptos  :  ti- 
muerunt  enim  ne  rcdirent  Judoii,  et  omnes  residuos 
JCgypti  occidercnt. 

Eduxit  (Exod,  xi),  et «  expandit  nubem  in  protc- 
tcctioncm  eorum  »  qua  protegerot  cos  contra  solis 
ffistum,  ct  inimicos  excsecaret : «  ct  »  ipsam  nubcm 
eamdcm  facicbat  «  igncm,  ut  luceret  eis  per  no- 
ctcm. » 

«  Petierunt  »  etiam  carncs  (Exod,  xvi),  «  et  venit 
coturnix,  et  pano  cceli  saturavit  eos,  »  manna  ve- 
nicnte  ab  aere.  Manna  nominat  nomine  signiQcati, 
id  est,  Cbristi,  qui  vere  est  panis  cobU.  dc  quo  pa- 
scuntur  angcli  :  quod  manna  significavit  bunc 
panem^  id  est^  corpus  Christi,  quo  fldclcs  rcfi- 
ciuntur. 

«  Dirupit  petram,  et  fluxerunt  aquae,  abierunt  in 
sicco  flumina  (Exod,  xvii),  »  quae  eos  sequebantur 
pcr  desertum. 

11030  omnia  fecit  eis,  non  pro  meritis  eorum,  sed 
«  quoniam  memor  fuit  verbi  sancti  sui,  » id  est, 
promissionis  suae  quam  Abrabs  fecerat  :  «  verbi » 
dico,  «  quod  habuit  ad  Abraham  puerum  suum, » 
diccns  ci  :  «  In  sominc  tuo  benedicentur  omnes  | 
gentes  (Gen,  xxii).  »  Si  enim  omnes  gentes  de- 
struxissct,  promissio  facta  Abrahs  implcri  non  pos- 
sct :  quia  Christus  de  Judaeis  natus  fuit. 

«  Et »  ideo  «  eduxit  populum  suum  cum  exfiul- 
tatione  »  de  loco  ad  locum,  «  et  clectos  suos  ia  Is' 
titia. » 

«  Et  dedit  illis  regiones  gentium, »  quia  gcnted 
terram  promissionis  possidcbant  :  quibus  fugati^^ 
«  posscdcrunt  »  Judcei  «  labores  »  eorum  «  populo — 
rum.  » 

Et  hffic  omnia  bcnencia  fecit  eis  Deus»  «  ut  cusUf-^ 
diant  justiiicationes,»  id  est,  ut  juste  vivant  secun 
dum  mandata«  ejus,  et  legem  cjus  requirant,  »i< 
est,  intelligant  in  figuris  veteris  legis  vel  Testa— 
menti,  aliud  esse  intelligendum  et  inquirendum. 

IN  PSALMUM  CV. 
TrruLUS.  Alleluia, 

«  Confltemini  11.  »  Volunt  quidam  bic  bis  poni, 

«  alleluia,  »  sed  beatus  Hieronymus  dicit  quod  qui- 

cunque  psalmus  babet  in  principio,  «  alieluia,  »  in 

flne  quoque  habct «  alleluia,  »  et  ita  dicemus  quod 

altcrum  alleluia  sit  de  praecedenti  psalmo,  alterum 

de  sequenti'.  In  praicedenti  psalmo  cnumoravit  bene- 


D 


557 


FATLANATIO  IN  PSALMOS. 


558 


ficia  quffi  focit  Deiis  filiis  Isracl,  nulla  oorum  pcc-  A  cst,  Filio,  qui  faciat  salvationem  quam  tu   prffivi- 
cafa  cnumcrans  :  in  hoc  aulom  psalmo  ostendit      disti. 


miscrationes  quas  fccit  Dcus  ipsi  pcccaulibus  :  ct 
quiadcillismiseralionil)uslau(]anduscstDcus,psal- 
mue  iste  Alleluia  intitulatur. M.itoria  sunl  ipKa?  Dci 
misericordiae,ipsis  pcccantihus  exhibiLn.Altendcns 
autom,quod  loquitur  conversis  a  peccatis,  illasDei 
miscricordiascxhibitas  pcccantibus:ctetiam  ipsum 
Dcum  quandoque  vindicassc  dc  ipsis  pcccantibus, 
invitai  pervcrsos  in  hac  prima  partc  ad  confcssio- 
nem  pcccatorum,  ut Dci  misnricordia  digni  invcnian- 
tur.  In  sccunda  parte,  qua3  incipit  :  «  Patres  nostri 
in  /Egypto,  »  ostcndit  cos  pcccassn,  et  contra  csse 
eis  misericordcam  Dci  cxhibitam.  In  tcrtia  partc, 
quai  incipit  :  »  Cito  feccrunt,»ostendit  quod  in  de- 


«  Vi.sita»dico«ad  videndum  in  bonitatc  electorum 
tuorum,  »  id  cst,  ut  haboamus  bonitatcm  illam 
quam  habont  clecti  tui,scilicet  justitiam  :  et  etiam 
«  ad  laitandum  in  la^titia  gcntis  tua».,»  idest,ut  1»- 
tomur  de  cognitionc  tui,8icut  ct  gens  tua  facit :  ad 
hoc  videamus,  ad  hoc  lajtemur,  «  ut  lauderis  cum 
ha^rcditato  tua,  »  id  cst,  ut  tu  lauderis  a  nobis,  el 
nos  propter  to  laudemur,qui  sumus  hajreditas  tua, 
scilicct  ut  vidontos  alii  opora  nostra  bona  glorificcnt 
Patrom  nostrum,  qui  in  ccelis  Q3i{MaUh.  v). 

Ideo  poto,  «  mcmento,visita,  »  quia  «  nos  pecca- 
vimus  cum  patribus  nostris;»id  est,  ubi  patresno- 
stri,  ut  Adam  et  alii,  peccaverunt,  nos  peccavimus 


scrto  contra  Deum    peccavcrunt  :  obtendit  otiam  j^  in  eis,  qui  cramus  in  lumbis  eorum.Vel,cum  patri- 
quod  de  quibusdam  Deus  se  vindicavit,  ot  tandem      bus  peccavimus,id  ost,  siniilibus  peccatis  et  turpi 

vita  Deum  ofTcndimus;  «  injuste  egimus,  »  quah- 
tum  ad  cultum  Dei ;  «  iniquitatem  fecimus,  »  erga 
proximos. 

«  Patros  nostri.  »  Pars  secunda.  Bene  dico  cum 
patribus,  quia  patrcs  noslri  peccaverunt  :  et  ipsa 
peccata  cxse.quitur,  diccns  :  «  Patres  nostri»  habi- 
tantos  «  in  /lilgjpto,  non  intellexerunt  mirabilia 
tua,»  id  ost,  non  atlendcrunt  Dcum  hasplagasim- 
mittcre  yKgyptiis  proptcr  liberationem  populi  sui, 
sed  putabant  ha)c  cvenire  per  naturas  reum  vEgy- 
ptiia  :  et,  quod  magis  mirum  est,«non  fueruntme- 
morcs  multitudinis  miscricordiaj  tuaj, »  id  08i,pla- 
garum  pcr  multam  miscricordiam  tuam,  ui  popu- 
lum  tuum  liberarcs  ab  ^Egj^ptiis  immissarum.  Si 


per  Moysen  placatus  fuit.  In  quarta  partc,  quaj  in- 
cipit  :«Et  pro  nihilo  habucrunt  torram  desidorabi- 
lcm,»  ostcndit  eos  idolum  adorf\sso,et  pcr  Phincen 
iram  Dei  erga  eos  placatam  fuissc.In  quinta  parte, 
quaj  incipit  :  «  Et  irritavcrunt  euni,  »  oslendit  eos 
sic  peccasse,  quod  eliam  secum  Moyson  pcccaro 
fecisscnt,  et  eos  filios  suos  ot  filias  suas  da?moniis 
immola8se,et  quod  Dous  cos  propter  poccota  in  nia- 
nus  peccatoruni  dcdcrit.In  sexta  partc,qua^  incipit : 
■i  Salvos  fac  nos, »  orat  ut  Dcus  Ecclesiam  dc  cun- 
ctis  gentibus  congrcgot  ad  lauilem  Dei.Tntondit  au- 
tcm  quoscumquo  invitarc  ad  laudem  Dci,id  eot,can- 
tarc  allcluia,  et  invitat  pervorsos  ad  convorsionom, 
Et  sic  incipit  :«Confitcmini  »  poccata  vostra«<Do- 


mino,  »  ut  consequamini  veniam,«  quoniam  bonus  C  cnim  non  attribuerunt  Deo,recordari  dobereniquia 
est,  »  id  cst,  misoricors  :  et  vidote  ne  securi  boni-      mirabilia  erant. 


tate  ipsius,ducamini  in  ncgligontiam  confessionis, 
«quoniammiscricordiaejusest  in  sajculo»tantum« 
Nisi  enim  hic  conversi  fueritis,  miscricordiam  non 
invcnietis,  quia  tunc  est  tarda  pGcnilcntia,  et  non 
cat  acceptabilis. 

Nec  dico  tantum  de  eo  quia  boniis,et  in  hac  vita 
miscricordia  ejus,quia  potentias  ct  laudes  cjus  enu- 
merare  non  possum;  ct  hoc  ost  :  «  Qnis  loquctur 
potcntias  Domini,  »  ct  quis  «  facict  auditas  omnes 
laudes  ejus?  »  Nullus  utique. 

Potentias  ei  laudcs  nullus  potost  onumerare, 
sed  hoc  unum  quod  illi  «  qui  custodiunt  judi- 
<ium,  »  id  est,  illi  qui  habcnt  discrotionom,  quid 


Non  fueruni  memorcs, «  et  irritaverunt  »  Deum 
«  ascendentos  in  mare,  »  quia  cum  vonissent  ad 
mare,ct  hostcs  a  tergo  inscquentes  vidissent,puta- 
vorunt  quod  Dcus  cos  ab  hostibus  liberare  non  pos- 
8ct,dc  cujus  potontia  dubitandum  non  erat,quiain 
yEgypto  multisportentismanifesta  fuerat;  sed  dixe- 
runt  :  Ideo  cduxitnos  ut  interficeremur^melius  au- 
tcm  cssctut  indomibus  nostris  morcremur.«Mare» 
dico  «  Rubrum,  »  et  ideo  hoc  ponii,quia  ipsa  qua- 
litas  maris  terrebat  eos,quas  rubedo  maris  ez  ipsius 
terrae  qualitate  proccdit.  «  Ascendentes  »diciipro- 
pter  situm  loci,quia  iEgyptus  est  humilisierra;  et 
licet  irritassent,  tamen  «  salvarit  eos  propier  no- 


Bit  bonum,  quid  malum,  «  ct  faciunt  justitiam,   »  jj  mcn  suum  »  ampliandum,  scilicet«  ut  noiam  face- 
id  est,  quid  exsequendo  bona,  mala  descrunt  :  ct      ret  potcntiam  suam. 


Aoc  «  omni  temporc,  »  id  est,  assiduc,  illi  sunt 
«*  beati.  » 

Hic  faciens  se  unum  dc  illi,  incipit  oraro  pro 

^ili8,quasi  jam  convcrsis.Conlinuatio  :  Dico,  «  oon- 

Ctemini,  •  ita  orantes  :  «  Memento  nostri,Domine, 

\n  bcneplacito,  »  id  cst,  in  Filio,  qucm  et  ox  solo 

beneplacito  tuo,  non  ex  hominum  nicritis,  ad  rcd- 

cmptionem  hominum  misisti  :  «  bencplacito  »dico 

«  populi  iui,  »  id  est,  per  quem  populus  tuus  tibi 

rcconciliatus  est;  et  quomodo  dicat  «  memonto  » 

osteDdii  dicens  :  «  Visita  nos  in  salutari  tuo,  »  id 


Et  ut  ipsam  misericordiam  Dei  graviorcm  habea- 
mus,  modum  salvationis  ostcndii,dicens  :  »  Et  in- 
crepavit  marc  Rubnim,et  exsiccatum  csiei  deduxit 
oos  in  abyssis,  »  id  est  in  profunditate  illius  ma- 
ris,  «  sicut  in  dcserto,  »  quia  sicco  vesiigio  eos 
ir&nsduxii  {Exod,  xiv). 

Et  salvavit  eos  de  manu  odientium,»  id  estiEgy- 
ptiorum  «  ct  rcdcmit,»id  cst  liberavit«cos  de  manu 
inimici,  »  id  est  de  potestate  Pharaonis.  Dicendo, 
«  redcmii,»nomine  significati  de  significanie  loqui- 
iur ;  perhocenimpreiium  sanguinis8igmflcator,quo 


559 


HAYMONIS  IIALBERSTAT.  BPISC.  OPP.  PAHS  I.  —  COMMENT.  BIHL. 


5eo 


redempti  sumus  de  manu  inimici,  id  cst  Jdioboli. 

«Et  operuit  aquas  tribulantcs  eos,»8cilicet  iEgy- 
jl^ioB,  ita  quidem  quod  «  unus  cx  eis  non  reman- 
sit  »  qui  noB  mergerctur. 

«  Et  » tunc  ipsi  ita  cducti  »  crcdidcrunt  in  vcrbo 
-ejus,  et  laudaverunt  laudem  cjus,»  id  cst  cuin  pro- 
pter  kmdabilia  facta  sua. 

«<  Ctto  lecerunt.  ■  Pars  tertia.  Crediderunt,  lau- 
daverunt,  et  hoc«cito  fcccrunt,  »  id  cst  transitoric, 
•qiiia«  obliti  sunt  operum  ejus  »  qua;  in  cis  in  omni 
potentia  osteadcrat,t  et  non  sustinorunt  consilium 
ejus,  »  quia  cum  Deus  vcllct  cis  diiTcrrc  cibum  pcr 
:quoddam  consiiium,  id  cst  providentiam,  ut  pro- 
hmii  eoSyilH  non  8ustinuerunt,sod  statim  murmu- 
ravenmi. 

«  Bi  coiicnpiernnt»non  solum  naturalem  cibum, 
lit  pan^  et  aquam,  qutB  bcne  posscnt  in  dcscrto 
^ollicero,  sod  t  concupiscentias,  »  id  ost  dclicatos 
-cibos^scilioet  aves  et  bujusmodi,  ct  boc«  in  dcscr- 
tOy  et  tentaverunt  Dcum  in  inaquoso  »  dubitantcs 
"de  potentia  ejus. 

«  Et  »  licct  sic  tentarent  Dcum,tamen  «  dcdit  eis 
ipetltionem  ipsorum  »  et  hoc  usquc  ad  plenitudi- 
inem:  et  hoc  cst,  «  ct  misit  saturitatem  in  animas 
e6v\xm.{Exod,  xv).  » 

•«  Et  w  tamcn  nondum  cessavcrunt,  scd«irritave- 
nint  Moyscn  in  castris,  Aaron  sanctum  Domini^  > 
-qm  sanctiflcatus  fucrat,  ct  unctus  in  saccrdotem 
.ppfioooplo  Domini,  illum  saccrdotcm  Domini  nole- 
jbuit  fiuacipere,  sed  irritabant  indc  Moyscn,  dicen- 
ies  enm  non  prcecopto  Domini  hoc  cgisse,  scd  quia 
Tratrem  suum  oxaltare  volcbat  (Num.  xvi). 

Et  proptcr  illam  irritationcm  «  apcrta  est  tcrra,et 
ilegluiivit  Dathan,  et  operuit  supcr  congregatio- 
jieim  Abtron, »  id  cst  dcglutivit  Abiron,  ct  suam  fa- 
mitiam,  et  se  supcr  cam  conclusit. 

«  Bt  io  synagoga  corum,»id  cst  iu  congrcgationc 
iconsentienteistis  pr(Bceptis,ut  tollercnt  saccrdotium 
xb  Aaron,  Bcilicet  Cbore  ct  filiis  suis,  «  cxarsit 
ignis  «  in  tantum,  quod«flamma  combussit  pccca- 
tores.  »  Cum  cnim  Ghore  cum  illis  thurificarct, 
igiiis 'Conver8U8,et  combussitcosiquiignis  signum 
'fiiit  ardoris  concupiscentio)  ipsorum.  Imidcntcs 
*eaim  Aaron,  volcbant  ex  sc  aliqucm  constituere 
•Bacerdotenu 

«  Et  »  propter  hoc«  vitulum  fecerunt»conflatiIcm 
u  in  Oreb,»  in  loco  iIlo,quando  Moyses  in  montcm 
ascendit  ad  Dominum.  Cocgerunt  cnim  Judaci 
Aaron,  ot  faceret  eis  vitulum  conflatilcm  (Exod. 
xxxii),  ct  ipse  conscnsit  cis,  partim  coactus,partim 
49«paditate  pecunis;  «  ct  adoravcrunt  sculptile  » 
^ud. 

«  Et»  ita  »  mutaverunt  gloriam  suam,»id  est  Do- 
mini,  qui  crat  gloria  eorum,«  in  similitudincm  vi- 
tuli  comedentis  fenum.»IIonoremdebitum  nonat- 
tribuerunt  vero  vilulo,  sed  simulacro  vituli. 

Sic  agendo  «  obliti  sunt  Deum,qui  salvavit  eos» 
Qb  '^Bgyptiis,  «  qui  fecit  magnalia,  »  id  cst  magna 
ilaoia,  « in  ilBgypto  »  ad  eoa  liberandos,  ct  illa  fuc* 


A  runt  facta  mirando ;  et  hoc  est : «  mirabilia  in  terra 
Cham  »  in  eadem  iEgypto ;  vel  per  «  mirabilia  « 
possunt  iutelligi  bcneflcia  quas  fecit  eis  Dcus  in 
iEgypto.  Obliti  sunt  •  terribilia  »  facia  «  in  mari 
Rubro,  »  quia  cum  hostcs  essent  in  mari  involuU, 
timerc  potucrunt  ne  sibi  idem  contingcret. 

«  Et  »  tunc  Dominu8«dixit,»idest  dispo3uit,«4it 
dispcrdcret  cos,  »  id  est  dignos  judicavit  disperdi- 
tionc.et  disperdidisset,«8i  non  Moyses  electusqJQs 
stctissct  in  conspectu  cjus  «  orans  pro  populo  illo, 

-  «  in  confractione,  »  id  cst  temporo  confractioais 
futura;  illis.VcI,  in  confessionc,  id  est  humilitale, 
quia  humiliavit  se  pro  cis  in  conspcotu  Domini, 
diccns  :  Domine,  delc  me  dc  libro  tuo  potius  quam 
populum  istum  delcas  (Ibid,).  Sicut  ei^o  Dominas 
erga  illos  oratione  Moysi  placatus  cst,sic  est  intel- 

^  ligendum  cum  singulis  diebus  peocatis  nostris  ara- 
tione  fidelium  placari  :  ncc  tamen  pcr  hoc  divina 
providentia  mutatur,  quia  sicut  Dominas  praividit 
sc  placandum,  sic  prsvidit  hoc  futurum  oratioae 
fidclium  :  et  si  orationes  non  fierent  ipse  non  ))la- 
caretur.  Et  licet  Moyses,  ne  commune  cxitium  Do- 
minus  faccrct  deprecaretur,  tamen  ipse  zelo  Dei 
commotus,muItos  occidit :  sicut  etiam  judiccs  ho- 
dic  Ecclcbia)  non  pcccant,  licct,  zelo  Dei  commoti, 
dc  malis  viudictam  faciant. 

«  Stctissct.  »  Ad  hoc,  ut  avertcret  iram  qjus, » 
id  cst  Dei,  «  nc  dispcrdcrct  cos,  »  id  est  nc  facerct 
eis  communom  interitum  {Num.  xiv). 

Pars  quarta.  «  Et  »  licet  Deus  benoficia  fccisset 
cis,  tamcn  «  desiderabilcm  terram,  «  scilicet  pro- 

C  missionis,quam  Dcus  promiserat,  «  habucrunt  pro 
nihilo,  »  quia  non  crcdiderunt  promissioni  DcL 
«  Non  crcdidcrunt  verbo  ojus  »  de  promissione 
.  illa  :  quia  revcrsis  exploratoribus  suis,  cum  nuo- 

.  tiarcnt  tcrram  satis  bonam  case,  et  in  ea  viros 
quorum  unus  centum  Judffiorum  posect  occidere, 
«  ct  »  idco  murmuraverunt  in  tabcmaoulis  suis  di- 
ccntes  :  Quo^ramus  duccm  nobis,  et  revertamur  in 
i£gyptum,  mclius  cnim  csset  nobis  adhuc  in  ser- 
vitutc  quam  in  pugna  istorum  perire  (Num.  xxvi) :  - 
«  non  cxaudicrunt  vocem  Domini  »  quia  dubila-  ^ 
verunt  de  terra  illa  quam  Deus  eis  promiserat 

«  Et  »  tunc  Dominus  «  elevavit  manum  suam,  »*^ 
id  cst  paravit  sc  ad  vindictam  faciondam  «  super^ 
eos,  ut  prosterncrct  cos  in  desorto.  » 

T\  t  Et  »  non  tantum  cos,  sod  «  ut  dejjicoret  senen^ 
corum  in  nationibus^»id  est  per  diversas  nationes  :f 
ct  ita  dcjicerct,  ut  non  esscnt  similcs,  r^ia  eorunt^ 
geueratio  supcrbiam  gencrabat ;  sed  potius  «  di — 
spcrgcrct  eos  in  regionibus,  »  id  est  per  longin — 
quas  rcgionos. 

«  Et  »  mcrito  disperdidcrunt  (Num.  xv),quiaipsi 
«  initiati  sunt,  »  passive,  id  est  consecrati,  ut  alia 
translatio  habct,«BeeI,»id  ost  idolo  iili,  «  pbegor  » 
illius  loci,  scilicet  Priapo,  qui  est  deus  tcntiginis  : 
phcgor  namque  ten  tigo  interpretatur,vel  Beelphegor, 
id  est  deus  tcntiginis.  «  Vel  initiati  sunt  »  potest 
legi  active ;  sic  «  initiati  sunt,  id  eat  devoverunt  se 


561 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


563 


illi  idolo.  «  Comcdcrunt  sacrificia  mortuorum,  »  id  A  et  traditionibus  scniorum  :  quia,  dimissis  prffioeB- 


est  idolothyta,  scilicct  carnem  sacrificatum  simula- 
cris  mortuorum. 

«  Et  tunc  »  irritavcrunt  eum  in  adinvcntionibus 
suis,  in  hoc  quod  sunt  commisli  Madianitis,  quia 
prohibitum  crat  ne  cum  extrancis  mulicribus  com- 
miscerenlur,  quarum  consilio  adoravorunt  Bccl- 
phegor;  «  et  ■  ideo  «  multiplicaia  est  in  eis  rui- 
na,  »  quia  ab  ipsis  multi  sunt  intcrfecti. 

«  Et  •  tunc  in  illo  pcriculo  «  stetit  Phinees  »  pu- 
rus  mente,  quia  non  peccavit  cum  aliis, «  ct  placa- 
vit  »  Dominum  perfodicndo  Judccum  cum  Madia- 
nite  commistum.  c  Et  »  tunc  «  quassatio,  »  id  est 
rmna,  «  cessavit,  «  scilicet  quam  patiebantur. 

9  Et  reputatum  est  ei  injustitiam  in  gcnerationc 


tis  Dei,  sequebantur  traditiones  suas. 

«  Et  tunc  iratus  est  Dominus,  »  id  est  exhibuit 
effectum  irati  «  in  populum  suum,  »  et  hoc  «  fu- 
rore,  »  id  cst  gravi  ira,  «  ct  abominatus  est  h«re- 
ditatcm  suam,  »  jam  non  curans  eos  quasi  heere- 
ditatem  dofendere.  «  Et  »  ideo  a  tradidit  eos  m 
manus  gentium,  »  quia  tunc  sunt  a  PhilisthffiFB 
devicti  «  et  dominati  sunt  corum  qui  odenini 
cos,  »  scilicct  Philisthaei  et  alii. 

«  Et  tunc  tribulaverunt  cos  inimici  eorum,ethu^ 
miliati  sunt,»  id  est  multum  afflicii  u  subm«nibus 
eorum  :  «  Dominus  tamen  «  saspe  liberavit  eos.  » 

«  Ipsi  autem  »  hanc  liberationem  non  attenden- 
tes,  «  exaccrbaverunt  eum  in  consilio  suo,  »  id  est 


et  generationem  usque  in    scmpiternum  ;  »  hoc  j^  consulte, «  ct  humiliati  sunt  in  iniquitatibus  suis, 


quod  zclo  Dei  percussit  illum,  non  cst  illi  rcputa- 
tum  in  homicidium. 

c  Et  irritaverunt.  n  Pars  quinta.  EtlicctDeus  sic 
vindicasset  ineos,ipsi  tamcn  non  cessavcrunt,  scd 
ettam  ipsum  Moysen  sccum  pcccarc  fcccrunt  :  et 
boe  est,  «  et  irritaverunt  eum  ad  aquas  contradic- 
tionis,  »  ubi  Moyses  ejccit  cis  aquam  dc  petra 
(Nunu  xx),  juxta  lerram  promissionis,  quando  jur- 
gati  sunt  fllii  Israel,  dicentes  quod  non  pcssct 
aquam  de  pctra  produccrc, «  ct  voxatus  cst  Moyscs 
propter  eos,  »  id  est  turbatus  ost  ab  illis,  «  quia 
exacerbaverunt  spiritum  ejus,  »  id  est  cum  iratum 
pro  sua  incredulitatc  fccerunt  ct  accrbum. 

«  Et  »  quia  commotus  fuit  ab  illis,  «  distinxit  in 
labiis  suis, »  id  cst  aliteretnimisconfidenterlocutus 


id  cst  proptcr  iniquiiates  suas  sunt  aHlicti  mullis 
modis. 

«Etcum»  ipsi  ita  «  tribularentur,vidit  wDominu», 
et  misertus  est  eorum  «et  audivitorationemeorum,H . 
id  cst  libcravit  eos,  et  quia  tribulabantur,  et  quia 
clamabant  ad  eum. «  Et  memor  fuitTestaraentisul,» 
id  cst  promissionis  factaa  Abraha;  (Gch,  xxn),  in 
cujus  seminonon  implorcturpromissio  quamDem 
fcccrat,nisi  eos  sorvarct.  «  Et  poBuituit  eum,  » id  est 
immutatum  factum  est  «  secundum  multitudinera 
miscricordiaj  suje,  non  pro  meritis  eorum,  sed  sc- 
cundum  misericordiam  suam,  qua3  multa  est. 

•«  Et  dedit  cos  in  misericordias,  »  sicut  Petrum, 
ct  Paulum,  ct  Stcphanum,  etalios  quibus  peccata^ 
condonavit ;  ct  in  eis  multitudinem  juslitias  multi- 


fuitad  illos  quam  consuevisset ;  voluti  quidam  di-  C  plicavit ;  ct  hoc  cst,«  in  conspectu  omnium  qui  ce- 


pcranf  eos.  »  Qua;  enim  gcntes  prius  habuerunt 
Juda'0s  captivos,  modo  conversaj,  receperunt  cos 
magislros,  ut  Potrum  ct  alios.  Vel,  «  in  conspeotu 
omnium  qui  ccporunt  cos,  »  in  conspectu  dsmo- 
num,  quac  prius  captivos  ienebant  eos. 

«  Salvos  fac.  »  Pars  scxia.  Gontinuatio.  Qnando- 
quidom,  o  Domine,  tot  bcnoficia  feoisti  patribus' 
nostris,  ergo  fac  cadem  ct  nobis  ;  et  hoc  est,  »  saP- 
vos  fac  nos,Doniino  Deus  nosier,et  congrega  nos,» 
id  est  fac  nos  convcnire  in  nomine  fidei  :  «- oon- 
grega  »  dico  «  dc  nationibus,  »  id  est  de  diverslB 
gcntibus,  vel,  auferendo  de  nationibus,  scilicet  4e 
imitatione  gentium. 

Ad  hoc  congrcga  «  ut  confitcamur  nomini  sanetb 
^Bunt  idololatrs  qui  hircos  immolant,  multo  magis  n  tuo,  ct  gloriemur  in  laudc  tua,  »  ut  gloriosi  appa- 


cunt,  praesumptuosc  dixit:  Nunquidpotorimusvobis 
educcre  depctraaquam?etc.Etiiorum  aliud  pocca- 
tum  enumerat,  dicens  :  «  Nondispcrdideruntgpnios 
qnas  dixit,  »  id  est  praeccpit,  «  DominusDeus  illis»» 
ut  disperderent.  Prajcepit  cnim  Dominus  ut  disper- 
derent  illas  gentes  de  terra  Chanaan,  scilicct  pro- 
missionis,  ne  eorum  consuetudincm  addisccrcnt, 
«t  per  illam  ad  culiuram  idolorum  moverentur. 

Non  disperdiderunt,  sed  potius « commisti  suntin- 

"tergentcs  »  terra;  illius,  «et  didiccrunt  opcraeorum, 

^t  servierunt  sculptilibus  eorum,  ct  facium  est  illis 

"Mn  scandalum, »  quia  Judaei  offenderunt  Deum.Ag- 

.^gravat  maliiiam  eorum,  dicens : «  Et  immolaverunt, 

ilios  suos  et  fllias  suas  daemoniis.  »  Nam  si  isti 


lli  qui  filios.  Nec  immolavcrunt  filios  suos  depre- 

ensos  in  peccatis,  sed  «  effuderunt  sanguinem  in- 

ocentem,  sanguincm  filiorum  suorum  et  filiarum 

uarum,qua8sacrificaveruntscuIptilibusChanaan.» 

«  Et  »  dum  ipsi  ita  interficerent  filios  suos,  ipsi 

^nterius  interfecti  sunt  :  et  hoc  cst,  interfecta  (in- 

^ecia)  est  terra,  »  id  est  ipsi  tcrreni  intcrfccti  sunt 

^nler  se  «  in  sanguinibus,  »  suis  :  «  et  in  »  hujus- 

tnodi  «  operibuB  eorum  est  contaminata,  »  id  est 

uKi  cxemplo  eorum  sunt  male  operati.«  Et »  etiam 

ipsi  utrique  •  fornicati  sunt  »  a  Deo,  et  adhaerendo 

dsmoni  adultero,et  hoc  « in  adinveniionibus  suis  » 


reamus  do  hoc  quod  te  laudamus,  et  tantum  vaiM 
haec  optatio  quantum  cnumeratio. 

Et  indo  dicit,  quia  nos  ita,  Deus,  congregabis, 
«  benodictus  »  sit  «  Dominus  Deus  Israel,  »  id  est 
boncdictiono  incipionto  «  ab  »  hoc  «  saDCulo,  et  » 
pordurante  «  in  »  aliud  «  sccculum  ;  et  populus 
omnis,  scilicot  gcniilis,  quia  adhuc  est  carnalis, 
«  dicct,  Fiat,  fiat,  »  id  cst,  bcncdictus  sit  Deus. 

IN  PSALMUM  GVI. 
TiTULUs.  Alkluia, 

«  Gonfiiemini.  ill.  »  Si  habeatur  aliud  alleluia, 


S63 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISG.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


564 


prffjcedenlis  psalmi  cst, sccundura  Hieronymum.In  A  dico  quod  eos  rcdemit,  quia  ipsi  «  crraverunt, 


primo  «  Confitemini »  ostendit  beneficia  facta  clectis 
Israel:  in  secundo  misericordias  quas  fccit  pcccan- 
tibus:  in  hoc  autem  ostendit  bencnciaquse  fccitDcus 
universali  Ecclesias,  de  Judacis  atque  gcntibus  de 
quatuor  partibus  mundi  congrcgatae;  et  quia  psalmus 
istelaudabiliaDeibenoficiacontinet,  idco  intitulalur 
M  Alloluia.»Materiasuntipsabcncficia.Modus:  In  pri- 
inaparie  agitde  ignorantia ;  ostcnditquomodo  Dcus 
errantes  in  infidclitatc  pcccati  ct  ignorantia  pcrdu- 
cat  in  Ecclesiam  suam  :  ex  militudine  illius,  qui  cr- 
rantes  in  solitudinc  ad  civitatem  rcduxit.  In  sccunda 
parte, quse  incipit : «  Confilcantur Domino, » ostcndit 
quomodo  Deus  iniroductos  in  Ecclcsia  satiet  divino 
verbo,  et  vincula  pcccatorum  ipsorum  disrumpat, 


dsemonibus  et  non  Dco  obcdientcs ;  «  in  solitudi- 
ne,  »  id  est  a  soli  Dco,  scilicet  manentcs  in  infide- 
litate ;  «  et  »  eliam  »  in  inaquoso,  »  id  est  in  sic- 
citatc  ct  ariditate  divinoe  doctrina;,  scilicet  non 
habebant  qui  cos  pcrfunderet,  et  irrigaret,  ct  fnic- 
lificaret  rore  Goelcstis  doctrinae  :  et  quia  erant  in 
solitudinc  ct  s\ne  doctrina,  idco  «  non  invenerunt 
viam  civitatis  »  per  quam  posscnt  acccdcre  ad  ci- 
vitatcm  :  non  dico  qualeracunque  civitaiem,  sed 
habitaculi,  »  id  est  in  qua  habitandura  est  fidoli- 
bus,  id  cst  EcclcsiiE. 

Dico  non  invcneruntillaraviara,licctessent«esu- 
rienlcs  et  siticnlcs  »  viam  qua  posseni  venire  ad 
veram  bcatitudincra  :  sicut  niundani  philosophi, 


sicuisialiquishorainesintroductosincivitatcrabenc  n  qui  diversis  rationibus  sollicilc  inquirebant  quid 


pasceret  ei  reficeret.  In  tertia  parle,  qua;  incipit  a 
secundo  «  Confiteantur, »  ostcndit  quoraodo  satiati 
perverbum  divinura  fastidiant  alIqui,quod  quidcni 
mortale  ost  eis  quia  non  possunt  cibura  suracro, 
nisi  Deus  reficeret  eos,  ut  jara  divinura  vcrbura  cos 
resumere  delectei.  In  quarta  parte,  qusc  incipit  a 
leriio  «  Gonfiteantur,  »  osicndit  quoraodo  Dcus  rc- 
ciores  Ecclesis  pcriclitantcsmultis  tcmpcstatibuset 
procellis  hujus  saeculi,  sicut  rcctores  naviura  fluc- 
tibuB  marie,  procellara  araoveat,  aurara  iraraittat, 
et  tandem  in  portura  voluniatis  deducat.  In  quinta 
parie,  qua  incipit  ab  uliirao  «<  Confitoantur,  »  os- 
tendit  justo  Dei  judicio  Judxos  cssc  cxca3catos,  ct 
plenitudinem  gentium  subintrasse,  ct  eos  maxiraos 
fructus  Domino  rcddidissc.  Intentio  cst  ut  cante- 
mus  alleluia,  id  est,  ut  Deura  laudcraus. 

Vox  propheia)  sic  adraoncntis  :  Attcnditc  bcncfi- 
cia,  qufie  facit  Doniinus  Ecclesi(B,et  uiroquegencrc 
confessionis  «  confileraini  Domino,  »  accusantcs 
vos  de  peccatis  vestris,  et  laudantes  Douin  [>ro 
muliitudine  beneficiorum  suorum  :  et  debotis  con- 
fiteri  «  quoniam  »  ipsc  cst «  bonus,  »  id  cst  misc- 
ricors,  et  condonai  peccata  confidcntibus  :  ct  hoc 
faciie  in  prsesenti,  dura  tcrapus  cst  raiscrendi, 
«  quoniam  miscricordia  ojus  »  cst  «  in  sa3culum,  » 
id  est  in  hac  vita  est  locus  raisericordia;,  post  hanc 
restai  judiciura. 

Ego  moneo  vos  confiteri  ct  hoc  idcra  quod  dico 
ergo,  «  dicant  »  orancs  alii  «  qui  rcdcrapli  sunt  a 
Domino,  »  scilicci,  exhortentur  alios  confitcri  et 


esset  summum  honura,  et  qua  via  possent  venire 
ad  vcrara  boatitudincra.  Vol,  «  csurientcs  etsiticn- 
ies  »  naturalitor  vcrura  bonura.  Omnes  enim  na- 
luraliter  tcndunt  ad  vcrum  bonum,  sed  non  vcra 
via  ;  quia  quidara  pcr  potentiara,  quidam  pcr  di- 
gnilatom,  quidam  per  divitias,  aliis  quoque  divcr- 
sis  modis:ctlicet  esurireni  et  soljicite  inquircrent, 
iamon  «  aninia,  »  id  est  sapientia, «  eorum  in  ipsis 
defecit  »  quia  sibi,  ct  non  Deo,  sapientiam  attri- 
buobant,  et  ideo  corura  sapiontia  nullum  profoc- 
lura  habuit,  sed  prorsus  inutilis  inventa,  defccil; 
qui  vcro  pcr  potentias  ctalia  hujusmodiinquirunt, 
dcficiunt,  quia  recta  via  non  inccdunt. 

«  Et  »  quia  bic  dofccerunt,  hac  neccssitate  coac- 
ti,  «  clamaverunt  ad  Dominum,  »  divinae  quidcm 
C  gratiffi  aspirationc  admoniti ;  «  ct  »  ipse  «  eripuil 
eos  »  quasi  quadam  violcntia  de  necessitatibus  eo- 
rum,  »  id  osl,dc  ignorantiaet  errore  solitudinis,ct 
ducens  in  Ecclosiam,  sapientiam  vcram  ministra- 
vit  eis  :  «  cripuil  »  dico  «  cum  tribularentur,  »  id 
est  cura  maxirac  anjjustiarentur  ignoraniia  ctaliis 
necessitatibus  pcccati. 

«  Eripuit  »  dico,  «  ct  «»  deinde  «  dcduxit  cos  in 
viara  rcctara,  »  id  es,  cognitionera  Christi  ct  ca- 
tholicai  fidoi  inspiravit  eis  :  ad  hoc  «  ut  ircnt  »  pcr 
bonani  opcrationoni  «  in  civitatcra,  »  id  est  Ecclc- 
siara  sanctara  «  habitationis  »  in  qua  habitandutfi 
est. 

i<  Confitcantur.  »  Pars  secunda.  Proptcr  haec 
praidicta  bcncficia  Dci  dico   «  Confiteraini  :  »  et 


Deum  laudare.  Et  benc  debetis  hoc  dicere,  quiahi  j)  itom  propler  ha»c  qu:c  scquuntur  «  Confiteantur 


Bunt  «  quos  redemit  »  Dominus  pnetioso  sanguinc 
Filii  sui  «  de  manu  inimici,  »  id  ost  de  potcijtate 
diaboli  :  nec  pauci  rodcmpti,  sed  «  oos  congrcga- 
vit »  Dominus  in  unionc  fidci  «  de  rogionibus  »  di- 
versis. 

Bene  dico,  «  de  regionibus,  »  quia  congrcgati 
sunt  a  «  solis  ortu,  »  id  cst  ab  oriontali  rc;^ionc, 
«  et  occasu,  ab  aquilone,  »  id  est  a  soptentriono, 
«  ei  mari,  »  id  est  a  raeridiana  plaga.  Pcr  raare, 
quod  est  in  circuitu  univcrsaj  terra?,  quanilibct 
mundi  partera  possuraus.dcsignarc. 

Ostendit  unde  eos  rcdcmit ;  quasi  dicerct  :  Bcnc 


Doniino  uiiscricordiai  cjus,  ct  raiscrabilia  ejus,  » 
id  est,  fidcloa  laudont  Dcuni,  habcntcs  causas  lau- 
dandi  nii^joricurdias  Domini,  rairabilitcr  iriipensas 
«  filii:^  lnnninuni.  »  «  Gonfitcantur  Doniino  miscri- 
cordiaj  cjns,  »  id  cst  houiincs  laudcnt  Deum  pro 
miaoricordiis  (juas  focit  cis,  pro  rairabilibus,  et 
ha^c  mir.ibilia  facta  filiis  horainum. 

Ibcu  dcbcnt  confitcri  et  laudare,«  quia  satiavit» 
Doniinus  vcrbo  doctrinaj  spiritualis,  per  quam  in 
Ecclcsia  sua  cos  composuit  «  animam  inanem,»id 
est  vacuani  ab  oniRi  vcra  cognitionc,  veluti  fatuos 
et  non  fatuos,  et  sinipliccs  ;  scd  *  et  animani  csu- 


565 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


566 


rientem,  »  sicut  philosophos,  «  satiavit  bonis,  »  id  A  eveniunt  :  ot  ea  quaj  de  ipso  fastidio  proveniunt, 


cst,  replevit  spirituali  sapicntia. 

<c  Satiavit  »  dico  ipsos  »  sedentcs,  »  id  cst,  com- 
morantes  «  in  tenebris,  »  id  est,  in  ignorantia,a  qua 
nullo  modo  per  se  possent  exirc  :  «  et  »  sedenics 
«  in  umbra  mortid,  »  id  est,in  turpi  vita,  quac  cssct 
excaecatio  eis,  et  umbra  ducens  ad  mortcm  :  ipsos 
dico  «  vinctos  in  mendicitaic,  »  id  est,  indigcntia 
iotius  boni ;  «  et  ferro,  » id  est,  duritia  peccaio- 
rum. 

Ideo  erant  in  mendicitatc,  «  quia  cxacorbave- 
runt,  »  id  cst,  acerba  judicaverunt,  fugicndo  «  elo- 
quia  Dei,  » id  est,  prascepta  Dei :  quia  si  aliquis  mo- 
nebat  eos  de  charitate  vel  aliquo  tali,  reputabant 
fugiendam,et  in  nullo  moncri  voluerunt :  lex  tamon 


priuB  ponit  dicens  :  «  quia  contrivit,  »  id  est^anni- 
hilavit,  «  portas  sercas,  »  id  est,  iram  et  concupi- 
sccntiam  dcstruxit  in  eis,  qua;  sunt  port®  ducentes 
ad  inieritum  sBternum  :  aereas  vocat,  quia  cum  sint 
naturaliter  in  homine,vix  aliquis  potest  dominari. 
«  Et  vectes  ferrcos,  »  id  est,  suggesiiones  diaboli, 
quibus  firmatur  et  corroboratur  in  malum  :  et  ira, 
et  concupiscentia  qusB  nobis  fuerunt  ad  bonos  usus 
data,  scilicet  ut  irascamur  malis,  bona  cupiamus. 
Quos  vectes  «  confregit  »  Dominus,  quia  fldeles 
suos  fortcs  fecit,  ut  posscut  superare  quamlibet 
teniationem  diaboli. 

Poriis  confractis,  et  vcctibus  destructis,  «  susce- 
pit  cos  »  Dominus  ad  justiiium  dc  via  iniquitatis, 


naturalis  indicabat  eis  hoc  non  csse  laciendum.  j^  id  est,  do  turpi  vita,  quam  in  peccatis  ducebant : 


«  Et  consilium  Altissimi,  »  scilicct  coilestia  appetc- 
re,  haec  terrena  non  curare,ChristonostroRcdomp- 
tori  adhaerere,  «  irritaverunt,  » id  est,  quantum  ad 
se  vanum  fecerunt,  cum  in  nullis  Chrisio  a&scniire 
voluerunt,  nec  ipsum  esse  Rcdemplorcm  credide- 
nint :  vel  spcrnentes  consilium  Altissimi,  ui  praj- 
dictum  est,  irritavcrunt,  id  cst,  ad  iracundiam 
Deum  provQcaverunt. 

M  Et  »  quia  sic  irritaverunt,  idco  «  cor  corum,  » 
idest,anima  eorum,«est  humiliatum  in  laboribus,» 
id  est,  in  conatibus  suis  :  quia  quantumcunque  co- 
narentur,  et  laborarent  per  se  ad  inquisitionem 
beatitudinis  venire,  tamcn  cor  cst  humiliatum,quia 
defeccrunt.  Vcl,  cor  cst  humiliaium  ct  afflictum  in 
laboribus,  »  id  cst,  multis  miscriis,  quas  Deus  im- 
mittit  ad  correctionem  electorum.  «  Et  infirmaii  C 
sunt,  »  a  praesumptione,  id  cst,  cognoverunt  se  nihil 
posse  per  se,  «  nec  luit »  inter  cos  «  qui  adjuvaret,» 
id  est,  qui  posset  cos  liberarc  dc  tencbris  ct  fcrro 
cjuibus  ipsi  tenebantur,  quia  ncc  ipsi  scipsos  poie- 
«nt  expedire,  nec  dii  eorum. 

« Et  »  hac  necessitate  coacti,  «  clamaverunt,  » 
mnspirati  quidem  a  Domino,  «  ad  Dominum  cum 
-fcxibularentur,  et  de  necessiiatibus  eorum  liberavit 
^^s  •  mendicitate,  tencbris  et  aliis  malis  in  hac 
parte  positis,  quaj  per  hoc  nominat  «  necessitaies,» 
tjtiia  per  se  nulio  modo  poterant  inde  egredi.Osien- 
<3lit  quomodo  liberavit :  quasi  diceret :  Dico  «  libera- 
vit,  M  ct  hoc  modo  :  «  eduxit  eos  de  tenebris  »  infi- 
^elitatis,  quia  fecit  fideles ;  «  et  umbra  mortis,  » 


«  via  »  dico  «  eorum,  » id  est,  quam  ipsi  non  a  Deo, 
sed  a  se  habebant.Bcne  dico  iniquitatis  eorum,ha- 
bcbant  «  ii\jusiitias,  et  propter  »  illas  «  sunt  humi- 
liati,  »  id  est,  afflicti  a  Dco,  ut  per  hoc  recognosce- 
rent  peccata.  Vcl  idco  susccpit  eos,  quia  ipsi  sunt 
humiiiaii,  id  cst,  humiles  facti,  et  affligentes  se  in 
conspcciu  Domini  propter  injusiitias,  id  est,  quia 
cognoscunt  se  Deum  in  multis  pcccatis  oiTendisse. 

Ideo  habucrunt  praidictas  portas,  ct  via  ipsorum 
fuit  iniquitas,  quia  «  anima  eorum  abominata  est 
omnem  escam,  » id  est,  omnem  refectionem  spiri- 
tualis  doctrinae,  «  ct  »  propterea  «  appropinquave- 
runt  usque  ad  porias  moriis, »  id  est,  fere  venerunt 
in  desperationem,  quo;  rccta  via  ducit  homines  ad 
aeternam  mortem. 

Hac  nccessiiate  coacti,  «  clamaverunt  ad  Domi- 
nura  : »  nec  iamen  clamarc  potuisscnt,  uisi  praBventi 
divina  misericordia  «  cum  tribularontur,  et  de  ne- 
eessitatibus  eorum  liboravit  eos.  »  Hic  quoque  ac- 
ccpil  neccssitatein,  pcccata  in  hac  parto  po8ita,vo- 
luii  quod  duxit  supcrius,  portas,  vectes,  et  similia. 

Hoc  modo  liberavit :  «  misit  Vcrbum  suum, »  id 
est,  Filium  suum  fccit  incarnari,  «  et  »  per  hoc 
«  sanavit  cos,  »  id  est  rcmovit  ab  eis  fastidium  di- 
vini  verbi.  Vel,  verbum,  id  est,praeceptum  divinum, 
et  imperium  suum,  ct  sanavit  cos  :  sicut  in  Evan- 
gelio  diciiur :  «  Dic  tantum  vcrbo,  et  sanabitur  puer 
meus  (Luc.  vii)  :  »  et  ita  iiberatis,  et  a  fastidio  sa- 
natis,  «  et  eripuit  eos  de  interitionibus  eorum,  » id 
est  de  ajtcrna  damnatione,  qua;  proveniret  ex  illo 


^l^iia  jam  non  inquinaverunt  vitam  suam  in  turpi-  q  fastidio  sicut  mors  corporalis  procedit  ex  fastidio 
^^8  factis ;  «  et  vincula  eorum,  »  id  cst,  duriiiam      cibi  corporalis. 


P<5ccati,  qua  prius  tencbantur  ligati,  «  disrupit,  » 
^ma  cordibus  conipunctionem  immisit,  et  ad  paj- 
^itentiam  eos  adduxit. 

«  Contiteantur.  »  Pars  tcriia.  Quasi  diccret  :  Si- 

c^t  propter  beneficia  Dei  praidicta  dignum  cst  ut 

W)nfiteantur  Domino,  ita  pro  cis  qua;  scquuntnr 

«  confiteantur  Domino  miscricordia)  cjus,  ct  mira- 

Wlia  ejus  filiis  hominum.  » 

Etdebent  confiteri,  quia  cum  anima  eorum  abo- 
minata  sit  omnem  cscam,  Dominus  aufert  non  tan- 
tum  illam  satietatem,  scd  omnia  mala  qua;  inde 


«  Confiteantur  Domino.  »  Pars  quarta.  Gontinua- 
lio  :  Sicui  monui  proptcr  cajtcra  bcneficia  praedicta 
ut  confiteaniur,ita  ct  propter  caquse  modo  dicentur, 
dignum  est  ut «  confitcantur  Domino  misericordi» 
ejus,  ct  mirabilia  cjus  filiis  hominuni,  »  sicutsupra 
cxpositum  est. 

Dico  M  confiteantur,  »  ct  sacrificenl  Deo,non  dico 
hircum  vel  aliquod  tale,  sed  laudem,  et  hoc  est, 
«  sacrificium  laudis,  »  id  est  diciis  et  factis  osten- 
dant  Dcum  laudabilcm,  sccundum  hoc  :  «  Luceant 
opera  vesira  bona  coram  hominibus,  ut  videntes 


SST 


HAYMONIS  HALBERS-TAT,  EPKC.  OPP.  PAUS.  I,  —  COMMENT.  BIBL. 


568 


Ofiera  vcslra,  et  glorificcnt  Patrcm  vcslrum  (Matth. 
v,>tf  ^  anniintiont  opera  cjiis  »  Dci,  voluti  quod 
peoeata  dimittit  ot  alio  cunctu  bona  facil,  ct  lioc  fa- 
oiant «  iii  exsuUatione,  »  cxsultandum  quidcm  ost 
i^lis,  qwhffioopera  Dei  attcndunt. 

Dioo«  annunticnt, »  ncquc  hoc  omnibus  prajcipio, 
BOd  rectoribas  Ecclcsia?,  dc  quibus  dicit,  «  qui  dc- 
BOendurtt,  »  do  sublimilate  sua;  contcmplationis, 
ic  mare,  »  itf  est,  istud  sasculum,  quod  multis  fluc- 
tibvis  agitalur;  ad  quod  dcsccndunt  *<  in  navibus  » 
regendfis,  kt  cst  in  Ecclesiis,  quaj  circumdantur  et 
oontonduntur  fluctibusct  scditionibus  hujus  saecu- 
li,  veluti  navcs  fluctibus  maris ;  ipsi  dico  qui  dcs- 
cendant,  «  facicntes  operationem,  »  scilicet  pr.Tidi- 
oationra  et  confcs8ionis,ctaliaDci  bencncia  dispcn- 
santes  «  in  aquis  multis,  » id  cst,  in  multis  populis. 

«  Ipsi  >v  rectores  EcclosiaR,  (jui  ita  dcsccndunt, 
rt  vidorunt  opera  Domini,  ct  mirabilia  ojus,  >»  id  cst 
mirabiles  operationes  cjus  cognovcrnnt  «  in  j^ro- 
fiindo  »  cordis  :  vcl,  factas  in  profundo,  id  cst,  iii- 
seratabili  consilio  Dei. 

Bene  dico  «  opera,  »  quia  h/rc  0[)cra  Dci  intor  c»c- 
fera  cognovcnmt  quod  ipsc  «  dixit,  >»  id  cst  vuluit, 
«  ct  spiritus  procclia;,  »  id  cst  diabolus.qui  onuicm 
movet  prooellam,  id  cst,  tempestatcm  tcntalionum 
hujds  vit«,  «  stctit,  »id  ost,  horruit  contra  rcstores 
Ecelesitt,  ct  in  ipsis  proccllam  suam  commovit  : 
i<  Bt  •>  per  hoc  «  fluctus  ejus  »  procoll<p,  id  ost, 
advcrsitatcs  vel  tcmpcstatcs,  ct  prospcritatcs,  qua) 
maximc  concutiunt  corda  hominum,  «  sunt  cxalta- 
li,  M  id  cst,  multiplicati  in  cis  :  tontat  onim  diabo- 
hi8  ipsos  rectorcs  Ecclcsia;,  ct  pcr  suas  proprias 
prosperitatcs  et  proprias  similitcr  advcrsitatos. 

«  Fluctus  sunt  cxahati,  »  ct  pcr  hoc  illi  rcctoros, 
quos  illi  impcllunt  flnctus,  «  asccndunt  usquc  ad 
C0Dh)8,  »  scilicct  per  muUas  prosperitalos  ducuntur 
m  nimiam  altitudinis  clationcm ;  «  ct  dosccndunt 
asquo  ab  abyssos,  »  quia,  dcpressi  in  multitudinc 
adversitatum,  ducuntur  usquc  in  dcspcrationcm  : 
ct  per  hoc  «  anima  corum  tabcsccbat,  »  id  ost,defi- 
ciebat,  «  in  malis,  »  id  cst  proptor  mala  qua3  in 
ipsin  movebani  tontationcs  deficiobat,  quia  nihil 
boni  facere  valebant. 

«  Etiam  turbati  sunt,  »  id  cst,  ignorant  quid  fa- 
ciendum  sit  cis,  sicut  rcctores  navium  turbanturin 
mari,  ingrnontc  vchemcnti  tcmpcslate ;  «  ct  moti 
sunt  >»  ad  iram  advorsus  subditos, «  sicutcbrius,ot 
sic  omnis  sapientia  ooruni  dcvorata  cst,  »  quia  in 
millis  benc  atuntur  rationc,  noquc  cum  utuntur 
prosperis,  ncque  cum  franguntur  advcrsis. 

Qnia  necessitatibus  coacti  sunt,  «  ot  »  idoo  «  cla- 
maverunt  ad  Dominum  cum  tribularontur,ct  dc  ne- 
ccssitatibus  eorum  cduxit  cos.  »  Ostonditquomodo 
cduxit  cos,  diccns  :  «  Et  statuit  proccllum  cjus,  » 
maris^id  est,  tentationcs  ct  tumultus  hujus  sicculi, 
«  in  auram  n  suavcm,  quac  bcnc  recrcaret  oos,  id 
est,gratiamspiritualcm,  scilicetubi  prius  rcgnabat 
procella  ct  pereuasio  diaboli,mo(lo  posuit  DousHpi- 
ritum  sanctum,  qui  intus  refoverct  cos  :  «  et  »  pcr 


A  illam  auram  «  silucrunt  fluctus  ejue  »  maris,  voi 
spirilus  nialigni  qui  prius  impetum  immittcbant: 
quia  inhabitanto  cos  Spiritu  sancto,  jam  nullus 
fluctns,  nnllus  impctus  diaboli  potuit  dominari  eis. 

«  Et  liptali  sunt  quia  siluorunt,  et »  sic  «  dcduxil 
cos  in  porlum  voluntatis  corum,  «  id  cst,  in  quan- 
tam  voluorunt  socuritatom. 

«  Confitcantnr.  »  Pars  quinta.  Et  sicut  in  aliis 
prnposuit  admonitioncm  laudis  proRoqucntibus  be- 
ncficiis,  ita  hic,  cum  dicit:  «  Confitoantur  Domino 
miscricordi.Ti  ojus,  ct  mirabilia  ejus  flliis  homi- 
num,  »  ut  supra. 

«  Et  cxaltcnt  cum  in  Ecclcsia  plcbis  »  cttotacon- 

grcgatio  populi  laudcnt  oum  communitcr,  et  etiam 

illi  prt-clati ;  ct  hoc  cst  :  9  et  in  cathedra  seniorum 

tA  laudont  oum,  ■  id  cst,  illi  qui  habont  magistcriam 

supor  alios. 

Exaltcnt,  laudont,  idenquiaipse  «  posuitflumina 
in  dcscrtuni,  »  id  ost,  doctrinas  Evangolii  posuitia 
gontos,  quihus  corda  eorum  irrigantur;  «  etexitus 
aquarum,  k  idost,  ipsamdoctrinam  manifeste  excun- 
tcm  dc  Jnd.Ta  por  pr.Tedicationcra  apostolorum  po- 
suit  «  in  sitim,  »  id  cst,  in  gcnies,  qui  intema  as- 
pirationo  cn'losh;m  doctrinam  sitiebant. 

•  Tcrram  voro  fructiferam, » id  cst  Juda>am,qii(e 
prius  crat  fructifora,  posuit « in  salsuginem,*  id  est, 
in  storilit.ifcm.Pcr  salsuginom  sterilitatem  intelligi- 
tur,quia  si  salsugo  terra;  misceatur,cam  penitusstc- 
rilom  facit :  ot  hoc  fccit «  a  malitia, »  id  e8t,propter 
maliliam  «  inhabilantlum  in  ea, «  hoc  est  justoju- 
dicio  suo  cxc.T,cavit  Jud(Bos,  et  gentes  introduxit. 
G      c  Posuit  dico.  »  Continuatio.  Judaam   posuit  in 
salsuginom.  ■  Dosortum  »  autem,  id  est  gcntiles^qni 
prins   orant  dcsorti  a  cognitionc  Dei,  «  posuit  in 
stagna  aquarum,  »  id  cst  in  Ecclesiam,qaa3  cst  lo- 
cus  in  quo  loco  slant  aquff ,  id  est  bapti8ma*Vo1,in 
slagna  aquarum  posuit,  id  cst,  in  ea  starc  fccit  ct 
porscvcraro  aquas,  id  cst  spiritualcs   doctrinas  : 
«  ot »  oamdom  «  torram  »   quiB  prius  erat  «  sinc 
aqua, » id  ost  gcnlilcs,  posuit  «  in  exiUis  aqaamni» 
ut  otiam  do  ipsis  ad  alios  doctrina  profluorot. 
'  «  Etillic,  »  id  ost,  in  aquis  illiua,  c  collocavit« 
Dcus  «  csuriontos, »  id  cst,  desidcrantcs  refici  spi-    - 
ritualibus  doctrinis  :  «  ct » ipsi  collocati  •  constitue — 
runt  civitatcm,»  id  est,  Ecclesiam,  «  habitationis,  1 
id  ost,  in  qua  sola  habitandum  cst. 
jj      «  Et  »  ipsi  ibidom  positi, «  seminavorunt  agros,»     • 

id  cst,  convortorunt  quosdam  sinc  multo  laboro  se 

min.indo  vorbum  Dci ;  «  ot  plantaverunt  vineas,t  id    i 
ost,  quosdam  cum  magno  laboro  {cdiOcavcrant;  et— ^ 
ipsi  sominati  «  ot  •  plantati,«  fecerunt  fructumna^- — 
tivitatis,  »  id  cst,  doctrinam  magistrorum  sunt  in 
opcribus  imitati.  Illc  facit  fructum  nativitatis,cui  si 
pricdicatur  caslit{i«<,  casto  vivit :  illo  non   facit  fru- 
ctum  nativitatis,  in  quo  si  plantatur  castitas  vorbo 
pr.TdicatoriSj-ipso  tamon  foraicationom  reddit :  sicut 
ttgor  qui,  rocopto  frumento,  zizania  reddit,  ot  ita 
non  facit  fructum  nativitatis. 

a  Et  bcnedixit  »  Deus  «  ois,»  id  ost,multiplieavit 


569 


KXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


870 


nrtutibus; « et  multiplicati  sunt»  numcro  «  nimis,»  A 
raultum  :  vel,  «  nimis,  »  id  cst,  supra  numcrum 
eleclorum:  sicut:  Tantum  multiplicati  suntpisces, 
quod  scissum  cst  rccte,  et  ilii  qui  superflui  crant, 
exierunt  (Lim;.  v;  Joan,  xxi)  :  socunrlum  qiios  fign- 
rati  ha;retici,qui  ab  Ecclcsia  recedunt.  «Et  jumenta 
eorum,»  id  est,  simpliccs  dc  Ecclcsia,  •  non  mino- 
ravit,*  id'C8t,  non  fecit  minoris  prctii  quam  esscnt 
Hli  sapientes,  sed  potius  in  eis  virlutes  multipli- 
cavit. 

Ipse  benedixit  cis,  «  et  »  tamen  •  pauci  facti 
satit  s  ad  comparationem  malorum ;  «  ct  vexati  sunt 
a  tribulationc  malorum,  et  »  etiam  vcxati  sunt  a 
•  dolore  w  quem  habebant  propter  peccata  alio- 
nim. 

Propter  hoc  «  contentio  est  effusa  super  princi- 1> 
pes,  »  id  est,  super  hoBresiarchas,  qui  contcndunt 
contra  Ecclcsiam  Dei  :vel,  «superprincipes,  » id  est, 
«iper  potentes  hujus  saiculi,  «  et  cos  »  principcs 
«  fecit  »  Dous  «  errarc  in  invio  ct  non  in  via,  ■  id 
est,  extra  fidem  :  et  non  ita  ut  revocentur,  sod  ita 
quod  ultra  non  erunt  in  via,  id  est,  in  catholica  fide, 
quaR  est  via  vit«. 

Istos  oxeoecavit,  «  ct  »  c  contra  «  adjuvit  paupc- 
nsm  »  verum  «  dc  inopia,  »  id  cst,  supplevit  ejus 
inopiam  de  cognitione  sui,conferens  ei  sapicntiam, 
«tposset  resistere  ha;reticis:  «et»  per  ipsum  pau- 
perem  «  posuit  familias,  »  id  est,  plurcs  congrcga- 
ttones  in  Ecclesiis,  faciendo  eas  «  sicut  oves,  »  id 
est  innocentes. 

Ethocquod  Deus  ita  adjuvat  pauperem,  cxcaicat 
principem,  «videbunt  recti  ct  Ijetabuntur,  et  omnis  C 
iniquitas  oppilabit  os  suum,»  id  est  obstruct:quia 
jam  nihil  poterit  oblatrare,  cum  suos  complices  in 
invio  videat  pcrmanere. 

Ouando  quidem  tanta  bona  facit,  ergo  «  quis  » 
est  •  sapiens?»  Si  quis  dicat,Ego  sum  sapicns,tunc 
«cio  quia  «  et  custodiet  hajc  »  qua;  pra»dicta  sunt, 
comsiendando  mcmoriae  quod  Deus  paupcrcs  adju- 
"wat,  divites  cxcfficat :  «  et »  tunc  «  intclliget  miscri- 
^rdias  Domini,»  scilicct,  quod  Deus  facit  non  per 
merita  hominum,  sod  per  misericordias  suas.  Alle- 
liria. 

IN  PSALMUM  CVII. 
TiTULUs.  Canticum  psalmi  ipsi  David. 

'<  Paratum  cor  meum,  Dqus.  »  Psalmus  iste  con- 

^nit  David,  id  cst,  Christo,  qui  hic  loquitur :  qui  r\ 

^feitur  canticum,quiaproponitniagnam  exsultatio- 

•eniiScilicet  Christi  glorificatiouem,quam  prophota 

^ic  exsultantcr  annunliat.  Psalmus  dicitur,  quia 

H**nw  Christi  bonam  operationcm  .proponit,sciIicet 

uQinfliadoiicm,qna  genus  humanum^id  cst  dilectos 

W08,  liberavit.  Ex  qua  humiliatione,  id  est  opera- 

^onc,  processit  illud  canticum,  quiaoxmilitia  Chri- 

•ti,  dignc  et  lam  diligenter  pcracta,proccssitglori- 

ficatio  ipsius.Attendendum  quod  in  hoc  psalmo  no- 

w«  vcrbis  non  ntitur  propheta,  sed  primam  partem 

qtiffiest:l3tlibcrenturdilccti  tui,mutuat  de  psalmo 

iflo  :  •  Miserere  mei,  Deus,  nwsererc  mci,  quoniam 


in  te  confidit  anima  mea  {PsaL  lvi).  »  IUud  vero 
quod  sequitur  postca,mutuat  dc  psalmo  illo:  «Deus, 
repulisti  nos  {Psal.  ux). »  Ideo  autcm  voluit  cx  di- 
versis  psalmis  istum  psalmum  componere,quia  vi- 
dit  partes  illas  psalmorum  in  Christo  convenire:et 
qufc  pcr  sc  ad  laudcm  Dei  grata  erant,  conjuncta 
gratiora  fucre.  Idco  etiam  in  Ecclcsia  cx  diversis 
psalmis  vel  laudibus  antiphona  vel  cantus  aliquis 
conjungitur.  Materia  hujus  psalmi  est  glorificatio 
Christi  et  passio.  Modus  :  In  prima  parte  ostendit 
glorificationom,  et  inserit  aliquid  de  humiliatione. 
In  secunda  parte,  qua»  incipit :  «  Ut  libcrentur  di- 
lecti  tui,  »  humiliationom  exscquitur,  ct  inducit 
ipsum  Deum  promittenf^m  liberationcm  electorum, 
qua3  completa  fuit  per  ipsum  Chnstum.  Tntentio  est 
invitarenoSjUt  exemplo  sui  humiliter  patiamur,  et 
ipsa  patientia  virtutem  et  socuritatem  nostram  Dcum 
faciamus.Unde  dicit  in  fino  psalmi  :  «In  Dco  facia- 
mus  virtutom,»  ctc.Et  istc  Psalmus  estunusdeillis 
qui  Christum  Doum  et  hominem  dcmonstrant. Ubi 
enim  oum  ostcndit  cxaltatum  supcr  coclos,ostendit 
eum  vcrc  Dcumesse:nam  si  tantum  homo  fuisset, 
nullatenus  itacxaltatus  fuissct.Ubi  autcm  eum  hu- 
miliatum  ostcndit,cumverumpatetfuissehominem. 

Volcns  crgo  Christum  dignum  glorificatione  os- 
tcndcrc,  promittit  so  in  omni  humilitate  Deo  obe- 
dientem,dicens:0  «  Deus,cor  meum  est  paratum  » 
cantare  tibi :  et  ut  ostendat  se  paratum  eese  ultra 
modum  aliorum  hominum,ingcminat,dicens:  «  pa- 
ratum  cor  mcum,  »  id  est,  sic  est  paratum  cor 
meum,  ut  nullo  modo  peccato  impediatur  :  corest 
paratum,ot  ad  quod  cst  complcbo,quia  «cantabo» 
devotionc  spirituali  et  contemplatione  laudabo  te ; 
«  ct  psallam  »  tibi,  id  est,  bene  operabor  ad  hono- 
rcm  tuum  ;  «  in  gloria  mca,»  id  cst,  in  psalterio  ct 
cithara,  id  cst,  in  humanitatc  :  qua3  humanitas  est 
gloria  mca,  quia  per  obodicntiam  quam  in  ea  Deo 
exhibui,mc  dignum  gloria  dcmonstravi.Vel  «  psal- 
lam,  »  id  est,  bcne  opcrabor  in  gloria  mea,  id  est, 
in  considcratione  futuraj  glori®  quam  exspecto. 

Dico  «  psallam  in  gloria  mca,  »  ct  o  gloria  mea, 
id  cst,  «  psalterium  et  cithara,  exsurgc  »  id  ost, 
erescc  in  bona  operalione.  Psalterium  vocat  Chri- 
stus  suam  humanilatem,secundum  hoc  quod  de  su- 
perioribufl  rcsonat,  scilicet  quod  divina  prajcepta 
8piritualiterimplet,sicutfuit  ante  tcmpuspassionis. 
Citharam  vocat  eamdem  humanitatcm  secundum 
mortificationom  carnis,  sicut  fuit  in  passione :  ideo 
dico  exsurge  ad  bcnc  operandum,quia  per  hanc  bo- 
nam  operationem  ccrtus  sum  de  mea  resurrectione : 
et  hoc  est,  «  exsurgam  diluculo  »  id  cst,  in  manc 
resurgam. 

Et  post  resurrcctionom  «confitcbor  tibi,Domine, 
iu  populis,  »  id  cst,  multos  Judaiorum  dc  populis 
faciam  tibi  coiilitcri  ct  laudarc  tc :  «  etin  nationi- 
bus,»  id  cst,in  Gcntibus,qua;  tales  remancnt  qua- 
los  suntnata;  «psallam  tibi,»  id  cst,  faciam  te  bene 

opcrari. 
Idco  confitcbor  tibi,  «  quia   miscrlcordia   tua,  » 


571 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


572 


est,  Filius  tuus,  pcr  qucm  misericonliler  reparas  A 
gcnus  humanum,  «  magna  cst  supcr  cculos,  »  id  cst, 
supcr  ccDlcstcs  creaturas,  scilicct  supcr  ipsos  angc- 
lo3,qui  pcr  ipsum  subsistunt  «  et  vcritas  tua,  »  id 
est,  Filius  tuus,  qui  tc  vcracem  cssc  oslendit  quia 
per  ipsum  promissioncs  tuacimplctjcsuntin  mundo, 
est  magna  «  usquo  ad  nuhcs  »  constilucndas,  id  cst, 
sanctos  pracdicatorcs^qui  compluunt  Ecclcsiam  cob- 
lcsti  aqua. 

Etquandoquidcm  miscricordia  tua  magna  cstsu- 
pcr  coclos,  ergo  «  tu,  Deus,  exaUarc  supcr  cojlos  » 
id  cst,duc  homincni  tibi  unitum  supcr  omncm  an- 
gclicam  crcaturam,sicut  in  ascensionc  complctum 
est  :  «  ct  »  pcr  hoc  «  gloria  tua,»  id  cst,  fama  tua, 
erit «  supcr  omnem  torram,»  quia  tu  gloriosusap- 
parcbis  pcr  totum  mundum.  .^ 

Pars  sccunda.  Et  ut  tibi  sit  gloria,  libcra  dc  po- 
testatc  inimici  dilcctos  tuosinisi  cnim  ipsi  auforan- 
tur  a  jugo  diaboli,  Dcus  in  omnibus  crcaturis  suis 
nullam  gloriam  habcbit  :  ct  «  ut  libcrcntur  dilccti 
tui,salvum  fac  »  mc  rcsuscitando,  pcr  cujus  rcsur- 
rectioncm  futura  est  dilectorum  liberatio.  Dilcctos 
vocat  a  Deo  pra^elcctos,  ncc  aliorum  pctit  libcratio- 
nem.  Ipso  enim  sciebat  qui  csscnt  dilecti,  et  pro 
ipsisorabat:Ecclcsia  vero,  quia  non  cognoscit  dc- 
terminatc  qui  sunt  salvandi,  pro  omnibus  orat  in- 
discrctc.  «  Salvum  fac  »  dico,  «  dcxtcra  tua,  »  id 
est,  potentia  tua,  «  et  exaudi  me  »  prccantcm  de 
dilcclorum  libcrationc,  scilicet  ct  pcr  mcam  rcsur- 
rcctioncm,  ct  pcr  mcam  orationcm  libcra  dilcctos. 

Peto  ut  salvum  mc  facia3,ut  sic  libcrentur  dilecti: 
et  dc  mca  libcrationc  bcne  ccrtus  sum  ct  dc  ipso-  C 
rum  salutc,quia  «Deus  locutusestin  »  mespociali 
«  sancto  suo;»  scilicct  locutus  cst :  «  Exsultabo  ct 
dividam  Sichimam,  »  id  cst,  humcros,  scilicot  gra- 
tiaui  mcam  diversis  confcram,pcrquam  faciain  hu- 
merosos  et  fortcs  ad  laborcs  sustincndos.  «Et  con- 
vallcm  tabcrnaculorum,  »  id  cst,  humilcs  in  tabcr- 
naculis  mois  militantcs,  «  dimetiar  »  id  cst,  in 
partcm  mihi  assumam. 

Etiam  «  Galaad, »  id  cst,  accrvus  tcstimonii,  sic- 
uti  sancti  martyrcs  qui  dant  scipsos  morti  pro 
tcstimonio  vcritatis,  «est  mcus,  » id  cst,  in  numcro 
salvandorum  rcpositus.  «  Et  mcus  cst  Manasscs,  » 
id  cst,  illi  qui  obliti  sunt  vctcris  vita;  sicut  Psal- 
misla  alibi  dicit  :  Obliviscere  populum  tuum  ct 
domum patris tui  (P^a/m. xuv). «  EtEphraim,  lidcst,  f% 
fructi  flcantes  in  bouis  operibu8,est «  susceptio  capitis 
mci,»  id  cst,  divinitatis  mcT,  quia  in  illis  qui  sunt 
itafructificaiitcs  quiescitetdclcctaturipsaDivinitas. 
Vcl,  « Ephraim,  »  id  csl,  spinca  corona,  quic  est 
fructilicatio,quia  acquirit  Dco  coronam  de  cjrcuitu 
tolius  mundi  :  non  cst  dcdccus  ct  dcprcssio  mca, 
sicut  (|uidam  dicunt,  scd  susccptio  capitis  mci,  id 
est  facit  mciim  caput,  id  cst,  meam  altitudincm, 
suscipi  per  totum  mundum  et  jucundum  liaberi. 

«  Judaestrcxmeus,»  id  est,  Christus,  quem  cgo 
constitui  super  omncs  fidelcsj.esl  de  tribu  Juda. 
«  Moab,  id  cst,  abutons  lcgc,  id  est,  gentiles,  qui 


sine  lege  crant,  sunt « lebcs  spei  mes,  »  id  est,  se- 
ipsos  bene  decoqucntes,  et  facientes  dulces  cibos, 
dequibusegomihi  refectionem  capiam.Vel,«Moab,» 
id  est,  diabolus,  qui  est  abutens  lege  et  sine  Patrc 
Doo :  est  lcbes,  id  est,  coctio  et  ustio  spei  meaB  :  quia 
per  illas  exustiones  purgantur  illi  quos  ego  spero 
me  habiturum. 

Adhuc  dc  verbis  Dei.  Et  quia  meus  est  Galaad,  et 
alios  tales  habeo,  ergo  «  extendam  calceamenturo 
mcum,  »  id  cst,  sanctum  Evangelium  quo  calcean- 
tur  pcdes,  id  est,  affectiones  evangelizantium,  ne 
pungantur  spinis  concupiscentia;,  neve  aliquo  loto 
inquinentur :  extendam  dico  «  in  Idumaeam,»  id  est, 
tcrrenis,  vclut  in  gontibus  faciam  annuntiari  Evan- 
gelium  :  et  pcr  annuntiationem  Evangelii  «  alieni- 
genae,  »  scilicct  Allophili,  id  est,  potione  et  gloria 
hujus  vWee  cadontcs,  «  sunt  mihi  facti  amici,  •  id 
est  obedientes. 

Ostensis  promissionibus  Dei,  resumit  verbaChri- 
stus,  quasi  ita  dicat  :  quandoquidem  Deus  dicit : 
«  Extendam  calceamentum  meum  in  Idumsam,  » 
sed  «  quis  deducet  me  in  civitatem  munitam,  •  id 
e8t,ut  ego  faciam  de  Idumseis  civitatem  contra  dia- 
bolicas  tentationes  munitam?  et «  quis  me  deducet 
usqucin  Idumajam?»  id  est,  inter  terrenos,  id  cst, 
ut  ab  eis  nomen  mcum  cognoscatur,  et  in  ipsis  ci- 
vitatem  constituere  valeam.  Vel,  «  quis  deducet  me 
in  civitatcm  munitam  ?  » id  est,  inter  terrenos,  qui 
sunt  modo  civitas  contra  me  munita,  ut  annuntia- 
tione  mei  munitioncs  porvcrsa3  illius  civitatis  de- 
struantur:ct«quisdeducet  me  usque  in  Idumsam,i 
id  cst,  ut  Tduma^os  mihi  acqniram?  Vel  alit^r:  «  quis 
dcducet  mo  in  civitatem  munitam  ?»  id  est,in  infcr- 
num,qui  ostmunita  civitas,  ad  retinendos  horoines 
in  captivitatc,utspo1icm  eum  de  animabusfldelium: 
et  quis  posteaded  ucet  me  usque  in  Idumsam,utip80S 
tcrrenos  post  triumphum  meae  victoriae  acquiram? 
Nullus  utique,  nisi  tu  Deus;  et  hoc  est  quod  subdit : 

t  Nonno  tu,  Deus,»  utique  tu,  qui  contrarium  ta- 
men  videris  facere  :  «  qui  repulisti  nos,»  id  est,  vi- 
dcris  repulisse  me  et  meos,  dum  permittis  vilis- 
sime  tribulari  :  et  in  hoc  videris  repulisse,  quit 
«  non  egredieris,  Deus,  »  ulterius  »  in  virtutibus 
nostris,»  id  est,non  apparebis  deinceps  manifestas 
in  uostris  exercitibuSySicutfecisti  antiquis  Patribus. 
Alia  translatio  habct,  «  in  exercitibus  » 

Dico,non  egredieris,  nec  nos  petimus,  sed  potius 
da  tribulationem  :  et  «  de  »  ipsa  «  tribulatione  dt 
nobis  auxilium, »  id  est,  ut  ipsa;  tribulationes  quas 
patimur,  nobis  ad  futuram  gloriam  auxilientur : 
idoo  pcto  auxilium  de  tribulatione  non  humanum 
auxilium,  «  quia  salus  hominis,»id  est,8ubsidium, 
quod  potcst  homo  pracstare,  est  «  vana,  »  id  est, 
transitoria. 

«  In  Dco.  »  Et  quia  salus  hominis  est  vana,  ideo 
«  faciemus  virtutcm  in  Deo,  »  id  est,  ipsum  Deum 
roputabimusvirtutem  et  constantiam  nostram,nihil 
in  nobis  conndentes,  sed  omnia  a  misericordia  Dei 
sperantcs.  »  Et  ipse  ad  nihilum  deducet  inimicos 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


574 


8,  »  id  est,  faciet  inimicos  nostros  nihil  con-  A  populus  iste  ita  obstinatus  est  in  me  perscquendo, 

nec  me  vult  habero  caput  ct  rogem  suum,  ergo 
«  conslitue,  «  o  Domine,  «  super  eum  »  populum 
«  pcccatorem,»)  id  est  diabolum,qui  singularis  pec- 
catorc8t,ot  est  causa  totius  peccati.  «  Super  eum,  » 
ut  dnminetur  ei  :  «  et  »  ipse,  «  diabolus  »  scilicct, 
«  stet  a  dcxtris  ojus,  »  id  est,  non  occupet  solam 
carnalitatcm,quam  per  sini8tram,sed  eliam  ipsam 
rationem,quam  per  dexteram  designalur :  ila,  ut 
neque  psrrationem  aliqnid  boni  agat,  Vel,  «  stet  a 
dextris  ejus,»  id  est,qua?cunqucopcrabitur,  sugge- 
rente  diabolo,  putet  dexlcra  et  bona.  Attendequod 
haec  improcatio  non  est  ox  voto  malevolentia;,  sed 
Christus  consenliens  divina;  justitiaj,  ponit  sub  dc- 
precatione,  qua*  valet  quantum  et  enuntiatio,  quod 


s  proficere,  et  nos  eorum  persecutioncs  nihi- 
ere. 

IN  PSALMUM  GVin. 
TiTULUS.  In  finem  psabnus  David, 

jus,  laudem  meam.  »  Psalmus  isto  convenit 
id  est,Christo  :  habcns  matcriam  passionem 
de  qua  loquilur  :  dirigens  nos  «  in  (inem,  » 
in  Christum.  Modus  :  in  prima  partc  ponit 
un  Judajorum,  ipsius  Juda3  specialiter  et  alio- 
[uani  in  ipsum  Christum  exhibucrunt.  In  se- 
parte,qua;  incipit  :  «Constituc  super  eum,» 
aaledictiones  triginta,  sicut  et  Dominus  Jesus 
a  denariis  venditus  fuit.  In  tertia  parte,  qua; 


,:  «  Et  tUjDorainc,  fac  mecum,»  petit  suam  t^  videt  iUis  futurum. 


5ationem,intersercnsaliquidde  sua  passione, 
liddepcrseculorum  malediclione.Intcntioest 
i  videamus  illosqui  Christumpersccutisunt, 
ledictos,  a  justorum  porsccutionc  cesscmus. 
ic  loquitur  Christum  ad  Patrem  :  «  0  Dcus,» 
hocquod  inimici  mciloquunturmihi  impie,tu 
icucris  laudcm  meam,  »  sed  fac  me  cognosci, 
dari  pcr  totum  mundum  :  idco  facias  hoc, 
08  peccatoris,  »  id  est,  Judaici  populi,  qui 
18  pcccator  cst  in  turpi  vita,  «  et  os  dolosi  » 
,  qui  dolose  machinatur  mortem  meam,  ot 
olos  sicut  :  "  Magistcr,  qui  est  maximum  in 
aandatum?  [Matth.  xxii),  *  et  similia,  «  est 
m  supcr  me,  »  id  est,  ad  meam  depressio- 
lum  dicit.  «  apertum  est,  »  notat  eos  multa 
ocutos  contra  eum  fuisse. 
)8i  M  locuti  sunt  advcrsum  me  lingua  dolosa, » 
cs:  «  Magistor,  scimus  quia  verax  cs  »  (Marc. 
5l  Mtandciii  in  passionc  «  circumdcderunt  rae 
Aibus  odii,  »  scilicot  ({uos  profcrobant  contra 
3n  propler  meriluui,  scd  propter  odium,  di- 
apud  Pilatum  :  «  Grucifigc,  crucifigc  cura  » 
juii) :  «  et  cxpugnaverunt  me,»  secundumdi- 
pum  putavcrunt  convictum  de  reatu,eo  quod 
eis  dixcram,  dicciuio  me  esse  Filium  Dci. 
xpugnavcrunl  me  »  quantum  ad  exteriorcm 
cm,dantes  me  morti :  et  h«BC  omnia  «  gratis,  » 
8ine  mco  mcrito.  Vcl,  «  expugnaverunt,  »  id 
ipugnaverunt,  rne  sperneodo,  colaphizando. 
jw  gratis,  »  quia   pro   bencficiis  haic  omnia 


«  Cum  judicatur.»  Conslitue  peccatorem,et  co  con- 
stituto, «  cxeat  »  a  consortio  justorum  «  condcmna- 
tus,  »  vel  Judas,vcl  Judaicus  populus,«cum  judica- 
tur,  »  id  est,judicabitur,  in  futuro  judicio  :  in  quo 
judicio  cortum  esl  quod  Judas  etojus  consentanei  a 
sancloruracoiisortiosejungcntur.Vel,cumjudicatur 
occulto  judicio  in  hac  vita,  cxeat  a  consortio  sanc- 
toruin  condeinnatus,  voluti  Judus  qui,  tradito  Do- 
mino,  ab  apostolorum  societatc  sejunctus  est.  «  Et 
oratio  ejus  fiat  in  pcccatum.  »  Judaj  oratio  in  pec- 
catum  fuit,  quando  in  desperationem  cecidit;  veluti 
cumDominum  audiretrosurrexisse,dixit :  «Peccavi, 
tradontsanguincmjustum,»ductusquede8peratione, 
laquco  80  suspondit.  Potost  quoque  communiter  dici 
etdc  Juda,ctde  malo  populo  illo  Judajorum.  «  Fiat 
C  oratio  ojus  in  peccatuin,»  id  est,ad  ajternum  intcr- 
itum;  quia,  sicut  dicit  Augustinu8,oratio  qua;  cum 
Christo  fit,  ad  salutem  est  :  qua3  sine  Christo  est, 
ad  damnaiioncm.  Similiter  et  nostra  oratio  fit  in 
peccatis,si  hnbentes  erga  proxiinum  odium  vel  iram, 
vel  alias  injustitias,  dicainus  :  «  Dimitte  nobis  de- 
bita  nostra,  sicut  ct  nos  dimittimus  debiloribus  no- 
stris.»  Debemus  autem  saltem  nostro  fratri  odium 
vel  iram,et  talia  qune  non  sunt  cxigenda,condonare, 
ut  oratio  nostraDco  acceptabilis  sit,8icutin  Evan- 
gelio  dicitur  :  «  Cum  ofTcrs  munus  tuum  antealtare, 
si  rocordatus  fucris  quia  frater  tuus  habet  aliquid 
juste  quercijB  advcrsum  te,  dimitte  munus  tuum,et 
vade  prius  reconciliari  fralri  tuo,  ctc. »  (Matth.  vi). 
Licct  autam  nobisqurodam  juste  rcpetere,  quamvis 


acicbant:  et  hoc  est :  «  dctrahebant  mihi  pro  j)  melius  essct  ornnia  condonare;  unde  Apostolus  : 


ne  diiigercnt,  »  id  cst,  pro  co  facto  pro  quo 
igcre  debcrcnt.  Et  ctiam  «  posucrunt  advcr- 
ic  mala  pro  bonis,  »  id  eut,  in  ipso  facto  in 
lasrcbant  mihi  moitcin,  id  cyt,cumf;go  qua3- 
eorum  salutem  :  «  ct  odiurn  pro  dilectione 
go  autem  orabam  «  j)ro  cis.  Ultimum  genus 
c  notat  in  eis.  Maluin  namquc  cst  pro  honis 
lon  rcddcre;  pojus,pro  malis  mala  rcddcre; 
ium,pro  bonis  mala  rcddcre.  E  contrariopo- 
Christo  optimum  gcnus  bonitatis»  qui  pro  se 
uentium  salute  orabat. 
mstituc.  »  Pars  secunda.  Et  quandoqnidem 


«  Omnia  mihi  liccnt,  sed  non  omnia  expediunt.  » 
(f  Cor.  VI  et  X.) 

«  Fiant  dics  ojus  pauci,»  id  cst,paucis  diobus  ma- 
neat  intcrapostolus;  «  ct  cpiscopatuni  ejusaccipiat 
altcr,  »  id  cst,  apostolatum,  scilicet  Matthias.  IIoc 
specialiter  dc  Juda  dicitur,dc  quo  ct  bcatus  Pctrus 
in  Actibus  aposlolorum  hunc  vcrsum  exposuit,  di- 
cens  :  Supplcamus  locum  ipsius,  sicut  prajccpit 
Spiritus  sanctus,cum  dicit :  Episcopatumejusacci- 
piat  alter  (Act.  i) 

«  Fiant  filii  ejus,»  Juda;,  vel  populi  Judaii  «  or- 
phani,»  pati-c  carnali,vol  Dco  patrc  spirituali :  »  et 


575 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS.  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


576 


uxor  ejus,  ■  Jud.-D,  vol   tolius  populi  Jud.-coium  ; 
«'  vidua,  »  vel  maritis  carnalilius,  vel  ipso  Dco  ma- 
rito  spirituali  ct  vcro  consolatorc.  Licet  in  Evangc- 
lio  non  legatur,  tamcn  credimus  Judam  uxorem  et 
filios  habuissc. 

Propter  ha;c  mala  «  transfcrantur  filiis  cjus,  »  sci- 
licet,  Jud«c,  vel  communiicr  totius  popuh',  dc  regno 
Buo ;  «  nutantes  »  inslabiles  ct  vagi,  vidolicct,  trans- 
lati,  nullius  lcrra3  dominium  obiincant;  «  ct  mcndi- 
ccnt,  »  id  cst,  descrti  a  Deo,  indigeant  ctiam  oxtc- 
rioribus  :  «  iransferuntur  »  dico,ncc  hoc  fama^,  vcl 
voluntarii,  sod  vi  expcllantur.  IIoc  est  quod  dicit  : 
«  Ejicianlur  dc  habitationibus  suis,»  sicut  complc- 
tum  est  pcr  Titum  ot  Vcspasianum. 

«  Scrutetur  ctiam  fcncrator, »  id  cst,  diabolus,qui 
dicitur  fenorator  quia  vitia  commissa  alicui  mul- 
tiplicata  roquirit,  quia  in  ipsis  ctiam  multiplicari 
facit,  et  pro  ipsis  poBnassolvit;  «  omncm  substan- 
tiamejus,»Jud(r!ct  aliorum  Judajorum.Subsiantiam 
eorum  accipit  rationcm,  per  quam  ipsi  dobent  vi- 
verc,  et  in  bonis  opcribus  susteniari  :  hanc  scruia- 
lur  diabolus,  quando  a  bono  cos  roirahii,  ei  raiio- 
ncm  corum  in  pravos  usus  convcrtit.  Vcl  «  substan- 
tiam  ejus,  »  diaboli,  id  ost.  maliiiam,  in  quaci  pcr 
quam  ipsc  subsistit,  «  Scrutciur,»  id  esi,diligcnier 
mquirai,utpro  singulis  malitiis  quas  cxcrcuerunt, 
reddat  cis  diabolus  multiplices  pocnas.  «  Et  alicni 
diripiant  laborcs  cjus,  »  sicut  Romani  in  possossio- 
nibus  corumhfBreditaveruni.  Vol,  «alicni,»  id  esi, 
gcniilc8,diripiantlabores  ejus,id  csi,logemDomini, 
in  qua  prius  Juda?i  laboraveruni. 

Ei  cum  his  modis  contoratur  populus  iilo,  «  non 
sii  illi  adjuior,  »  id  osi,  non  sii  aliquispopulusqui 
insurgai  ad  defcnsionem  ejus  :  vcl  ipsc  Deus,  qui 
aliorum  miseriis  movcri  solet  et  adjuvare,  non  sit 
adjulor  illi  populo,  ncc  oliam  filiis  oornm.  Et  hoc 
dicit  :  «  non  sii  qui  miscrcalur  pupillis  cjus.  » 

«  Non  sitqui  miscreatur, »  sed  potius  «  fiant  naii 
ejus  »  populiwinintcriium,»  id  08t,morianiurmorie 
temporali.  «  In  gonerationc  una  dolcaiur  nomen 
cjus,  »  id  osi,  non  haboant  regcnerationcm  quam 
habcnt  Christianicxundabapiismi,sed  unam  solam 
generationem,sciliccicarnalcm,quamquicunqueso- 
lam  habcnt,  a)tcrn<B  patriai  habitatorcs  non  erunt : 
eadcm  senlentia  potesi  haberi,  si  dc  Juda  spccialiicr 
dicatur :  vel  hajc  alia,  «  in  gcncrationc  una  deleaiur 
nomcn  cjus,  »  id  csi,  non  habeat  multam  succcs- 
sionem  filiorum,sod  sinc  prolefilii  ojus  moriantur. 

Ki  propterhajc  mala  «  iniquitas  patrum  cjiis,»id 
est,  originalia  poccaia,  «  rcdoat  in  mcmoriam,»  id 
esi  pocnas  oos  affligat  pro  pcccatis  patrum  suorum, 
non  solum  pro  propriis  commissis :  «  rodcat  »  dico 
«  in  conspcctu  Domini,  ■  id  osi,  in  judicio  in  quo 
Domiiius  ab  omnibus  conspicictur  :  proptcr  hoc  di- 
cii,  «  redeat  in  mcmoriam,»  quia  videtur  Dominus 
obliius  omnium  peccatorum  eorum  in  hocdum  non 
punit  008.  «  Et  peccatum  matris  ejus,»  id  est,  Syna- 
goga3,  in  qua  sunt  carnaliier  mulii,  «  non  deleatur,» 
sed  potius  pro  peccatis  Synagogai  filii  deleantur  :  et 


A.  accipiiur  hic  specialc  illud  peccatum,  de  pcrsecu- 
tionc  justorum  ;  unde  et  alibi  dicitur  :  Veniat  super 
vos  omnis  s.inguis  justus  qui  efTususest  superte^ 
ram,a  sanguine  Abel  justi,  usque  ad  saQguincm 
Zacharix  filii  Barachix  {MalUi,  xxiii). 

«  Pcccatum  matris  non  deleatur,  »  scd  potius 
«  fiani  contra  Dominum  scmpcr,  «  scilicet  ut  sicut 
in  hac  vitasunt  contrarii  Domino  per  similitudinem 
viiae,iia  in  alia  viia  erunt  contrarii;  quando  Domi- 
nus  in  gloria  quiescct  cum  sui8,ipsi  torquebuntur 
ajicrnis  suppliciis.  «  Et  despcreat  de  tcrra)»  viven- 
tium  «  memoria  corura,»  scilicet  quod  nnllnsjusto- 
rum  aliqua  pia  afrcciionc  moveatur  super  eos.  Hsc 
oro  cis  «  pro  eo  »  facto,  «  quod  non  est  »  populus 
illc  «  recordaius  facerc  misericordiam,»  id  estali- 

l^  quid  pro  quo  deberct  misericordiam  invenire.  Re- 
cordaius  idco  dicit,  quia  etsi  prius  non  fecissetmi- 
sericordiam,possettamen  postea  rcsipuisse,  et  mi- 
soricofdia  fccissc.  Vel  idco  dicit  «  rccordatus,t  quia 
si  alii  fccisscni  malaChristo,ipsi  deberent  defcnde- 
rc,de  quorum  progcnic  ipseerat,et  quos  prajsentia 
sua  ipse  visiiaverat. 

«  Non  cst  rocordatus  facerc  misericordiam,»  sed 
poiius«persccutuscsthomineminopem,»ide8t,nuna 
temporali  copia  abundaniem,  «  et  »  me  «  mendi- 
cum,  »  id  est,  aliundc  necessaria  petentem,  sicat 
ipseaquammendicavit  a  muliere  Samaritana  {Joanm 
iv) :  «  et  »  me  «  compunctum  corde,»  idest,doIcn- 
tem  de  peccaiis  eorum  :  nec  suntpersecuti  adhocut 
aliquid  dc  icmporalibus  mihi  auferrent,sed  «  morli- 
ficarc,  »  id  ost,  ad  hoc  ut  me  mortificarent,  Vel  si 

C  «  compunctum  »  proprie  accipiamus,  scilicct  dolen- 
tcm  de  propriispeccatis;  diccmus  non  de  propria 
persona  Christi,  sed  de  suis.  Sic  persecuti  sunt  me 
inopem  homincm  ctracos ;  hoo  cst  quod  subdit: 
«  compunctos  cordc.  » 

«  Ei  diloxii  malcdiciionem,  »  veluti  cum  dixit : 
«  Sanguis  ejus  super  nos  et  supcr  filios  nostros 
(Matlh.  xxvii) :  »  ■  ci  veniet  ei  »  populo  illa  maledi- 
ciio,  quiaciiam  propterillud  peccatum  sunt  adhuc 
hodie  excfficaii  filii  corum.  «  Et  noluit  benedictio- 
nem,  »  quando  ca^cus  illuroinatus  dixit  eis : «  Nud- 
quid  ct  vos  discipuli  ejusvultis  fieri?  Maledixerunt 
ei,ct  dixerunt  :  Tu  discipulus  cjus  sis,  non  digci* 
puli  sumus  Moysi  (Joan,  ix).  »  Et  ipsa  benedictio 
«  elongabitur  ab  co  »  popuIo,quia,cxcaecati8judsifi, 

])  iransibit  illuminatio  ad  gentes. 

«  Et  induit  »  populus  ille  a  maledictionem, » id 
est  peccaium  raea)  moriis ;  «  sicut  vcstimentum,  * 
quia  putabant  tamen  apparerevicinis  valde  omaiiet 
dccori.  «  Ei  ipsa  maledictio  intravit  in  intepiore 
ejus,»  jam  valens  ad  moriem  corum  :  «  sicut aqua»» 
penetrans  ad  inicriora ;  «  ct  sicut  olcum  in  ossibus 
ejus  :  ■  quia  sicuiolcum  hilarcm  et  Ia;tam  redditfa- 
ciem,  ita  ipsi  lata  dc  mca  morte  fuerunt.Tuncf\iit 
peccaium  illudquasi  vestimentum  accedens  ad  eos, 
quando  pcrsuadenii  diabolo  assenserunt.  Tunc  fUit 
quasi  aqua  peneirans  ad  interiora,quando  laborave- 
runt,  et  corporaliter  qua^sierunt  ut  me  morti  tradfc- 


ih«i 


577 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


578 


rent.  Postquam  vero  perfecerunt,  jam  gaudentes  et  A  sionem  u  sum  »  cgo  «  cxcussus  sicut  locusta,»  sci- 


exfailarati  <1g  morte  mea,  fuit  eis  quasi  oleum. 

Dioo  quod  populus  ille  iuduit  maledictionem,  et 
illa  maledictio,  scilicet  peccatum  illud,  liat  eis  cx- 
cxBcatio;  ei  hoc  est  :«  fiat  ei  sicut  vestimcntum, 
quo  opcritur,»  contegantur  et  contineantur  in  lcne- 
bris  illa  maledictione  :  «  et  »  ctiam  fiat  eis  obdura- 
tio;  et  hoc  est :  «  sicut  zona  qua  semper  praicingi- 
tur»  » id  cst,  sic  sit  circumdatus  illa  maledictione, 
4t  expedirc  sc  ab  ca  non  valcat.  Vcl  ita,  sicut  eis 
tuurs  mea  fuit  quasi  zona,  qua  solent  homines  pra3- 
ciftgi  ut  ad  opus  sint  expeditiores,  ita  mors  mca  sit 
tis  sicut  zona  propter  hoc  quod  morti  me  trtadidc- 
nint,  ttt  semper  sint  parati  et  prompti  ad  omne 
usalum  opus  facicndum. 


licet  fugi  munus  corum,  fugiendo  de  loco  ad  locum, 
molcns  eiscausam  peccati  ministrarc,  sicutlocusta 
de  loco  ad  locum  saltando  vadit. 

Et  «  genua  mca,  »  id  est  apostoli,  qui  me  per 
munduni  dcbcbant  portare,  et  ex  quibus  debebam 
fortis  apparcrc  «  sunt  infirmata,  »  id  est  dcbilitata 
«  a  jcyunio  »  cum  non  essem  cura  eis,  quia  divini 
verbi  refectionem  non  habebant  :  quoniam  non  le- 
gitur  Christum  in  carnalibus  genibus  fuisse  infirma- 
tum.  «  Et  caro  mea  immutata  est,  »  de  vita  ad  mor- 
tem,  «  propter  oleum  »  remotum  scilicet,  quia  non 
habui  gratiain  spirituleni  ad  dcfcnsionem  contra 
inimicos,quam  priushabucram.Vel,proptcr  olcum 
mutata  est  caro,  id  est  datus  sum  in  mortem  pro- 


Ego  hajc  mala  imprecor  eis,  et  «  hoc  »  est«  opus  ^  pter  oleum   mittendum,  id   est   propter  Spiritum 


c  pum,  »  id  est,  hoc  cxigunt  opcra  eorum, «  qui 
luihi  »  cidstenti  «  apud  Dominum, »  consubstantiali 
mihi  Filio  Dei^ «  detrahunt  »  diccntes  :  Hic  homo 
non  est  a  Doo^  non  est  Fiiius  Dei.  Vel,  qui  detrahunt 
mibi,  et  hoc  putant  esse  apud  Dominum,  id  cst,  pla- 
cerc  Domino ;  «  at  »  hoc  cxigit  opus  eorum  «  qui  lo- 
qauQtur  mala  adversus  animam  meam  »  et  qui  im- 
ponunt  mihi  crimina,  dicentes  me  esse  potatorcm, 
malevolum,ct  simiIia.Vel,«  loquuntur  advcrsus  ani- 
mam  mcam,»  id  est,  advorsus  vitam  mcum,  veluti 
cum  dicerent  :  «  Si  hunc  dimittis,  non  es  amicus 
Ojssoris  {Joan.  xix).»  Idco  dicit,  «  adversus  animam 
mcam,  »  et  non  udversus  corpus,-  quia  quanquam 
dicebant  eum  paupcrcm  filium  pauporo),  non  erat 
boc  malum,  quia  veritas  hoc  exigebat. 


sanctum  mittendum.  Vol,  caro  cst  mutata  de  mor 
tali  ad  immortale  propter  oleum,  id  est  propter  di- 
vinitateni  sibi  unitam. 

«  Et  »  propter  hajc  mala  ego  «  sum  factus  oppro- 
brium  illis,  » id  cst  infercbant  mihi  opprobria; 
«  viderunt  me,  et  moverunt  capita  sua,  »  in  siguum 
mea3  derisionis. 

Ipsa  hoc  faciunt,  sed  tu,  «  Domine  Deus  nicus, 
adjuva  mo,  »  nc  in  passionc  dcliciain;  «  salvuni  mc 
fac  »  resuscitando  :  et  hoc  «  proptcr  misericordiam 
tuam,  »  quia  boc  exigit  miseiicordia  tua,  ut  justo 
ita  subvcnias. 

«  Et  sciant  »  tandcm  omnes, «  quia  manus  tua 
cst  haic, »  id  est  operatio  tua  dcdit  me  in  mortem, 
«  et  tu,  Domine,  lecisti  cam,  »  oporationem  :  scilicet 


u  £t  tu,  Domine.  »  Pars  tertia.  Continuatio  :  Ipsi  C  ita  cst  tua,  quod    tu  eam   opcratus   cst   omnino 
loqouBtur  hoc  advcrsus  animam^  sed  contra  eos  tu,      in  mc. 


Domine,  me  adjuva;  ct  hoc  est  :  «  Et  tu,  Domine, 
Donune,»In  ropetitione  suam  devotionem  ostendit : 
u  lac  mecum,  » id  cst  oparare  pro  mo,  scilicct  ad 
utilitatem  meam.  Vcl,  fac  mecum,  id  est,  ego  ope- 
ror,  et  tu  operare, «  propter  nomen  tuum  »  am- 
pliandum,et  ctiam  propterea  «  quia  suavis  est  mise- 
ricordia  tua  : »  quid  me  fccisti  propter  misericor* 
-  <^iam  tuam  incarnari,  pati;  ha;c  fuit  mihi  suavis 
:vc8,  id  est,  placuit  mihi. 

Hoc  scilicet  «  fac  mccum,  libcra  mc  »  de  con- 
'Armitate  malorum,  ot  nc  possint  mc  retincre  in 
snorte,  aicut  ipsi  volunt :  et  opus  est,«  quia  cgo  sum 
«genus  et  pauper.  »  Pauper  fuit  quantum  ad  opcs 


Dico  «  salvum  mc  fac,  »  ct  sccurus  sum  quod  fa- 
cies,  quam  «  illi  malcdicent,  et  tu  benedices,»  id 
est  multiplicabis  virtutes,  dabis  etiam  resurrcctio- 
nem  :  et  quia  tu  benediccs,  i(lco«  confundantur,» 
id  est  confusionem  habeant,  «  qui  insurgunt  in  me; 
servus  autcm  tuus,  »  scilicet  ego,  «  Ijctabitur  »  de 
rcsurrectione  facta  per  ipsum. 

Et  non  tantum  insurgentcs,  scd  ctiam  detrahcn- 
tes;  ct  hoc  est :«  induantur  pudorc  »  illi  u  qui  dctra- 
hunt  mihi,»  habentes  crubescentiam  dc  detractione 
sua  facta  mihi,«  ot »  induantur  tantum  «  confusione 
sua  »  ut «  operiantur  ea  «  sicut  diploidc;  »  id  est 
sicut  diplois  est  duplex  vcstimcntum,  ita  confusio 


umanas,  quibus  caruit:  egenus,  quia  aliunde  pc-  q  eorum  sit  duplex;  et  interius,  id  cst  in  anima^  et 


ait.  u  Et  cor  meum  turbatum  est,  » timore  mortis, 

usta  illud  :  «  Tristis  cst  anima   mea   usque   ad 

Uiortem  {Matlh,  xxvi ;  Marc.  xiv) :  »  et  hoc  «  intra 

zaie,»  id  est,  non  ex  necessitatc,  scd  ex  mea  volun- 

^^te.  Vcl,  «  intra  me,  »  quia  et  tristis  est  anima, 

Hon  tamen  manifesto  eis. 

Cor  meum  conturbatum  est  ab  eis^  et  ego  «  sum 
i^latus,  »  id  cst,  raptus  a  Judieis,  ct  datus  in  mor- 
tein  :«  sicut  umbra  cum  declinat,»  scilicet^  ita  levi- 
tcr  ut  umbra  reccdit  veniente  lumine,  nullam  vim 
^endens,  ita  raptus  ab  eis,  nuUam  ostendi  poten- 
tiam,  eed  huauUter  sustinui ;  etprimitus  ante  pas- 


extcrius  in  corporc  :  quia  licct  se  cxcusent  in  vcr- 
bis  exterius,  conscientia  tamen  mala  confunduntur 
interius. 

Ipsi  quidem  opcriantur  confusione,  ego  autem 
«  confitebor  Domino,  »  id  est  faciam  meos  confitcri 
Domino,«  nimis,  »  in  est  multum;  et  hoc  est : 
«  in  orc  mco, »  id  est  meorum  :  quia  quod  annun- 
tiabunt  orc,  perficient  operc.Vel,«  in  ore  meo,  » 
id  est  palam  :  et  hoc  non  coram  paucis,  scd  «  in 
medio  multorum  laudabo  eum.  » 

Eum  quidem  laudare  debeo, «  quia  astitit  a  dextris 
pauperis  »  mei,  id  est,  qui  mc  semper  in  bonis  ope- 


579 


IIAYMONIS  IIALBKRSTAT.  KPISC.  OPP.  PAIlS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


5B0 


ribus  conservavit  :  astitit  dico,  «  ut  salvara  faccret 
a  perscquentibus  animam  nioam  »  nc  vcl  eis  cedc- 
rem,  vel  in  morte  mo  possent  detincrc. 

IN  PSALMllM  CIX. 
Trrufjjs.  Psalmus  Duvid. 

«  Dixit  Dominus.  »  Psalmus  iste  convcnit  David, 
prophctic  qui  hic  loquitur.  Matcriam  hal)ct  Chri- 
stum  secundum  utram(iue  naturan;.  In  prima  parte 
agit  de  utraque.  Ubi  enim  dicit  :  «  Dixit  Dominus 
Domino  meo,  »  Deum  cum  significat,  sccundum 
quam  naturam  Christus  omnium  hominum  fuit  Do- 
minus.  Ubi  vcro  ipsum  Dcum  inducitChristo  diccn- 
tcm  :  «  scdc  a  dextris  mois,  »  ctc,  de  ipsa  humani- 
tatc  agiL  In  sccunda  partc,  qu.-c  est.  «  Tccum  prin- 
cipium  in  dic  virtutis,  »  agit  de  solaChristi  deitatc, 
ct  hoc  por  vcrba  ipsius  Dci  Palris :  quia  ibi  Pater 
ostendit  eum  ot  sibi  co.Tternum  ct  cx  se  gcnitum. 
In  tcrtia  parte,  qua;  incipit  :  «  Juravit  Dominus,  » 
rcsumcns  vcrba  Prophcta,  loquitur  dc  ipsti  Christi 
humanitato,  alta  tamen  scmper  diccndo.  VcJ  si  quid 
dicit  dc  passione,  sicut  ibi  :  «  De  torrente  in  via 
bibet,  »  causa  cxsultationis  facit.  Intcntio  cst  nos 
admonere,  quasi  utens  dcmonstrativo  gcncrc,  ut 
Christum  sic  cmcndatum,  dignum  judiccmus  ho- 
noro,  ct  ci  debitum  honorcm  exhiboamus. 

Et  ut  ostondat  sc  de  cordc  suo  hoc  non  propho- 
tassc,  inducit  ipsum  Dcum  Paircm  dc  Fiiio  cura 
Filio  loqucntem,  sic  diccns  :  «  Dominus  »  Patcr 
«  dixit,"  id  (ist  ab  ajterno  disposuit,  «  Dumino  mco  » 
Jesu  Christo  Filio  suo.  Ubi  dicit,  «  nico,  »  notat 
cum  sibi  familiariorcm  cssc  quod  Patrcm  pcr  as- 
sumptam  humanitatcm,  et  tamcn  vocat  Dominum 
sccundum  deitatcm.  Unde  ipsc  Christus  dicit  his 
qui  solum  homincra  cum  pulantos,  diccbant  filium 
David  :  «  Quomodo  ergo  Dominum  cum  vocat,  di- 
ccna  :  Dixit  Dominus  Domino  mco  :  scd  a  dcxtris 
mcis  {Mallh.  xxii) :  »  por  hoc  innucns  se  non  solum 
homincm,  sed  ctiam  Dcum,  sccundum  quod  et 
David  et  omnium  aliorum  Dominus  crat.  Cum  dicit 
Patrcm  Dominum,  et  Filium  Dominum,  notat  in 
utroque  acqualem  polcntiam.  Dixit  Patcr,  ct  ecco 
quid  dixit :  «  Scdc  a  dcntris  mcis,  »  id  cst  cxpleta 
militia  tua,  ct  pcracta  obcdientia,  quicsce  in  potio- 
ribus  bonis  meis.  Licct  autem  non  legamus  quod 
Pater  ad  Filium  dixit  pcr  ha;c  vcrba,  taraen  sci- 
mus  ea  ita  fuissc  disposita,  quia  sic  videmus  ira- 
pleta. 

Sedc  tandiu  a  dextris  racis,  «  donoc  »  cgo  «  po- 
nam  inimicos  tuos  scabellum  pcdum  tuorum,  »  id 
estdonec  inimici  tui,  scilicot  pcrsccutores,  qui  ino- 
do  videntur  habcre  Dominium,  et  putant  se  faccre 
posse  contravoluntatem  luam,plenaricsubjiciantur 
tibi,quasi  scaboliuin  sub  pcdibus,  scilicct,  u«que 
ad  dicm  judicii,  in  qua  subditi  erunt  tibi. «  Doncc  » 
dicit,  non  quod  postea  non  sedeat,  scd  quia  tunc 
onmibus  apparebit  gloriosus,  do  quo  quidam  modo 
dubitant.  Vel  por  pcdes  humanitatera  Christi  intel- 
ligimus,  pcr  quam  deitas  ad  nos  venit  ct  nobis  in- 
notuit,  cui  huraanitati  omnes  in  judicio  erunt  sub« 


A.  difi,  quia  illam  humanitatcra  hoc  promeruisse  in- 
tcHigent,  ut  ei  omnis  honor  et  gloria  conferri,  de- 
beat,  ct  omnis  ci  crcatura  subjici  dcbeat  et  oporteat 
Vcrba  prophctaj.  Dominus  Patcr  dixit  :  «  Ponara 
inimicos  tuos  scabolium  pedum  tuorum  :  »et  vere 
inimici  tui  tibi  subjicienlur,  quia  Dorainus  Pater 
dabit «  virgam,»  id  est  rcgiam  potcstatem,  quacon- 
fringas  inimicos,  ct  conscn'Cs  tuos  :  cujusmodi 
potcstato.li  signilicat  sceptrum  in  regibus  : «  vi^ 
gara  »  dico  «  virtutis  tua?,  » id  est  in  qua  apparet 
virus  tua :  quia  quos  dcfendcs,  nullus  poterit  im- 
pedire;  ct  contra,  quibus  noccbis,  nemo  poterit 
defcndcrc.  Et  hanc  virgara  «  eraittct  Doniinus  ex 
Sion  »  ut  sua  prajdicatio  dc  Sion  cxcat;  unde  pro- 
phota  :«  Dc  sion  c.xibit  lox  {Mich,  iv).»  Transicrisad 

j^  gentcs,  ut  ipsiB  gentcs  Chrisli  regimini  subjician- 
tur  :  ct  quia  einiliet,  o  Christe,  «  dominare. »  Alia 
translatio  habet,  «  dominabis  :  in  racdio  inimico* 
rum  tuorum,»  id  cst  in  communi  omnium,  ut  qui 
prius  inimici,  scse  tibi  ex  propria  voluntate  subji- 
ciant  :  tu,  dico,  quasi  medius,  ad  quem  homines 
cx  omni  gcntc  conveniant. 

«  Tccum  principium. »  Quasi  diceret  :  « tecum  • 
cst  mihi  *  principium  in  splendoribus  sanctorum,t 
id  cst  in  Spiritu  sancto,  qui  divcrsis  splondoribus 
sanctos  decorat.  In  hoc  est  nobis  principium  « in 
dic,  »  id  est  in  claritate  u  virtutis  tuo), »  id  est  dei- 
tatis.  Ac  si  diccret :  Idcntitas  est  mihi,  et  Spirilui 
sancto  tccum.Ncc  raovcatqueraquam  pcr  splondores 
pluraliter  accipi  spiritura,  cum  Joannes  dicat,  et 
spiritus  missi  in  omncra  tcrram.  Vel  alitcr.«  Tecum 

C  principium. »  Pars  secunda.  Vcrba  Patris  ad  Fi- 
lium.Continuatio  :  Dico  «  a  dextris  meis, »  ct  me- 
rito  propter  dignitaiem  divinitatis  ita  sublimandos 
est  in  assurapta  humanitate,  quam  raihi  est  princi- 
pium  tecum,  id  cst  tu  es  principium  ct  creator 
omnium  rerum,  et  sine  initio,  et  cgo  siinilitcr :  non 
dicit,  tibi  est  principium  mecum,  nc  vidcreturde- 
signare  immortalitatcra  in  Filio.Cura  dicit,  mihiest 
tccum,nolat  divorsitatem  porsonaj.Cum  dicit,  prin- 
cipium  sumus,  notat  coa^ternitatem  :  ct  quod  ego 
sucn  principium  tecum,  apparebit  in  die,  id  estin 
ffiternitate  bcatitudinis  :  quia  dicitur  dic8,propter 
splcndorera  vcra;  cognitiouis  :  diedicovirtuUstus, 
id  cst  in  qua  apparcbit  virtus  tua,  qua  tuos  coronft- 
bis,  raalos  daranabis,  etc.  «  In  die  virtutis  tu«» 

j)  dico,  scilicct,  in  splcndoribus  sanctorum,  id  eslsan- 
cti  qui  in  hac  vita  sunt  pannosi  et  hispidi,  crunt 
immortalcs  et  impassibiles  facti :  et  tunc  eritvenis 
splcndor,  quia  tunc  intclligent  quomodo  Filiusin 
Patro,  ct  Pator  in  Filio  :  unde  Apostolus  :«Viderau9 
nunc  per  speculum  et  in  ajnigmate  {ICar,  xiu)»* 
elc.  Dico  mihi  est  principium  tecum,  etego  «genui 
tc  ex  utoro, »  scilicet  ex  intima  et  sccreta  essenti» 
mca  ineffabili  gcnitura,  quam  angeli  quoque  ign^^* 
raro  creduntur  :  et  hoc  non  in  tcmpore,  sed  «  ante 
luciferum,»  id  est  quam  slella  iila  crearetur:^^ 
per  hanc  partem  omnem  creaturam  intelligimus* 
Vel  per  luciferum  inteliigimus  diaboluiniquioooidi& 


581 


FAPLANATIO  IN  PSALMOS. 


582 


quia  propter  nimiam   puicbriiudinem  superbivit,  A 
scilicet  antc  gcnui  le  quam  aliquam  angclicam 
creaturam. 

«  Juravit  Dominus.  »  Pars  lcrlia.  Continuatio. 
Propbeta  :  Doininus  dixit  :<*  Scdo  a  dextris  mois, » 
etc.  Et  ipse  diem  <«  Dominus  »  Pater  «  juravit,  id 
est  Ormiter  disposuit;  «  et  non  pu3nitcbit  cum,»id 
est  non  mutabit  scntentiam,hanc  scilicet«Tu  es  sa- 
cerdos  in  aeternum.>Saccrdos  diciiur,quiascipsum 
obtuIit,ot  semper  Deum  Patrcm  interpellat  pro  no- 
bis  :  et  boc  «  sccundum  ordincm  Mclcbisedech  :  » 
quia sicut  Mclcbiscdcch  obiulit  Abrahse  pancm  ci  vi- 
nura  (Gen.  xiv),  sic  Chrisius  discipulis  obtulii  cali- 
cem  et  pancm,  id  est  corpus  suum  in  qualiiaic  pa- 
nis  ct  vini  :  et  idem  sacrificium  pcr  omncm  Eccle- 
siam  instituit.  Sicut  autem  Mclchiscdcch  sinc  prin-  ^ 
cipio  fuit  et  sinc  flne,  non  quod  non  habuerit,  scd 
quia  in  Scriptura  non  legitur  habuissc  :  et  sicut 
Melchisedecb  sine  paire  fuit  et  sine  matrc,  non 
quod  non  habuerit  iierum,  sed  quia  Scripiura  non 
dicit  :  sic  Chrisius  secundum  humanitatcm  non 
habuit  patrem,  et  secundum  deiiaiem  non  habuit 
matrem  et  in  aiiis  quoque  multis  assimilaiur  Chri- 
Bto.  Unde  Aposiolus  ad  Hcbrasos  scribcns,  ait  : 
«  Assimiliius  autem  Filio  Dei  (Hebr,  vii). 

«  Domine.  »  Converiit  Propheta  verba  ad  Pa- 
trem,  ostendens  bumanitaiis  Christi  aliiiudinoin  ; 
ac  si  ita  diceret  Propheta  :  0  Dominc  Patcr,  «  Do- 
minuSy  »  id  est  Christus  quicsccns  «  a  dextris  iuis, 
confregit,  »  id  est  confringet,  «  reges,  »  id  cst  su- 
perbos  et  potentes  hujus  viiae,  «  in  die  iraQ  suic,  » 
id  est  in  die  judicii,  quando  apparebit  ira  sua,  id  C 
est  vindicla  sua.  Ideo  per  pro^ieriium  dicit  «  con- 
fregity  »  quia  raptus  ad  consilium  Dci,  jam  viderat 
illud  judicium,  et  tenebat  monte  quasi  praeicri- 
tum. 

Dico  quia  confringct  in  judicio,  iterum  auicm 

«  judicabit»divino  judicio  occulto  :  quia  quosdam 

Jlluminabit^quosdam  cxcoscabii:  ct  hoc  non  in  pau- 

«is,sed«in  nationibus  »  tam  Judaeorum  quam  gen- 

_^om  :  ita  quidem  judicabit,  scilicct  «  ruinas,  »  id 

t  illos  qui  se  cognoscunt  ruisse  pcr  propria  pec- 

et  per  peccata  patrum  8uorum,«  implebit»bo- 

iSf  quia  et  illa  rcmovebit,et  quod  illis  deerat  sup- 

lebit :  icapita  autem,»id  cst  altitudines,et  supcr- 

ias  c<  multorum  »in  hac  vita  8uperbieniium,«con- 

^[^naasabit,  >»  id  est  conteret  et  annihilabit,  et  faciet  n 

a  decidere  de  judicio  in  pejus  :  ct  hoc  «  in  ter- 

9  »  id  est  in  hcec  praesenti  vita,  ubi  Deus  judicio 

xcscat  malos. 

Hoc  merito  suo  dabitur  Chrisio,oi  in  hacviiaju- 

icare,et  tandem  manifesie  :  quia  ipse  Chrisius«in 

,  »  id  est  in  tempore  miliiio!  sua;,  in  quo  omni 

aiudio  intendit  ad  Deum,  «  bibei,»  id  cst  gusiabit, 

Tion  cx  coaciione^sed  ex  voluntatc,ot  quasi  dclccia- 

lione,  M  de  torrentc,»»  id  cst  dc  ferveniissima  pas- 

&ioQe,  et  de  miseriis  hujus  vita;,qua3  quasi  torrens 

cum  quodam  impetu  vcniunt,et  cito  transeunt,8ci- 

licet  libenicrsubtinebit  mortemet  alias  miserias  pro 


rcdcmptione  humani  gcncris  :«et  propierea  cxalta- 
bit  caput,»  id  est  suam  altiiudinom  levabii  etmul- 
tiplicabit,  quia  propior  hoc  dabit  «  illi  Dous  no- 
mcn  quod  est  supor  omne  nomen,  ui  in  nominc 
Jesu  omno  gonu  flcclatur,  etc.  (Philip.  ii). 

IN  PSALMLIM  CX. 

TiTULUs.  Allcluia. 

«  Confitebor.  »  In  hoc  psalmo  loquiiur  propheta 
non  pro  sc  8olo,scd  in  persona  fidelis  populi.Mate- 
ria  est  fidclis  populus,  spiriiuali  csca  pasius^ei  re- 
dcmpius  protio  sanguinis  Christi.In  prima  partc  di- 
cil  se  in  persona  iotius  populi  laudarc  Dcum,ad  si- 
miliiudinem  illorum  qui  cum  David  sunt,ct  ponit 
quasdam  matoriasoi  causassuo;  laudis.In  sccunda 
parie  ponit  simili  modo,pra3ier  praedicia,matcriam 
laudandi  Dcum.  In  tertia  paric,  quae  incipit :«  lle- 
domptionem  misit  populo  suo,»oslendit  quod  Deus 
de  manu  inimici  liberabit  populum  suum.Intcntio 
est  invitare  nos  ad  caniandum  alieluia,  scilicet  ut 
propter  hujusmodi  bcneficia  a;tcrnas  l5oo  laudes 
decanicmus. 

Aiiondens  autem  Propheia  se  inier  caeicros  fidcles 
jam  boneficiis  Dei  pasium  ac  redempium,  dicit  : 
«  Confilcbor  tibi,  Doniine,  in  toio  cordo  moo,  «  id 
cst  nulla  pars  vacabit  ierrcnis,8od  toium  coroccu- 
palum  orii  laudibus  Dous,  ct  in  hoc  simifis  cro  cis 
qui  jam  suni  «  in  consilio  jusiorum,»id  csisanciis 
angolis  ct  aliis  viris  qui  jam  sciunt  consilium  et 
volunlalem  Dei,  ct  cum  ipso  judicani,  «  et  »  jam 
sunt  in  «  congregatione  jusiorum.  »  Bene  quidem 
Prophcia  sc  similcm  cis  dicit  :  qui  cnim  ampHus 
possunt  illi  facerc,  quam  Deum  in  toto  cordc  lau- 
darc? 

Ideo  laudabo,quia  «  opcra  Domini  »  quaecumque 
sunt  »  magna  »  ct  mirifice  facta  :  et  illis  quidcm 
apparent  magna,  a  quibus  sunt  «cxquisita  »oundo 
«  in  omnes  voluntaies  cjus,  »  hoc  csi,  ilHs  magna 
apparcnt,qui  atiendunt  quid  vclit  Deus  in  unoquo- 
que  opcro,quid,dum  adversa  dat  alicui  :  quid,dum 
prospera. 

Idco  dico  magna  opera  Domini,quia«opusejus  » 
cst  «  confessio,  »  id  est  bonum.  Hieronymus  ponit 
«  gloriam  ot  honorem  ;  »  bonum  dico  ita  dignum, 
quod  ipsum  judicet,  et  confiteatur  ariificem  suum, 
et  laudabilem  reddat  :  «  ct  »  cst «  magniScentia,  » 
id  est  magnificum  opus,  «  et  justiiia  ejus»Dci«ma- 
net  in  Sfleculum  sajculi  »  quia  ct  bonos  hic  jusiili- 
cat,  et  in  ajternum  remunerat;  et  malors  hic  exca;- 
cat,  ct  in  ajiernum  damnat. 

«  Mcmoriam  fccit.  »  Pars  secunda.  Prffiier  haec 
praidicta  habeo  maieriamlaudandi  Deum,quod  ipse 
«misericors  ci  miserator  Dominum  deditescam,»id 
csi  rcfeciioncm  corporis  et  sanguinis  sui,  non  om- 
nibusvalcntcm  ad  viiam,  sed  «  iimontibus  sc  :  » 
quam  dando,«feciimemoriammirabilium  suorum,» 
patribus  aniiquis  exhibitorum,complcndo cx  signifi- 
catis  quod  praesignaveratinfiguris:quiacum  nobis 
escam  Dominici  corporis  dedit,  nos  memores  fecit 


583 


IIAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


dS4 


Hianna;  hanc  cscam  prt-cfigurantis  {Exod.  xvi),  c- 
alioruin  Dei  bencficiorum  similiter. 

Et  hanc  cScam  dando,  «  menior  crit,»  id  estme- 
morem  so  ostendet  «  Tcstamenti  sui,  »  id  est  pro- 
missionis  Abrahai  lact.c  (Gcn.  xxii)  :  Testamenti 
dico  durantis  «  in  sajculum.wPer  illam  eniiii  escam 
accipiunt  lilii  Abrabic  ajternam  benedictionem,  in 
quo  detcrminat  quod  illa  esca  sit  cibus  Dominici 
corporis,  quia  aiia  csca  non  daret  vitam  ailernam 
Abrahaj  promissam  :  et«virtutcm,»id  est  efficaciam 
ct  complctionem  «suorum  operum,  )»id  est  mirabi- 
lium  patribus  in  figura  ostensorum,«  annuntiabit» 
per  pripdicatorer^  «  popuio  suo  »  qui  annuntiabunt 
Christum,ct  finem  legis  essc,  ct  complctionem  om- 
nium  promissorum  Dci. 

Ad  hoc  annuntiabit,«  ut  det  illis  »  annuntiatori- 
bus  ■  hajrcditatom  gcntium,»id  est  gcntes  in  hajre* 
ditatem,sicut  Petrusct  Paulus  habucrunt  haeredita- 
tem  et  posscssionem  in  gentibus.Alia  matcrialau- 
dis  :  et  etiam  «  opera  mannum  ejus,  »  id  est  divi- 
nitatis,  sunt «  veritas  et  judicium.  »  Vcrita8,quan- 
tum  ad  bonos,  quibus  complentur  promissiones 
rvci  :  ct  judicium,  quantum  ad  illos  sunt  opera  il- 
la,  quos  suo  justo  judicio  damnat  Deus. 

Alia  matena  laudisihoc  etiani  matcria  laudandi 
erit  mihi,  quia  «  oinnia  niandataejus  •>  sunto  lide- 
lia,»  id  cst  credibilia  :  quibus  crcdcndum  e3t,quia 
complentquod  promittunt  :«confirmatiiin  s«TCulum 
sajculi,»quianon  potcst  impcdiri  aliquatenus  quod 
promittuntquin  fiat,  ct  hic  et  in  futuro.Vel,«  con- 
firmata  in  sajculum  sajculi,»id  est  non  perlicientia 
in  sajculo  hoc  quod  promittunt,sed  in  futuro :  ipsa 
mandata  dico  «  facta  in  veritate  »  in  completione 
promissionum,«  et  ajquitatc  »  quia  nihil  invcnitur 
in  eis  iniquum. 

«  Redemptioncm. »  Pars  tcrtia.  Aiia  materialau- 
dis.(iontinuatio:proptcrea  ctiam  coufiteborei,quia 
ipse  «  rnisit  redemptionem  populosuj,  »  idestpo- 
pulum  suum  de  ser\itulc  diaboli  liberavit : ct«man- 
davit  »  etiam,id  cst  fecit  annuntiari  per  prajdicato- 
res  pcr  mundum  «  Testamcntum,  scilicet  sanctum 
Evangclium,  duraturum  «  in  ajternum,»  quiaa4cr- 
nos  faciet  justos. 

Alia  laus.w  Nomen  »  etiam«ejus  sanctum,»  id  est 
dulce  et  bonum  guslantibus,non  quia  profertur,sed 
quia  crcditur,  et  crcdentes  salvos  facit  et  sanctos, 
«  tcrribile»malis  respectu  futuri  judicii.  Alia  laus : 
Et  «  timor  »  illius  »  Domini,  »  quia  cum  timemus 
futurum  judiccm,  et  vindicaturum  de  malis,  est 
«  initium  »  veraj  «  sapientiaj,  »  quia  hoc  mala  vi- 
tamus  et  bona  facimus. 

Et  «  intellcctus»  illius  timoris,id  est  si  quisbene 
intclligit  quid  sibi  sit  faciendum,  est  «  bonus,  »  id 
est  utilis  :  ct  hoc  non  intelligentibus  tantum,scili- 
cct  sine  aclu,sedtfomnibus  facientibus  eum»intelle- 
ctum,  id  cst  ea  complcntibus  quoj  exigit  intcllec- 
tus.  Vcl,  «  facientibus  eam,»  id  est  sapientiam  :  et 
«  laudatio  ejus  manet  in  sajculum  saeculi,  »  quia 
et  hic  et  in  luturo  laudabitur. 


A  IN  PSALMUM  CXI. 

TiTULus  :  Alleluia,  reversionis  Aggxi  et  Zackarix. 
«  Bcatus  vir.  »  Longe  post  teinpus  prophet», 
captivati  sunt  JudajiinBabyloniam.Gumquequidam 
rex  inotus  pictatc,  attcndens  populum  Dei  essc,  li* 
bcrasset  cos,pra3cepit  ut  redireut  in  tcrram  suara, 
ct  lcmplum  Dei  reajdificarcnt :  in  qua  rcvcrsione  sut 
Aggajus  et  Zacbaria,qui  eam  reversionom  jainpro- 
phetaverant,  cum  vidissent  templum  reiedilicari, 
gaudentes  de  hoc  et  de  sua  reversione,  laudes  Deo 
dccantaverunt :  ct  secundum  hanc  historiam  vide* 
tur  Esdras  prophctci  hunc  psalmum  intitulasse  : 
non  tamen  quod  de  bistoria  intelligeret,  sed  quod 
ipsc  Esdras  cognovit  prophotam  intellexisse  Davi4 
in  hoc  psalmo,  quemcunquc  beatum  vimm  lauda* 

P  re  Dcum,  dc  hoc  quod  Deus  reduxit^um  de  Baby* 
lonia,  id  est  de  conlbssione  peccatorum.TituIasita 
lcgitur  :  Psalmus  iste  est  alleluia,  id  est  laus  Dd, 
laus  dico  rcversionis,id  est  habita  in  consideratiom 
rcvcrsionis  nostrae  dc  Babylonia  peccatorum  ai 
cajlcstem  Hierusalem  :  «  reversionis  »  dico  «  Ag- 
gaji  et  Zachariffi,  »  id  est  omnium  justorum,  q«i 
pcr  partem  hic  significantur.  Secundum  interpre- 
tationcm  ctiam  nominum  horum  justi  bcnc  pos- 
sunt  intclligi  :  Aggajus  namquc  montanus  inle^ 
prctatur,  per  qucm  mcrito  justi  intclliguntur,  qui 
sunt  montes,  id  cst  alti  in  virtutibus.  ZachariaB 
vero  solemnis  intcrprctatur,  pcr  quem  bene  fideles 
intelliguntur.  Matcria  est,  ubi  bcatus  de  Babylonii 
rcvcrsus,  Deum  laudans  pro  reversione.  Modus: 
In  prima  partc  ostcndit  quid  faciat  vir  beatus,  ^ 

C  quid  sibi  iiat  a  Domino.  In  scounda,  qu«  ineipit : 
f  Exortum  cst  in  tenebris,  »  ostendit  per  adven^ 
tum  Ghristi,  in  quo  homines  illuminantur,  acdpe* 
re  quajcunque  habcnt  dona  gratiaj.  In  tertia,  ^ 
cst  :  «  Pcccator  vidcbit,  »  ostcndit  malis  conlrane 
evenirc,  quain  illis  qui  per  adventum  Ghristi  fne- 
runt  illuminati.  Intcntio  cst  pcrsuadere  Deum  ne- 
bis  laudandum,  qui  ita  reducit  fidcles  suos  dc  Bih 
bylonis  peccatorum. 

Vox  prophetffijvel  alicujus  beati  viri,sic  dioentis: 
«  Vir  »  ille  «  bcatus  »  cst,  qui  non  per  dovia  hujtf 
mundi  quajrit  beatitudincm,  scd  hac  brevi  et  com- 
pcndiosa  via,  scilicet  «  qui  timet  Dominum  »  vere 
timore.  Et  quare  idco  qui  timet  est  beatus?  Qdi 
illo  timens  «  volet  in  mandatisejus,»id  est  y(Axor 

]}  tatem  habebit  implcndi  prajcepta  ejus  :  et  hoc«iii' 
mis,»  id  cst  valdc.  Ideo  non  dicit  faciet,  sed  «  vo- 
let  :  »  quia  si  bona  sit  voluntas,  et  detur  facultas, 
verc  pcrficiet.  Si  autem  non  sit  facultas  fadeotlii 
sufficit  bona  voluntas. 

Ostcnso  quid  faciat  beatus,scilicet «  qui  timetct 
volet  in  mandatis,»ostenditquid  fiat  illi  beato,sic: 
Ideo  beatus  crit,  quia  «  semen  cjus,  »  id  est  booa 
opcra  ipsius,  «  crit  potens,  s  id  est  faciet  eum  po* 
tentem  «  in  terra  i  viventium.  Hic  quidem  boot 
operatio  quasi  impotens  est,quia  in  timore  sempet 
sumus,  nc  eam  diabolus  impediat  timentos  :  ibl 
autem  nos  nulla  tentatiOiQuUus  timof  poteriiimpti' 


588 


EXPLANATlt)  IN  PSALMOS. 


586 


dire.I<leo  Bemea  opcra  dicimus,quia,sicut  cx  somine 
fructfun  multiplicem  exspcctamus,  sic  ad  huc  bona 
opcra  seminamus,  tit  ex  eis  fructuni  mulliplicoiii  in 
ccelcsti  coliigamus.  Ideo  ctiaru  dicitur  bcalus,  quia 
M  gcnoratio  rectorum,»  id  est,  sequuccs  ot  iniitalorcs 
justorum,  «  beaedicetur, »  id  est,  in  virtutibusmul- 
tipiicabitur. 

Idco  ctiam  bcatus  erit,  quia  v  in  domo  ejus, » id 
cst  in  cordc  ipsius,  in  qua  domo  ipse  quicscit  a  sas- 
culari  iumultn,  cst  o  gloria»  de  puritato  suac  cons- 
oieatiiB.  Unde  Apostolus  :c  Gioria  nostra  est  testimo- 
niuin  conscienUae  nostro;  (HCor.  i)  > : «  et  divitia;,  • 
scilicel  sapicntia)  et  charitatis.  Vcl  divitio),  id  cst 
observatio  multorum  mandatorum  Dei :«  ot  justilia 
^ju8| »  id  est  merces  et  rotributio,  quam  accipiet 
pro  jttfltitiay  «  manet  in  sceculum  sa;culi, »  quia 
aBioma  erit. 

»  Exortum  est.  »  Pars  sccunda.  Gontinuatio  : 
Ouosi  diceret :  Unde  hoc  provcniet  alicui  beato  viro, 
quod  hoo  possit  facere?  Quia  verum  «  lumcn,»  id 
esty  Christus,  «  est  exortum  »  corporalitcr  «  in  te- 
nebrisy»  id  est,  in  hoc  mundo,  qui  ante  advcntum 
Gbristi  tcnobrie  erant,  quia  in  eo  tcnebro}  et  igno- 
rantia  veri  boni  regnabant.  Undo  Isaias  :  «  Popu- 
iu8  qui  ambulat  in  tenebris,  vidit  luccm  magnam 
(fsa,  ix). »  Et  in  Evangelio  : «  Et  lux  in  tcncbris 
lucei  (/00».  i).  •  Lumen  dico  non  valens  omnibus, 
sed  <  rectis,  » id  est  illis  qui  cor  suum  ad  imita- 
iionem  Ghristi  voiunt  dirigere.  £t  quod  cst  illud  no- 
men  ?  Scilicet  ille  qui  «  miscricors »  est  in  natura, 
•  et  miserator  »  in  exhibitiono,  sicut  fuit  quando 
c  seipsuin  exinanivit  formam  sorvi  accipicns  :«  et  » 
etiam  est «  jusius,  »  id  est  punicns  pcccata.  •  Vel 
€  justus  {Philipp.  u), »  quia  fuit  immunis  a  pec- 
«aio :  ei  per  has  determinationcs  Christum  mani- 
^este  intelligimus. 

Ezorto  iumine,«  homo  »  factus  « jucundus,»  illc, 

-rgBciiicei,  jucundus, «  qui  miscrctur »  in  afToctione 

^auper  aliquem  necessitatcm  palicntcm  :  quod  satis 

•^sst  ad  salutem,  si  illc  miserans  non  habcat  quod 

m  xnpcndat  :  •  et »  cum   opus   cst,  si  quid  babet, 

-«  eommodat,»  id  est,  distribuit  pauperi.  Ideo  tamcn 

icit  c  commodat,  i  quia  licct  non  a  paupere  cui 

iai,a  Deo  tamen  remunerationem  cxspcctat^  sicut 

alJeqai  pecuniam  accommodatalicui.Vcl,  c  miscre- 

'^ur,a  id  esi,  pecuniam  suam  indigenti  ministrat^  et 

eooQinodat  indigenti  alicui,  ut  lamen  eamdem  pecu- 

niara  ab  eo  exigat.  Hic  talis  c  disponet,  » id  est  dis- 

Posite  et  ordinate  facict;  undc  Apostolus  :  Ilatio- 

iiabile  obsequium  vestrum  (liom,  xii);  »  c  dispo- 

J^et  •  dico  «  sermones   suos, »  id  cst   opcra   sua  : 

opera  dico  valitura  «  in  judicio  »  futuro.  Per  scrmo- 

nei  ideo  accipimus  opcra,  quia  sicut  sermones  ali- 

WjoB  oraioris  bene  dispositi  dcfcndunt  reum  in  ju- 

dicio,8ic  opera  justi,  rationabilitcr  cxhibita,  defen- 

dont  reum  in  futuro  judicio.  Ideo   sic  disponet, 

«qiiia»  scit  quod  ipse  «  non  commovebitur  in  aiter- 

sum,  i>  id  est,  ojternaliter  gloriam  Dci  possidebit. 

£t  hic  ialis  «  justus  »  quia  in  hac  vitu  a  Domino 

Pateol.  CXVL 


A  vidctur  esso  dcrclictas  et  oblivioni  traditus,  «  crit  in 
memoria  »  Domini,quod  apparcbit  quando  dicctur : 
oVcnilc,  hoiuMlicti  Patris  mci,etc.  (JlfaZ//i.xxv).))Ouaj 
mcijioria  crit  u  a)tcrna,  »  id  est,  conferens  fctcrnita- 
tcm,  ot  i.stc  talis  «  non  limcbit  ab  (luditionc  mala  » 
quando  dicctur  :  «  Disccditc  a  inc,  maledicti,  iu 
igncm  ajtcrnum  (Ibid.).o  Idco  non  timebit,quia«<  cor 
ejus  scnipcr  fuit «  paratum,  )>  id  cst,  instructum  di- 
vina  inspiratione,  «  spcrare  in  Domino  »  et  ctiam 
«  cor  »  illud  sporans  «  cst  confirmatum  »  in  spe, 
ut  ab  ea  spc  aliqua  eum  tribulatio  dimovcre  non  pos- 
sit;  ct  hoc  cst  :  «  non  commovcbitur,  donec  despi- 
ciat  inimicos  suos,»id  est,donec  videatcompletum 
dc  iniinicis,  quod  modo  exspcclat  de  eis,  scillcet  in 
poonaseos  dari :  ideo  dicit «  doncc,)>quia  tunc  non  erii 

l^  spos,  quando  videbit  quod  non  sperat  unusquiequo. 
Et  quia  spcrat,  ot  quia  conlirmatum  est,  etc, 
idco  «  dispcrsit  »  bona  sua.  £t  notat  providentiam 
sanctorum  iii  faciendis  clecmosynis,  quia  non  uni 
omnia  dant,  ut  divitcm  faciant,  sed  multis^  ut  mul- 
torum  inopiam  supplcant.  «  Dispersit »  dico,  ethoc 
non  pro  rcmuncrationc  icmporali,  sed  «  dedit, » id 
cst, impendit  gratis, et  ministravit «  pauperibus,»  et 
hoc  faccro  est  «  justitia  ojus  ))  qua; «  manet  in  sae- 
culuni  Ba3culi, »  id  est,  rctributio  justitio!  stcrnam 
ci  mcrccdcm  coiiiparat  :  ct  «  cornu  ejus, » id  est, 
exaltatio  ipsius,quam  in  hacvita  habuit  in  virtuti- 
bus,  «  in  gloria  cxaltabitur  »  quia  per  illas  virtutes 
immortulitatem  et  impassibilitalem  recipiet. 

«  Peccator. »  Pars  tortia.  Dico,  justus  exaltabituri 
ct  hoc  «  videbit  peccator  »  quia  omnes  suos  Ghri- 

C  stum  in  judicio  remunerantcm  videbunt :«  ei  » tunc 
peccator  ille,  qui  prius  contra  bonos  in  sfflculo  iram 
exercuit,«  irascctur,»  sibi  ipsi  irascetur;  «  dentibus 
suis  fromet, »  quia  «  ibi  fletus  ct  stridor  dontium 
(Matih.  xiii ;  Luc.  xiii) :  »  quod  dicit  tunc  irasci,  fre- 
mero  dcntibus,  pcr  similo  dicit,  quia  similem  poa- 
nam  habcbunt  ncquitia3,  quam  hic  excrcuerunt :«  et 
tabcscct,»  id  est,  delicict,  ideo  scilicet,quia  «  deside- 
rium  peccatorum  pcribit,  »  quia  desiderium  quod 
habcbant  in  hac  vita,  peribit  :  quia  ctiam  terrena 
peribunt,  qua3  sola  ipsi  semper  desideraverant :  et 
contra,  justi  dosidcrium  complebitur.  Alleluia. 

IN  PSALMUM  GXII. 
TiTULUS.  Alleluia. 
«  Laudatc,  pucri,  Dominum.  »  Hic  loquitur  pro- 

j)  pheta,  habens  matcriam  laudes  Dei.  In  prima  parte 
monet  ad  laudandum,  ct  proponit  maierias  laudis^ 
scilicct,Tiuia  Dominus  est  excclsus  super  omnes 
gcntcs.  In  sccunda  parte,  quaj  incipit :  «  Quis  sicut 
Dominus  :  »  oslcndit  scipsum  hoc  facere  quod  alios 
monebat,  scilicct,  laudareDeum.  Unde  in  principio 

dicit  : 

«  Laudate,  pucri,  Dominum,»  id  est,  in  bona  vita 
vcstra  Dominum  laudabilcm  ostcndite :  nec  malos  % 
moneo  laudare,  quia  «  non  cst  spcciosa  laus  in  ore 
peccatoris  (Eccli.  xv)^8ed  vos  pueri,  id  est,  puri 
et  simplices;  unde  Apostolus  :  «  Malitia  parvuli 
estote  (/  Cm\  xiv), »  (<  laudate  »  ctiam  (<  nomen  Do- 

19 


587 


HAYMONIS  HALBEHSTAT.  EPIST.  OPP  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


588 


mini,  »  annuntiaie  facta  ejus,  in  quibus  ipse  lauda-  A  ^icet  in  arcano  mentis  sus  boni  essent,  steriles  ta- 


bilis  apparct,  et  undc  nomcn  suum,  id  est  fama 
sua,  scmper  multiplicabiiur. 

Dico  « laudate  nomcn,  »  et  hoc  non  ad  horam,  scd 
«  nomen  Domini  sit  »  a  vobis  «  bencdictum  »  et  am- 
pliatum,  incipiens  «  ex  hoc  nunc,»  id  est  sinc  omni 
dilatione,  «  et  »  perduret  ipsa  benedictio  «  in  saicu- 
lum  »  futurum,«  usque,»  id  est,  assiduc,  hoc  ost,  ct 
statim  incipiat,  ct  in  seternum  permaneat. 

Dico  sempor  bcnodicite,  et  illam  vestram  bene- 
dictionem  per  omnem  tcrram  dilatate;  hoc  est  quod 
dicit : «  a  solis  ortu  usque  ad  occasum ;  »  ot  per  hoc 
intelligimus  universam  tcrram :  appareai  vestra  an- 
nuntiatione  «  laudabile  nomen  Domini.  » 
'    Ponit  causas  et  materias  quare  eum  laudare  de- 


men  erant,  quia  Deo  filios  non  generabani :  habiiare 
dico  in  domo,  ita  ut «  mairem  flliorum,  «  quia  mul- 
tos  Deo  in  fide  parturiunt,  et  proptcrea  « laetantem.» 
Gum  dicii  eos  habiiare  in  domo,  notat  curam  ad- 
minisirationis  et  consolationis,  quam  habent  san- 
cti  prsedicatores  in  Ecclcsia.  AUeluia. 

IN  PSALMUM  CXIIl. 
TiTULUs.  Alleluia, 

«  In  exiiu  Israel.  » In  hoc  psalmo  loquitur  pro- 
pheta,  et  habet  materiam  beneficia  Dei^  qus  fecit 
Ecclesiae,  significaia  per  illa  beneficia  qu®  contolit 
antiquo  populo.  Dicuntur  enim  hic  qusdam  que  nos 
ab  historia  removent ;  sicut :«  Montes  ezsultaveraDt 


beant;  ao  si  dicerei :  Ideo  dcbciis  laudarcDominum,  |.  et  colles.»  In  prima  parte,  proponit  nobis  beneficia 


quoniam  iste  «  Dominus,  » id  est  Ghrisius,  esi  «  ex- 
celsus  super  omnes  gentes,  »  quia  ipse  omnes  gen- 
tes  fecit :  ct  non  tanium  supcr  omnes  genies^  sed 
M  et  supor  coelos,  id  est,  ccelestes  et  angelieas  crea- 
turas,  ct «  gloria  ejus,  »  id  est  ipse  gloriosus  :  quia 
ipse  est  etiam  viia  et  rcfeciio  angelorum. 

«  Quis  sicut  Dominus  ?  »  Pars  secunda.  Et  vere 
ipse  laudandus  csi,quia  nul  i  us  potest  inveni  ri  similis 
illi  in  aliquadignitaie.Hoc  dicii  sub  inicrrogaiione : 
«  Quis  sicut  Dominus  Deus  noster?  Nullus  utique  : 
«  qui  »  Dominus  «  in  altis  habiiai,»  id  csi,  in  sanctis 
per  eminentiam  virtuium  :«  altis,  »  qui  ex  sua  habi- 
tatione  alti  fiunt :  nec  iamen  eos  despicit,  si  velimus 
humiliari  ei :  quia  de  illa  aliiiudine  sedis  «  respicit^» 
idest,  misericordiam  tribuendo,  visiiat «  humilia,» 


quaj  Dcus  facitEccIesis^  per  figuras  eas  significans. 
In  secunda,  qu(B  incipit :«  Quid  est  tibi^  mare,  qaod 
fugisti,  »  facit  quflestionem,  quasi  admirans  :  Quis 
potest  facere  populo  suo  tanta  beneficia?  Et  solvit 
eam,  ostcndens  a  Domino  esse  factam  :  noa  tamen 
quod  propheta  mireiur,  sed  nobis  admirandum  esse 
rclinquit  de  bonitate  Dei.  In  ieriia  parte,  quae  inci- 
pii :«  Simulacra  gentium, »  facit  collationem  de  cul- 
tura  deorum  falsorum,  geniium  scilicet  et  Chri- 
stianorum  :  osiendens  gcniium  culturam  esse  stul- 
titiam,  Ghrisiianorum  autem  esse  utillissimam. 
Iniendit  nos  admonere  ut  pro  benoficiis  illis  in  no- 
bis  completis,  alleluia  Domino  decantemus,  et  ut 
ex  historia  trahamus  allegoriam. 
Prius  legamus  historiam,  sic  :  «  In  exitu  Israd  de 


id  est  eos^  qui  se  volunt  humiliari^  «  in  ccelo^  »  id  G  iEgypto,  »id  est,  quando  Israeliticus  populus  exivit 

esty  in  coelestibus  creaiuris :  sicut  angelos  superbien- 

tes  non  respicit,  sic  angelos  remanentes,  qui  humi- 

les  fuerunt,  respexii,  ei  in  vera  obcdientia  confir- 

mavit,  ut  deinceps  superbirc  non  possint:  «  ct »  ca 

liumilia,  quae  suni  « in  tcrra, » id  csi,  humilos  viros, 

respicit  oculo  misericordia3  :  quia  ei  peccata  eis 

condonat^  et  confert  justttias. 

Respicit  humiiia  quae  sunt  in  ierra,  confcrens  cis 
hanc  utilitatem,  scilicet «  susciians  inopem,»  id  est 
illum  qui  se  non  reputai  quidquam  boni  ex  sc  haberc 
«  a  terra,  »  id  est,  ab  appeiiiu  icrrenorum.  «  Susci- 
tans  »  bene  dicit,  quia  homines  sopiti  crant,  ei  quio- 
scenies  in  amore  terrenorum  quando  Dcus  eos  inde 
excitavit  per  Chrisium  :  ctiam  «  erigcns  paupcrcm  » 


de  ^gypio,  scilicet  de  exitu  a  domus, »  id  est  totius 
familiffi  «  Jacob.  i»  De  iEgypto,  de  qua  exivit  meri- 
io,  quia  scilicet  «  de  populo  barbaro,  » id  est,  qiiit 
populus  erai  barbarus. 

In  exitu  illo  <<  Judaea»  terra  illa  «  est  factasancii- 
ficaiio  illius  »  populi ;  quia  ibi  potuerunt  csremo- 
nias  illas  et  sacrificia  Deo  persolvere,  in  quibus  illi 
populi  sanctificabantur ;  «  et  Israel  »  est  iactus  «  po- 
testas  cjus  »  ierrce,  id  esi,  potens  in  terra  illa: 
et  tunc  apparuit  Judaea  quasi  domina  omniuro  te^ 
rarum. 

Ei  quomodo  cxivit?  Per  hoc  quod  «  mare  ■  Ru- 
brum  a  vidit,  »  id  est,  cognovit,  faciem  Dei  et  vo- 
luntaicm^dei  fugit  ^  mare,  id  est,  divisit  seipsuin: 


spiritu,  scilicet  humilcm,  «  dc  siercorc,  »  id  est  do  f)  et  quando  vencrunt  ad  Jordanem,  tunc  «  Jordanis 


immunditia  hujus  viiae  :  undc  diciiur  :  «  Compu- 
truerunt  jumcnta  in  siercore  suo  {JoeL  i).» 

Ad  hoc  suscitat,  •  ut  collocet  eum  »  suscitaium 
«  cum  principibus, »  id  est,  cum  sanctis  angclis 
et  «  cum  principibus  populi  sui,  »  id  est,  cum  san- 
tis  apostolis,  quos  Dominus  populo  suo  praefecii. 

Ostendit  per  quid  Dcus  paupcrcm  susciiei,  quia 
praedicatores  suos,  qui  ante  advcntum  ejus  sieriles 
ftierunt,  modo  fecundos  faciet  et  bene  fruclifican- 
tes.Continuaiio :  Ille  quidem  est  susciians^»  qui  ha* 
bitare  facit  in  domo.u  Id  est  in  Ecclcsia,»  sterilem, » 
id  est  praedicatores  suos,qui  antc  adventum  Chrisii, 


convcrsus  esi  retrorsum,  »  quia  fecit  eis  viam. 

Et  cum  vencrunt  in  Judseam,  «  montes,  «  id  est, 
aliiorcs  in  populo,  ut  Josuc  et  Caleph,  «  exsultave- 
runt  ut  arictes,  et  colles, »  id  est,  minores  in  po- 
pulo,  «  sicut  agni  ovium.  » 

Ad  allegoriam  :  Per  Israel,  populum  Christianoin 
intelligimus,  qui  bene  dicitur  Israel,  id  est,  videos 
Deum  per  fidem  :  quando  exiit  de  >Egypto,  id  est, 
de  tenebris  infideliiaiis.  Per  domum  Jacob  inieili'' 
gimus  populum  luctatorem  contra  vitia:  qui  bena  I 
dicitur  Jacob,  id  est  luctator,  cum  exiit  de  pqpmlo  J 
barbaro,  id  est  de  dominio  vitiorum  vel  a  €QiiaQf!tt|||  j 


\ 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


590 


um,  qui  dicuntur  populus  barbarus,  quia 
ienati  a  Dco. 

>stquamistc  Israel  cxivit  de  i£gypto,Jud<£a, 
Ihristus,  qui  idco  pcr  Judacam  intclligitur, 
)  tribu  Juda  natus  cst,  a  quo  Judo^a  dicta, 
prie  etiam  dicitur  Judc-ca,  quia  confcssio 
est,  quia  eum  nostrum  Salvatorem  intelli- 
:  et  ipsc  Christus  cst  tcrra  nostra,  pcrquem 
imus,  sicut  et  pcr  Judoeam  Israoliticus  po- 

Judxa  illa,  scilicet  Christus,  facta  cstsanc- 
»  Isracl,  id  cst  Christiani  populiiquia  Chris- 
populus  per  Christum  habct  omncm  sancti- 
em  :  ct  Isracl,  id  est,  populus  illc  Chris- 

est   factus   potcstas  cjus  Judaca;,  id  cst, 

id  est,  ostendit  Christum  potcntcm,  a  quo 
iinem  illam  acccpit,  ut  lam  flrmitcr  starc 
ra  vitia  pugnare  possit. 
phoc  ille  populus  factus  cst  Israel,  et  exi- 
iEgypto  infidelitatis,  quia  «  mare  vidit  et 

id  esl,  omnes  amaricantcs  in  peccatis,  vi- 
Ikciem  Dci  :  et  «  Jordanis,  »  id  cst,  aliqui 
I  variisdcsidcriis  in  marc,id  cst,in  mundum 
ant :  conversi  sunt  «  rctrorsum,  »  ita  ut  a 
i  esscnt,  ct  ad  Christum,  id  cst  ad  fontcm 
redeant,  a  quo  in  pcrfcctione  crcati  sunt. 
DO  «  montcs  »  illi,  id  cst  altiorcs  in  Eccic- 
ictificati  a  Christo,  «  exsultavcrunt  »  de  vir- 

suis,  «  sicut  arictes,  »  quia  sunt  duces 
sicut  arietcs  :  «  ct  collcs,  »  id  est  illi  mino- 
.  erant  culti  ab  illis  allioribus,  facti  pcr 
itioncm  eorum  «  sicut  agni  ovium,  »  id  est 
tes,  exsultavcrunt. 

d  est  tibi,  mare?  »  Pars  sccunda.  Continua- 
ipe  fugit  priorem  vitam,  et,  o  «  marc,  »  id 
M  amaricantes  in  pcccatis,  «  quid  cst  tibi 
gisti,»  id  est  priorem  consuctudincm  dimi- 

et  tu,  Jordanis,  »  quid  cst  tibi  «  quia  con- 
»  rctrorsum,  »  ad  Deum  fontcm  tuum  ? 
vos,  «  montes,  »  id  cst  sancti  apostoIi,qu(B 
oit  quare  vos  «  exsultastis  sicut  arictcs  ? 
08,  «  colles,  »  quid  exsultastis  «  sicut  agni 

»  ponit  solutionem. 

0  cur  fugisti  ?  ctc.  Ecce  causam.  Idco  maro 
t  cstera  facta  sunt  {Eocod,  xvii),  quia  «  tcr- 

est  terreni,  «  mota  cst  »  a  vetcri  vita  ad 
:  et  hoc  «  a  facic  Doraini,  »  id  cst,  proptcr 
)ei,  quam  praescntcm  vidcrunt,  scilicct  co- 
jm  Dei  habucrunt :  et  nc  novum  intellige- 
dicit  :  «  a  facic  Dci  Jacob,^  »  id  cst,  ille 
uem  prajscntcm  vidimus  in  corporc,  fuit 
s  quem  adoravit  Jacob. 

»  Deus  ostendens  nobis  faciem  suam  per 
iam  corporis,  «  convcrlit  pctram,  »  id  est, 
3  Judasos,  de  quibus  dicitur  :  «  Potens  est 
lapidibusistissuscitare  filios  Xhrahoi  {Mattli. 

1  est,  de  his  Juda^is  :  convcrtit,  dico,  «  in 
aquarum, » id  est,  ut  sint  stagnum  continens 
d  est,  Hant  Ecclcsia,in  qua  contincnturaqus 

il :  et  noa  tantQm  CQnvertit  Judwos,  sed 


A  ctiam  «  rupcm,  id  est,  gontiles  siccos  ct  aridos  a 
vero  rore,  ct  cognitione  Doi,  convertit  «  in  *  fontiop 
aquarum,  «  id  est,  ut  ipsi  gentiles  fiant  fontes  et 
origo,  ex  quibus  aquae,  id  cst  doctrinaB,  profluunt 
aliis. 

«  Non  nobis.  »  Et  quandoquidem,  o  Dominc,  ita 
convcrtis  petram,  et  ca^tcra  bcncficia  facis  nobis,. 
ego,  «  Domine, »  da  nobis  miscricordiam  ot  verita- 
tem :  et  supcr  illa  misericordia  tua  «  da  gloriam  no- 
mini  tuo,  non  nobis,  »  id  cst,  fac  nos  intelligere  mi- 
scricordiam  tuam  nullo  nostro  merito  nobis  dari. 
aed  propter  nomcn  tuum  ampliandum  :  ut  ind^ 
nullam  attribuamus  nobis  laudem  et  gloriam,  sed 
totum  ascribamus  nomini  tuo  :  in  uno  «  non  no- 
bis,  »  Judffios  intelligimus  :  in  alio,  «  non  nobis,» 
|v  gontes,  scilicetneque Juda)inequcgentcsprflBSumant 
sibi  dari  miscricordiam  sccundum  merita  sua. 

«  Da  gloriam,  »  dico,  «  super  misericordiatua,» 
id  est,  do  remissiono  peccatorum  et  aliis  miseri- 
corditcr  impcnsis  :  «  ct  veritatc  tua,  »  id  est,  de 
implctione  promissionum  :  ita  da  gloriam  nomini 
tuo,  «  ne  quando  dicant  gcntes  :  Ubi  cst  Deus  eo-. 
rum?  »  quoniam  putantvcl  nosnon  habercDeum: 
vcl,  si  habemus,impotcntcm  cum  putant,  cum  nos 
vidcant  paupercs  ct  pannosos. 

«  Dcus  autcm.  »  Gcntcs  putant  nos  non  habere 
Deum,  vel  si  quem  habemus,  putant  eum  esse  im- 
potcntem,  sed  «  Deus  nostcr  »  cst  «  in  coclo  »  quod 
apparct,  quia  «  omnia  quaBcunque  voluit  fecit.  » 

«  Simulacra. »  Pars  tertia.  Deus  noster  est  in  coslp, 
potcns  super  omnia,  sed  dii  «  gentium, »  qui  sunt 
C  ((  simulacra,  argcntum  »  sunt  «  et  aurum  »  secun- 
dum  materiam.  Idco  hosc  duo  dicit,  quas  sun^  pretio- 
siora  metalla,  quia  si  stultum  cst  adorare  aureas  et 
argenteas  imagines,  multo  stultius  adorare  ferreas, 
vel  de  quDCunquc  vili  metallo.  Secundum  materiam 
sunt  argentum  et  aurum,  secundum  compositio- 
ncm  sunt  «  opcra  manuum  hominum  :  »  et  in  hoc 
notatur  maxima  corum  stultitia,  quod  ea  qus9  ipsi 
faciunt,  quasi  Creatorem  suum  venerantur. 

Et  ut  maximc  dcrideat  idololatrarum  stultitiam, 
describit  simulacrorum  impotentiam,  dicens  :  «  Os 
habent,  »  quod  faciunt  ejus  artifices,  «  et  non  lo- 
quentur,  oculos  habent  et  non  vidcbunt.  » 

«  Aures  habent,et  nonaudicnt;  nareshabent,  et 
«  non  odorabunt.  Manus  habcnt,  et  nou  palpabunt: 
n  «  pedcs  habcnt,  et  non  ambulabunt.  »  Non  dico 
tantum  non  loquentur  sicut  homines,  sed  «  non 
clamabunt»sicut  quxdain  irrationabilia  animaliaf 
in  quo  maximc  corum  dcridet  stultitiam,  qui  talia 
adorant,  quce  ncc  clamare  possint  sicut  asini  vel 
qua;libet  irralionabilia  animalia.  Dico  non  clama- 
bunt,  ita  quidcm  quod  in  gutture  suo  »  clament : 
quod  idco  dicit,  quia  quandoque  in  hiyu&ccmodi 
idolis  loquuntur  daimonia. 

«  Similes  illis  fiant  qui  faciunt  ca,  »  id  est  arti- 
ficcs  idolorum :  quod  sicut  illa  non  vident,  ncc  alium 
habcut  sensum  corporalcm,  ita  factores  idolbrum 
privcntur  omni  vigore  anim® : «  et »  non  solum  qui 


591 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISG.  OPP.  PARS.  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


S92 


faoiunt  ea,  sed  «  omnes  qui  confidunt  in  eis,  »  id 
est,  qui  ab  eis  quasi  a  Deo  petunt  auxilium. 

Gentes  sperantes  in  hijy  usmodi  idolis  niliil  prodcui 
habuerunt,  sed  «  domus, »  id  est  congregatio,  «  Is- 
rael,  »  id  est  Christiani  populi,  «  spcravit  in  Do- 
mino,  »  et  ipse  est  «  adjutor  eorum  »  ad  bene  ope- 
randum,  •  et  protector  eorum  est  »  contra  mala. 

tt  Domus  Aaron,  »  id  est  congregatio  sacerdo- 
tum,  c<  sporavit  in  Domino,  »  et  non  sine  iructu, 
sed  «  adjutor  eorum  et  protector  eorum  cst. 

Quid  per  singula  ?  Omnes  do  quacunque  condi- 
tione  tt  qui  timent  Dominum,  speraverunt  in  Do- 
nuno  :  »  et  auxilium  in  eo  invenerunt,  quia  «  ad- 
jutor  eorum  et  protector  eorum  est.  » 

Bt  quod  fuit  noster  adjutor,  non  fuit  ex  meritis 
nosUiB,  sed  per  misericordiam  suam  «  Dominus 
memor  fuit  nostri,  »  quod  maximc  apparet  ex  hoc 
quod  Filium  suum  pro  nostra  redemptionc  incar- 
nari  fecit,  «  et  benedixit  nobis,  »  id  est,  multipli- 
cavii  numero  et  virtutibus. 

fil  quibus  nobis  ?  «  Benedixit  domui  Israel,  bo- 
nedixit  domui  Aaron  :  »  et  etiam  «  bcncdixit  om- 
nibus  qui  timent  Dominum  :  »  nequc  hoc  tantum 
potentibus  sasculi,  sed  «  pusillis,  »  secundum  sta- 
tum  humanum  «  cum  mtyoribus,  »  vel  pusillis  et 
majoribus  secundum  merita. 

Dominus  hsec  bonericia  fecit  nobis,  ot  adhuo 
«  a^jiciat  Dominus  »  benedictionem,  vel  filiorum 
successionem,  «  supcr  vos,  »  conversos  de  Judseis: 
vel  Buper  nos  convcrsos  de  gentibus,  vel  super 
m^Jores,  vel  supcr  vos  pusillos  adjiciat :  «  et  super 
filiofl  vestros  »  benedictioncm,  vel  iiliorum  succes- 
fiionem. 

Dico  «  a^jiciat,  »  ct  vero  adjiciet,  quia  «  vos  » 
•ritis  «  benedicti,  »  id  est  multiplicati  in  virtuti- 
bufl  :  et  hoc  «  a  Domino,  »  id  cst,  ad  honorem 
Domini,  non  ad  gloriam  vestri  :  qui  bene  potest 
lldeles  suos  benedicere,  quia  ipsc  cst  «  qui  fecit 
ca^um  et  tcrram,  »  ad  litteram. 

«  GcBlum  co^li,  »  id  est,  supremum  c(Blum,dedit 
«  Domino, »  id  est  Jesu,in  quo  ipsc  regnarct ; « ter- 
ram  autem  dedit  filiis  hominum, » in  qua  Deo  mili- 
tarent,  et  coeli  habitationom  promercrentur.  Per 
«  ccelum  cooli »  possumus  flrmamcntum  intelligere, 
quod  continet  alios  ca^Ios,  scilicet  regioncs  planeta- 
nim,de  quo  dejectus  fuit  diabolus.  Vel  pcr  «  coclum 
coeli  »  possumus  intclligerc  aliud  coclum  supraQr- 
mamentum,  ad  quod,  ut  dicit  Hieronyraus,  anhcla- 
bat  diaboIus,et  ideo  fuitdejectus  :  quod  coclum  Do- 
mmus  dedit  Christo.  Allegoria :  Pcr  «  ccelum  coeli  » 
possumus  intclligerc  altiores  in  Ecclesia,  qui  alios 
continent  et  regunt  :  qui  sunt  dati  Domino,  quia 
in  eis  specialiter  Dominus  habitat.  Per  terram  ac- 
cipimus  minores  in  Ecclcsia,  qui  non  tantum  sub- 
diti  sunt  Domino,  sed  etiam  filiis  hominum. 

Ad  hoc  prccor  ut  adjicias,  ut  nos  justificati 
digne  possimus  laudare  te,  quia  in  peccatis  «  mor- 
tui  non  laudabunt  to,Domine, »  placitalaude,sicut 
dioitur  ;  «  Non  est  speciosa  laus  in  ore  peccatoris 


A  (Eccli,  xv).  »  Unde  Psalmista  alibi  :  «  Peocatori  di- 
xit  Deus:  «  Quare  tu  enarras  justitias  meas?(PM/. 
xLix)  »  (i  ncque  omnes,  »  id  est  non  omnes  illi, 
«  qui  dcscendunt  in  infernum.  »  Aliqui  autem 
laudaverunt  in  inferno,  sicut  prophetas,  et  alii 
Justi  ante  adventum  Christi. 

Mortui  nofl  laudabunt,  «  sed  nos  qui  vivimus,  » 
vera  vita,  scilicot  in  virtutibus,  «  benedicimus  Do- 
mino,  »  id  est,  inctpientes  «  ex  hoc  nunc,  » id  est,  ez 
hoc  pra$sonti,et  perseverantcs  in  laudibus  Deisolius. 

IN  PSALMUM  CXIV. 
TrruLUs.  Alleluia, 

«  Dilexi  quoniam.»  Loquitur  propheta,  et  babet 
n  materiam  seipsum,  et  alios  conversos,  et  exauditos 
de  peccatis,  ct  orantes  pro  reliquo,  id  eet,  pro  etcma 
vita:etin  prima  parte  ostendit  quod  cum  in  pecca- 
tis  fuissct^immisit  Deus  multas  tribulationes,  qw 
coegerunt  eum  clamare  pro  peccatis,  et  clamani 
exauditus  est.  In  sccunda  parte,  quas  incipit :  ic  0 
Domine,  libera  animam  meam,»  jam  exaudituadfi 
peccatis,  petit  quod  rosiduum  sibi  videt,  scilicei 
vitam  asternam.  Intentio  est  ut  pro  tali  liberatioae 
Domino  alleluia  cum  exsultatione  cantemus. 

Dum  multis  monitus  tribulationibus  clamarem  ad 
Dominum  pro  peccatis,  exaudivit  me  Dominos :  ei 
quoniam  exaudivit,  dilexi  Dominum.  Diciturdilectio 
Dei  duobus  modis,  liberalis  et  servilis.  Servilis,cii]n 
bro  bonis  temporalibus  Deum  diligimusvquffiparum 
grata  est  Deo,quia  etiam  sic  diligunt  eum  qoiiibet 
^  pessimi.  Liberalis  est  dilectio,  qua  Deum  propter 
seipsum  diligimus,  nec  ab  eo  aliquatribuiaiioiieie- 
jungi  possumus.  Unde  Apostolus :  c  Neque  mors^  ne- 
que  vita,  neque  creatura  ^ia  potest  nos  separaret 
charitate  Dei(Aom.  viu). »  Qus  dilectio  estgrataDeo: 
et  hoc  genere  dilectionis  justus  ille  turbatus  didt 
60  Dcum  diligere :  ideo«  diloxi,  quoniamipseexui- 
dict  Deus,  «  id  est,  sicut  ipse  audivit,  sic  in  exao- 
ditione  perseveravit :  «  vocem  orationis  meie.  » 

Ideo  scio  quod  exaudiet,«  quia  inclinavit « jam» 
aurem  suam  mihi,  »  id  est,  condescendendo  etbH- 
miliando  suam  clementiam  et  potentiam,  me  Ii{)e- 
ravit  :  «  et  »  quia  sic  inclinavit,  sic  exaudivit,id^ 
«  invocabo  »  eum,ut  me  perseverare  faciat  in  cus* 
todia  a  peccatis  :  et  hoc  «  in  diebus  meia»  o  idest, 
D  in  hac  fragili  vita,  ubi  semper  in  timore  sumus,0t 
proni  ad  lapsum. 

Ideo  dico  «  exaudiet,  invocabo, »  quia  habui  mul- 
tas  tribulationes,  in  quibus  clamavi  :  ita  opus  fuit 
mihi  ut  me  exaudiret;  et  hoc  est  :  «  circumdede- 
runt  me  dolores  mortis,  «  id  edt  animes  anxieUt^ 
gravissimag ;  et  pericula  inferni,  »  id  cst,  gravis- 
sima  pericula  et  tribulationes  corporis,  quales  ip 
inferno  mali  sustinent :  «  invenerunt  me,  »  id  est, 
venerunt  mihi  :  sed  ideo  invenerunt,  quia  quw» 
expositus  sine  adjutore  jacens,  ct  projeotus  inpe^ 
catis,  nec  suae  saluti  providens. 

Haec  me  invenerunt  ot  arripucnmti  et  ega  «  ^ 


503 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


bulationem  »  corporis,  «  et  dolorem  »  animi  «  in-  A  Bit,  nisi  vanitas  ct  mondacium,  se  a  Domino  tair- 


veni,  »  id  est,  cogn^vi  hosc  mihi  a  Domino  mitti  ad 
correctionem.  Invenire  enim  tribulationem  est  eam 
nbi  a  Deo  immitti  pro  peccatorum  correctione  co- 
gnoscere :  «  et  »  cum  inveni,  monitus  illis  tribula- 
tionibus,  «  invocavi  nomen  Domini.  » 

«  0  Domine.  »  Pars  secunda.  Continuatio  :  Quan- 
doquidem  pcr  tribulationcm  me  monuisti,etiam  in- 
vocantem  mc  exaudisti  dc  peccatis,  fac  quod  rcsi- 
duum  est,  scilicet  «  libera  animam  meam  »  dc  om- 
ni  impedimento  ssculi,  scilicet  pcrduc  in  aetcrnum 
requiom,  juxta  Apostolum  :  «  Quis  mc  liberabit  de 
dorpore  mortis  h^jus  (Rom.  vii)?  »  Dico  «  libera, » 
et  scio  quia  liberabit  et  facit  apostrophen  ad  audi- 
toires  :  quia  «  Dominns  »  est  «  miscricors  »  in  na- 


tum  donum  rcccpisse,  ut  Domino  non  timeat  ris- 
compensarc,  quod  ipsc  Christus  mori  volnit  |yr6 
nostra  salufe.  In  sccunda  partc,  qusB  fnoipit :  <r  0 
Dominc,  quia  ego  scrvus  tuus,  »  ostcndit  se  Ghri- 
sti  servum  cssc,  et  in  fidc  catholica  permane^,  et 
ideo  martyrii  sui  utilitatom  sibi  proveniro.Intentio 
est,  ut  laudcmus  Dcum  pcr  hasc  bcneficia  :  ot  talem 
nobis  constantiam  dat,  ut  mortc  nostra  morteiA 
Domini  recompcnsarc  vclimus. 

Dicit  martyr  qui  loquitur,  gratia  Dei  inspiratas  : 
«  Crcdidi  »  cordc ;  Undc  Apostolus  :  «  Gordie  credv- 
tur  ad  justitiam  {Rofn,  x.)  »  Bcne  incipit'a«  cre- 
didi,  »  quia  nihil  boni  possuihus  facoro^ntsi  cred^- 
mus ;  unde  Apostolus : «  Omnc  quod  non  est  er  flde. 


tnrai,  «  et  jnstus,  »  corrigendo  pcccata  :  «  et  ipse  ^  poccatum  est  (/Jom.xiv) : »  «  propter  quod,  »  idest, 

«<  m  .  ^i     _  •_ ^  ^A ^l 1.         i*_  ^*  •  1.    f.  1  •  •  •  A^Pl 


Dens  noster  miscretur,  »  quia  correctos  salvat,  fa- 
ciens  eos  immortales.  Alia  translatio  habet,  «  mi- 
serebitnr.  » 

Et  vcre  justus  et  misericors,  quia  ipse  cst  «  cu- 
iftodiens  parvulos  Dominus  »  a  peccatis,idest,  hu- 
miles  qni  se  parvos  faciunt  ;  et  inde  in  meipso  ar- 
gonlentam  ostendo,  quia  «  ego  sum  humiliatus  » 
parvuloB  factus;  «  et  »  ipse  «  libcravit  mo  »  ab 
onere  peccatomm. 

Et  qara  eic  me  liberavit,  o  «  anima  mea,  convcr- 
l^re  »  ab  omni  delectatione  terrenorum,  «  in  re- 
qaiem  taam,  » id  est  ad  Deum,  qui  cst  vore  requies 
^a,  a  qoo  profecta  es  creata  in  pcrfcctione  :  ct  ad 
eom  debes  reverti,  «  quia  Dominus  bcnefecit  tibi,» 
id  est,  dimisit  peccata,  fecit  dignam  gloria  sua,  et 
tandem  faciet  immortalem,  impassibilem. 

Vertit  se  ad  auditores :  vere  bcnefaciet  mihi  Do- 
minoB,- «  quia  eripuit,  »  id  est,  eripiet  per  vidlen- 
Uam  «  animam  meam  de  morte,  »  id  cst,  do  omni 
taiaorc  moi^is,  et  per  hoc  «  oculos  mcos,  »  id  cst, 
aifectiones,  «  a  lacrymis,  »  quia  non  faciam  unde 
ibt  sit  mihi  lacrymandum.  Undo  dicitur :  «  Abstcr- 
get  Deas  oikinem  lacrymam  ab  oculis  eorum  {Apcc. 
xxi);  »  et  ci  pedes  meos,  »  id  est  afTcctioncs  meas, 
«  a  lapsu  »  eripiet :  quia  ibi  sic  sccuri  erimus,quia 
nono  peccato  movebimur.  In  hac  vita  contrarium 
nobis  est^quiahicsomper  in  timoro  mortis  sumus, 
et  pro  peccatis  lacrymas  fundimus,  et  scmpcr  proni 
ad  lapsum  sumus. 

Et  tano  «  placebo  Domino,  »  quia  nullam  ibi  in 


qui  credidi  «  locutus  sum,»  quia,  si  opus  ftiit,  v6- 
ritatcm  non  tacui  :  qusB  confessio  valct,  testante 
Apostolo,  qui  ait  :  «  Ore  confessib  flt  ad  saloteni 
(Rom.  X.)  »  Locutus  sum,  «  ego  autem  »  non  pr«di>- 
catio  mca  :  «  humiliatus  sum,  »  non  mehter  eed 
tribulatione  corporali,  et  hoc  «  nimis  »  impottai>i^ 
litcr,  vcl  valdc  :  licet  cssem  muUis  miseriis  stfLic^ 
tus,  non  ccssavi  tamen  a  prsQdicatione  Dci.  Uhd^ 
Apostolus  :  «  Tcneor  in  vinculis,  sed  verboin  Dei 
non  potost  alligari  ([/  Tim.  ii.)  » 

«  Gredidi^  ioeutus  sum,  humiliatus  siim,  »'etita 
vidcor  me  dicere  fortem,  sed  tamen  quandocontqfoe 
prudcntius  vidi  naturam  moam,  intellexi'  meniM 
cssc,  nihi  vanitatem ;  ot  hoc  est :  «  ego  cRxi,  »  M 
est,  apud  me  intus  tractavi :  neque  hoc  inipnid^n^ 
C  ter  faciens,  sed  «  in  cxccssu  mco,  » id  est',humiinob 
affectus  exccdcns  ratione  :  dixi  hoc,  sciiicet  <i  otil^ 
nis  homo  mendax,  »  scilicct  qui  homo  tantdm'  eet. 
Dixi,  «  credidi,  locutus  sum,  humiliatus' sam,  » 
et  quandoquidem  Dominus  ha3C  bona  mihi  coniialfty 
ergo  «  quid  retribuam  Domino  pro  omnibus  >>'bene- 
flciis  «  quaj  »  ipse  «  rctribuit  mihi?  »  non  pro^bO'- 
nis  meritis,  sed  pro  malis  dans  bona. 

Dico  «  quid  rctribuam,  »  «  calicem  salntariir/ » 
id  est,  mortc  mea  mortem  Domini  imitabor :  dt  hoc 
non  sic  faciam  nt  non  libcns  facere  videav,  fM 
«  acoipiam,  » id  cst,  magno  desiderio  appetiiiil,oMi* 
cem  dico  salutaris,  id  est  Salvatoris,  qnem'  ipfle 
pro  nostra  redemptione  sustinuit :  oum  dioit,  <c  e^ 
lutaris,  »  innuit  quod  et  ipso  per  hunc  ckliMm  M* 


me  ofiTenflionem  inveniet :  sublatus  do  regione  mor-  d  lutem  asscquatur  :  dico  «  accipiam,  »  «  et »  utporf- 


tuorum,  et  positns  «  in  regione  vivorum,  »  id  est 
sanotorum  :  per  oxcellentiam  dicit  so  placerc  Dco, 
quia  cum  hic  nultus  justus  sino  pcccato  cssc  pos- 
sit,  Deo  placere  per  omnia  non  potest. 

IN  PSALMUM  GXV. 
TiTULUs.  Alleluia. 

«  Crcdidi  propter.  »  Vox  ost  martyrum  Domini, 
et  loquitnr  quasi  in  una  persona,  omnium  marty- 
rnm  personam  induens,  et  ipsi  iidcm  sunt  materia, 
martyrio  suo  mortcm  Domini  imitantes.  In  prima 
paife  ostendit  martyr  qui  loquitur,  cum  cx  se  nihil 


sim  persolvere,  «  noracn  Domini  invocabo.  »  Per 
caliccm  ideo  intclligimus  mortem,  quia  cum  qua- 
dam  dclcctationc  ficcipiunt  eam  sancti,  et  est  eis 
perfecta  refectio. 

Invocabo,  nomon  Domini,  «  reddam  vota  mea,  » 
id  est,  complebo  opcre  quod  dcsidcraveram,id  d»l, 
meipsum,sicut  dcsidcraveram,  passiono  flniam  :  ot 
hoc  «  coram  orani  populo  cjus, »  ut  alii  in  me  ex:eili- 
plum  capiant.  Ideo  sic  reddara  vota,  quia  ■  in  obil- 
spectu  Doraini  mors  sanctorum  ejus,  »  quaj  est  con- 
temptibilis  ad  conspectum  hominum,  estnpi^tSoeci',» 
id  est  placens.  Vel  mors  sanctorum,  qu®  eet'  in 


595 


HAYMONIS  HALBEHSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


596 


eonspoctu  Domini,  id  est  placcns  ci,  est  pi-^tiosa, 
id  est  sangiiinc  Christi  empta.  Ad  hoc  cnim  mor- 
tuus  est,  ut  et  nos,  si  necesse  est,  pro  eo  moria- 
mur  :  quod  autem  magno  pretio  emptum  cst,  prc- 
tiosum  est. 

«  0  Domine.  »  Pars  sccunda.  Ht-cc  te  trihuente  su- 
stinui,  ha;c  passio  moa,  «  o  Dominc,  »  utilis  crjt 
mihi,  quia  ego  persisto  in  fidc  ct  sorvitio  tuo.Et  an- 
tequam  ostendat  utilitatcm,  ostoudit  sc  in  Dci  scr- 
vitio  permancrc,  cum  dicit, «  quia  cgo  servus  tuus  » 
sum,idest,quia  reputo  tc  altissimum  ctDominum 
meum ;  ot  ut  majorem  ostendat  humilitatom,repli- 
cat :  «  ego  servus  tuus  et  fllius  ancillos  tu£e,  »  Ec- 
clesiae  scilicet,  imitator  antiquorum  patrum. 

Qula  ita  sum  sorvus,  idco  «  dirupisti  vincula 
mea,  » id  est,  per  martyrium  dissolvisti  mc  ah  omni 
vinculo  peccatorum.  Ccrtum  aulem  nobis  est  quod 
omnes  hi  qui  in  fide  catholica  pro  Christo  mar- 
tyrium  sustinent,  etiam  si  criminalibus  impediti 
slnt,  omnia  tamen  in  martyrii  sanguinc  diluuntur  : 
cum  dioit  vincula  sua  disrumpi,  quia  Christi  ser- 
VUB  fuit,  dat  nobis  intclligcrc  quod  si  qui  marty- 
rium  patiantur,  qui  non  sint  veri  catholici,  mar- 
•tyrium  eorum  non.disrumpit  vinculapeccatorum  : 
Bicut  plures  pro  hajrosibus  suis  mortui  sunt,  et 
nihil  profuit  cis.  Et  quia  scio  quod  vincula  dis- 
rumpes,  ideo  «  sacrificabo  tibi  hostiam,  »  non  pc- 
cudum,  sed  «  laudis,  »  id  cst.  meipsum  acccptabi- 
lem  hostiam,  mortificando  in  mc  omnia  vitia  «  ct » 
ut  possim,  «  nomon  Domini  invocabo.  »  Hoc  non 
est  de  Hebraioa  veritato,  scd  translatorcs  apposuc- 
Tunt;  et  ideo  Hicronymus  in  hoc  loco  et  in  aliis, 
-ubi  quid  non  est  dc  Hcbraica  vcritate,ponit  aslcris- 
.cum,  id  cst  signum  prohibitionis ;  obclum  ponit, 
^ubi  per  contrarium  evcnit,  scilicct  ubi  aliquid  in- 
venit  ablatum,  quod  rctinet  Hebraica  vcritas. 

Laudes  devoveo  Dco,  et  illas  laudcs  «  reddam  Do- 
mino,  soilicet  «  vota  moa  :  »  et  hoc  in  «  conspcctu 
omnis  populi  ejus,  »  ut  aliis  excmplum  laudis  cxhi- 
beam  :  et  hoc  faciam  «  in  atriis  domus  Domini,»  id 
est,  in  praesenti  Ecclcsia,  quaj  vocatur  atrium  prop- 
ter  amplitudinem  domus,  quia  in  ca  Dous  habi- 
-tat.  Vel  per  domum  accipimus  ca»lcstom  domum  : 
-pef  atrium,  prsescntcm  Ecclesiam,  qua?  cst  atrium, 
id  estintroitus  ad  coclestcm  patriam  :  ct  illa  vota 
•-mea  reddam  ego  jam  spe  «  in  modio  tui,  Ilierusa- 
lem,  »  coelesti. 

IN  PSALMUM  CXVI. 
TiTULUs.  Albluia. 

«  Laudate  Dominum,  omncs  gcnlos.  »IIabotpro- 
pheta  matcriam,  niiscricordiam  ot  voritatom  Do- 
mini,etadmonetadcantandumalloluia.Elindcdicit: 
«  omncs  gcntes,  »  id  cst,  oiunes  nalioiios,  «  l.indatc 
Dominum  :  »  et  vos,«  omnos  populi,  »  id  cst  populi 
omnium  gentium,  quasi  omnes  Ilomani,vcl  Latini, 
vel  Grasci  «  laudatocum.»Vel,popnlos  accipiamus, 
quicunquesubunalegevivunt;gontcs,hominosunius 
civitatis  :  vol  per  gcntes  convcrsos,gontile8  pcr  po- 


A.  pulos  intelHgamus.  Ponit  materias  laudis,  diccns: 
«  quoniam  miscricordia  cjus,  »  id  cst  remissio  pec- 
catorum,  et  alia  gratiai  justificantes,  «  est  confir<- 
mata  supcr  nos,  »  id  est,  ita  firmiter  nobis  data,ut 
jam  ipso  diabolus  insidiator  non  possit  nobis  diri- 
perc.  «  Et  vcritas  Domini, »  id  est  impletio  promis- 
sionum,  «  manet  in  ajternum  •  quia  ct  hic  incipit, 
et  in  aitornum  mancbit  et  ultra. 

IN  PSALMUM  CXVII. 
TiTULUs.  Alleluia. 

•  Confitemini  Domino  quoniam. »  In  hocpsalmo 
habet  prophcta  matcriam  bonitatem  Dei :  de  hac  sic 
agit :  In  prima  parte  ostendit  Deum  sic  adjuvare 
suos,  ut  non  timeant  quid  faciat  homo,  et  etiam 
l^  despiciat  inimicos.  In  secunda  parte,  quaB  incipit: 
«  Bonum  cst  confidcrc,»  ostendit  quod  confidenli- 
bus  et  sperantibus  in  Domino  faciat  Deus,quod  nul- 
Kt  tribulationos  possint  cis  nocere,  sed  etiam  ulci- 
scantur  dc  inimicis  8uis,ct  etiam  convertat  eos:et 
si  aliquando  cadunt,  Dous  relcvet  eos.In  tcrtiapar- 
te,  qua;  incipit :  «  Aperitc  mihi  portas,»  videns  quas- 
dam  portas  pcr  quas  ducitur  ad  Christum,  qui  est 
porta  ducons  ad  ajtomam  gloriam  (Joan.  x),  petit 
ut  introducatur  in  illas  portas.In  quarta  parte,quc 
incipit :  «  Bcncdictus  qui  venitin  nomine  Domini,» 
vidons  quemdam  bonedictum  venisse  in  mundum, 
a  quo  alii  benediccntur,  monct  alios  fidcles  ut  be- 
nedicti  per  hunc  Dominum  constituant  ei  diem  so- 
lemnom.  Intendit  nos  admoncre  ut  pro  hiyusmodi 
bencficiis  laudes  debitas  Domino  referamus,  et  est 
C  vox  prophet^  vcl  alicujus  justi,non  pro  se  soIo,sed 
in  pcrsona  omnium  justorum  loquentis  :  •  GonGte- 
mini  Domino,  »  id  est,  laudate  Dominum  :  ct  de- 
bctis,  «  quoniam,  »  ipse  singulariter  «  bonus  »  per 
so  :  et  quicunque  boni  sunt,  ex  co  boni  sunt:  unde 
Christus  cuidam  adolcscenti,  vocanti  eum  bonum, 
et  non  intelligcnti  cum  esse  Deum,dixil :  «  Quid  me 
vocas  bonum?  Nomo  bonus,  nisi  solus  Deus  (Lttc. 
xviii).  »  Etiam  nolite  negligentes  esse  ad  confiten- 
dum, «  quoniam  misericordia  ejus  •  tantumesttio 
Sfficula,  •  id  est,  quandiu  hoc  sfficulum  durabit,quia 
post  hanc  vitam  tarda  cst  confessio. 

Et  hoc  quod  ego  monoo,  scilicet  confiteri, « diwt 

nunc,  »  id  cst,  in  prajscnti  sajculo,  «  Israel,^  id  est 

omncs  sudditi  Christiani  proponentes  sibi  hanc  caa- 

D  sam  laudis,  «  quoniam  »  Dominus  est  «  bonus>ct 

«  quoniam  in  sajculum  misericordia  ejus.  » 

Et  non  tantum  subditi  cxhortcntur  se  ad  lau<lem 
Dei,  sod  otiani  «  domus  Aaron, » id  ost  tota  elertio 
sacordotum  ct  aliorum  pr.idatorum,  «  dicat  nunc» 
cxhorlans  ad  laudom  Dci,  «  quoniam  in  sajculnm 
niisoricordia  ojus.  » 

Etquid  pcrsingula? « Dicantnunc  •  etiam  •  oxuuQ^* 
de  quacunciuc  gcnto,  conditionc,  nationo,  «  qui  li- 
ment  Dominum,»  hoc  dicant,«  quoniam  iu  sajculom 
miscricordia  ojus.  »  Bene  dico  quod  sit  bonus,quia 
in  mo  patet,  quia  •  invocavi  Dominum  de  tnbula- 
tionc,  »  id  ost,  monitus  fui  invocare  Dominum  per 


897 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


m 


multas  tribulationos, «  et  me  »  invocantem  •  exau-  A  augeant :  ita  ipsi  circumdantcs  me  ad  tribulandum, 
divit  Dominus  in  latitudino, » id  est,  in  amplitudino      auserunt  in  mc  virtutes,»  «  ct  cxareerunt  sicutignis 


charitatis,  ut  etiam  orarem  pro  inimicis.  Vel,«  exau- 
divit  me, »  jam  positum  spe  in  lalitudine  CGelestis 
patriffi. 

Ipse  exaudivit^et  cum  ipse. «  Dominus  »  sit «  mihi 
adjutOFyUon  timebo  quid  faciat  mihi  homo  »quan- 
tumcunque  saviat. 

Etnon  tantum  hominem  non  timebo^scd  etiam 
quia  ipse»  Dominus  »  est  «  mihi  adjutor^ctego  ini- 
micos  meos  •  spirituales,  id  cst  dsBmoncs,  «  despi- 
ciam,nquandoque  vidcnseos  in  judicio  Dci  condcm- 
nari.  Vel  in  hac  vita  despiciam  inimicos,  ut  ita 
dicamus  :  Inimicos  meos,  id  cst  ipsos  dasipones, 
licet  sint  invisibiles,  despiciam,  id  cst,  despicabiles 


m  spmis.»  Sicut  spinaB  dant  igni  fomenta,ut  ma^s 
ardcatjsic  spinaB,id  est  pcccata  eorum,praBbentfu- 
rori  eorum  majus  incendium.  Vel  aliter :  Sicutignis 
in  spinis,id  ost,sicut  ignis  spinas  consumit,  trunoo, 
qui  firmus  et  solidus  est,non  praBvalct,  sic  tribulatio 
8pinas,id  est,peccata  justorum  debet, animaB  (Irmi- 
tati  non  nocct.  «  Et  in  noraine  Domini,  quia  ultus 
sum  in  eos. »  Et  hic  modum  gravissima)  tribulatio- 
nis  ostendit,  et  has  pcrsccutiones  dicit  so  sustinuisse 
in  persona  aliorum  justorum  primitiv®  Ecclesi». 

Postquam  ostendit  so  inimicos  sic  vindicare  os- 
tendit  quod  si  compellatur  etiam  ad  casum»  Deus 
relevat  eum.Continuatio  :  Propier  hoc  ctiam  bonum 


ostendam,  quia  eorum   tentationibus  nullatenus  n  est  spcrare,quia  « impulsussum  •  a  diaboloet  mi- 


acquiescam 

«  Bonum  est.  »  Pars  secunda.  Gontinuatio  :  Et 
quia  Dominus  me  ita  adjuvat,  quod  non  timcbo 
hominem,ergo  «bonum  est  confiderc  in  » isto  «  Do- 
mino  quam  conndere  in  homino,  »  quia  in  homine 
nullo  modo  conildendum  est,  neque  in  so,  neque  in 
alio,  sed  in  solo  Doo.  lllo  confidit  in  Domino^  qui 
illum  putat  potentem  et  sufficientcm  ad  remittenda 
peccata,  etad  justitiam  conferendam.Hic  vero  con- 
iidit  in  homine,  qui  putat  se  per  solum  arbitrium 
eine  adjuvante  gratia  bene  operari. 

•  Bonum  estsperare  inDomino,»idest,cxspectare 
remunerationem  susb  justitisB,ab  ipso  Domino  dataB, 
«  quam  sperare  in  principibus  »  sscularibus,  vcl  in 
sanctis  angelis  et  aliis  sanctis  viris  :  quia  neque 


nistns  ejus, «  ut  cadercm  »  in  peccatum.  Tunc  dici- 
tur  justus  impulsus,quando  dubitat  an  faciat :  eic 
legitur  de  Marccilo  ct  Marco,  qui  pene  per  blanditias 
mulierum  scducti  sunt,  scd  Dominus  per  beatuo^ 
Sobastianum  susccpit  cos  no  cadcrent  :  et  eUam 
«  evcrsus  »  sum  :  et  hoc  dicit  pcrsona  aliorum,8ci- 
licet,  in  actum  peccati  prajcipitatus,ut  caderem,  id 
est,  ut  prorsus  pcrirem  ;  «  ot  »  inde  <•  Dominus  sus- 
cepit  me,  »  ex  quo  apparct  quod  ipse  est  «  fortitudo 
mea,»  faciens  me  fortem  post  lapsum ;  «  ot  laus  mea 
Dominus,»  in  hoc  facit  mc  Iaudabilcm,quod  inimi4 
cis  mcis  facit  rae  resistore.  Vel  fortitudo  contra 
hostcs,  laus,  quantum  ad  hoc  quod  revelat  a  pecca- 
tis  : «  ct »  hoc  facicndo,  «  cst  tactus  mihi  in  scdu- 
tcm  »  anima.  Cum  dicit, «  factus,  »  notat  incama- 


angeli  neque  alii  sancti  possunt  per  se  quidquam  ^  tionem  divini  Vcrbi,  pcr  quam  hasc  omnia  nobis 
conferre.  «  Quam  •  electiva  conjunctio  est,  et  illud      facta  sunt. 


cui  conjungitur,  prorsus  innuit  csso  auferendum. 
Ideo  dico  «  bonum  est  sperare  in  Domino, »  et 
•  bonam  est  confldere  in  eo,  »  quia  ego  probavi  in 
me  ipso,  et  ostendo  certitudinem,  quia  «  omnes 
gentes  circuierunt  me  »  biandimentis  ct  minis,  et 
etiam  cxteriora  mea  auferendo, «  et »  hoc  •  quia,  » 
id  est,  quod  «  ultus  sum  in  eos,»  est  factum  « in  no- 
mino  Domini,  »  non  per  me,  sed  per  auxilium  Do- 
mini.  Ita  quidem  ulciscitiir  se  justus  in  peccatorcs 
illos,  quia  sic  convertit  eos,  ut  mala  qusB  prius  in- 
ferebant  ipsi  justo^  modo  in  seipsos  illa  conferant, 
et  pro  peccatis  illis  se  puniant :  et  hic  notatur  le- 
vior  tribulatio. 


Et  quia  Dominus  cst  fortitudo  mca,  ideo  « !n  ta^- 
bernaculisjustorum^»  id  cst,inconscientirsipsonim, 
in  quibus  habitat  Deus,  et  in  quibus  ipsi  militant 
Deo,est  «  vox  exsultationis,»  id  cst  magna  exsulta- 
tio,  per  quod  Deo  nostrara  voluntatcm  ostendimus, 
sicut  aliquis  araicus  amico  suo  pcrvocem  : «  et  vox 
salutis, »  id  est,  ipsa  cxsultatio  habetur  in  corde  de 
salutc,  quara  justi  se  habituros  intelligunt. 

Ideo  oxsultcnt  justi  in  tabernaculis,quia  «  dextera 
Domini  fccit  virtutem,  «  id  est,  Filius  suus,  ot  po- 
tentia  sua  fccit  mc  constantem  contra  persecutores: 
et  ipsa  eadem  «dextera  Domini  exaltavit  me  »  in 
virtutibus,  multiplicando  in  ipsis  virtutibu8,custo- 


«  Circumdantes  »  etiam  «  circumdederunt  me,  »  J)  dibus  me  custodivit  :  et  hoc  cst  quod  dicit :  «  dex- 
Bcilicet  perBeverantes,mihi  in  propria  persona  mala      tera  Domini  fecit  virtutem.  » 


inferendo  :  «  et  in  eos  »  tam  gravcs  pcrsccutorcs 

m  sum  ultus,  »  sicut  snpra  :  «  in  noniinc  Doraini.» 

*<  Gircumdederunt  nie  »  ctiam  «  sicut  apcs  »  sci- 

licet,  tam  acriter  et  tam  araare,sicutapcs  pungunt 

aiiquem  :  et  bene  comparat  cos  apibus,  quia  sicut 

apes  pungunt  aliquem,  et  pungcndo  frangunt  acu- 

leum,  et  inde  moriuntur,  vel  inutilcs  rcraanent,ita 

persecutores  ju8torum,vel  interficiunt  sc  interius, 

vel  cxcaecant  ad  tempus.  Vel,  «  circumdcderuntrae 

sicut  apes »  favum  circumdant.Alia  translatio  habet, 

«  favum,  ad  hoc  circumdant,  ut  mel  infundant,  ct 


Et  quia  «  dextera  Domini  fecit  virtutem,  »  ideo 
«  non  moriar,»  id  cst,  non  cadcm  a  concessis  virtu- 
tlbus,«  scd  vivam  »  vita  animaB;  «  et  narrabo  opera 
Domini,  » id  cst,  annuntiabo  aliis. 

Idco  «  non  moriar,  scd  vivara,  »  quia  illa  mala 
qutTR  mihi  intulissc  putatis  ad  racam  destructionem, 
intulit  Dorainus  ad  corrcctioncm ;  ct  hoc  est :  «  cas- 
tigavit  me  Dominus  castigans, »  id  cst  pcrseverans 
in  castigando  per  ft*cqucntissiraas  tribulationes, 
«  ct  »  taraen  «  non  tradidit  rae  raorti  »  animaB  :  unde 
Apostolus  :  «  Ut  castigati,  ct  non  mortiflcati.  ■ 


*. 


599 


IIAYMONIS  HALnEaSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  1.  —  COMMENT.  BIBL. 


MO 


Paretcrtia.Etquandoqindcmegovivovitaanima;,  A  rcputarcnt.  Ilic  quidem  lapis,  quem  reprobavcnrat 


ot  aum  castigatus  multis  tribulationibus,ncctanicn 
moriifleatus^  crgo  vos  apostoli  sancti,  ct  alii  mi- 
nistri  sanctaj  Ecclcsiae,  ■  apcritc  mihi  porlas,  »  id 
est,  dissolvitc  me  per  sacramcnta  EcclcsitC, «  ct  apc- 
riendo  sanctas  Scripturas,  qu.TC  omnia  sunt  porlaj 
«  justiliaB,»  id  est.perquas  honio  plcnas  justin.catio- 
nes  assequitur.  Bene  postquam  sc  dixcrat  vivorc, 
petit ut dissolvatur,  quia  noccssaiium  cst  unicuiquc 
fldeli  ut  a  ministris  sanctaj  Ecclesi.T  solvatur,ad  hoc 
«tpoBsit  pcrvcnire  ad  aBtcrnitatcm  :  qaod  modo  co- 
gnoscimuB,quiaDominus  Josus  postquam  Lazarum 
vivificavit,  prajcepit  ut  solvcrctur  {Joan.  xi).  «  Apo- 
rite,  »  dico,  ct  ego  «  ingrcssus  in  oas  »  portas,  id 
est,  jam  absolutus  et  justificatus,  «  confitcbor  Do- 


flBdificantcs,  «  factus  cst  in  caput  anguli  :  >»  id  osf^ 
sicut  angularis  lapis  duos  conjungit  parietes,  ita 
Ghristus  duos  conjungit  populos,  Jud(BOS  etgentcs, 
in  oamdoin  fidom.  Cum  dicit,  «  in  caput  anguli,  » 
nolat  Christum  ossc  orancm  consummationem  do- 
stri  o^dificii  ct  religionis,quasi  iapis  positus  in  coih 
suniniationo  anguli. 

Dico  lapidoin  roprobatum  cssc  factum  in  caput 
anguli,  ot  «  istud, »  id  cst,  lapis  istc  vcl  hesc  taJti 
conjunctio  populorum  factaper  lapidem  illuin,«e8t 
factum  a  Domino,»  quasi  nullus  alius  poBseifaeert 
hujusmodi  hominem,qui  cx  virgine  na8oitur,e(  infe* 
muncm  sc  custodit  ab  omni  malo,et  alia  multftiii- 
cit  miranda,  et  idco  speciale  opus  dicitur  :  et  ee&> 


miuo,  »  id  est,  laudabo  Dominum  :  cl  cgo  in  has  »  junctio  populorum   speciale  opus  Dci  fuit,  «eit 

•  •       1  1  <  *  J     ^L      •      1  T\  •        ^^    •      i         I     ^.  r\      •  ^     L    _.-.  *  1    •!  •  !•  X      •  • 


portas  introductus,  pcrvcniam  ad  Christum  Domi- 
num,qui  cstvera  porta,introducen8Conformessibi 
ad  vitam  fiBtornam  :  et  quasi  jam  prajscntem  vidcns 
Ipsum  Christum,dicit  de  ipso  :  »  II<bc  »  cst  «porta 
Domini,id  ost,  pcrquam  itur  ad  Dominum  :  ncc  qui- 
ounque  per  cam  intrabunt,  scd  «justi  intrabunt  in 
eam,»  id  est,  peream  portam  intrabuntin  rcquicm 
«eternam.  Vel  aliter  :  Quandoquidem  tribulationcs 
vestrie  non  sunt  mihi  morti,  sod  castigatjoni,  igitur 
vos  pereecutores  aperitemihi  portasjustitiao^id  cst, 
^i>r«parate  mihi  tribulationcs,  quac  me  inducent  in 
perfectionem  juaiitia) :  ct  cgo  ingressus  in  eas  por- 
fas,non  murmurabo,  sod  confitebor  Domino,  id  cst, 
laudfiibo  Dominum.  Et  quare  in  tribulatione  lauda- 
bo?'  Quiahaeofliit  porta  Domini  nostri  Jcsu  Christi, 


quia  per  multas  tribulationesDominus  Josusintra-  ^  redemptos  in  hac  die. 


istud  opus  Dci  «  ost  mirabilc  in  oculis  nosiris  »•!«? 
tcrioribus  :  quia  si  attendamus  quod  Deus  Fllittm 
pro  nostra  libcratione  fecit  incamari,  eiiam  morti 
dodit,vorc  mirabilem  intclligimus  Dei  operationea 
ct  bonitatom. 

Dico  «  a  Domino  factum,  »  ei  «  hfficdies  i.iaqoa 
natus  cst  Christus  ct  factus  :  vel  in  qua  facta  eii 
pra^dicta  conjunctio  populorum,sciliccttem{>us.gri> 
tia),e8t  dios  «  quam  fecit  Dominus."  Licot  DfMniiitu 
omnos  focisset  dics,  tamen  dicitur  hane  speoiafite 
fccisse,  quia  in  hoc  tempore  specialitcr  nos  illQm» 
vit,ct  cordibus  nostris  luccm  su®  cogniiionis  iDfu- 
dit :  ct  idco  «  exsultcmus  »  secundum  corpus,  c  et 
lo^tcmur  in  ca  »  sccundum  animam  :  in  eadem  gau- 
dentcs  per  puritatcm  nostrs  consoieniias,  nos  esse 


vit  in  gloriam  Patris  :  ct  quia  cst «  porta  Domini,  » 
ideo  « Jtisti  intrabunt  in  eam, »  id  cst,  si  qui  volunt 
fieri  justi,  non  fugiant  passioncm  pro  nominc  Jcsu 
Christi  cum  opus  fucrit. 

«  Ingressus  confitcbor  Domino,  »  ct  idco,  o  «  Do- 
mino,confiteborlibi,  quoniam  exaudisti  mc,  »  per» 
ducendo  me  ad  portam,  qua5  cst  Christus ;  a  ct  factus 
es  mihi,  »  pcr  assumptam  humanitatcm,  •  in  salu- 
tem,  »  id  cst  animaB  vivificationcm. 

«  Lapidom.  »  Dctcrminat  quis  sit  factus  in  salu- 
Dcm,  Christus  scilicet,pr()pter  soliditatein  lapis  rc- 
probatus.  Et  quibus?  Juda^is  scilicetet  gcntibus,qui 
pcr  Ghristum  lapidom  angularcm  in  unain  fidom 
et  institutionem  conjunguntur.  Continuatio  :  Factus 


Dico  «  cxsultcmus,  ita  dicenies  :  «  o  Domine» 
salvum  me  fac,  »  id  ost,  fac  mc  partidpem  bcgsi 
salvationis  quam  mundo  attulisti, «  0  DomiQe,bene 
prosporaro,  »  scilicot  oontra  miserias  quas  hicsn»- 
tinuisti,fac  mo  quandoque  vcstiri  immortalitateflfc 
impassibilitato. 

Doinde  pars  quarta.  Ac  si  dicorei:  Quia Ghristfii 
factus  cst  in  caput  anguli,  orgo  vos  alii  coonstitiiie 
diom  solemnom  :  »  ot  ad  hoc  pnBmissaBisuni  causB; 
quasi  ita  diccrot  :  Moo  dcbetis  ci  d^m  solemnea 
constitucrc,quia  ipse  «  qui  venit»  in  mundamfDO' 
stra  calceatus  humanitate,e8i  «  benedicius,)»  id  esi 
omni  porfcctiono  virtutum  plenus.  c  Vbniiji  dioo  not 
ad  acquircndam  gloriam  suam,sicui  Antichristitf 


est  in  salutem,  JudaMs  scilicct  ct  gonlibus,  ot  hic  D  faciol,  sed  «  in  nomino  Domini  »  ampliando. 


cst  lapis  ille,  «  qucm  lapidcm,  »  id  cst  Christum, 
qui  dicitur  lapis  proptcr  solidilatem  :  (juom  Chris- 
ium  «  n^dificantcs,»)  id  C8t,Ju(la;i,qui(licuntur  a^difi- 
cantcsquiain  carnalibus  obsoiTaiitiisccdificabaiitur, 
scilicet  abstincrc  a  malo  ct  sorviro  Doo  :  quamvis 
non  consummarcnt  opus,  ut  pcrfccti  invonircntur, 
nisi  illi  qui  Christum  lledcinptorcni  cxspectuhant, 
Bcd  quasi  pueri,qui  quasi  pcr  blanditiaseducantur, 
doncc  ipsi  gravia  sustincrc  possint  ct  lcgem  Dei 
adimplere  :  ita  Juda^i  pcr  hwc  tem[)oralia  beneficia 
aedificabantur,  donoc  ipsi  aliquan(lo  cognoscorcnt 
vcritatcm,  et  idco  pro  solis  cujlestibus  scrviendum 


A  quo  bcnodictio  fuimus  bencdioii,  einos  «  bene- 
diximus  vobis  dc  domo  Domini.  »  Qui  enim  cxtxt 
doinuin  sunt,  id  cstEcclcsiam,  non  habent  potesia- 
t<Mn  iKMiodiccndi.  Dico  nos  bonediximus,  ei  n(^bis 
boncdicentibus  «  Dcus  Dominus  »  benedixitf  «  ^t» 
per  suam  boncdictioncm  c  illuxit  nobis  »  oomnio^ 
nitor  nobiscum,  id  cst,  tcnebras  a  nobis  fugavit,oi 
vcram  illuminationem  cordibus  nostris  infD(iiii> 
Crcdendum  nobis  est  quod  Christus  minisiris  suis 
hanc  potcstatcm  dedit,ut  quos  ipsi  bcnedicuni,  ssi 
sint  etiam  bcnodictionc  benedicti. 

Et  quia  ostis  benodicti,  orgo  « constituite  diemso* 


EXPLANATIO  IM  PSALMOS. 


603 


eondensis, » id  ost,  in  magna  freqncntia  A 
tes  «  usque  ad  cornu  altaris»»  id  cst,  ut 
ris  participemini.Vclita  ad  allcgoriam: 
e  diem  solcmncm,id  est^sabbatizatc  Do- 
dibus  vestris,  ccssando  a  vitiis  :  ct  hoc 
Bis,»  id  est,  mulia  virtutum  frcquentia, 
,6  ad  cornu  allaris,  id  est,  ad  imitatio- 
linis  Christi,  ut  illum  faciatis  altare  vc- 
er   qucm    oblatai   prcccs   vcstras  rcci- 

08  ut  Deo  solcmnitatem  constituant,scd 
lii  faciant,  ogo  scmper  laudabo  Domi- 
»tquod  dicit,convorsione  facta  ad  ipsum 
tns  mcus  es  tu,  ot  confitebor  tibi,  »  id 
)  tc.  Replicat  idcm  cx  nimia  afTectione, 
teus  mcus  cs  tu,  ct  exaltabo  tc,»id  cst,  n 
itiabo  allitudincm  tuam  ct  potontiam 
uam  tu  apud  eos  cxaltcris . 
mfltebor  et  cxaltabo  >»  tc  :  ideo  quidem 
'»  «et»  cxaltabo  « tibi,quoniam  cxaudisti 
wn  pro  poccatis,  «ct»  quoniam  «  factus 
alutem.»  Ilunc  versum  ropctit  idoo  quia 
tet  vcrsatur  maxima  causa  quarc  Deum 

oquidem  prncdicta  bcnoficia  per  bonita- 
iiobis  fecit  Dcns,  ergo  «  confitomini  Do- 
lam  bonus,quoniam  in  sgeculum  miseri- 
y  »  in  codcm  finicns  a  quo  incoepit,  nos 
audibus  Dei  convcrsari.  Alleluia. 

IN  PSALMUM  CXVIIL 

TiTULUs.  Allcluia.  m 

Aleph. 
nmaculati.  n  Aleph  non  est  titulus,  sod 
ituIus.Psalmumistumdistinxitprophcta 
duas  partes  ad  modum  alphabcti  Ho- 
l  habct  viginti  duo  cIomcnta,et  unaqus- 
la  habetproprium  clcmcntum,80cundum 
phabeti,a  quo  singuli  versus  ipsiuspar- 
nnnt:  scd  hujus  primaj  partis  apud  Hc- 
riunt  vcrsus  ab  hoc  elomento,  quod  cst 
od«  partis  a  Bcth,  et  sic  in  Cffitoris.IIoc 
Miivit  hanc  translationcm  otaliostransla- 
eadem  idenlitas  non  potuit  8orvari,ut  vel 
ilapud  Gra5Cos  singuli  octo  versusabeo- 
itoinciperont;  utautcm  idcm  intcllectus, 
it  prophcta,  scribcns  secundum  ordinem  jj 
lispositum  esset  fundamentum  perfecta; 
out  est  alphabotum  totius  doclrinai,  nihil 
nt  quidcm  isl.o  particulaj  divcrsa^.  per 
,  quia  unaquniquc  continct  octo  vorsus, 
)bi»  innuitur  quod  ctsi  aliquis  non  possit 
iqua)  in  omnibus  partibus  contincntur, 
oomplcatqua;  in  unaqualibet  partc  tra- 
r  hoc  ad  octavam  pcrducetur,  id  est  ad 
iquicm,  quffi  post  septom  istos  dies,  por 
QB  isto  volvitur,  succcdct. 
(almo  habot  propheta  materiam,  legcm 
hoo  nominc,  legc,  comprohendimus  et 


naturalcm  lcgcm,  et  legcm  qum  per  figuras  scribi- 
tur,  scilicct  legcm  Moysi,  ct  Novum  Tcstamentum. 
De  hac  matoria  agit,  ccmmendando  cam,  ot  osten- 
dcndo,  quasi  bcatitudines  Deus  pcr  ipsam  legem  : 
ethajcprimaparsomnium  aliarum  proIoguscst,quia 
communitcr  ostendit  hominem  pcr  legcm  beatum 
ficri:  ct  quia  itacommunitcr  materiam  totiuspsaimi 
comprohendit,  uomen  totius  psalmi  recipit,  scilicet 
lex  et  doctrina  vocatur,proptcr  quod  et  Alcph  pra;- 
scribitur:  Quod  Aloph  interprctatur  doctrina,  eaetc- 
ra?  vcro  partes,  bentitudinefn,  quam  ha;c  prima  pars 
communitcr  pra^ponit,  diversis  modis  oxsequitur  : 
vcluti  illa  pars,  qua3  est :  « In  quo  corrigit,  n  osten- 
dit  quod  Deus  dc  confusionc  pcccati  libcrct,  ot  ad 
convcrsionem  rcducat  homines  pcr  legom  suam;et 
in  alia :  «  Retribuc  servo  tuo,  »  ostendit  quomodo 
Deus  iodigentias  fidclium  porejusdom  legis  exsecu- 
tioncm  suppleat ;  et  in  tertia,  qu&s  est :  «  adhffisit 
pavimento, »  ostcndit  quod  Deus  neces8itatos,quas 
corpus  nccessario  portat,  scilicet  timorcm  Iapsus,et 
tfledium,et  similia  si  qua  sunt,pcr  ojusdem  legis  ob- 
sorvantiam  aufcrat.  Et  quia  Dcus  per  misericor- 
diam  suam  hujusmodi  beatificationesfacit,idcohuic 
psalmo  titulus  «  allcluia  »  prasscribitur.  Intontio 
vcro  cst  nos  ad  cantandum  allcluia  Domino  invi- 
taro. 

Voxuniversalisjusti,  aprimo  justousquo  ad  ul- 
timum  justum,  quasi  ita  dicentis :  Fratrosycustodite 
lcgcm  Domini,quia  custodientes  eam  fient « imma- 
oulati»  et  per  hoo  «  beati »  :  et  indedicitimmaculati, 
id  est,  illi  quibus  pecoata  sunt  remissay  et  por  hoc 
immaculati,  quia  sunt  «  in  via  »  id  ost,  in  Cbristo, 
vel  in  loge  Domini :  sunt  beati,  scilicet  custodia  legis^ 
et  imitatio  Christi  est  via  ad  beatitudinem  :  non  illa 
quam  quidam  volunt :  quidam  enim  quierunt  voniro 
ad  beatitudinem  per  divitias,  aut  per  potentias.  Sed 
quia  htec  sunt  potius  distortiones  et  devia,  per  hac 
ad'  bcatitudinem  non  possunt  portingcre.  Homines 
non  ideo  d  icuntur  immaculati  ,quod  sino  omni  macula 
esso  possint,quia  solus  Christus  sine  macula  cst, 
scd  quoniam  cis  per  confessionem  remittuntur  peo- 
cata:quia  si  diceromus  homincs^sino  pecoatoesse, 
contra  Apostolum  cssemus,qui  dicit :  «  Si  dixerimus 
quia  peccatum  non  habomus,ipsi  nos  seducimu8,et 
veritas  in  nobis  non  est,  quia  in  multis  olTondimus 
omncs  (/  Joan,  i).  »  Ideo  pluraliter  dicit,  «  imma- 
cu1ati,»utplureshomincsintc1IigamusimmaculiBitos, 
et  pcr  hoc  nos  ipsos  immaculatos  ficri  intelligamus : 
si  enim  immaculatus  dicerct,  de  solo  Christo  intel- 
ligi  possct:  et  immarulati  sunt  boati,  «  qui  ambu- 
lantin  Icgo  Domini,  »  id  est,  qui  somper  crcscunt 
multiplicatione  ,virtutum. 

Sunt  ctiam  «bcati  (jui  scrutantur,»  id  cst,qui  cum 
omni  diligcntia  inquirunt  «  tcstimonia  ejus,»  id  est 
pra5ceptacjus,qu<i3  dicuntur  tcstimonia,sciIicctquia 
testantur  ,|uid  sit  faciendum,  quid  non.  Ut  si  quis 
quairatan  sit  homicidium  facicndum,pcr  legem  po- 
terit  tcstimonium  cognoscero,  qucB  dicit:  «Non  oc- 
cides  {Deut.  vi).  »  Pra^cepit  etiam  loz  bonum  fi^i 


603 


HAYMONIS  UALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMBNT.  BIBL. 


e04 


ciendum,  cum  dicit :  «  Diligcs   proximum   tuum  JL.  ^i^^ulacbencprasscribituryquiahicdocemurquomodo 


sicut  tcipsum  (MaUh,  xxii).  »  Vcl,  idco  dicuntur 
«  testimonia,  »  quia  certos  nos  faciunt  de  ajtcrno 
bono.  Ita  dico  scrutantes  beatos  fieri,  si  scrutentur 
ea  non  propter  aliquod  commodum  temporale,sicut 
illi  qui  ad  boc  addiscunt  legcm  Dei,ut  ab  aliis  pecu- 
niam  lcgendo  eis,accipiant,scd  qui  scrutando  pra;- 
copta,  «  exquirunt  eum  «>  Deuni  «  in  toto  cordc.  » 
Summa  brevitcr  talis  est:  lili  sunt  beati  qui  in  pra;- 
ceptis  Dei  omnibus  viribus  suis  Dei  voluntatem  in- 
quirunt. 

Illi  qui  ambulant  in  legc  Domini  sunt  beati,  quia 
illi  «qui  opcrantur  iniquitatem,»  scilicct  macuiati, 
«  non  ambulaverunt  in  viis  ejus,  »  id  est  prxceptis 
ejus.Vel  vias  possumus  sanctos  accipere,  per  quo- 


homines  de  confusionc^  scilicet  de  priori  vita,  edu- 
cantur  et  ad  veram  vitam  convertantur. 

Littcra  ad  hoc.  Continuatio  :  Dico  «  custodiam 
justificationes  tuas,»  ideo  scilicetquiaperipsas  ju- 
stincationes  erunt  correcUe  viae  mes ;  et  hoc  meliuf 
ostendit  faciendo  interrogationem et  respoDsioneiDi 
cum  dicit :  «  In  quo  corrigit  adolescentior,  ■  id  est 
stultior  et  pronior  ad  peccandum,  ■viam  suam,»  id 
cst  operationcm  suam  et  consuetudinem  nequitis 
Bua;,  in  qua  consucvit ;  ponit  exco^catis  auditoribus 
per  intcrrogationem  responsionem,cum  dicii  :  m  iii 
custodiendo  sermones  tuos  ?  »  quiaimplet  beneope* 
rando  prscepta  tua.  Vel, «  adolesceniiory»  id  estpo- 
pulus  innovatus,  et  adolescens  facius  ;  in  quo  corri- 


rum  imitationem  possumusad  Dominum  pervenirc.  n  git  viam  suam,  id  est,  per  quid  est  iia  innovatus,  in 


Dicolex  facit  beatum,et  lex  illa  custodicnda  est, 
quia  «  tu,o  Domine,  «  mandasti  custodiri »  cam  le- 
gom  ;  hoc  esi  quod  dicit :  «  mandata  tua  nimis,  » 
id  est,  adeo  ut  non  propter  iimorem  dimittatur  ali- 
quid  incustoditum,  mandavit  Deus  custodiri  legem 
8uam  per  prophetas,  et  apostolos,  et  alios  sancios 
viros. 

Et  quandoquidem  lox  tua  beatum  facit,  et  tu,  Do- 
mine,  jubes  eam  custodiri,  crgo,  Domine,  «<  utinam 
dirigantur  viae  meaj,  »  id  est  operationes  meae,  «ad 
custodiendasjustificationestuas,»id  estcoBremonias 
illasquaijustincanthominemspiritualiterintcllecia}. 

Ostendit  quomodo  possini  vias  dirigi,  scilicct,  si 
ante  oculos  semper  habemus  mandata  Dei.  Gonti- 
nuatio  :  Dico  «  via3  dirigantur,  qusB  via)  diriguntur, 


custodiendo  sermones  tuos  ? 

Et  quia  in  custodia  sermonum  esi  correctio  pravs 
operationis,idco  «  exquisivi  ie,»  id  est,  legem  tuam 
adimplevi,scd  propter  aliud,scilicei  ut  cogniiio  iui 
in  me  multiplicareiur^et  hoc  «  in  toto  corde  mco,» 
id  est,quod  nulla  cordis  particula  vacabii  ab  inqoi- 
sitiono  tui,  et  ideo,  Domine, «  nc  repellas  me  a  man- 
datis  tuis,  »  sed  potius  in  ipsis  voluniatem  tQam 
mihi  aperi. 

Dico  oxquisivi,et  invenia  abscondi  et  pronontiaTi, 
et  dolectatus  sum,  et  ezercebor»  ei  conaiderabo, 
meditabor,  non  obliviscar  :  ei  per  hffic  omnia  no* 
iantur  exire  de  confusione,  ei  valde  perfecti  essfy 
sicut  in  unoquoquo  octonario  debei  inveniri  perfe- 
ctio.Littera  sic  legitur:  «In  corde  meo,  »  id  est,  in 


«  cum  perspexero  in  omnibus  mandatis  iuis,»  id  cst,  ^  memoria  mca  «  abscondi  eloquia  iua,»  id  e8t,pne- 


perhocvid9possuntdirigi,sisemperhabeammandata 
iua  prae  oculis :  et « tunc  »  cum  hoc  fecero,  «  non  con- 
fundar  »  pro  pcccatis  meis,  quod  confusibilealiquid 
faciam,nede  medicatur:«Hichomoca;pitaBdificare, 
ct  non  poluit  consummarc.  » 

Dico  <  non  confundar,  »  sed  potius  «  confitebor 
iibi,»  id  est,  laudabo  te  « in  dircctione  cordis,  ^  id 
cst,  indirccto  corde  meo,  ctjustificatoato:non  ar- 
roganter  in  corde  meoaliquidnoviinvenio,  sed  «  in 
eo  quod  didici »  a  Spiritu  sancto  mihi  interius  lo- 
quente,voIasanctisPatribus  «judiciajustitia;  tuo;,  » 
scilicet  judicia,quibus  ipsc  hos  damnat,  hos  justifi. 
cat  :  qua3  omnia  ipse  facit  ex  sua  justitia,  licet  ab 
omnibus  hoc  ignoretur. 

Dico  «  confitebor, »  et  in  obedientia  tua  perseve-  J) 
rabo  ;  et  hoc  est :  « justificationes  iuas  custodiam,  » 
id  cst,in  custodia  mandatoruiii  tuorum,qua3  justifi- 
cant  homincm,  pcrmancbo  :  ct  ut  possim  pcrma- 
nere  et  custodirc,  o  Dominc,  «  non  me  derclinquas 
usquequaque,  »  id  cst,  in  alia  partc.  Idco  dicit, 
«  usquequaciuc,  »  quia  videt  diabolum  scmpcr  pa- 
ratum  subintroire,  a  quacunquc  parto  Deus  sub- 
traxerit  gratiam  suam. 

Beth. 

«  In  quo  corrigit.  »  Uuic  particulas  pra;scribitur 
Beth  et  inierprctatur  confusio.  Qu»  littera  huic  par- 


cepta  tua,diligenter  memoria)  commendavi;  sedplus 
notatcum  dicit,  «  abscondi, »  scilicei  quod  nonma- 
nifestarei  ea  inimicis,  sicut  diciiur  :  <x  Nolite  san- 
ctum  dare  canibus,  neque  margaritas  spargere  antf 
porcos  {Malth,  vii) ;  »  ideo  abscondi,  «  ut  non  peo- 
cem  tibi  »  qui  prohibuisii  praecepia  iua  dari  cani- 
bus. 

Ego  abscondi,  ei,  o«  Domine,  doce  me  »  actu  ipso 
(( justificationes  iuas,  »  id  est,  fac  me  operari  sicat 
exigunt  tua  pra3ccpta^qua3Jusiificanihominem.Vel, 
docc  me  cui  debeam  revolare  prascepta  iua,  (?n 
non.  Ideo  sum  ausus  petore  ui  doceas,  quia  ta  <  es 
benodictus,»id  est,Iaudatus  iuis,  ei  benignus  ttti8,id 
est  cxhibens  iuis  quidquid  opus  esi. 

Inimicis  abscondi,  amiois  vero  «  pronuniiavi  om- 
niajudiciaoristni,»  id  esi,quae  per  os  iuum,id  est 
Filiumtuum,locutuses :  non  quod  omniajudiciaDei 
aliquis  pronuntiare  posset,sed  quaDcunque  prODun- 
tiabo  judiciaDci  sunt.Judicia  hic  accipit  quidquid 
Deus  occuUo  judicio  agit :  veluti  quod  quosdam 
damnat,quosdam  cligit  et  justificai:et  hoc  «  ia  la- 
biis  mcis,»  id  cst,  convcnientibus  meae  operatiooi: 
quia  quod  ore  doceo,  hoc  opere  adimpleo. 

Dico«  abscondi,»ei «  pronuniiavi,»  eipropterhsc 
«  delectatus  sum  in  via  testimoniorum  taomin>'id 
est,  eundo  in  tcstimonia  tua  adimpleoiday  «  sictti  ■ 
aliquis  carnalis  deleciaretur  « in  omnibos  dhititff* 


605  EXPLANATIO  IN  PSALMOS.  60^ 

id  est,  ideo  sum  delectatus  in  mandatis  tuis,  quia  A  gellando  quando(lue  in  hac  vita,in  signum  futuri  ju- 
mihi  sunt  omnes  divitije.  dicii  vel  supplicii  :ct  ipsi  supcrbi  sunt«maledicti,» 

id  est  reprobati  :  quia  ipsi  sunt,  «  qui  declinant  a 


Non  sum  tantum  delcctatus,  scd  dcinccps«<  exer- 
ccbor  in  mandatis  tuis  »  adimplendis,«  et  consido- 
rabo  vias  tuas,  »  id  est,verum  intellectum  in  pra)- 
ceptistuis.  Bene  supponit,  considcrabo,  postquam 
dixit,  exercebor,  quia  non  potest  haberi  verus  in- 
iellectus,  nisi  prsccedat  bona  opcralio. 

Dico  considerabo,  et  «  non  obliviscar  »  cognitos 
a  sermone  tuos,  »  ideo  quia  semper«  meditaborin 
justificationibus  tuis,»id  est,  praiccpta  tua  in  quo- 
rum  observationes  invcnitur  justitia,  scmpcr  habo- 
bo  in  assidua  meditationc. 

Gimcl. 


mandatis  tuis.»  Uli  dicuntur  non  superbe  peccare, 
neque  a  mandatis  Dei  doclinare,  qui  licet  sibi  pec- 
candi  voluntatem  non  proponant,  tamen  carnisfra- 
gilitate  compcllente  quandoque  peccant.  Illi  autem 
superbe  pcccarc,  et  a  mandatis  Dci  declinare  di- 
cunlur,qui  exvoluntate  animi(iuc  dclectatione  pec- 
cant,  et  Dci  mandata  audire  non  curant,  vel  audi* 
ta  conculcant. 

Anima  mea  concupivit,  et  ne  fructum  illiuscon- 

cupisccnti®  mcaj  mihi  possintauferre,«  auferame 

opprobrium  »  ne  tribulatores  possint  inducerc  ad 

actum  pcccalijCx  quo  juste  essem  opprobrosus  et 

«  Rctribue  servo  tuo.»  Ilaec  littera  bene  praescri-  |>  derisus  :  «  et  »  aufer  etiam  «  contemptum,»  ne  me 


bitur  huic  parti.  Gimel  namque  retrihxUio  interpre- 
iatur,et  in  hac  parte  magna  Dei  retributio  ostendi- 
tur,  scilicet,  quomodo  Dcus  jam  cxutus  de  confu- 
sione,  sicut  dictum  est,ct  pctentibus  ipsum  Deum 
indigentiam  suppleat,  et  ad  magnam  perfectioncm 
perducat. 

Illam  indigentiarum  suppletionem  idco  retributio- 
nem  vocamus,quia  prius  Deus  fidelibus  suis  tribuit, 
ui  velini  orare.  Pro  hac  gratia  retribuit  Deus  aliam 
gEmtiam  eis,  scilicet,  indigentiarum  suppletioncm. 
fillnihnftiio  :  Dico,meditabor  in  mandatis,  et  non 
obli^iscar,  et  ideo,  o  Domine  mihi  «  servo  tuo,  »id 
esi,  qui  ie  solum  Deum  verum  meum  cognosco,  ei 
me  servum  :  «  retribue,  »  id  est  qui  tribuisti  ut 
te  cognoscerem,fac  mihi  aliam  retributionem,hanc 


a  bono  inccpto  revocent,ct  scgnem  ad  benc  operan- 
dum  cfficiant.  Hajc  mcrito  peto  a  mc  aufcrri,«quia 
ex(juisivi,  »  id  cst,  ex  omnibus  aliis  doctrinis  elegi 
«  testimonia  tua  »  ad  meam  instructionem. 

«  Aufer  »  dico,  ct  nccesse  est,  «  etcnim  princi- 
pcs,  >  id  est  potcntcs  hujus  sneculi,  «  sederunt,tid 
est,studiosi  immorati  sunt,  «  et  adversum  me  lo* 
quebantur  »  oppugnantes  veritatem  quam  propo- 
nebam,  «  servus  autem  tuus  »  non  dcficiehat,  sed 
potius  «  cxerccbatur  in  legc  tua,  »  id  est,  secun- 
dum  praecepta  tua  loqucndo  et  operando. 

Idco  excrcebar,»  nani  et  testimoniatuameditatip 
mea  est,»id  cst,  frequcnti  meditatione  habeoman- 
data  tua,«  et  justificationes  tua;  »  sunt»  consilium 
meum,  »  id  cst,  scmpcr  deliberavi  apud  meipsum 


Bcilicci,  «  vivifica  me,»id  est,  facultatem  beneope-  C  mandata  complore  :  qui  antc  non  proponit  sequi 
randi,  quam  perdidi  in  primo  parente,  mihi  resti- 
tue  :  «  et  •  sio  vivifiratus   «  custodiam  sermones 
tuos,  M  id  est,  operabor  sccundum  praecepta  tua. 

Ei  me  justificato,  et  jam  bcnc  operante,  «  revcla 
oculos  mcos,  id  est,  aufer  vclamcn  de  intcrioribus 
oculis,  ut  possim  plenum  intellectum  habcre  de 
lege  iua,  «  ot  »tunc«  considorabo  mirabilia  dc  lcge 
iua,>»  id  est,ea  quoB  significanturper  figurasinVc- 
ieri  Teslamento  positas,hoc  cst,  considcrabo  Chri- 
stum  significatum  pcr  agnum  occisum,et  refcctio- 
nem  Dominici  corporis,  pcr  manna  significatum,et 
alia  hujusmodi,  qua;  a  nulio,  nisi  revclatis  a  Dco 
oculis,  possuni  intelligi, 

Idco  debes  reveiare  et  vivificare,  quia  quantum 


jusiificationes  Dci,  ille  cito  movctur,  si  tribulatio 
superveniat. 

Daleth. 

«  Adhajsit  pavimento.  »  Daleth  huic  octonario 
prescribitur,  quia  timor  interpretatur.  Fidclis  nam- 
quc  ilic  quiloquitur,  de  confusione  jam  rofraclus, 
jam  fugatis  indigcntiis  multis,  Dci  beneficiis  reple- 
tus. 

Attcndcns  tamcn  corpus  humanum  semper  pro- 
num  essc  ad  peccandum,et  quasdam  importarene- 
ccBsitatcs  pcccandi,  timet  relabi  et  contra  has  ne- 
cessitatcs  orat  ad  Dominum.  Continuatio  :  Dico 
«  anima  mea  concupivit,»consilium  meum  suntju- 


potui  me  idoncum  prsparavi,  scilicet  quia«  in  ter-  n  stificationcs  tua3,  scd  tamcn  «  anima  mca  adhaesit 


ra,  »  id  est,  in  hoc  mundo,  «  sum  incola,  »  id  est, 
advenam  me  reputo,  ct  nuUam  mc  habcrc  mancn- 
tem  civilatem,sed  sempcr  ad  vcrani  toudo  patriani, 
et  ideo  «  non  abscondas  a  mc  maudata  tua.  » 

Et  idco  rcvela,  no  abscondas,  quia  «  anima  nioa 
concupivit  »  maximo  affectu«  dcsideraro  justifica- 
tiones  tuas,»  id  cst,  ut  ipsa  anima  nica  implotioue 
sermonum  tuorum  rcficiatur  et  hoc  non  ad  ho- 
ram,  sed  «  in  omni  temporc,  »  id  cst  assidue.  » 

«Idco  sic  concupivit,ne  ita  mihi  contingerct  sicut 
.contigii  diabolo  et  aliis  superbis.Quos  «  supcrbo 
ta  «  increpasii  »  comminando  xternam  pa?nam,fla 


» 


pavimento,»id  est^conscnsit  olim  corpori  ad  aliqua 
iliicita  :  pavimentum  dicitur  a  pavirc,id  est,pcrcu- 
tcre  :  quia  tunc  lapid(5K  pavimcntum  dicuntur, 
quando  sunt  cunlusi,  et  bcno  planati,ut  nonofTcn- 
dant  pcdos,et  est  subjcctum  pc<libus  ambulantium. 
Pcrhuc  intolligiturcorpus  humanuni  multis  jcjuniis 
ct  aliis  afnictionibus  sic  cunlusum  atquc  planalum, 
ut  non  ofl^ondat  podcs  anima^,  ct  ctiani  ipsi  animaj 
subjoctum  cst.  Scd  quia  natura  corporis,quantum- 
cunque  afflicli,scmpcr  prona  cst  ad  peccatum,ideo 
etiam  si  anima  conscntiat  corpori,statim  praicipita- 
tur  in  lapsum  :etquia  anima  adhaQrcns  corpori  jam 


do? 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS.  I  —  COMMBNT.  BIBL. 


MB 


ducta  ost  in  lapsum,  ideo,o  Dominc,«  vivifica  me,»  A 
H  est,  restitue  mibi  facultatcm,  nc  anima  cohscn- 
tiat  corpori  :  ct  hoc  factsccundum  vcrbum  tuum,» 
\d  cst,  secundum  promissioncm  tuam  :  quia  tu 
instituisti,  ut  «  qui  justus  cst,  justificclur  adhuc. 
{Apoc,  xii).  » 

Licet  aulcm  pavimcnto  adhfTscril,  tamcn  non  de- 
bes  me  rcpudiarc,  quia  tibi  pcccata  mca  rcvclavi  : 
et  boc  cst  :  «  vias  meas,  «  id  cst  poccata  mca,  in 
rfuibus  inccsscram,  confilendo  «  cnuntiavi  »  tibi, 
«  ct  ■  tu«cxaudisti  mc,»id  cst,pcccata  condonasti  : 
ot  quia  jam  mc  cxa  udisti,dando  vcniam  peccatorum, 
ideo,  o  Dominc,  «  doce  me  justificattones  tuas,*id 
eet,  fac  me  operarl  sccundum  prooccpta  tua. 

Et  postquam  me  docucris  bcne  opcrari,»  instrue 
me  viam  jnstificationum  tuarum,»id  cst,da  mihi  ve-  |V 
rum  intellectum  in  prfficeptis  tuis;«  et  »ego  sic  in- 
Btruclus,  «  cxercebor  »  multiplici  operatione  t  m 
mirabilibus  tui8,»id  est,  in  spiritualibus  oporibus 
et  gratiis,  pcr  figuras  veteris  legis  intcllcctis. 

Alia  necessitas  corporis,  pro  qua  timendum  cxi- 
stimat  fidelis  qui  loquitur.Continuatio  :  Dico«exer- 
Cebor,  »  sed  quandoque  «  anima  mea  dormitavit, » 
id  est,ah'qiiantulum  pigra  fuit,  ct  hoc«prae  ta^dio» 
jam  divinum  verbum  fastidio  habebat,  scd  tu,  Do- 
mine,  «  confirma  me  »ne  dcinceps  in  taedium  inci- 
dam  :  confirma  dico  «  in  verbis  tuis,»id  est^imple- 
tione  mandatorum.  Cum  dicit,  «  dormitavit,  »notat 
eum  levius  peccasse,  quam  diccrct  dormivit. 

«  Confirma»  dico,  et  ut  possim  confirmatus  per- 
mancre,  «  viam  iniquitatis,  »  id  est  diabolum,  qui 
est  via  omnis  iniquitatis,«  amove  a  me  »  nc  possit  C 
mihi  prajvaiere,  et  in  tadium  rctrudcre,  ct  in  ali- 
quod  vitium  mergere  :  «  et  de  lcgc  tua  miscrere 
mei,  »  id  cst  per  miscricordiam  do  mihi  implere 
quffi  praicipiuntur  in  lcgc  tua. 

Et  debcsa  me  viam  iniquitatis  amovcrc,quia  cgo 
<»  elcgi  viam  veritatisjwid  est,  Christum  imitari  ct 
legem  ojus  sequi  :  ct  «  non  sum  oblitus  judicia 
tua,  »  sed  sempcr  ea  mecum  tractavi. 

«  Non  sum  oblitus  judicia  tua,  scd  potius  «  ad- 
haesi,  >  quia  firmus  ct  stabilis  fui,  «  tcstimoniis 
tuis,id  est  prajccptis  tuis,  quibus  voluntatem  tuam 
testaris  :  et  idco,«Dominc,noli  mc  confundere,»  id 
est,  confusibilcm  rcdderc,  scd  fac  me  consummare 
qua3  incocpi,  ne  dicatur  de  mc  :  «  Hic  homo^  coopit 
aedificarc,  ct  non  potuit  consummare.  »  n 

Non  tantum  adhajsi  teslimoniis  tuis,  sed  ctiam 
«  cucurri,  »  id  est,  expeditc  operatus  sum  «  viam 
mandatorum  tuorum,  »  id  est  mandata  tua,  quas 
sunt  via  ad  vitani :  et  hoc  idco,  «  cum,»  id  cst,  quia 
«  dilatasti  cor  mcum,  »  id  cst,  ampliasti  charitate, 
patientia,  longanimitate,ct  similibus  virtutibus. 

He. 

«  Logem  pone.»  In  hoc  octonario  petit  fidelis  ille 
qui  loquitur,  ut  Christus  veniat  per  novam  legem 
Buam,  scilicct  non  solum  per  prajcepta,  sed  et  per 
gratiam  adjutricem,etsensumpra!ceptorum  demon- 


strantem  cis  statuat:  et  idco  beno  pfaefiscribitur  hiiie 
parti,rie,qua3  littera  interpretatur  esse,  quia  inliegd 
Christi  invenitur  verupi  esse,  et  vita  anims  refor- 
matur  :  ct  videtur  vox  illorum  esse  qoi  praesentem 
advcntum  Christi  exspectabant,etmagno  desiderio 
exoptabant.Ordo  quoquo  bonus  est,  q[uia  postquam 
oslendit  sc  convcrsum,ct  amotisindigentiiSjDei  be- 
ncficiis  rcplctum,  contra  necessitates  quas  corpu^ 
importabat,  ostendit  confirmatum  se,  et  peiii  sibi 
legem  dari,  id  est,  ipsum  Christum,  qnem  videt 
sufficicntcm  ad  omncm  justificationem. 

Continuatio  :  Dixi  noli  me  conftinderc,  scd  pch 
tius  «  ponc  mihi  lcgcm,  Domine,  »  hanc  scilicef, 
«viam  justificationum  tuarum,»idest  ipsumChris- 
tum  qui  est  viapcr  quam  justificantur  Odelcs.Pone 
mihi  legcm,ut  ad  imitationcm  ipsius  vitam  nleam 
possim  dirigere  :  pone  dico  legem,  «  et  »  e^o  «er- 
quiram  eam,  »  logem  scilicet,  ut  in  ea  possim  to- 
luntatem  Dei  iavcnire  :  et  hoc  non  ad  horom,  sed 
«  semper.  » 

Dico  «  exquiram  legem  :  »  et  ut  possim  exq^ir»- 
rc,  «  da  mihi  intcllectum,  et  »  per  hoc  «  scmiaiKR' 
lcgem  tuam,  et  «  inquisitam  «  ciistodiam  illati » 
adimplendo  opere  :  custodiam  dico  » in  toto^oorde 
meo  »  quia  omncs  vires  ponam,ut  possiiri  mandi- 
ta  adimplere.  -■-'- 

Dico  «  custodiam,  »  et  ut  custodire  ^OMltFaA 
positum  «  in  scmita  mandatorum  tuoiOimy  iifl'eiit^ 
in  imitationc  Christi^  qui  est  semita  reotii,<  sdlibet 
et  angusta  via  :  «  dcduc,»id  est,fac  semper  promo- 
veri  ad  Christi  majorem  imitat1onem,«^quiaip8ain» 
semitam  «  volui,  » id  est,  ipsum  Christum  propter 
suam  propriam  dignitatem  dilexi.  Vel  semitam  ac» 
cipiamus  arctiora  mandata,quia«in  custodiendisil'' 
lis  cst  retributio  multa.  » 

Et  ut  possim  vcllc,  tu  «  inclina;  »  id  est,hnmilia 
«  cor  meum  in  testimonia  taa  »  complenda,  «*  ei 
non  in  avaritiafn,  »  id  ost,  ut'  non  obsorvem' iUfiP' 
data  tua  propter  aliquod  terrenunl  commodiim. 

Dico,  non  inclines  in  avaritiam,8ed  potiiis<fav6rie 
oculos  meos  »  interiores,  «  nO  videant  vtiilitatemi* 
id  est,ne  delectentur  in  his  terreni8,qiiaB  vaiia  »itt 
et  oaduca,sed  potius,  «'in  via  tufei  vivifloa*  m<J,  ^  iil 
est,  conforta  liberum  arbitrium,  et  spdimi^  l^ 
terrcna  ct  amarc  cajlestia. 

Avcrte  ooulos,  inclina  oor,-0tc.,  «  et  statue,  » id 
cst,  stabile  fac  «  eloquium  tuum,«id'est,f«^atflUi- 
biliter  impleam  ea  quee  praecipis  :  fao  mihr  dico 
«  scrvo  tuo  »  et  ideo  sum  dignus  ut  baeo  lilihift" 
cias  :  et  hoc  in  timorc  tuo,  »  id  est,  per  hoo  (fi^ 
cgo  timeo  tc  judicem,  et  tc  diligo.  Qui  eliimsic 
Dominum  timent,  mandata  ejus  adimplent. 

Statuc  eloquium^et  «  amputa,  » id  est,aufcr  <«  op- 
probrium  mcum,quod  suspicatus  sum,  »ide8t,op- 
probrium  suspicationis.Sajpiusenim  iu  suspicatifpc 
deceptus  sum  ,suspicando  eum  bonum  qui  maIu&C!»ti 
et  e  converso  :  ideo  dico  «  amputa,  »  quiaetsi  cgo 
veritatem  non  possim  cognoscere,tamen  placclniiw 
vcritas  :  et  hoc  est !  «  quia  judicia  tua,«  id  est,<» 


609 


EXPLANA7Ii^  fN  PSALMOS. 


6iO 


qiMQOunquo  tu  ilispoziis  occulto  judicio  tuo  ■  sunt  JH     Dico,  u  no  auferas,»  et  »  accei>to  ipso  Christo  m&foi 


jucuiida,»  id  est,  amccna  sunt  mibi  flagellaquo)  iu 
mihi  ad  corrcctionem  immittis. 

Dixi  «  amputa  opprobrium,  »  deduc,  et  qua^cun- 
que  petivi  fac  :  ot  ecce  quidquid  pctivi  habeo  :  et 
hoc  eat  m  ecce  concupivi  mandata  tua  »  adimplcre  : 
et  qui  sic  cupit  securus  essc  potest^  quia  obliuebit 
qnod  petit :  dico  concupivi^  et  de  reliquo^  Domine, 
«  vivlfica  me,»  id  est,  fac  me  persevcrare  in  manda- 
tis  tuis  :  me  dico  positum  « in  o^quitate  tua,»  id  est, 
agentem  secundum  mandata  tua,  qusi  solum  coqui- 
tatem  precipiunt. 

Vau. 

■  Et  veniat.  •  In  hac  parte  petit  fldelis  qui  loqui- 
tur,  qui  jam  in  adventu  Ghristi  ipsius  legcm  sus<;e- 


in  praosidium,  «  custodiam  legem  tuam  semper,  id 
cst,  «  in  sajculum  et  in  sfcculum  soscuii.  •  Legem 
Dei  in  hac  vita  custodit,  qui  proximum  diligit,  ct 
pro  inimicis  orat,  ct  similia.  In  alio  sjccuIo  custo- 
diemus  legem,  quam  nunc  habent  angeli,quia  tune, 
ut  modo  angeli,  commuiiiler  luudabinius  Deum,  et 
etiam  fratres  nostros  diligomus,  sicut  dicitur :  Cha- 
ritas  nunquam  excidet  ([  Cor.  viii). . 

Ego  dico  »  custodiam,  et  etiam  jam  custodivi.  Hic 
notat  se  acccpisse  illud  quod  petebat  superius,  sci- 
licet  adventum  Christi  custodiam  »:  et  hoc  est :«  am- 
bulabam  »  de  virtute  in  virtutem,  accepto  Ghristo 
hospite,  existens  «  in  latitudine, » id  est,  in  multi- 
plicitate  charitatis  et  scientias :  latitudine  dico,  ideo 


pit,  ut  ipse  Christus  sit  ei  contra  ha;reticos,  atque  ^  mihi  data,  «  quia  mandata  tua  exquisivi.  m 


coatra  persecutores  prssidium,  qui  statim  in  illoa 
in8urgunt,qui  legem  Christi  recipiunt :  etideo  huio 
octonario  bene  praescribitur  Vau,  quod  interpreta* 
tur  ipsey  per  quod  Ghristum  egregium  adjutorium 
iotelligimus,  quem  iste  in  hoc  octonario  postulat 
adjutorem. 

Continuatio  :  Vivifica  me  dico^ «  et  veniat  super 
me,  •  id  est,  ita  ut  sit  caput.  Vel,  super  me,  id  est 
de  ccelestibus  veniens, »  miscricordia  tua,  Dominc,» 
et  quam  postuiet  misericordiam,  determinat,  sciii- 
eet,  u  salutare  tuum,»  id  est,  Filius  tuus  qui  salutem 
iacit  omnibus,  qui  sit  mihi  contra  impugnatorcs 
pra^idium.  Vel, «  secundum  eloquium  tuum  »  vo- 
niaty  id  est,  instruat  me  de  lege  tua. 

M  Bt »  si  ita  veniet,  tunc  «  respondebo  verbum^ » 


M  Rcspondebo  cxprobraniibus  mihi  verbum,»  et 
etiam  respondi ;  et  hoc  est  «  et  loquebar,  »  id  est 
locutus  sum,  positus  «  in  tesiimoniis  tuis,  »  id  est 
prasceptis  tuis :  nec  tantum  in  conspcctu  populi,  sed 
«  in  conspcctu  regum,  »  id  est  principum  munda- 
norum,  praedicans  verbum  Dei; «  et  non  confunde* 
bar,  id  cst,  non  erubescebam  pro  scandalo  crucis. 
Vel,  «  non  coufundebar,  »  quod  ego  cederem  eis, 
vcl  etiam  tacerem  pro  eis. 

«  Loqucbar  et  meditabar  in  mandatis  tuis^ »  id 
cst,  cogitabam  frequentcr  quomodo  ea  complerem, 
in  quo  notatur  contemplatio  :  et  hoc  non  faciebam 
coactus,  sed  quia  «  dilexi  »  ea  mandata,  ideo  com- 
plevi. 

Et  non  tantum  meditabar,  sed  eliam  opere  oom- 


scilicet  fllium  tuum, «  exprobrantibus  mihi  »  ipsum  C  plevi ;  et  hoc  dicit :«  et  levavi  manus  meas,»  id  est, 


filiam,  sdlicet  si  aliquis  exprobraverit  mihiyChri- 
stnm  non  Filium  Dei,  sed  solum  hominem  cruci- 
fixum,  etc.,  ostendam  ei  per  rationes  Filium  Dei 
eum  fuisse,  et  costemum  :  et  ideo  sic  respondebo^ 
non  quod  confidam  in  viribus  mcis,  sed  «  quia  spe- 
ravi  in  sermonibus  tuis,»  qui  sunt  mihi  bona  arma, 
qui  -diiusti :«  Gum  steteritis  ante  reges  et  pro^sides, 
nolite  prssmeditari  quid  respondeatis :  dabitur  eniqi 
vobia  in  illa  hora  quid  loquamini  (MaUh.  x),»  et  ite- 
rum  :  «  Dabo  vobis  os  et  sapientiam  (Luc,  xx)). 

Gontra  he^reticos  respondebo  :  et,  o  Domine^ 
provide  ne  per  tribulationes  auferatur  mihi  verbum 
tuom,  et  hoc  est : «  et  no  auferas  de  oro  meo,  »  id 
est^  ne  permittas  au/brri  per  tribulationes,  vel  per 


operationes  meas  cxtuli  «  ad  mandata  tua  »  com- 

plcnda,«  quffi  dilexi,»  quasi  quod  verbo  docui,  opere 

complevi  :  et  hic  notatur  vita  activa.  Dico  «  leva- 

vi,  »  et  hanc  oporationem  porsevcranter  implevi ; 

et  hoc  dicit  :«  exercebor  in  justifjcationibus  tuis,» 

id  est,  studcbo  ut  eas  sine  omni  dilutione  possim 

implcrc. 

Zain. 

«  Mcmor  csto.»  Justus  qui  Icgem  Gffiristi  susce- 
pit,  et  ctiam  ipsum  Christum  adjutorem  contra 
haereticos  et  persccutores,  jam  per  hoc  spem  habet 
eeterni  boni.  Orat  in  hoc  octonario  de  complctione 
illius  spei,  et  ideo  bene  prosscribitur  huic  particulss 
Zain,  quod  intcrpretatur  dtictx,  vel  huc^  quia  por 


blandit|as,«  verbum  veritatis,»  id  est  praedicationis,  D  ^^^' "^''^°^^"®   intelligimus,  nos   non   habere  hic 
ut  ego  nunquam  sileam  apud  quosvis  priedicationem      mancntem  civitatem. 


divini  verbi  :  nec  ad  horam  permittas  auferri  pro- 
pter  tribulationem  sicutfecisti  Petro,qui  advoccm 
ancillffi  veritatem  negavit  [Matth,  xxvi;  Marc,  xiv, 
Imc.  XXII ;  Joan.  xviii) :  nec  permittas  «  usqucqua- 
que,u  id  est,  omni  modo,  omni  tempore  :  nec  dcbcs 
auferre,*  quia  »  ego  «  in  judiciis  tuis,»  id  est  in  tri- 
bulationibus  quas  mihi  per  Judicia  tua  infers,«  su- 
persperavi^»  id  est,  majorem  fructum  speravi,quam 
possit  aliqua  temporalis  tribulatio  promercri :  Unde 
Aposlolaa  :  i>  Non  sunt  condign®  passiones  hujus 
tempoiis  nd  Muram  gioriam  {hm.  vui).  >» 


Coutinuatio  :  Exerccbar,  quia  tu  dcdisti  mihi 
spcm  in  verbo  tuo,  id  cst,  in  promissione  tua,  qui 
dixisti  :«Quisequit»r  me,  non  ambulat  in  tenobris, 
sed  habebit  lumcn  vitaj  (Joan,  viii).»  Et  illius  «  ver- 
bi  tui  csto  memor  servo  tuo, »  id  est,  ad  honorem 
Bcrvi  tui,  complcndo  quoj  promisisti,  qui  oblitus 
videris  quandiu  distulisti « in  quo  »  vcrbo  «  dedisti 
mihi  spem  »  ajterni  boni. 

Quod  «  ha3C  »  spcs  «  consolata  est  me  in  humili- 
tate  mea,»  id  est,  in  dcjectione  primi  parentis.  Spes 
quidem,  de  qua  hic  agit,  operatur  in  Bobia  patien* 


6ii 


IIAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  GfPg  PAUS.  1.  —  COMMENT.  BIBL. 


6i2 


tiam  contra  adversa,  ct  probationem  in  adversi».  J[ 
Vel  in  hoc  «  consolata  est  mc  in  humilitale  mea, » 
id  cst,  in  tribulationibus,  quia  propter  spem  illam 
tribulationcs  iJlatas  sustinui. «  Consolata  ost  »  dico, 
«  quia  oloquium  tuum,  » id  est  maudatum  luum, 
«  vivificavit  mo,»id  cst,  dcdit  mihi  vitam  anima;. 
Qui  enim  vivificatur  implendo  mandataDci,securus 
per  hoc  dc  ajterno  bono,  jucunde  miscrias  hujus 
sacculi  sustinet. 

Benc  dico  quod  «  cloquium  tuum  vivificavit,  » 
quia  cum  inimici  instarcnt,  cgo  non  defcci ;  ct  hoc 
cst  :  «  superbi  iniquc  agebant,  »  sciiicct,  mihi  sine 
causa  mala  infcrcndo,«  usqucquaque,»  id  cst,  omni- 
bus  modis  quibus  potcrant;  cgo  «  autcm  non  decli- 
navi  a  lcge  tua,»  id  cst,  nulio  modo  pro  eis  cessavi. 

Et  quai*c  non  declinavi?  Quia,  o  «  Domine,  mcmor  -^ 
fui  judiciorum  tuorum  »  factorum  «  a  sajculo, »  sci- 
licct,  considcravi  quod  Deus  a  primo  justo  obedien- 
tes  rcmuncrat,  ncgligentes  damnat.Vcl,«  judiciorum 
a  Sfficulo, »  scilicet  quod  a  sxculo,  id  est  quod  a  pri- 
mo  justo,quiaadomoDeijudiciumincipit,justeju- 
dicas  illos  laborarc,  quos  in  alio  sfficulo  vis  rcmunc- 
rarc.  Undc  dicitur  :«  Flagellat  Deus  omncm  filium 
qucm  rccipit  {IJeb,  xii).  »  Et  Salomon  :  Qui  non  crit 
in  numero  flageilatorum,  cxcipictur  dc  domo  filio- 
rum  :  «  ct  »  quia  talia  cognovi  tua  cssc  judicia, 
ideo  «  consolatus  sum  »  in  tribulationibus  mcis. 

«  Gonsolatus  sum  »  dc  mc,  scd  de  pcccatoribus 
dolui;  ct  hoc  cst  :  «  defectio,  »  id  est,  afflictio,  «  te- 
nuit  mc,»  afnictio  ct  dolor  dico,  habita  «  pro  pecca- 
toribus  :  »  non  quia  mihi  mala  infercntibus,  scd 
quia  «  dcrclinquentibus  legcm  tuam. »  C 

Pro  iliis  deficicbam,  sed  ut  a  me  omnc  to^dium 
aufcrrcm,  cantabam  Domino  psalmos  et  hymnos  in 
cordo  meo ;  et  hoc  est :  existenti  «  in  loco  pcregri- 
nationis  mea),»  in  hac  vita,qua  mc  pcrcgrinum  csse 
cognosco, «  erant  mihi  cautabiies  justificationcs 
iusi,  »  id  est  psalmi  ct  hymni,  qui  homincm  justifi- 
cant  puro  cantantem,  juxta  illud  Apostoli  : «  In 
hymnis  ct  psaimis,  ot  canticis  spiritualibus,  in  gra- 
tia  cantantcs  in  cordibus  vcstris  Deo  (CoL  m).  » 

Idco  justificationcs  fucrunt  cantabiles,  quia,  o 
«  Domine,  in  nocte,  »  id  est,  in  temporo  persccutio- 
ni8,«  fui  memor  nominis  tui,»  id  est,  cognovi  tc  essc 
Dominum,  mc  scrvum,  ct  justum  esse  quod  Domi- 
nus  corrigat;  «  et  »  idco  «  custodivi  legem  tuam,  » 
id  cst,  patientiam  Jcsu,  quai  in  lcge  prajcipitur.  »     j) 

Et «  hacc  »  nox,  id  cst,  tribubtio, «  facta  est  mihi  » 
non  pro  commisso  meo,  sed  «  quia  cxquisivi  justifi- 
cationcs  tuas  »  eas  implerc  desiderans.  Nota  quod 
«  ha3C  »  non  potcst  refcrri  ad  lcgcm  hoc  in  loco, 
quia,  tcstante  Augustino,  in  Gra3ca  translatione  est 
lex  masculini  gcncris  :  istud  vero  pronomcn  «  ha;c  » 
illic  habctur  feminini  :  quarc  crgo  ncccssario  ad 
«  nox  »  secundum  hoc  quod  significat  peregrina- 
tionem,  rcfcrtur. 

Ileth. 

«  Portio  mea,  Dominc. »  Haic  littcra  intcrprctatur 
pavoff  qu»  bene  prasscribitur  huic  octonario,  quia 


hic  fidelis  qui  loquitur  ostcndit  magnum  suum  pa- 
vorcm  ct  sollicitudinem,  scilicet  se  multum  soUici- 
tum  inquirere  et  laborare  quomodo  ad  rem  spera- 
tam  possit  pcrvenirc.  Nota  quia  pavor  cst  cordis 
trcpidatio,  non  provcniens  ox  fortitudine. 

Gontinuatio  :  Idco  exquisivi  justificationes  tuas, 
quia,  0  t  Domino  »  tu  cs  «  portio  mca,  »  scilicct,  non 
cicgi  mihi  in  parlcm  aurum,vel  aliquid  mundanum, 
scd  tc  solum,  qui  cs  vcra  via  ad  beatitudinem  :  et 
quia  tc  in  partcm  elegi,  ideo  «  dixi,»  id  cst,  delibe- 
ravi  apud  mc  ipsum, «  custodirc  legcm  tuam,  »  id 
cst,  quod  ego  custodiam  lcgcm  tuam  complendo. 

Ncc  tantum  dixi,  sed  ctiam  «  deprecatus  sum  fa- 
cicm  tuam  »  dari  mihi,  ut  pra^sentem  tc  videam  facie 
ad  faciem  (/  Cor.  xiii),  et  cognoscam  sicut  cognitus 
sum  :  ct  hoc  non  parum  sum  deprecatus,  sed  «  in 
toto  cordo  meo,»  id  cst,  in  tantum  quod  cor  meum 
vacaret  ab  omnibus  aliis,  et  tuam  faciem  obtincre 
quasreret :  et  ut  ego  ad  illam  facicm  possim  pervc- 
niro, «  miscrcrc  mei,  »  id  est,  pcr  miscricordiam 
tuam  condona  mihi  pcccata,  et  confer  mihi  spiri- 
tualcs  gratias, «  secundum  eloquium  tuum,  » idcst 
promissiones  tuas. 

Et  ut  ostendat  sc  dignum  cui  jurc  fiat  miserico^ 
dia,  ostendit  sc  conversum  a  pervcrsa  via,  non  ex 
lcvilatc,  sed  magna  cogitatione.  Continuatio  :  Ideo, 
prccor,  miserere,quia  «  vias,»  id  est  opcra,«  meas,)* 
id  est,  qua3  sccundum  me  ago,  quas  scmper  sunt  in 
pcccatis,«  cogitavi,  tid  est,diligenti  ratione  inquisivi, 
et  malas  coguovi,  et  ideo  «  converti  pcdcs,  mcos,»  id 
est  affectiones  meas,«  in  testimonia  tua  »  complenda. 

Dico  «  convcrti,  »  sic  quod  ctiamsi  veniant 
mala,  «  paratus  sum  ut  custodiam  mandata  tua;  • 
sed  quia  paratus  sum,  idco  cum  mala  veniunty«  non 
sum  turbatus. » 

Gontra  quid  paratus?  Contra  pcccata  vel  tribu- 
lationcs,  quas  me  undique  circumvallantcs,  voIuDt 
illaquearc ;  et  hoc  cst  quod  dicit :  «  Funes  peccatO' 
rum,»  id  cst  peccata,  scilicct  suggcstiones  caniis, 
qu(£  sunt  funcs  quibus  ligatur  peccator,  ne  possit 
extcndcre  se  ad  bonos  actus  :  illi  funes  «  sunt  me 
circumplcxi,»  quiacircumdant  exomni  partc,  «et* 
tamen  •  logcm  tuam  non  sum  oblitus,»  sed  semper 
cam  in  mentc  habui.  Unde  Apostolus  : «  Video 
aiiam  legem  in  mcntc  mea,  repugnantcm  legi  camifl 
mcffi  {Roin,  vii).  »  Vel  funcs  possumus  dicere  tribu- 
lationcs,  quibus  illaqueantur  honiincs;«  peccato- 
rum,»  id  cst,  quos  funes  pcccatorcs  immittunt. 

Dico  «  non  sum  oblitus,»  sed  potius«  medianocte 
surgcbam  ad  confitendum  tibi.»Ad  litteram :  Sur- 
gunt  enim  religiosi  viri  in  nocte  ad  laudandum 
Dcum,cx  hoc  loco  facientes  sibi  excmplum,  etquia 
mcdia  noctc  pcrcussis  ^Egyptis,  liberavit  Dominus 
populum  suum  (Exod,  xiii).  Item,quia  media  nocle 
proccsserunt  virgines  illa;  obviam  spenso  (Matth. 
xxv).  Itcm  quia  media  nocte  dicitur,  quod  surrexit 
Dominus  (Matlh.  xxvin).  Item  quia  media  nocte 
venturus  cst  judicare,  quod  tamen  ignolum  est :  sed 
ctiam  ex  verbis  Evangelii  pcrpendunt  quidam,  ubi 


613 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


611 


dicil: « Media  nocle  clamor  factus  cst  (Mattli.  xxix).»  A.  quibus  et  bonita8,ct  scicntia.ct  alia  hujusmodi pro- 


Vel  ad  allegoriam  sic  :  «  media  nocte,  »  id  est,  in 
majori  tribulationc  non  pigritabar,  sed  surgebam, 
id  est,ad  bene  operandum  me  crigebara,  et  in  bona 
opcratione  ad  confilendum,id  cst,  ad  laudandum  te, 
mtendens«8uperjudicia  justiflcationis  tudB,id  cst, 
quod  per  flagella,  quacjudicasct  permittis  tuis  in- 
ferri,  fideles  tuos  justiflcas  :  vcl,  «  justificationis 
tuaB,  »  id  est,  qusc  per  justitiam  immittis. 

Quid  pcr  8ingula?«Particeps  cgo  sum  omnium  : » 
non  dico  Christi,  quia  pransumptio  videretiir,  sed 
omnium  « timentium  te  :  »  sic  «  timentium  »  dico, 
ut  custodientes  sint  mandata  tua,hoc  cst:»et  custo- 
dientium  mandata  tua.  »  Gum  dicit  se  participem, 
innuit  nobis  intelligcndem  unioncm  EcclcsiaD,  qua 
omnes  sunt  ligati  vinculo  fidei  et  charitatis, 

Et  per  haec  omnia,o  Domine,ostendo  meam  solli- 
citudiDem,  et  tu,  «  Domine,doce  mc  justificationcs 
tuas,»  id  est,  fac  mc  assuescere  in  mandatis,  et 
perseverare  :  et  ideo  secure  hoc  peto,quia«  tcrra,» 
id  est,  universus  mundus,  «  plena  est  misericordia 
tua,  »  quia  per  totum  mundum  jam  fidcles  per  mi- 
scricordiam  justificabuntur. 

Teth. 

«  Bonitatcm.  »  In  hoc  octonario  ostcndit  fidelis 
qui  loquitur,se  non  tantum  paticnter  susiincre  ad- 
versitates  quas  sibi  vcniunt,  imo  jucundas  cssc  :  et 
ideo  bene  prsscribitur  ei  haec  littera  Teth,quffl  in- 
tcrpretatur  banuniyid  estjucundum^quiahuic  fideli 
Jucundffi  sunt  tribulationes  qua3  inferuntur.Vel  in- 


mittuntur. 

Idco,  prccor,  doce  disciplinam,  quia  t  cgo  deli- 
qui,  »  a  quo  dclicto  non  potoram  libcrari  nisi  per 
disciplinam  :  «  deliqui  »  dico  t  priusquam  humi- 
liarer,»id  cst,  priusquam  flagollis  tuis  me  corripe- 
res  :  ct  «  propterca  •  quia  me  humiliasti,  «  custo- 
divi  eloquia  tua,  »  idest,  implevi  mandata  tua. 

Et  quia  per  tribulationem  me  fccisli  custodire  elo- 
quium  tuum,ideo«bonus  cs  tu,  et  in  »  hac  t  tua  » 
tantat  bonilatc  docc  me  justificationcs  tuaa,»  id  cst, 
fac  mc  assuetum  in  mandatis  tuis,  ut  si  veniant 
mihi  tribulationcs,  jam  non  commovcar. 

Et  necesse  est  ut  doceas,  quia  t  iniquitas  super- 
borum  est  multiplicata  supcr  me,iiid  est,plure8  in- 
j.  fcrunt  tribulationes  quam  humanitas  possit  susti- 
ncrc  :  t  Ego  autem  »  pcr  ha3C  omnia  non  sum  fes- 
sus,  scd  potius  •  scrutabor  mandata  tua  »  et  hoc 
non  parum,  sed  «  in  toto  corde  meo.  » 

Multiplicati  sunt,et  hoc  obstinato  animo;  et  hoc 
cst  :  «  cor  corum,»  quod  deberet  cssc  molle  et  mi- 
sericordia  orga  comparcs  coramovcri,  «  cst  coagu- 
latum,»  id  est  induratum  t  sicut  lac,ogo  vcro»in- 
tor  iL-Bcomnia  «  legcm  tuam  mcditatus  sum,  »  Id 
ost,  in  frcqucnti  meditatione  habui  mandata  tua, 
pcr  quaj  contra  obstinatos  rcsistcbam. 

Et  quia  legcra  tuam  medilatus  sum,ideo  placuit 
mihi  quod  mc  humiliastl;  et  hocest  :«bonum  mihi 
quia  humiliasti  me,»id  estJucundume8tmihi,quod 
tribulationes  mittendo  me  affiixisti ;  et  hoc  est :  Bo- 
num  mihi  immissa  tribulatio,  «   ut  discam  justifi- 


terpretatur  exclusio  :  hic  autem  excludit  fidelis  qui  C  cationcs  tuas  »  impletione  et  cognitione. 


loquitur,per  suam  patientiam,omncm  tristitiam,et 
congruo  ordine  proccdit :  postquam  enim  aliquisin 
Bpe  est  con8titutus,et  ad  perveniendum  ad  rem  spe- 
ratam  sollicitus,  restat  ut  qua^cunque  mala  cvc- 
niant,  >»  patienter  sustineat. 

Ideo  seoure  dico, «  doce  me  justificationes,  »quia 
tu  jam  CQcpisti  :  et  hoc  est  :  «  bonitatcm,  »  id  est, 
bonas  vidcri  «  fecisti  «  tribulationes  «  cum  »  me 
«  Bervo  tuo,  »  ot  Domine  :  »ideo  dico  mecum  quia 
ipse  quantum  valet  ex  parte  sua  operatur,  ct  hoc 
«  secundum  verbum  tuum,  »  id  cst,  socundum  le- 
gem  tuam,quia  lex  ipsa  me  instruit  ad  hoc  ut  mihi 
jucundae  sint  tribulationes. 

Tu  Jam  docuisti  bonitatcm,  et  adhuc,Domine,  id 
est  de  reliquo,  t  doce  me  bonitatem,»id  cst,fac  me  n  rat  beatitudinem  scientiaj,  in  qua  creatus  fuit. 


Ideo  dico  quia  ipsa  humiliatio,quce  lcgem  docet, 
sit  bona,quoniam  ipsa  lex,quae  per  ipsam  humilia- 
tionem  habetur.  placens  est  et  jucunda;  et  hoc  est : 
t  bonum  mihi  lex  oris  tui,  »  id  est,  Evangelium, 
quod  tuo  ore,  id  cst  Filii  tui,  locutus  es,  bonum 
dico  •  supcr  millia  auri  c^  argenti,  id  est,  super 
quantascunquc  divitias  higus  sa^culi. 

lod. 

«  Manus  tuaj.  »  Iluic  octonario  praescribitur  lod, 
quod  principium  vel  scientia  intcrpretatur,quia  fide- 
lis  qui  hic  loquitur,  prccatur  Deum  ut  cum  redu- 
cat  ad  principium  suum,  in  quo  crcatus  fuit,  scili- 
cet  faciat  ut  immortalitati  ot  impassibilitati  confe- 


talem,ut  per  amplitudinem  charitatis  jucundce  sint 
mihi  tribulationes  :«et»ut  possim  illam  habere  bo- 
nitatem,  doce  •  disciplinam,  »  id  est,  mitte  tribula- 
tionem  ad  meam  correctionem  :«  ct  »ut  illam  sus- 
cipiam  di8cip]am,id  est,  ad  correctionem  mihi  da- 
tam  intelligam,  docc  me«  scicntiam,»id  cst,cogni- 
tionem  utilium  rerum,ut  intclligam  in  peccatis  me 
esse  comiptibilem  et  miserum,et  non  posse  ab  his 
malis  liberari,nisi  per  disciplinam  tuam :  et  ponun- 
tur  ista  retrogrado  ordine  :  prius  enim  est  scien- 
tia,  deinde  disciplina,  ex  qua  proccditbonitas.Idco 
dico  i;  doce,  quia  in  mandatis  tuis  credidi,  »  in 


quo  cognoscit  sc  dcjectum  pcr  primi  parentia  ino- 
bcdientiam. 

Continuatio  :  Idcobonum  est  quod  humiliasti,ui 
per  hoc  revertar  ad  principiura  in  quo  me  creasti ; 
ct  hoc  cst  :  0«  Domino,manus  tua5,»id  est  operatio 
tua,  «  fccerunt  me,  »  quantum  ad  animara,  t  et 
plasmavcrunt  me,»  quantum  ad  corpus.LicctDcus 
orania  fecisset,  creatio  taraen  horainis  attribuitur 
manibus  Dei  propter  dignitatera :  ct  quia  me  fecisti, 
cum  non  statira  possira  rcdire  ad  illam  perfectioncm 
in  qua  mc  crcasti,  »  da  raihi  intellectura,  »  id  est, 
illuraina  rationcra  meam;  «  ut  >  per  hoc  «  dispam 


6«5 


HAYMONIS  HALBEKSTAT.  EPISG.  OPP.  PAllS  1.  —  COMMENT.  BIBL. 


6«6 


maadata  tua,  »  id  est,  intGlligam  et  impleam;  per  X 
quae  prajccpta  laiideni  potcro  redire  ad  pcrfectionem 

mei  principii. 
Idcodobe8illuniinareinlcllecluni,quia«qnitinient 

te,  »  id  estsancti  viri,lidcle8  tui,«vidcbuntme »  sic 

illuminatum,  «  et  »  indo  l.-ctabuntur  »  ct  itcm  pro- 

pter  hoc  debes  darc  intcUectum,  «  quia  »  ego  «  in 

verlio,  id  est,  in  Fiiio  «  tuo,  sui^ersperavi,  id  est, 

magis  a  Filio  tuo  speravi  bonum,quam  meum  me- 

ritum  possct  promereri.  Vel,  in  verba  tua,ide8t,in 

impletionc  verborum  tuorum  supersperavi.  Vel,  si 

hoc  fructu  pcto  ut  des  mihi  intellcctum,quia  qui  ti- 

ment  te  modc  scndli  timore,videbunt  me,  id  est,  at- 

tendent  me  me  iiluminatum,et  depeccatorc  justifi- 

catum,  et  facti  imitatores  loctabuntur. 


Caph. 


«Dcfecit  in  salutari.»Iu  hoc  octonarto  osicndiiur 
fidclis  qui  loquitur,  jam  fessus  longa  militia,  ctt- 
picns  dissolvi  et  quicscere  cum  Christo,  nec  tamen 
adhuc  recusans  laborem :  et  idco  bene  ci  Caph  prs- 
scribitur,  quod  int^Tprctatur  incurvatus.  Congruus 
ordo  vidctur,  ut  qui  jucundas  habuii  pasi:.ioned,  le- 
gcm  Dci  obtinuit  jugi  mcditationc,ui  jam  quics<)ei0 
ct  principium  naturalc  obtinere  dasideret. 

Continuatio  :  Ideo  opto  ut  veniant  mihi  misera- 
tioncs  tua3,ct  vivam  asterna  vita,quiauaQima  mea  » 
pras  desiderio  mci  principii  «  defocit  n  ab  omni  jii- 
cunditate  prssenti,eundo  u  in  tuum  salutare»  n  id 
est,  Filium  tuum  :  scilicet,  idco  vilipendo  hmt  ter- 
rena,  ut  pervcniam  ad  ffltemitatemiquamjamobti- 


Ideo  peto  utdesintelIectum,quo  possimus  reverti  ^  net  nostra  natura  in  Domino  nostro  Joau  :  «  ei  n 


ad  nostrum  principium,quia  cognosco  patrcsct  nos 
filios  per  inobedientiam  ab  illa  dignitate  dcjcctos 
esse  :  et  hoc  ost,  o«  Domine,»ego  cognoviquiaju- 
dicia  tua,»  scilicet,  quod  primos  parentes  passibilcs 
et  immortales  fccisti  ct  miscriaj  subditos,sunt « aj- 
quitas,  id  cst  justc  facta  :  «  et  »  eliam  «  me  hu- 
miliasti,  »  id  est,  in  istis  miseriis  afQixisti,  et  hoc 
•  in  veritatc  tua,  »  id  est,  luo  justo  judicio. 

Per  istud  judicium  sumus  in  miscriis,sed  contra 
illas  miscrias  «  iiat  miscricordia  tua  »  mihi«  scryo 
tuo,  ut  consolctur  mo  »  in  miseriis  :  ct  hoc  peto 
«  sccundum  eloquium  tuum,»  id  est,  promissionea 
iuas,  qui  dixisti  :  Convertimini  ad  me,  et  ego  ro- 
vertar  ad  vos.  Et  alibi  :  «  Viduam  ejus  bencdicens 
bcnedicam,  pauperes  ejus  saturabo  panibus  {J^sal, 
cxxxi).  »  Viduam  intcUigit  Ecclcsiam. 

Fiat  misoricordia  ad  consolandum  intcr  mala,  ct 
ctiam  vcniat  misericordia,  quos  facit  nos  vivere 
(cternavita;  hoc  est  :  «  veniant  mihi  miserationoa 
tuffi,»  id  est  cirectus  pioc  afTcctionis  et  misericordis 
tu£B,  «  ct  »  pcr  ipsam  «  vivam  »  ajterna  vita,  rcdu- 
ctus  ad  dignilatem  mei  principii,«quia  lcx  tua  mc- 
ditatio  mea  cst  »  id  cst,  scmper  meditor  de  imple- 
tione  tuaj  legis. 

Mihi  veniant  miscrationcs,«supcrbi»autcm«  con- 
fundantur,»  id  est,  crubescentiam  habeant  depec- 
catis  suis,  «  quia  iniquitatem  in  me  feccrunt  »  et 
hoc  «  injustc  »  sinc  commisso  meo,  «  cgo  autem 
cxercebar,  »  Id  est,  cxcrccbor  «  in  mandatis  tuis  » 
adimplendis. 


Ycrbum  tuum,  »  ipsum  Filium,  quem  ante  vocavit 
salutarc,  «  supersperavi,  »  id  esi,  majorem  merce* 
dem  mcx  militia;  obtentorum  me  credidi^quam  pc» 
sct  humanus  homo  promereri.  Unde  Apostoliis : 
«  Non  sunt  condigno)  passiones  hujus  iemporiB  ad 
futuram  gloriam  quo^  revclabitur  in  nobis  (/iMi. 

Ylll).   » 

Anima  dcfccit  ab  omni  appctitu  tcrrcnorum,  et 
ctiam  «  oculi  mci  interiores,  scilicct  ratio  benc  il- 
luminata, «  defcccrunt  »  ab  omni  considcraiioneet 
delcctationc  terrenorum,  tendentos  «  eloqiiium 
tuum,  »  id  cst,  ad  intuitioncm  tui  eloquii,  acilicei 
Filii  tui,  quo  tu  voluntatem  tuam  osiendis  et  elo- 
qucris.  Vel,«  eloquium  tuum,  »  id  est,  prascopiiun 
tuum  :  c  oculi  »  dico  «  diccntes»»  id  osi,tnictant6i 
C  apud  so, «  quando  consolabcris  me,»  id  eBiyquando 
pcrduces  me  ad  optatum  principiAm»  ut  ovB 
Christo  jam  requiescam. 

Ideo  opus  est  mihi  consolatione,quia  faio  mali  per 
multa  flagclla  mc  volunt  a  bono  retrahere;  et  boc 
dicit :  «  quia  factus  sum  sicut  uier  in  pruina : » 
comparans  so  utri.quod  est  corium  moriui  animt- 
lis,innuit  suam  mortificationem,scilicei  qood  je(ja- 
nando  et  vigilando,ct  aliis  similibus  modi8,canea 
Buam  mortificet :  ot  sicut  utcr  bene  retinet  iniasani 
liquorcm,  ita  ipse  bcno  custodiei  infusam  sibi  pn* 
dicationem,et  a  Deo  commissam  :  ei  aicuiuterpO' 
situs  in  pruina  contrahitur  et  siccaiuri  ut  jam  ii* 
quorcm  commissum  conservare  non  possityita fide- 
lis  istc  positus  intor  malos,  frigore  infldelitatis  et 


Confundantur  superbi,  ct  pcr  hoc  fiant»tiinentes  n  turpis  vito^maculis  astrictos,muliisporsecutionibos 


te  »  ct  mquirentcs  testimonia  tua,  ct  sic  «  conver- 
tantur  mihi,  >»  hoc  est,  convcrtantur  ita,  quod  sint 
similes  mihi  :  «  ct  qui  novcrunt  tcstimonia  tua  » 
cognitioue,  licct  non  etiam  cogitatione,  convertan- 
tur  mihi. 

Dico  vcniant  miscraliones  ut  vivam,  ct  ut  vivcre 
possim,  «  flat  cor  mcum,  »  Domine,  «  immacula- 
tum  »per  remissionem  peccatorum«in  justificatio- 
nibus  tuis,  »  id  cst, «  ut  »  per  impletionem  praece- 
ptorum«  non  confundar  »cum  impiis,quandodice- 
tur  eis  :  «  Disccditc  a  mc^  maledicti,  »  ctc.  (MaUk. 
sxv). 


cogitur  dimitterc  et  fundere  liquorem  divini  verbi 
sibi  commissi  :  ct  licet  ita  sim  factus«8icuinteriD 
pruina,  »  tamcn  »  justificationcs  tuas,  »  id  est 
pra3cepta  tua,  quibus  homines  justificaniur,  ■  aon 
sum  oblitus,»  quin  semper  ea  custodirem  etadiin* 
plcrem. 

Et  quandoquidem,  o  Dominc,  sum  facins  sicot 
uter,crgo  «  quot  sunt  dies  servi  iui,  »  id  esi,qoaii- 
diu  patiar  cgo  istas  miscrias?  id  esi,«  quandofa- 
cies  judicium?»scilicet  scparationem,quod  jam  dod 
possint  mihi  noccre,«de  persequoniiboe  me»qniiB 
hac  viia  nobis  sunt  commixii  ei  cobabiianlea. 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS.  6^- 

estutfaciasjudicium,  quia  « iniqul  nar*  A  <*  quoniam  omnia  scrviunt  tibi  •  in  quo  apparct  i^. 
(^ihi  fabulationos :  »  in  boc  comprehcodit      essc  omnipotentissimum. 
iones  quibus  hdcretici  ct  alii  mali  volunt 
idere  participem  pcrvci*silatis:  «scd  »  ca 
srunt  mihi   complacita  «  ut  lcx  tua  >»  cst 

&«  omnia  mandala  tua  »  sunt  «  vcritas,  » 
}  vera  cssc  comprobaia,  cum  dicta  corum 
08  habeam :  et  cum  non  possint  crga  me 
ibus  suis  prollccrOy  ipsi  «  iniqui  sunt  me 
•  multa  mala  infcrendo,ut  saltem  pcr  hoc 
Iqntati  subjiccrcnt ;  scd,tu  Domine,  «  ad- 

681  ut  a4juves,  quia  «  mo  consummavc- 
cra,  >•  id  est  perfectc  reddiderunt  mo  in 


Tu  talis  cs  qui  dicni  ita  ordinasti,  terram  statui* 
sti,cl  lox  tua  talis  cst,  «  quod  nisi  ipsa  lcx  tua  mc- 
dilatio  mca  cssct,»  pcrircm  in  persecutione  inimi- 
corum  «  tunc,»  id  cst,quando  inimici  persequuntur, 
«  perissem  in  humilitatc  mea  fortc,»  ideo  dioitquaai 
pcr  liberum  arbitrium  suum  se  habcbc  hoc,  ut  eia 
ccdcrct,  vel  non  cedcrct. 

«  In  ojtcrnum.  »  Prxmissis  quibusdam  cauisis, 
quarc  dcbeat  Deo  scrvire,08tcndit  so  cor  scrvitutis 
liabcrc.Gontinuatio:  Quia  mcditatione  tu/e  legis  me 
a  pcrditiono  libcrasti,  ct  cactera  prsdicta  fecisti,  iddO 
c  non  obliviscar  justificationcs  tuas  in  ffiternuip,  » 
id  est  pcr  totam  vitam  meam, «  quia  in  ipsia  jusiill* 
i;re(iorum,8icut  ipsi  volcbaQt:ita  tamen,  ^  cationibus  vivificasti  mc,  »  liberando  a  confocmi- 


lilp  minus,»id  est  parumdefuitquin  me 
i  terrenorum  involverent.  Vei,  in  tcrra,  id 
rita  paulo  minus  consummaverunt,id  est 
aicorunt  me,  «  ego  autem  non  dereliqui 
oa*  » 

j 

)liqui  mandata  tua,  ct  ideo,  Domine,  de  fu- 
Hca  me»  »  id  est  fac  mc  pcrscvcrare  in 
tuisrncque  hoc  peto  confisus  nicis  meri- 
Msundum  misericordiam  tuam :  »  et  sic  vi- 
K  custodiam  tcstimonia  oris  tui,»scilicct, 
dvangelica. 

Lamed. 

i^um,  Domine.»  In  hoc  octonario  osten- 
1  justusille,qui  modo  ostcnditseafnictum, 


tatc  malorum,  ct  confcrendo  virtutes. 

Et  quid  per  singula  ?  «  Tuus  sum  cgo,  »  id  Q3t 
servicns  tibi  per  omnia,  et  ideo  «  salvum  me  fac,  ». 
pcrduccndo  ad  a^terni  tatem  ,«quoniam  Justificatioaes 
tuas  exquisivi  »  ad  intclligendum  et  compten- 
dum. 

Et  nccesso  est  ut  salvcs,  quia  «  pcccatoros  exspac- 
tavcruntme,»  scilicet  opportunum  tempuSyOt  icjo- 
neas  dcccptioncs  quasrundo,  ad  hoc  «  ut  me  perde- 
rent; »  scd  tamcn  cgo  u  intellexi  testimonia  tua  ». 
por  quod  contra  haereticos  me  munivi. 

Et  in  ipsis  testimoniis  intellectis^  soilicet  «  vidi 

finem  omnis  consummationis  »  virtutum,scilice^  cp- 

gnovi  iTternitatem  osso  finem,ad  quam  porveniajUir. 

ex  pcrfcctione  virtutum,ot  ideo  «  mandatum  tuum  » 

igit  Dcmn  nondum  vcllc  perducore  ad  rc-  Q  speciale,  scilicet  do  charitate,  fuit  mihi  <  nimia  la- 


Atam,  non  recusat,sod  sc  ad  laboros  susti- 
c  paratum  ostondit :  ct  idco  prsescribitur 
lario  Lamed,quod  intcrpretatur  cor  servi" 

atio :  Idoo  bene  debco  custodire  testimo- 
imine,quia  «  Verbum  tuum,»  id  est  Filius 
rmanet  in  ccclo,  »id  est  in  coclestibus  crea- 
hoc  in  «etcrnum.  »  Vcl  idco  debet  custo- 
3iiam  angeli  custodiunt :  et  hoc  ost :  Vor- 
ifidest  implotio  mandatorum  tuorum,per- 
vqs^Ot  id  Qst  ii^  angelis,  quia  Dei  mandata 
limplcnt,  ct  hoc  in  sQternum. 
t4Uitum  in  ccclo,  sedetiam  «  veritas  tua,  » 
18  tuus,pcrmanet  «  in  generationc  »  prio- 


tum,»  id  ost  multum,  quia  ut  possem  perveniiead 
a!tcrnitatem,dilatavit  mo  usque  ad  inimioorum  di- 
lectionem.  Vel  aliter  :  in  mandatis  quffl  dilexi,  vi4i 
finem  omnis  consummationis,  id  esi  cognovi  quod 
omnls  consummatio  ct  perfectio  sscularis  habet  iilr 
nem,  sed  mandatum  tuum,  id  est  prsecepUo  chari- 
tatis^cst  nimis  latum,  id  cst  dilatatur  usque  in  (eter- 
num ;  unde  Apostolus  :  Gharitas  nunquam  excidet. 

Mem. 

«  Quomodo  dilexi.  »  In  hoc  octonario  osteQditur 
iile  fidclis  qui  loquitur^intimo  amore  legem  Dei  di- 
ligere,etideosuperomnes  inlmicos  quantumcunque 
astutos  sc  in  lege  Domini   intellcctum  hahere,  e^t 


rum,  «  et  gcncrationcra  »  justorum  Novi  n  idco  prasscribitur  buic   parti  Mem.,  id  est  viscera, 

.•     1T_1      Ji__      •    1    __i.      : 1__.   i--_ I ^^«^-^     :^i:«,^,-.nr.    :niAli;nr;m«ia    n«%/1/%    rt«irk_ 


ti.  Vcl,  veritas,  id  cst,  ipsa  Icx  tua,  pcrma- 
jratione  in  gcnerationcm,  id  cst  a  princi- 
ad  finem  mundi :  sicut  in  Abel  ct  in  aliis 
ris  «  fundasti,  »  id  cst,  stabilcm  posuisti 
»  id  est  Ecclesiam,  «  et  pcrmanct  »  quia 
ulia  poterit  prorsus  tribulationc  dclcri. 
tantum  terra,  id  cst,  communis  Ecclesia 
dtionc  cst  fundata,  sed  ctiam  «  dies, »  id 
tiores  viri,  et  illustriores  in  Ecclcsia,  qui 
ninare  possunt,  «  pcrscvcrant  ordiuatione 
afluctusmundi,bcnedicodicratuadisposi- 
5verare,  torram  autem  fundatam  csse,  ctc, 

Patbol.  CXVL 


per  quod  amorem  intimum  intelligimus.Ordo  qup- 
que  bonus  est.  Postquam  cnim  aliquis  nactus  cor 
scrvitutiSjSi  inlimum  amorcm  adhibeat  legi,  ad  m^- 
gnum  pcrfcctionis  cumulum  pcrveniet. 

Continuatio:Mandatum  tuum  cstnimislatum,et 
«  lcgem  tuam  »  dilexi,  et,  «  Domine,  quomodo  di- 
lexi?»  Quasi  non  possum  ostendere  quantum  dili- 
gam  :  ostcndit  tamen  quajdam  indicia  suoj  dilectio- 
nis,  cum  dicit  :  «  Tota  dio  meditatio  mea  est,  » 

Et  quia  sic  dilcxi,  sic  in  meditatione  habui,  ideo 
«fccisti  meprudentcmmandato  tup  super  inimicoa 
mcos »  id  est  plus  intcUexi  de  logo  tua  quam  ini- 

20 


619 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISGj  OPP.  PARS  1.  —  COMMENT.  BIBL. 


620 


mici :  ideo  dioo  super  inimicos,  «  quia  »  mandatum  A  nans.  Quanto  cnim  potius  operatur   aliquie,  tanto 


tuum  «  cst  mihi  in  actcrnum,  »  id  cst  ducit  mc  ad 
aeternitatem,  quod  non  facit  inimicis. 

Non  tantum  supcr  quoslibct  inimicos  mc  fccisse 
prudentem,sed  ctiam  •  supcr  omncs  docentcs  mcin- 
tellexi,»id  est  super  scribas  ct  pbarisacos  et  quoslibet 
alios,  qui  me  scctam  erroris  volcbant  doccre  :  ideo 
sic  intelloxi,quia  assiduc  cogito  do  mandatis  tuis : 
et  hoc  est,  «  quia  tcstimonia  tua  mcdiiatio  mea 
est.  » 

Et  intor  caiteros  doctores  «  intellexi  super  scncs,  >> 
id  est  Bupcr  antiquiorcs  et  altiorcs  sapientes,  et  hoc 
ideo,  «  quia  mandata  tua  quaesivi.  » 

«Super  senes  intellexi,»ct«prohibui  pcdes  mcos,» 
id  est  afifectiones  meas,  «  ab  omni  via  mala  »  eo- 


magis  illuminaiur  cognitione  Dei.  Vel,  «  Verbum 
tuum,  »  id  ost  Filius  tuus,  factus  lucema  per  as- 
sumptam  carncm.  Sicut  enim  in  lucerna  habetur 
lumcn  ct  tcsia,  ita  in  Christo  divinitas  lumen  est, 
humanitas  quasi  testa  contincns  lumen  :  quas  lucer- 
na  illuminat  pcdes  meos,  id  cst  promovet  ad  hoc, 
ut  possim  jam  bcne  velle  :  et  idem  verbum  est  fac- 
tum  lumen  scmitis  meis,  id  est  strictis  et  arduis 
operibus  :  non  dicit  lucerna,  sed  •  lumen  :  »  quia 
quanto  arctiori  scmita  Deo  servit,  tanto  m^jus  la- 
men  habet,  ct  cognitionem  de  ipsa  divinitate  re- 
cipit. 

Et  quia  voluntas  per  te  illuminatury  et  in  eemitis 
lumen  praebes,8cilicet^quia  ex  te  omnem  habemus 


rum:ad  hoo  prohibui,  «  ut »  opere  «  custodiam  ver-  «  illuminationem,  ideo  «  juravi  et  statui,  » id  est  fir^ 


ba  tua.  » 

«  Gustodiam,»  ct «  non  declinavi  a  judiciis  tuis,  » 
quia  ita  etiam  custodivi,  quod  in  nullo  dcviarcm  a 
priBceptis  tuis.  Idco  i^on  declinavi,  «  quia  tu  legcm 
posuisti  mihi »  quas  me  cohibcrct  perseverare  in  man- 
datis  tuis. 

Dico  intellexi,  et  implcvi,  ct  aliis  annuntiavi,  in 
quo  fuerunt «  cloquia  tua  »  dulcia  «  faucibus  mcis,» 
et  «  quam  dulcia, »  id  cst,  infmitc  fucrunt  dulcia  : 
dulcia  dico  «  super  mel  ori  moo,  id  csi  plus  quam 
mel  sit  dulce  mihi  gustanti. 

Eloquia  fuerunt  mihi  dulcia,  ct «  propterea  viam 
iniquitatis  odivi » illam«omncm  ; »  et  ut  hoc  bonum 
comprobctur,  ostendit  aucioritatcm  praeccpiorum 
Dei,cum  dicit:  «  a  mandatis  tuis,»  o  Dominc,  hoc 
•<  intellexi  »  quod  viam  iniquitatis  odire  dcbeam,et  C 
ideo  odivi. 

Nun. 

«  Lucema  pcdibus.  »  In  hoc  octonario  agitur  de 
humilitate,quia  ostendit  scjustusquiloquiturcx  se 
nihil  habere,  sed  omnia  a  Deo,  etiam  initium  bonae 
voluntatis,  et  ideo  praescribiiur  huic  parti  Nun, 
quod  interpretatur  wwfcus,  vel  pascuu,  quia  unus  et 
Bolus  est  Deus,  a  quo  recipit  quidquid  boni  habet,  et 
ipse  idem  ei  cst  pascua,et  plena  rcfcctio.  Ordo  quo- 
que  bonus  eet.  Postquam  onim  ostendit  se  habcre 
cor  8ervitutis,et  pcr  intimum  amorcm  assecutum  se 
legis  intellectum,  eiiam  se  a  judiciis  Dei  non  decli- 
nare,et  viam  iniquitatis  habuisse  odio :  haec  omnia 
non  eibi,  sed  gratiac  Dci  attribuit^ 


miter  dclibcravi  «  custodire  judicia  »  qu»  sunt 
justitiac  tuaB,id  est,qu8e  tu  facis  per  tuam  justitiam. 
Custodit  ille  judicia,  quia  si  habcat  adversitates 
non  frangitur,sed  judicio  Dei  sibi  dari  intelligit.Si 
autem  prosperitatem  habeat,non  extollitur^  sed  m- 
cundum  Dei  voluntatem  dispensat :  dico  custodire, 
juravi  ctiam  custodire,  id  est  sicut  deliberavi,  ita 
stabilitcr  complcvi. 

Quia  siatui  cusiodire,  ideo  «  sum  humiliatus,  j» 
id  est  afflictus  «  usquequaque,»  id  est  ex  omni  pa^ 
te  et  omni  gencre  afiliciioni8,quia  stabiliter  obse^ 
vabam  judicia  ct  testimonia  tua.  Humiliatus  sum, 
scd,tu  «  Domine,vivifica  me  »  ne  cedam  aflligenti- 
bus  me  «  secundum  verbum  tuum,  »  id  est  secoii- 
dum  promissionem. 

Dico  humiliatussum^etinipsa  humiliationeobtuli 
tibi  sacrificia  «  oris  mei, »  id  est  laudes  qu»  erant 
oris  mci  :  quia  quod  dicebam  ore,  complevi  opere: 
ot  hoc  «  voluntarie,  »  id  est  bona  intentione,  pura 
voluntatc  :  ct  quia  in  humilitato  sacriflcavi  tibi,  ei 
voluntarie,  ideo,  o  Domtne,  «  bencplacita  fac  »  mihi 
vota  mca,  «  et  judicia  tua  doce  me,  »  id  est  fac  as- 
sucsccrc  ct  opere  adimplere. 

Et  ideo  opus  est  ut  doceas,  «  quia  anima  mea, » 
id  cst  vita  animas  mcae  «  cst  semper  in  maniboa 
mcis,»  id  cst  opcribus  mcis :  quia  si  desinam  bcne 
operari,  morietur  anima  mea.  A  similitudine  boni 
militis  dictum  cst,qui  sibi  in  praelio  vitam  propriifl 
manibus  defcndit  :  «  et  »  ut  animam  meam  cust(h 
dire  possim,  «  legem  tuam  non  sum  oblitusMquin 


Continuatio:Super  scnes  intcllexi,  a  judiciis  au-  n  tractcm  eam  meditatione  ct  impletione. 


tem  non  declinavi,viam  iniquitatis  odio  habui,ethajc 
omnianon  viribus  meis,  scd  quia  «  Verbum  tuum,» 
id  est  divinum  mandatum,est  facium  « luccrna,»  id 
est  illuminatio  qua  possum  mihi  a  laqueis  diaboli- 
cavere,  quos  mihi  icndunt  in  tenebris  hujus  viiae. 
Luccrnadico  «pcdibus,»  id  est  affcciionibus<«meis» 
et  voluntatibus,  per  quas  anima  nostra  jam  incedat 
ad  bene  operandum,quia  nec  bene  velle  possumus, 
nisi  gratia  Dei  iliuminemus.  Voluntaii  nosirae  est 
verbum  lucerna,  «  semitis  meis,»  id  est  arciioribus 
operibuB  meis,vcrbum  tuum,  scilicet  divinum  prae- 
ceptum,  est  mihi  «  lumen,»  id  cst  maxime  illumi- 


Dico  «  non  sum  oblitus,  »  et  tamcn  «  peccatores 
posuerunt  laqueum  mihi  »  per  quem  putabaot  me 
impcllcre,  ut  lcgem  Dci  darcm  oblivioni.  Laqueum 
dicit,vcluti  minas,b]andimenta,  quascunque  malas 
persuasiones  ci  pcrsecutiones :  «et»  licct  ipsi  itamibi 
laqucum  tcndercnt,  tamen  «  de  mandatis  tuis  non 
crravi  »  vel  male  intelligendo,  vel  contra  ope- 
rando. 

«  Non  erravi,  »  sed  potius  «acquisivi  in  aeternum,  * 
bene  cxcrcendo  ad  intcliigcnda  et  complenda  «testi- 
monia  tua  :  »  «  acquisivi  »  dico  «  hacreditate, » i^ 
est  ad  similitudinem  haereditaria}  rei,sci]icet  utfi^ 


E.XPLANATIO  IN  PSALMOS. 


622 


eiderem,  ct  a  patribus  mois  ct  aliis  talibus  A 
l;  ideo  exquisivi,  «  quia  exsultatio  cordis 
»  scilicet  quantumcunque  tribulcr,  tamen 
Itationc  mandata  Dei  adiuiplcbo,  securus 
eratione. 

3zquisiviy  •  hoc  modo  scilicet  humiliando 
per  omnia  Deo  :  inde  est  quod  dicit  *.€  In- 
»r  meum, »  id  est,  voiuntatom  mcam  per 
miliavi,  t  ad  laciendas  justificationos  tuas 
itributioncm  »  duraturam  «  in  {ctornum;» 
t  beatus  Hieronymus,  ordinatum  osse  in 
)OS8umu8  tamen  dicere  :  Gustodiam  justi- 
tuas  in  aBternum,  id  est,  pcr  totum  tem- 
meaB. 

Samcch. 

M.  »  In  hoc  octonario  ostendit  justus,  qui  p 
e  ostendebat  suam  humilitatem,  se  jam 
nm  sic,  quod  velit  fugere  consortia  iniquo- 
deobene  proescribitur  huic  parti  Samech, 
^rpretatur  firtnainentum  vel  adjtUorium; 
mi :  Uic  ubi  dicis  quod  iniquos  odio  ha- 
audiendum  et  cum  magna  cura  attendeo- 
I  magna  est  cautela  adhibenda  ad  iniquos 
i;  prfficipitur  enim  in  Evangelio,  utetiam 
liligamus  (Matlh.  v).  Sic  ergo  sunt  diiigen- 
dquid  mali  nobis  faciant,  non  repercutia- 
pro  eis  oremus;  et  quandiu  in  eis  profl- 
mus,  divina  admonitionc  eis  insistamus. 
in  eis  nihil  proOccrc  valemus,  nec  salva 
cum  eis  habitare  possumus,  ab  eorum  fa. 
B  ot  habitatione  separari  debemus :  pro  quo 
rem  ct  uxorem  relinquere  debemus,  si  cum  C 
)iiem  Christianam  servare  non  possumus, 
per  eos  ad  culturam  idolorum,vcl  aliquid 
pellamur.  Nihil  enim  alicui  proximo  oon- 
debcmus;  unde  Dominus  in  Evangelio  : 
t  patrem  aut  matrem  plus  quam  me,  non 
B^us.  (Matlh,  x). » 

atio  :  Justificationes  custodivi  propter 
aem;  et  ut  ad  illam  possim  pervenire, 
dio  habui,  et  legem  tuam  dilexi.» 
iniquos  devitem,  ct  custodiam  lcgem,w  tu 
meus»  ad  bene  operandum,c  etsusceptor 
ua  per  Ghristi  assumptam  humanitatcm^ 
itum  exaltasti :«  et  in  Verbum  tuum,»  id 
i,  vel  divinum  prajceptum  quod  compiovi, 
eravi,  »  id  est  majus  quoddam  quam  haec  j) 
essent.  Vel,  «  superspcravi,»  quia  priori 
rem  addidi  spcm. 

odio  habui,  itadicens  :  0  vos  maligni,  dc- 
ne.  Vel  ita  continuatur :  Quia  Dcus  cst  ad- 
8,  et  in  verbum  tuum  supersperavi,  idco 
igni,  declinate  a  me, «  id  cst  separate 
consortio,  in  quorum  proRscntia  divinam 
religionem  tcnerc;  «  et »  posLquam  docli 
€  scrutabor  mandata  Doi  niei  »  libere. 
)m  Apostolus  dc  ini(|uorum  vitatione  : 
im  hominem  post  primam  et  secundam 
lem  devita  {Tit,  iii). » 


Vos, «  maligni,  declinate,  >  sed  tu,  Domine,  «  su- 
scipo  me  »  in  custodia,  ne  cedam  inimicis, «  se- 
cundum  cloquium  tuum,»  id  est  sccundum  promis- 
sioncm.  Vel,  «  secundum  eloquium,»  id  cst,  ut  se- 
quar  proicepta  tua,  implendo  ea :«  et »  lunc  utinain 
«  vivam  »  in  anima, «  et  »  cum  cxspcctavcro  vitam 
ojtornam,  «  non  confundas  me  ab  »  illa  «  mea  exspe- 
ctatione,  >»  sed  da  obtinere  quod  spero. 

«  Non  confundas  »  dico,  sed  potius  «  adjuva  me» 
ad  bene  operandum,  u  et  »  per  hoc  «  salvus  ero » 
setcrna  salvatione,  «  et  »  per  tuum  actjutorium,  ad 
hoc,  ut  ad  illam  possim  perveniro  salvationom, 
«  mcditabor  in  justiflcationibus  tuis  semper,  *»  id 
est  assiduo.  Qui  enim  secundum  legem  Dei  vivit, 
etiam  dum  vivit,  vel  dormit,  vcl  manducat,  in  lege 
Dei  dicitur  meditari. 

Ideo  «  meditabor,  »  quia  hoc  attcndo  quod  tu 
«  sprevisti  omnes  disccdentes  a  judiciis  tuis,  quia 
cogitatio  oorum  cst  injusta.»  Si  enim  dicant  se  fra- 
gilitate  peccare,  vcl  Deum  sibi  per  misericordiam 
indulgerc,  vel  hffic  terrena  non  curare,  eorum  co- 
gitatio  est  i^justa. 

Et  non  tantum  sprevisti  tu,  sod  etiam  ego  sprcvl; 
et  hoc  dioit :«  omnes  pcccatores  terra), »  scilicet  pa- 
ganos,  qui  legem  non  habcnt  scriptam,  «  reputavi 
prsvaricantes^ »  saltem  naturalis  legis  :  et  in  boo 
augot  cumulum  malorum,qui  propter  actum  peo- 
cati  prsvaricatorcs  sunt  naturalis  legis,  vel  Scrip- 
turae,  vel  utriusque  :  ot  quia  peccatores  vidi  esse 
prasvaricatorcs,  «  ct  ideo  *  ne  esscm  prffivaricator, 
<c  dilexi  tcstimonia  tua.  » 

c  Confige  timorc  tuo.»  Quiavidit  isto  justus  eum- 
dem  inimicum  sibi  insidiari,  qui  alios  faciebat  prie- 
varicatores  per  suggestiones  carnis,  precatur  Deum 
ut  illum  iaimicum  comprimat.  Gontinuatio :  Pecca- 
tores  reputavi  prasvaricantes,  et  ne  cgo  etiam  sim 
prsvaricator, «  confige  carnes, » id  est  camalitates 
mcas  «  tuo  timord,»id  est  clavo  timoris  tui.  Idoo, 
precor,  confige, «  a  judiciis  enim  tuis  timui^  »  id 
est  ad  considerationem  futurorum  Judiciorum  tuo- 
rum.«  ConBge  »  dicit,  quia  sciebat  quod  vetus  ho- 
mo  figeretur  in  cruce,  et  dostrueretur  in  passione 
Ghristi. 

Ain. 

«  Feci  judicium  ct  justitiam. »  Ain,  quod  inter- 
pretatur,  oculus,  ideo  huic  octonario  prffiscribitur, 
quia  hic  ostenditur  ille  justus  quemdam  habere  in- 
teriorem  oculum  benc  illuminatum,  scilicct  quam- 
dam  sagacitatem  ad  repellendas  calumnias  iniquo- 
rum,  et  ad  legem  Dei  defendendam  contra  eos  : 
qua3  sagacitas  et  justo  necessaria  erat.  Mali  enim 
quos  odio  habeant,  multas  in  eos  calumnias  et  cri- 
minationes  inferebant. 

Gontinuatio  :  Quia  dilexi  testimonia  tua,  et  alios 
reputavi  praevaricatorcs,  ideo «  ne  tradas  me  calum- 
niantibus  me, »  id  est,  ne  permitlas  me  calumuiis 
eorum  succumbere,  quas  multas  mihi  inferunt :  quia 
praevaricantes  reputavi,ctiam  mcab  aliis  separavi : 
nec  debes  tradere,  quia  «  feci  judicium,  »  id  est 


d23 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISG.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


G24' 


discretionem  inter  bonum  ct  maluro, «  et  justi- 
tlam,»  quia  doserendo  malum,  sccutus  sum  bonum. 

«  Ne  tradas  calumnianlibus;  »et  si  impulcrint 
in  aliquod  malum,  tu  «  suscipc  »mo  «  scrvum  tuum 
in  bonum  »  et  quandoquc  fac  ccssarc  omncs  calum- 
nias  corum;  ct  hoc  cst  :  «  non  calumnicntur  mo 
superbi.  » 

Et  debos  suscipcrc,  quia«  oculi  mci,»int(Tiorcs, 
defecerunt  ab  omni  appotitu  torrcnorum,  tondcntcs 
«  in  salutare  tuum,  » id  cst  in  salvationcm  tuam ; 
«  et  »  ut  ad  fllud  porvcniam  salutarc,  tcndunt «  in 
filoquium  justitia;  turn,  » id  ost  in  pra^ccpta  tua 
domplenda. 

QuiaoGuii  deficiunt,«  fac  cum  servo  tuo  secundum 
mifl^ricordi&m  tuam,  »  hoc  scilicot  fac,  «  justifica- 
tiones  tuas  doce  mc.  » 

Beiie  «  dico  cum  scrvo  tuo,  »  quia  «  servus  tuus 
iiim  egO>»  obediens  tibi  per  omnia :  idco  «  da  mihi  » 
illulninatum  « intcllectum,ut  sciam  tcstimonia  tua,» 
dognitione  et  impletione. 

^  E!t  debes  faccre,  quia  «  tempus  »  ost  hoc  facicndi, 
Domine,  scilicct  ut  des  mihi  intcllcctum  lcgis  tu(c, 
p6T  (juem  eam  possim  defcndcrc  contra  hacrcticos, 
quia  illi «  dissipavcrunt, »  male  intclligondo,  et  ha;- 
reses  inducendo,  et  cajtcris  aliis  modis,  «  lcgcm 
tViaiki  »  corrumpendo.  Vcl  tibi  Domino  opus  cst  fa- 
clendi,  ut  des  mihi  intcllcctum,  ad  dofonsioncm  kgis 
tuffi  :  etquia  alii  dissipavcrunt  logcm  tuam/<  ideo  » 
ego  accensus  zelo  Dei,  «  dilexi  mandata  tua  »  ad 
defbndendum  ea,«  supcr  aurum,»  id  cst^  supcr  om- 
nem  cupiditatem  possessionis  s(ccularis,«  ct  »  super 
u  topazion.»  Topazius  prctiosus  lapis  cst,  cujus  na- 
fura  est  ut  somper  attrahat  visum  inspicicntium, 
itedoCuli  inspioientium  ejus  possunt  intuitu  satiari : 
per  quod  intelligimus  omne  pulchrum  visu  hujus 

Et  qtiia  «  dilexi  mandata  tua^  proptcrca  »  non  fui 
(/(io&ild  ab  opere,  scd  «  dirigcbar  «  scmper  ad  omnia 
itiAhdata  tua  implenda,  et  econtrario,  «  omncm 
vi4tn  iniquam  odio  habui  » juxta  Evangolium  :«  Non 
pOlcstia  Dco  scrvire  ct  mammona;.  » (MaUh,  vi.) 

Phe. 

«  Mirabilia  testimonia  tua.»  Huic  octonario  bcne 
prae^cribitur  Phe,  quod  intcrprctatnr  errorf  quia  in 
IfaC  ][)arte  fidelis  qui  loquitur  ostcndit  sc  dolcrc  de 
errbre  illorum  quos  supra  dixcrat  lcgcm  Dci  dissi- 
pare,  el  ostendit  eis  convcnicntcr  lcgcm  Domini 
noh  dissipandam,  scd  amandam. 

Quasi  dicerct  :  Non  debctis  dissiparc,  imo  am- 
plecti  ct  custodirc,  quia,  o  «  Doniine,  tcstimonia 
tua  »  sunt '  mirabilia,  » id  cst  digna  adniirationc, 
quia  observatores  suos  talcs  criiciunt  qiiod  cnpcos 
illuminent,  mortuos  resuscitcnt,  ct  hujnsniodi  alia; 
et  «  idco  scrutata  cst  ca  anima  moa.  » 

Animascrutatur,  ct  bcnc  polostad  intelligcndum 

,   I^roflcere,  quia  «  dcclaratio, »  id  cst  complctio  «  sor- 

ibdhum  tuorum,»  volut  advontus  Christi  ct  doctrina 

^ung^lica,  quaj  dcclarant  ct  complcnt  omncs  pro- 


A  phetas  :  talis  declaratio  «  illuminat  »  communitef 
omnem  Ecclcsiam,  et  ad  fidem  accedere  facit; «  et; 
intcllcctum  »  oxccllcntem,  qualem  habent  sapien- 
tioros  Ecclosia;,  «  dat  parvulis,»  id  est,  humilibus, 
qui  panulos  so  roputant,  et  nihil  dc  se  pra^sumuntj 
sed  sunt  parvuli  malitia,  sicut  Apostolus  pnccepit: 
«  Estote  parvuli  malitia.  » (/  Cor,  xiv.) 

Et  quia  solis  parvulis  dat  intelloctum,  ideo  fed 
me  parvulum,  scilicet  «  apcrui  os  meum,  » id  est» 
dcsidcria  cordin  mei  dilatavi.  Per  os,  cor  intelligi- 
mus,  quia  jam  desiderat  refici  beneficio  spiritatJl 
«  Et  attraxi  Spiritum  »  sanctum,scilicet  auram  saln- 
brcm.  IUe  Spiritum  acquirere  laborat,ct  digmimfl» 
cfficit,  in  quo  habitet  Spiritus  sanctua,  qui  mandat» 
Dei  custodire  dcsiderat.  Ideo  aperui,  ideo  attraxi, 

w  «  quia  mandata  tuadesiderabam,»ad  intelligendum 
et  complendum. 

Et  quia  desideravi^  et  os  aperui,  ideo  <i  aspioe  is 
me  »  oculo  pietatis,  scilicet  ut  mihi  conferas  aliqmd 
boni ;  «  et  miscrcre  mei  »  delendo  maculas,  si  qua 
in  me  invenis ;  ct  hoc  precor  «  secundum  judieiam 
diligcntium  nomen  tuum  :  »  id  est  siout  judioasmi^ 
scrcndum  aliis  diligentibus  nomen  tuum^  itademe 
judica.  Licct  Dcus  fideles  suoa  per  misericordiam 
visitct  ct  miscrcatur,  tamen  dicit  «  judioimn,»qii)i 
intclligit  in  hac  vita  semper  misericordiam  judiob 
Dci  conjunctam  :  quia  aliquod  meritum  iidei  est, 
quare  Deus  parcit  ei. 

Dico  «  aspice  et  miserere,»  et  «  gressus  meos,  >r 
id  cst,  opera  mea,  «  et  dirige^»  ut  sint «  secundum 
cloquium  tuum ;  ct »  per  hoc  t  non  dominetur  md 

G  omnis  injustia,  »  id  est  nulla  iniquitaSy  id  est 
pcccatum  quod  habitat  in  nostro  corpore  mortaK, 
jam  non  reget,  id  est  in  nobis  ut  valeat  nos  im- 
pellcre  ad  illicitos  motus,  sed  potins  ratione  illTmtt- 
nat,  fomes  pcccati  comprimatur;  ideo  sie  did^ 
«  nulla  dominctur,  »  quia  intelligit  tantum  Talore 
ad  damnationcm,  si  una  ii^^ustitia  dominetorquao- 
tum  si  omncs  dominentur. 

Dico  «  gressus  dirige,»  ne  dominetur  i^jufltitia,  et 
ctiam  «  redimc  me  »  per  pretium  sanguinis  Fllii 
tui ;  rcdimo  mo  «  a  calumniis  hominum,  »  id  est  a 
falsis  criminationibus  et  inventionibas  &omiiittm, 
ne  possint  me  conformare  sun  nequitic,  «  ut  vtuac 
libcrc  «  custodiam  mandata  tua,  »  qui  modo  imp^ 
dior  multis  calumniis  corum. 

])     Et  ut  possim  custodire  mandata  tua, «  illamina 
facicm  tuam,»  id  cst  prsesentiam  tuam  mifai  mani* 
fcstam  ostcndc,  non  facie  velata,  sicut  Moyses  Jo* 
da3os  doccbat  (Exod.  iii),  significans  mcntis  connn 
vclamcn,  qui  spiritualcm  doctrinam  intelligcre noti 
possont :  Ghristus  vcro  doctor  nostor  manifeste  dd  - 
cuit  voritutcm,otcognitionem  Deifidelibus  intimn^ 
vit.  Et  lianc  facicm,  id  cst  cognitioncm,  illumia* 
«  supcr  »  mc  «  servum  tuum,  ct »  per  hoc  «  do<?^ 
m»». »  intcllcctu  ct  implctione  «  justificationestuas. 
Et  dignus  sum  ut  doceos,  quia  multum  doleo  d 
aliorum  crrorc;  ct  hoc  dicit :  «  exitus  aquarum,»»i«^ 
cst,  copiosus  fictus  exterius,  et  multos  dolores  inte^ 


625 


-riuSytdeduxeruntyvidesl,  non  tantum  una  hora^sed 
per  multos  dies  fudcrunt «  oculi  mei  » interiores  et 
^teriores,  «  quia  non  custodierunt  lcgcm  tuam.  » 

Sade. 

«  Justus  es,  Dominc.   »  Huic  benc  prajscribitur 
:Sade,quod  interpretatur  consolatio  jquia  justum  ille, 

qui  paulo  ante  ostendebat  dolcrc  se  malorum  crrorc, 
.hicjam  ostendit  consolationcm  dupl  iccm  so  habcrc  ex 
«jttsto  judicio  Dei.Cum  enim  Dei  judicio  sc  illuoiina- 

tum  agno8cit,magnam  habet  consolationcm  ad  ma- 
-la  saBtinenda  et  c<Blestia  spcranda.Itcm  dum  malos 
tjusto  Dei  judicio  excfficatos  et  reprobatos  inteliigit, 
:in  eiBdem  consolatur,  inteliigens  sc  pcr  cos  exami- 
vnaodum  et  ezprobrandum.Quod  facit  fornax  auro, 
.tima  ferro,  facit  impius  pio. 

Gontiouatio  :  Hactenus  dolui,  et  fuderunt  lacry-' 
'inas  oculi  mei;  sed  jam  non  doleo,  sed  potius  con- 
-8olorin.hoc,attendens,quia,oo  Domine,  justus  cs  » 
j|n  natura, «  et  rectum  judicium  tuum,'i  quia  quod 
^alios  eHgis  et  illuminas,  alios  reprobas  et  excoscas, 
-  hoc  jnsto  judicio  facis. 

Inhocapparet  quod  rectum  sit  judicium,  quia 

mandata  quffi  nobis  proponis^facis  a  quibusdam  re- 

cipi  et  a  quibusdam  rejici ;  et  hoc  dicit  :  «  nian- 

-  dasti  justitiam  testimonia  tua,»  et  hoc  «  nimis,»id 
E-  ^i  valde,8cilicet  per  infmitos  legatos  :  testimonia 

-  ^co  ju8titiam,id  estsolam  sequitatem  praccipientia; 

*  •  ei  veritatem  tuam,  »  id  est  judicant  ct  implent 
quidquid  promittunt,  et  ideo  bene  dcbcrcnt  ab  om- 

"  -nibusrecipi. 

Etlicet  testimonia  tua  et  justa  csscnt,ot  omncm 

-pramissionem  complerent^  tamcn  <<  inimici  mci,  » 

-qni  volunt  mihi  mala  quia  non  sum  cis  similis,illa 

^  verba  tua  »  secundum  complctionem «  suntobli- 

^y  »  quae  ratio  rationalis  eis  pcrsuadcbat,ct  aliquo- 

-xnm  prsdicatio  eis  intimaverat :  et  quia  hsec  obliti 

avuntyideo  «  zelus  meus  •  quem  habui  erga  eos  pro 

«ontemptu  teetimoniorum,  «  fecit  me  tabescerc,  » 

md  est  deflcere  et  macerari  in  corpore. 

'  «  Testimonia  tua  sunt  veritas  ct  justitia,  b  ct  ip- 

-9um  «  eloquium  tuum  »est«ignitum  vehcmonter, » 

lia  oomburet  vitia,accendetque  hominem  ad  amo- 

)m  Dei,  «  et  servus  tuus  dilexit  iIIud,iscilicctego 

li  mei  consimiles. 

Et  quia  dilexi,  ideo  «  sum  adolesccntuius  ego,»id 

st  innovatus,  scilicet  exutus  vctcre  homine,  sum 

novi  hominis  membrum  ofTcctus  :  «  ct  «  quia  sio 

'^aum   innovatus,idco  a  malis  sum  «  contcmptus,  » 

•^'"^lis   reputatus  ct  tormcntis    affcctus;  et   tamon 

«(  justilicationcs  tuas  non  sum  oblitus  »  quin  scm- 

•  ^r  mcditarer  et  complcrem. 

Et  bene  dico  complere  ct  obscrvarc,quia«  justitia 

ttia»quam  confert  exsecutio  pra;ccptorum  tuorum, 

'  «st  «  justitia  »  ducens  homincm  «  in  a>tcrnuni,  ct 

■  lex  tua  veritas  »  est,id  est  complcns  promissioncs. 

Gontemptus  sum,  inquam,  cgo  autcm  non  sub- 

"fugi;  8cd  « tribulatio  wcorpori  illata,«ct  angustia,i 

id  est  anxietas  mentis  «  invcncrunt  nie  »  paratum 


EXPLANATIO  IN  PSAUfOS.  ^6 

A  ad  omniasustincnda;etha3comnianonfcceruntme 


paratum  reccderc  a  mandatis  tuis,  sed  semper 
«  mandata  tua  mcditatib  mea  cst.  >  Et  quia  justis 
haec  omnia  a  justo  judicio  Dei  sibi  dari  intelligit, 
ideo  in  omnibus  consolationem  sibi  accipit. 

Idoo  testimonia  tua  cst  mea  meditatio,  quia  ipsa 
«  tcstimonia  tua  »  sunt  «  a^quitas,»  id  cst,nihil  ini- 
quum  vel  inhoncstum  pnucipicntia  ct  ducentia«in 
aBternum  :  »  ct  idoo  «  da  mihi  intcllectum»eorun^, 
ut  in  ipsis  consolationcm  accipiam,  «  ct  »  per  ipsa 
intellccta  «  vivam,  »  id  cst  ad  ajtcrnam  vitam  per- 
veniam. 

Coph. 

«  Glamavi.  »  Goph,  id  est  coficliisio.  Uic  eniip 
agitur  de  bcato  viro  ab  hostibus  circumquaque  QQ.n- 
l^  cluso  graviter,qui  aliunde  nuUum  sibi  speransfjub- 
8idium,clamorem  suum  dirigit  ad  Deum.Ordo  quo- 
quc  congruus,  quia  post  passioncm  erroris  accepta 
consoIationo,cum  a  malis  circumdatur,  nihilaUud 
restat,  nisi  ut  clamorem  suum  ad  Dominum  diri- 
gat 

Continuatio  :  Quia  tribulatio  ct  angustia.  invene- 
runt  me,  ideo  «  clamavi  in  toto  cordemco  jExaudi 
mc,Dominc; »  et  supponit  dc  quo  clamavit,8cilicet 
ut  u  justiflcationcs  tuas  rcquiram,»  id  est  da  mihi 
roquirerc  ad  intclligcndas  justiflcationes  tuas. 

Et  non  tantum  clamavi  ut  requiram,  sed  etiam 
clamavi  ut  dcs  custodirc  mandata;  ethoc  e8t:«GIa- 
mavi  ad  tc,  ct  >  tu  «  salvum  me  fac,  »  hoc  genere 
8alvationis,sciIicct «  ut  custodiam  mandata  tua.  > 

Et  non  tantum  clamavi,  sed  etiam  «  pra^veni  » 
C  alios  «  in  maturitate, »  quia  cum  alii  in  perfeptapt 
matura  a^tatc  ad  tc  vcnirc  solcant,  cgo  puer  et  im- 
maturus  ad  tc  festinavi.  Vcl,  «  prajveni  in  maturi- 
tatc,  »  id  est  antc  adventum  tuum,  scilicet  ante 
tempus  plcnitudinis  ct  grati^,  ad  te  promerendum 
«  ct  clamavi.  »  Idco  praevcni  ct  clamavi,  «  quia  in 
verbo  tuo,  »  id  cst  prajcopto,  vel  Filio  tuo  «  super- 
speravi. » 

Praeveni  in  maturitate,  et  etiam  praBVoni  alios  jn 
majori  illuminatione,quiamagis  fui  illuminatusalia^; 
et  hoc  est  :  «  diluculo,  »  id  cst  a  principio  x|iq09 
convcrsionis ;  cum  verum  lumcn  rccepi,«ocuUinei» 
interiorcs,et  intuitiones  mesB  «  prtevenerunt »  alios, 
tcndendo  «  ad  te«  et  ad  hoc  praevenerunt,«ut  medi- 
tarer  eloquia  tua.  »  Vel  si  habeatur  dicendum  |d 
n  cst  tcmpus  rcsurrectionis,  pravenerunt  oculi  mei. 

Et  quia  clamavi  ct  pra3vcni,«audi  vocemmoam,» 
nc  f rangar  tribulationc  concludentium :  et  hoc  non 
sccundum  morita  mca  audco  pctcrc,sed«seoundum 
tuani  miscricordiam,  »  o  «  Dominc,  viviflca  me»ne 
possim  malis  subsidcrc,ct  ctiam  in  virtutibus  multi- 
plica  mc,  ct  hoc  fac  «  socundum  judicium  tuum.  • 
Judicas  cnim,ut<'qui  justus  cst,justificetur  adhuc» 
{Apoc. xxii.) 

Et  opus  cst  ut  vivificcs,  quia  «  perscquentes  »  et 
occidcntcs"  me  appropinquavcrunt  iniquitati,»quia 
mc  ferc  sua)  nccjuitiic  conformavcrunt,et  eam  mihi 
persuaserunt  :«a  lcgc  autcm  tua»sic  agendoalqnge 


627 


HAYMONIS  IIALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


628 


facli  sunt. »  Quanto  cnim  quis  iniquitati  appropin- 
quat,  et  diabolo  se  alligat,  tanto  magis  a  Deo  Dci- 
que  lege  fit  remotior. 

Ipse  appropinquat  iniquitati,  sed  «  lu,  Domino, 
es  »  mihit  propc  »ad  defendcndum  mc  contraeos; 
et  ipsi  sunt  longe  a  lcgc  tua;  mihi  aulem  placetlcx 
tua;  et  hoc  est  :  •  et  omncs  viac  tu?c  »  sunt  mihi 
t  veritas,  »  id  est  pracccpta  pcr  qiifB  ad  Dominum 
venitur,  vera  intelligo,  ct  in  nullo  fallcnlia. 

uOmnes  viae  tua;  sunt  mihi  vcritas,»et  hoc«cogno- 
vi  de  testimoniis  tuis,  >  scilicct  «  quia  »  tu  «  fun- 
dasti  ea,  »  ita  ut  esscnt  «  in  a;temum,  »  id  cst  ut 
perducercnt  homines  ad  oetcrnitatem ;  ct  hoc  cogno- 
vi  ab  >  initio,  »  ab  Abel  ct  aliis  justis,  in  quibus 
vidi  Christum  futurum,  et  Ecclesiam  suam  incom- 
mutabiliter  fundaturum. 

Res. 

«  Vide  humilitatem.M  Hic  pracnotatur  Res,id  cst 
captU  :  hic  enim  dc  humilitate  agitur,qua}  cstcaput 
etcustodiavirtutum,quam  servat  justus  ab  hostibus 
conclusus,  ut  servat  scrpens  caput,  corpore  iclibus 
exposito.  Sicut  enim  scrpens,  si  caput  scrvat,  ctsi 
cstera  inembra  trunoantur,  non  intcrit :  sic  ct  hu- 
militate  servata,  homo,clsi  corpus  tundatur,tamcn 
vera  vita  non  privatur. 

Continuatio :  Perscqucntcs  appropinquaverunt,et 
illis  humilitatcm  cxhibui,  ct  hanc  «  humililotcm 
meam,  »  oDominc,«  vide.  »  id  cst  placcat  tibi,«  ct 
eripe  mo,  »  ne  me  superet  corum  persccutio,«quia 
legem  tuam  non  sum  oblitus  »  quam  pra;cepisti  de 
humilitate.  Qui  sc  humiliat,  cxaltabitur. »  (Luc.xiv 
et  XV.) 

w  Vido  et  cripe  mc,  •  ct  «  judicium  meum,MScili- 
cet  quod  ego  dccerno  esse  facicndum,vclutide  fide 
tenendactaliissimilibus^quoiex  fragiiitate  humana 
non  bene  possum  disccrnere  :  malum  enim  judico 
eum  qui  bonus  cst,  et  e  converso,  ctc,  tu  «  judi- 
ca,iiid  estexamina;  hoc  est,fac  me  in  omnibusju- 
dicare  recte;  «  ct  rcdime  me,  »id  cst  libcra  mc  per 
pretium  sanguinis  Filii  tni  de  potcstatc  inimici,  et 
«  vivifica  me»vitaa;terna,«propter  eloquium  tuum» 
datum  de  humilitatc  quam  custodivi,  sicut  ip.^um 
eloquium  praeccpit.  Vcl,  •  proptcr  eloquiura,  »  id 
est  tuam  promissionem  complcndam  :  tu  enim  in 
Gvangelio  promisisti,  qui  in  monumcntis  sunt  et 
bene  egerunt,  proccdcnt  in  resurrcctionem  vitt-c. 

Me  custodientc  lcgcm  et  mandata  tua,  vivifica- 
bis,  sed  «  a  peccatoribus  longc  »  crit  «  salus :  »  ct 
non  cris  indc  culpabilis,  sed  ipsi,  «  quia  justifica- 
tiones  tuas  non  cxquisicrunt. 

Ab  illis  longc  crit  salus,  sed  «  vivifica  mo  sccun- 
dum  judicium  tuum,  »  id  estsecundum  hoc  quod 
judicas  fideles  tuos  vivificandos  :  quod  idco  sccure 
peto,  quia  «  miscricordiic  tua;  »  sunt  «  multic,Do- 
mine,  »id  est,  multas  consucvisti  faccrc  niisoricor- 
diag  fidelibus  tuis  a  primo  justo. 

Et  opus  cst  ut  me  vivificcs,  quia  «  multi  »  sunt 
«  qui  persequuntur  nic»fugando  de  loco  ad  locum, 


A  «  ct  tribulant  me  »  verberando  :  «  a  testimoniis  ta- 
mcn  tuis  non  declinavi.  » 

Ego  «  vidi  prajvaricantcs,et  tabescebam  »  dolore, 
«  quia  eloquia  tua  non  custodierunt.  » 

Ego  non  declinavi,sed  potius  de  declinaioribus 
dolui ;  ct  hoc  cst  :  Vidi  illos  pr»varicaiore8,et  sicut 
illos  vidi,  tu  «  Domine,  vide  »  me  promerentem  in 
hoc,  «  quoniam  dilcxi  mandata  tua  :»et  contrahoc 
quod  cgo  dolorc  tabescebam,  tu  «  vivifica  me  »vera 
vita  :  ct  ad  hoc  non  sufficiunt  merita  mea,  sed  hoe 
fac  mihi  «  in  misericordia  tua.  » 

Mcrito  dilcxi  mandata  tua,quia«  principium  ver- 
borum  tuorum  »  cst  «  veritas,»  sicut  primo  homini 
mandasti  dicens  :«De  ligno  scienti»  boni  et  mali  ne 
comedas,  et  in  quocunque  die  comederis  ex  eo 
j.  morte  morieris.  »  (Gen,  i.)Hoc  verbum  vemm  fuit, 
quia  damnatus  fuit,quando  de  cibo  vetito  comedit 
Et  «  omnia  judicia  justitiae  tuae  »  qum  facturus  es 
secundum  justitiamtuam  in  novissimo  die,separaD- 
do  bonos  a  malis,  sunt  manentia«  in  aeteroum,»id 
est  impcrmutabilia,  quia  non  redibunt  ad  vitam 
tcrrcnam  ct  cultum  terrae  post  centum  milliaanoo- 
rum,  sicut  Origcnes  et  alii  haeretici  putaverunt. 

Sln. 

«  Principcs.»  Hicbene  prffiscribitur  Sin,quodin- 
terprctatur  super  tmlnus;  quia  hic  fidelis,  qui  paulo 
antc  suam  ostendithumilitatcm,ostenditgratasa^ 
cipcrc  tribulationcs  qua3  curant  vulnera  anims,  et 
sunt  ci  quasi  emplastrum  supcr  vulnus. 
Continuatio  :  Multi  perscquuntur,et  nonquales- 
C  cunque,  scd  «principcs,»id  est  potcntes  hujusss- 
culi,«  sunt  »  magis  «  me  persecuti  gratis,  »  id  est 
sinc  causa  :  ct  tunc  licet  caro  mea  formidaret  ve^ 
ba;  tamcn  «  cor  mcum,  »  id  est  voluntas  etratio 
mca,  non  formidavit  eorum  verba,sed  a  verbistuis 
«  formidavit,»qui  dixisti  :«Si  quis  negaveritmeco- 
ram  hominibus,cgo  negabo  eum  coram  Patremeo» 
(Matlh.  X.)  Et  itcm  :  «  Qui  perscveraverit  usqne  in 
finem,  salvus  erit.  »  (Matlh.  x  et  xxiv.) 

Et  hoc  facicns,  «  ego  »  fundatus  «  super  eloquia 
tua,  »  id  est  timcns  eum  qui  corpus  et  animamsi* 
mul  potcst  pcrdcrc :  qui  fortassis  viderer  contristari 
pro  pcrsccutione  malorum,  «  lo^tabor  sicut » ill^ 
*<  qui  invcnit  spolia  multa.  »  Sicut  aliquis  hostis, 
devicto  boste,gaudcns  rapit  spolia,  sic  et  diabolus, 
Tx  quando  de  subditis  sibi  aliquos  incorporat,  id  est 
prajmium  vitffi  ojterilae  aufert. 

Dico  «  laitabor,  »  ct  pcr  hoc  possum  Iffiiari,  qni« 
legnm  tuamdilexi :  ct  ut  ostenderet  suam  perfectam 
dilcctioncm,  pro^mittit  :«iniquitatem  odio  habuiet 
abominatus  sum,»  id  est  exsecrabilem  eam  habui, 
«  legem  autem  tuam  i»non  habui  odio,8ed«  dilcxi.* 
El  quod  legcm  dilexerim  per  hoc  apparet,quia«iD 
mca  illuminationc  laudem  dixi  tibi,  »  et  hoc«  sep- 
tics,  «  id  cst  scmpcr,  scilicet  in  toto  temporem*'* 
vitae,qua3  pcr  scptem  dies  volvitur.Vel  arl  litteraro  • 
«  Seplics  in  dic,»id  est  in  horis  constitutis  ad  me" 
nioriam  scptiformis  Spiritus,  ego  dico,  intendens 


629 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


680 


«  super  judicia  justitia3  tua3,  »  id  est  recognos-  A 
cens  omncs  illas  persccutiones  immitti  mihi  tuo 
justo  judicio,  scilicet  ad  corrcctioncm. 

Et  cum  inter  tribulationes  esscm^  per  hoc  potui 
tibi  laudem  dicere,  quia  tranquillitas  ct  pax  magna 
erat  mihiin  mente,quia  omnibus  «  diligentibus  lo- 
gem  tuam  est  pax  multa, »  id  est  tranquillitas  men- 
tis,  etsi  non  perfecta :  quialicet  exlcrius  verberen- 
tur,  tamcn  in  mente  non  moventur.Unde  scriptum 
est:  Est  et  in  hac  vita  multis  rcquics  data  sanctis, 
quorum  animas  mundus  non  tenet  occisas  :  «  ct  » 
etiam  «  non  est  ilHs  scandalum, »  id  est  nunquam 
offensio  nocet  eis  nec  separat  ab  Ecclcsia,  quia 
nullam  faciunt  olfensionem. 

Ideo  etiam  laudem  potui  dicere,  iniquitatem  odio 
habere,quia  ego,o  «  Domine,cxspectabam  salutarc  n 
taum : »  nos  exspectamus  Ghristum  venturum  in  ex- 
tremo  judicio,  antiqui  vero  patres  exspectaverunt 
primum  adventum  ejus  :  nisi  enim  exspcctaremus 
eum  secundo  venturum,  neque  legem  diligercmus, 
neque  iniquitatem  odio  haberemus^exspectavi;  «  ct 
mandata  tua,  »  id  est  praecepta  moralia,  ut  «  non 
occides,  non  Airaberis,  »  et  similia,  «  dilexi.  » 

Et  non  tantum  dilexi  mandata  tua,  sed  etiam 
«<  anima  mea,  »  id  est  ratio  et  voluntas,  «  custodi- 
vit  testimonia  tua,  »  id  est  prsccpta  tua  vetcris 
legis,  scilicet  figuras  ipsas  :  non  quod  homo  Novi 
Testamenti  ex  actu  impleat,  scd  tamcn  servat  ca, 
sciens  ea  esse  probationom  et  testimonium  suo)  lc- 
gis,  velut  ipsc  Dominus  per  testimonium  ipsorum 
prophetarum  comprobavit  resurrectionem,  loquens 
discipulis  in  via  {Marc,  xvi ;  Luc,  xxiv) :  «  et  dilexit  C 
ea  vebementer.  » 

Dico  «  dilexi  mandata,  »  et  non  tantum  hoc,  sed 
et  «  servari  manda  tua,  et  »  ctiam  «  tcstimonia  » 
cum  mandatis,ut  ostendat  se  utrumquc  Testamen- 
tum,  Velus  et  Novum,  pariter  observare  :  ideo  scr- 
vavi  «  quia  omncs  viae  mcac,  »  id  cst,  omnia  opera 
mea,  sunt  «  in  conspectu  tuo,  »  id  est,  tu  dirigis 
vias  et  opera  mca  :  opera  nulla  dicuntur  in  cons- 
pectu  Dei  esse,  nisi  solius  justi. 

Tau. 

u  Appropinquet. »  Uuic  octonario  prsscribitur  Tau , 
id  est,  cansummatio  :  hic  enim  justus  iste,  qui  su- 
perius  legem  Dei  so  custodisse  ostendit,  consum- 
mationcm  precatur,  ut  oratio  sua  ad  Dei  conspec-  D 
tum  perveniat,  ut  et  ipse  Deus  per  carnom  as- 
sumptam  factus  Pastor  suus,  sc  ovem,  commisso 
primi  parentis  in  deserto  crrantem,  ad  verum  et 
perpetuum  ovilc  rcducat.  Ordo  quoquc  congruus 
est :  postquam  enim  beatus  homo  ad  hoc  perduc- 
ius  est  ut  tribulationcs  sibi  medicamentum  faciant, 
nihii  aliud  restat  nisi  ut  ad  promissum  pr^emium 
pervenire  contendat. 

Gontinuatio:  Quia  dilexi  etservavi  mandata,  ideo, 
0  t  Domine, deprecatio  mea  appropinquet »  tibi^ita 
ut  sit  «  in  conspcctu  tuo,  »  id  est  ipsa  oratio  mea 
faciat  me  appropinquarc  tibi  :  non  locaIiter,sed  si- 


militudine  justitia;,  a  quo  dissimilis  factus  sum 
multiplicitate  injustitio)  :  et  ut  possim  appropin- 
quare,  «  da  mihi  intellectum  »  non  in  mundanis 
scientiis,  sed  «  juxta  cloquium  tuum,  »  id  est  de 
cceleslibus,  quem  intellcctum  docent  eloquia  tua. 

Non  tantum  appropinquct,  sed  ctiam  «  intret,  • 
mansiira,«  postulalio  »  id  est  oratio  «  mea  in  con- 
spcctu  tuo  :  »  hajc  scilicct  postulatio  intret, «  eripe 
me  »  dc  crgastulo  carnis  ct  dc  corpore  mortis  hu- 
jus,  ct  hoc  «  sccundum  cloquium  tuum,  »  id  est 
secundum  proinissioncm  tuam,quidixisti  inEvan- 
gelio  :  «  Qui  feccrit  ca  quaj  ego  pra3cipio,  mani- 
festabo  ei  meipsum.  »  {Joan,  xiv.) 

Dico  «  da  intcllectura,»  ct  «  cum  docueris  meju^ 
stiflcationcs  tuas,  >  id  est  cum  dabis  intellectum, 
«  eructabunt  labia  mea  hymnum,  »  id  est  ex  abun- 
dantia  magna3  saturitatis  laudcm  dicam  tibi. 

Et  non  tantum  tibi  in  meipso  laudcm  faciam,8ed 
et  «  lingua  mca  ■  aliis  «  pronuntiabit  cloquium 
tuum,  »  quod  eloquium  bcne  pronuntiandum  es^^ 
«  quia  omnia  mandata  tua  »  sunt  «  o^quitas,  »  id 
est  nihil  injustum  pra^cipientia. 

Et  ut  possim  intraro  in  conspectu  tuo,  et  hiec 
alia,  flant,  «  fiat  manus  tua,  »  id  cst  Filius  tuu8, 
«  ut  salvct  me,  »  id  cst,  salvator  mcus  flat,  nobis 
etiam  hoc  tcmpore  :  flt  cnim  quotidie  Ghristus  sal- 
vator  peccata  rcmittcndo,  ct  spirituales  gratias 
confcrendo  :  quid  mihi  mcrito  fiat,  «  quoniam 
mandata  tua  elegi.  » 

Ideo  etiam  manus  tua  salvet  me,  quoniam  ego 
«  concupivi  salutare  tuum,Domine,»id  est,  salvari 
per  Filium  ipsum,quem  ego  cognovisalvatoremom- 
nium:«ct  »  ctiam  ideo  debco  salvari,quianontan- 
tum  legcm  dilcxi,sed  ctiam  ipsa  «  lcx  tuamedita- 
tio  mca  cst,  »  dc  cujus  impletionc  sollicite  meditor. 

Ego  concupivi  salutarc,  nec  frustra,  quia  per  le 
Salvatorem  «  vivet  aniina  inca  »  ajternavita:  «  et »» 
in  illa  vita  «  laudabit  tc  »  juxta  illud  :  «  Beati  qui 
habitant  in  domo  tua,  Domine ;  in  saBCuIa  ssculorum 
laudabunt  tc.  »  (PsaL  lxxxiii.)  Et  ad  haec  ut  anima 
mca  ad  illam  vitam  pervcniat,  «  judicia  tua,  »  id 
est  correctiones,  scilicet  flagella  quaj  mihi  ad  cor- 
rcctionem  immittis,  ct  suscipicnda  judicas ;  quia 
«  flagcllat  Deus  omncm  filium  quem  recipit  {Hehr, 
xii)  :  »  «  adjuvabunt  me  »  quia  peccata  per  illa 
punientur,  et  ego  probatus  efficiar. 

Et  ut  anima  mca  vivat  illa  vcra  vita,ad  quam  ego 
per  me  non  possum  pervcnire,  tu,  Domine,«  qusere  » 
me  M  servum  tuum  »  aspirando,  vocando,  virtutes 
multiplicando,  quia  cgo  «  crravi  sicut  ovis  qu» 
periit,  »  id  cst  crravi  in  pcccatis  primi  parentis, 
recedendo  in  rcgionem  dissiniilitudinis  ;  et  dignus 
sum  quera  qua^ras,  «  quia  inandata  tua  non  sum 
oblitus.  Sicut  enim  Dcus  negligentcs  se,  negligit, 
ita  quoque  rcquirentcs  se  rcquirit. 

IN  PSALMUM  CXIX. 
TrruLUS  :  Canticum  graduum, 

«  Ad  Dominum  cum  tribularor.  »Siugulisquindecim 


m 


HAYMONIS  HALBERSTAt.  EPISC  OPP.  PARS.  I.  —  COMMENT.  niBL. 


632 


'p^monimpraBBcribiturtitulusisteiquisingulido- A     Postquam  oxaudivit  eum  Dominns,  et  peceata 


oent  nos  quasdam  virlutcs,  quae  sunt  nobis  certis- 
Biirii  gradu8,por  quos  in  supernam  Hierusalem  as- 
cehdamus.Fecit  similiterSalomoniin  tcmploDomini 
quindecim  gradus,per  quos  ascenderetur  dc  primo 
iabemaculo  in  Sancta  sanctorum,  pricrigurans  in 
ipsis  viam  ad  supcrnam  civitatem,  quam  prophcta 
demonstrat  in  istis  quindecim  psalmis.  Pcr  hunc 
ttumerum  quindecim,  qui  componitur  ex  septcm  et 
'octo,  voluit  figurare  et  propheta  qui  hic  loquitur,et 
IBalomon  in  siiis  gradibus,  completionem  Voteris 
testamenti,  quod  per  septenarium  habetur  posse 
ascendcre  ad  supemam  Ilierusalcm.  Pcr  septemy 
Vetas  Testamentum  intolligitur.  Lex  enira  illa  oc- 
tavam  diem,  id  est  ffiternam  requiem,  non  dabat. 


dimittendo,  et  ab  amore  terrenorum  removendo, 

quia  vidit  sibi  multa  imminere  quas  iterum  pos- 

=  Bcnt  eum  ad  postposita  impellere,  veluti  linguam 

'  dolosam^  qua3  ipsum  primum parcntem  dejecitasua 

pcrfectionc,  precatur  Deum  ut  liberet  eum,  ne  amodo 

rctrahatur  ad  peccandum ;  quasidioeret : «  Domine» 

qui  jam  dc  prxteritis  me  oxaudi8ti,deinoeps  «libera 

animam  mcam  a  labiis  iniquis^  »  id  est  manifeite 

mala  pcrsuadcntibus  ; »  et  a  lingua  dolosa, » id  eM 

qua3  aliquam  inducitauctoritatem.vel  rationem,pier 

quam  deoipiat.  Locutus  fuit  diabolus  Evs  lin^ 

'  dolosa,  dum  ei  persuadero  comestionem  cfbi  vetSli 

voluit  :  apposuit  et  doliim  per  qTiem^periuaMty  di- 

ccns  :  M  Similes  eritis  ipsi  Deo.  »  (Gdn.  lii.) 


nec  deoa  agebat,8ed  dc  significationeilliusquiciis:  n     Ad  sc  convertitor  se  consulendo,  in  quo  tf6tatilr 


et  in  boc  erat  totus  finis,  quia  lex  prxcipiebat  in 

'  sabbato  feriari  (L«t;.xxiii),quod  crat  signumfutnr(B 

quietis.  Per  octo,  Novum  Testamentum  accipimus, 

«quia  in  ipsojam  requicm  veram  obtinomus.Acccpit 

^enim  in  Ghristo  resurgento  nostra  humilitas  {etcr- 

nambeatitudinem,etnos,qui  mcmbra  ipsiussumus, 

jam  in  spe  habemus,  et  tandem  pcrfccte  cum  ipso 

regnabimus  post  septcm  dies,  quibu^  volvitur  iste 

mtmdus.  Nota  quia  in  his  quindecim  gradibus  no- 

tatar  Novum  et  Vetus  Testamentum :  in  proDCcdon- 

titras  septem,  Vetus  dcsignatur  Testamentum,etin- 

titiilamtLr  :  «  Ganticum  graduum  »  tantum;in  octo 

vero  sequentibus  Novum  Testamentum  ostcnditur, 

/qui  intitulantur,  «  Ganticum  graduum  Salomonis.» 

'  Titulus  sic  legatur :  Psalmus  isic,  qui  est  canticum,^ 

quiaTnagmim  proponit  exsultationem,sciIicetquo- 'C 

modopossimusasccndero  ad  CGDlesiem  habiiationcm, 
et  reoipere  quod  amisimus  in  primo  parente:  quod 
canticum  est  graduum,id  est  unum  ex  illis  qui  no- 
bisproponuntgradus:  ponuniautemsingulipsalmi 
singulos  gradus ;  ot  ipsc  gradus,  id  cst  ipsa  virtus 

'^ffi  in  unoquoque  ostcnditur,  cst  propria  malcria 
ipsiuspsalmi.  In  hocautem  psalmo  primum  gradum 

'ponit,  scilicet  vitia  deviiare,  mundum  mente  abre- 

-nuntiaro  :  quia  etsi  quis  mundo  utatur,  sit  iaraen 
Tion  appetitor:  undo  Apostolus:  «  Qui  habent  uxo- 
res,  sint  tanquam  non  habcntes  :  ct  qui  gaudent, 
taitquam  non  gaudcntes.»  (/  Cor,  vii.)  Vox  prophetaj 

•ostendontis  se  ipsosgradus  ascendissc:  nec  tantum 
dc  sc  solo  dicit,  scd  et  do  similibus  sibi.  Inicndit 


magna  ipsius  diligentia,  et  quammagna  cautekflH 
adhibehda  conira  linguam  dolosam,  tjftiaei  dioerit: 
0  anima  mca,  quas  gravissima  tentatione,'  Bcifictt 
lingua  dolosa,  tentaris,  «  quid  detur  tibi  ?  »- id  <!li 
'  quid  potost  tibi  dari?  u  aut  quid  Apponfiturtibi,)»id 
'  est?  quod  exemplum  potest  tibi  prop!6toi/<)Cied'!lit 
valens  tibi  «  ad  linguam  dolosam?  »  td  est  eontfft 
linguam  dolosam,  ne  sediicarls  Htfgua  dotbsa. 

Ecce  quid  datur tibi :  «  sajgfttie  acuta;» id Mtdi- 
vina  pra!»cepta,  qus  citotransfigunt  cot^ft  hoBlirfnam, 
dantur  ei  arma  contra  linguain  d6to8tfm  :  sa^tte 
dico  «  Potcntis,  »  id  est  ipsius  Dei  :  et  perlHx^iii- 
nuit  quod  ipsro  sagittaa  faeiant  homines  pofenUis 
conira  linguam  dolosam  t  sagitta)  dico  dantur«  ^Ai 
carbonibus  dosolatoriis.  »  Garbones  dicit  ganetoe, 
quia  ipsi  aliquando  fuerunt  exstincti,  sed  pdsfaia 
pcr  Ghristura  facti  sunt  ardentes,  et  alios  ad  dilee- 
tionera  Dei  acccndunt,  qui  dicuntur  'de861at<)rii, 
coraburentes  et  consuramantes  if^difieia,  hoc  ett 
vitia,  si  ad  corura  exemplum  nos  votumUs  hifbN 
marc  :  ci  istud  est  quod  apponitur  nobis  ad  M- 
guara  dolosara. 

«  Hcu  raihi !  »  Pars  secunda.  Quasi  dioeret:  LlbU 
sira  exauditus  de  tribulatione,  'habens  sagittafl^M 
carbones  coniru  linguara  dolosam,  tamoi^adhudi^ 
«  mihi  heu!  »  id  ost  magnus  gemitus,  «  quiaioco- 
latus  meus  prolongatus  est,  »  id  e^t  peregriDaiio 
et  exsilium  meura  a  vera  patria  ninris-  ^rodocitar: 
non  quod  vita  hominis  longa  sit,  sed  quia  jam^vd- 
let  dissolvi  et  csse  oum  Christo  (Pkitipp,Ti);bi\itfi 


autcm  alios  invitare,  uti  excraplo  sui  conscondantD  cst  railii  o  hcu!  »  quia  «habitavi  cum habitanUMs 


istos  gradus.  Duas  partcs  in  hoc  psalrao  fucii.  In 
prima  paric  ostcndii  sc,  cum  clamarci,  cssr,  oxau- 
ditum,  et  orarc  nc  deinccps  irapcllatur  ad  peccan- 
dnm.  In  secunda,  quas  incipit  :  «  Ileu  raihi !  »  gc- 
mitet  deplorat  se  tandiu  inior  mulos  percgrinura 
et  incolara  csse. 

Acsi  ita  dicerct :  Fraires,  cura  vos  iribulamini 
in  rauliiplicitaic pcccaiorum, claraatc  ad  Dorainum, 
et  ipse  vos  cxuudici»  cxeniplo  niei,  qui  «  cum  tri- 
bularcr»  raultis  viliis  hujus  saocuii  ttppoiitu,atien- 
dcns  hoc  cssc  damnosura,  «  clamavi  ad  Dominura 
et  cxaudivit  me.  » 


Gcdar,  »  id  est  cura  illis  qui  manent  in  tonebm. 
G«Mlar  (Miiiii   tcneI»r(D  inlerpretatur ;  et  ideo  difo 
hcu  mihi !  quia,«  anima  raea  multum  incolafirit,» 
id  osi  rauliara  gravitatcm  passa  est  in  hoc  eiBilio. 
Idco  dico  quod  gravis  cst  anima)  meffi  htecpero- 
grinaiio,  quia  et  illi  cum  quibus  oram,  et  pacem 
odio  habcbant,  quara  ego  qmBrobam,  et  mc  iflipo- 
gnabaiii;  hoc  csi  :  «  cum  illis  qui  oderufit  ptireia 
erura  pucificus,  »  quiu  cum  ipsi  c^dent  seditiosi, 
non  maledicebara  eis,  scd  orabam  pro  eia ;  tamieA 
non  taccbam  quin  pro^dicarcm  verbum   Dei ;' ^t 
«  cuni  loqucbar  illis  »  verbum  veritatis,  »  impo- 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS.  634 

me  »  multis  tribulationibus,  et  hoc  «  gra-(A  hominfs,  propter  temporale  commodum  :  manus 

vero  dextera  spiritualis  est  operatio,  non  facta  nisi 
pro  cffilcsti  pra^mio. 

Et  quia  Dominus  est  protectio  super  manum 
tuam,ideo  «  pcr  diem,»  id  est  tempore  prosperitatis, 
«  sol,  »  id  est,  quantumlibet  altissima  prosperitas, 
'  i<  non  uret  tc,  »  id  est  non  aufcrot  tibi  aliquod  bo- 
num,nec  perducct  te  ad  clationem; «  ncquo  luna,» 
id  est  gravissima  advorsitas,  quae  solet  quosdam 
urere,  sicut  luna  exurit  homines  in  nocte,non  uret 
te  «  per  noctem,»  id  cst  in  tempore  adversitatis^dum 
tnaxime  urgebit  ipsa  advcrsitas;  id  est  neque  in 
prosperis  exto11eris,neque  in  adversis  frangerfsJVcl 
ita  secundum  Augustinum,  qni  per  solem  «cciplt 
'Ghristum  secundum  divinitatem,  et  per  lunram 
eumdem  secundum  humanitatem. 

Gontiuuatio :  Quia  Domlnus  custodit  te,  ideo.  p^r 
'  diem,i;de8t;incognitione  illius  illmninationis  qnam 
'habebis  de  ipsa  divinitate,  sol,  id  est  diviniias^  Chri- 
sti,  non  uret  te,  id  est,  non  permittet  te  erfarein 
cognitione  suas  divinitatis  :  neque  fuAa,  id  est  ip^e 
'Ghristus  secundum  humanitatem,"non  uretteper 
'  noctem;  id  ost,  rn  cognitione  humanitatis^iitVte  ipsa 
'Immanitate  male  te  scntire  permittat. 

Quid  per  singula?  <c  Dominus  custoditte  ab  (mhi 

"malo,  »  id  est  ab  omni  peccato  :  et  quia  ridet  mala 

'  immincre  per  qus  solethomonnpelli  ad  peccatum, 

dicit  sibi  ipsi : «  Domfnus  »  qui  custodit  to,deinoeps 

i(  custodiat  animam  tuam. 

Hoc  modo  scilicet : «  Dominus  custodiatihtroitfim 

'  tuum,  »  vel  cum  duceris  ante  reges  et  pmsides.non 

C  taccas  veritatem,  nec  cedas  minis  eorum  :- «  etcxi- 


Mt  sine  aliquo  meo  merito.  Vel  «  gratis,» 
1  profecerunt. 

IN  PSALMUM  CXX. 
TrruLUS  :  Canticum  graduum. 

vi  oculos  mcos.  »  In  hoc  psalmo  habct  ma- 
icundum  gradum :  hic  enim  illc  justus  qui 

a  vitiis  exivit,  ct  mundo  ronuntiavit; 
BO  dd  sanctos  iDtcntioncs  suas  dirigcrc,  ut 
m  intercessionem  divinum  sibi  auxilium 

quo  factus  justus  contra  omnium  tenta- 
bistat.  Intendit  propheta  per  suum  exem- 
bs'  invitarc,  ut  per  eosdem  gradus  ascen- 

prima  parte,  levans  ocu^s  ad  sanctos, 
'  eorum  intercessionem  auxilium  Domini, 
.'In  secunda  parte,  quae  incipit :  «  Domi- 
M!it  te,  »  afnrmat  sc  illud  habcro  auxilium, 
lit  quod  sibi  valeat. 

ropheta  ita  invitaret  alios,  diccns  :  0"  fra- 
jam  peccata  cxuistis^  levato  oculos  vestros 
B  ad  sanctos  Dei,  ut  per  corum  intcrcessio- 
dHum  Domini  rccipiatis^  et  hoc  oxcmplo 
Vlevavi,  » id  est  erexi  «  ocnlos  meos,  »  id 
Mdneff  mcas, « in  mdhtes,  >>  id  est  in  sanctos 
3t  alios  sanctos,  assistcntes  proosentiffi  Dei^ 
0  id  est  a  quibus,  «  vcniet  auxilium  mihi.» 
uod  ab  illis  auxilium  mihi  veniet,  scd  ta- 
i'ab  illis  quod  ipsi  dcnt,  sed  potius  «  auxi- 
um  M  crit  «  a  Domino,  qui  focit  CGcIum  et 
•  in  quo  apparct  ejus  auxilium  csse  valens 
id  custodiam. 
imdlium  crit  mihi  a  Domino,  et,  o  anima 
QNrqui  custodit  te,  »  id  est  Dcus,  cujus 
t  sanctis  orantibus  recepisti,  «  non  detpo- 
m, »  id  est  afTcctioncra  tuam,  «  rn  commo- 
»  dt  non  commovcaris  ad  aliqua  illicita  : 
»  etiam  «  dormitct,  »  id  cst  non  pcrmittat 
;dtiter  opcrari.  Tunc  cnim  Dominus  custos 
icitur  dormitarc,  dum  permittit  nos  negli- 
iperari.  Sicnt  Dominus  dormivit  in  navi 
TO,)  illis  negligontibus  et  securis  pro  tran- 
B  maris  :  motis  autcm  illis  et  clamantibus 
kte  maris,  evigilavit  Dominus,et  diligenter 
}divit. 
ibi  non  dormitabit  ncque  dormiet  qui  cus- 


B 


tum  tuum,  » id  est  qnando  duceris  ad  mortem.ncm 
negos  veritatem  timore  mortis  :  ot  hoc'  faciatinci- 
piendo  «  ex  hoc  nunc,  » id  est  cx  hoc  pra3senti,«  et 
usque  in  SJBCuIum,  »  id  est  quandiu  durabit  sncu- 
lum  istud. 

IN  PSALMUM  GXXI. 
TiruLus.  :  Canticufn  gradunm, 

«  Lxtatus  sum.  »  Hic  habemus  tertium  gradum 
gaudium  illud  quod  habet  fldelis  iste  quiloquituryde 
hoc  quod  cognoscit  se  iturnm  in  domum  Domini 
Buper  cosleistem  Hierusalem ;  et  jam  in  ea  spe  habi- 
tat,  et  ad  hujusmodi  gradum  intcndit  invitare  alios. 
In  prima  partc,  dicit  sc  lastari  do  illa  coilesti  domo 


ael,  quia  ita  facitomnibus  quisunt  Isracl^^  quam  ipse  inhabitaturus  est,  et  ostendit  magnam 


Jt  :  «  cccc  non  dormitalHt  »  id  cst,non  per- 
rael  negligGntcr opcrari ;  «  ncquc  dormict,» 
^ffpermittit  pedcm  in  commotioncm  dari, 
iquod  vitium  impcllatur. 
eCunda.  «  Dominus  custodit  tc. » Gontinua- 
prccor  ut  Dominus  non  dct  pcdcm  tuum  in 
loncm,  ot  ita  crit,  quia  «  Dominus  custodit 
bonis  qu<TD  habomus,  ct  «  Doniinus  »  cst 
tio  tua  »  contra  mala  «  super  manum  dcxte- 
m  »  id  est,  super  spiritualem  opcrationem 
iiam  ipsc  custodit,  nc  dc  bono  dcclinct  ad 
Manus  sinistra  hominis  vocatur  opcratio 


dignitatcm  illius  civitatis,  ut  ad  dosiderium  illius 
maximo  corda  commovcat.  In  scconda,  qu(c  incipit : 
Rogato  qu(B  ad  pacem,  »  dicit  ipsis  civibus  quod 
multa  bona  de  ipsis  loquitnr.  Ordine  quoque  bono 
incodit.  Debet  cnim  qui  sanctorum  intorcessione 
sibi  divinum  auxilium  acquisivit,  exsultare  et  1«- 
tari  spe  ffiternaj  habitationis. 

Ac  si  ita  dicerct  :  Vos  cxuti  a  vitiis,  qui  jam  di- 
vinum  auxilium  sanctorum  interccssione  accepistis, 
gaudetc  de  securitatc  oitcrn®  babitatiohis^exemplo 
mei,  qui  «  laetatus  sum  in  his  quas  dictasunt  niihi  » 
a  Spiritu  sancto,  vel  a  quoltbet  pro][)hetarum/  ut  c^ 


635 


HAYMONIS  HALBKRSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


636 


Moyse  poterat  vel  David  accopisse :  hxc  quidcm  sunt  A  hoc  erit «  abundantia  »  omnibus  «  diligentibus  te.i» 


mihi  dicta  :  «  In  domuro  Domini  ibimus^»  id  est  ad 
coelestem  habitationem  pcrveniemus,egoetalii  mihi 
consimiles,  qui  jam,  vitiis  relictis,  sanctorum  inter- 
cessione  divinum  acceperunt  auxilium  sicut  cgo.Li- 
cet  ego  dicam  quasi  futurum,  «  in  domum  Domini 
ibimus  ;  »  tamen  jam  inhabito  mente  in  illa  domo  : 
hoc  est,  «  pedes  nostri,  » id  est  nostraj  affeclioncs, 
«  stantes  erant,  »  id  est  firniiter  collocataj  et  bene 
crecta3,  o  «  llierusalem  »  ccBlcstis,  « in  atriis  tuis,» 
|d  est  in  tua  amplitudine.  Hierusalem  detcrminat  se 
non  diccre  de  terrcslri,  sed  de  ccelcsti  Hicrusalem. 
Quasi  diccret:  0  Hieru8alem,nos  stabimus  in  atriis 
tuis,  et  haec  «  Hicrusalem  »  est «  qua;  asdificatur  ut 
civitas  »  quotidie  vivis  lapidibus ;  «  ut  civitas,«  quia 


Et  ut  per  nostram  abundantiam  ad  tuam  possimus 
pervenire  habitationcm,  «  fiat  »  nobis  «  pax,  »  id 
est  quies  et  mentis  tranquillitas  :  ethoc  «  in  virtate 
tua,  »  id  est  in  charitate,  qua;  specialiter  in  te  re- 
gnat,  «  et  in  turribus  tuis,  » id  est,  sanctis  apostolis 
ct  aliis  qui  se  exposuerunt  morti  pro  defensione  Ec- 
clcside,«  sit  abundantia»virtutum  vel  acquisitoram 
pra^dicatione  sua,  ut  cum  multis  filiis  Deo  se  prs- 
sentent  in  judicio. 

Non  tantum  precor  ut  sit  pax  et  abundantia  io 
turribus  tuis,  sed  etiam  bene  loquar  de  te  aliis : 
hoc  est,  « loquebar  pacem  n  aliis  «  de  te,  »  id  est  io 
tc  pacem  abundare,nec  ad  tuam  tranquillitatem  io- 
quietos,  et  sine  pace  vera  hic  viventes  posse  per?e- 


civesillicoclcstescoeuntadconservandamunitatem,  n  nire  :  et  hoc  Toquebar  «  propter   fratres  meos  et 


ut  jure  vivant  et  unicam  Deo  laudem  faciant.«  Gu 
jus  »  civitatis  «  participalio,»  id  est  cujus  cives  sunt 
participes  «  ejus  »  rei,  quaj  tendit  «  in  idipsum,»  id 
est  in  immutabilitatem  scilicctipsius  divinse  csscn- 
ti»,  qu®  est  refectio  omnium  habitantium  in  illa  ci- 
vitate.  Vel  cujus  civitatis  participatio,ita  dico  quod 
sit  ejus  oivitatis,  id  est  communiter  omnium,  est 
tendens  in  idipsum,  id  est  in  rem  quae  omnino  im- 
mutabilis  est,  scilicet « in  idipsum, »  Dcum  scilicet, 
et  ipse  Deus  participatio  est  illius  civitatis  :  et  eo 
bono  illi  cives  participant,  quamvis  non  fflqualiter. 
Et  bene  dico  quod  nos  «  in  domum  Domini  ibi- 
mus,  quia  illuc,  »  id  est  ad  illam  ccelcstem  habi- 
tationem  «  ascenderunt  tribus,  »  non  quajcunque, 
sed  «  tribus  Domini,  »  id  est  tribus  illaj  qua3  in 


proximos  meos  »  scilicet  ut  in  eis  talem  ponerem 
pacem,  qua  possent  pervenire  ad  supemffi  civitatis 
pacem  et  habitationem.  «  Fratrcs  »  accipit  magis 
sibi  adjup.ctos  et  similes  in  bonis  operibus ;  «  prozi- 
mos,  »  quoscunque  Christianos. 

Et  non  tantum  verbo  loquebar  de  te,  sed  etiam 
opere  et  labore  «  qufflsivi  bona  tibi,»  id  est,  multos 
cives  attraxi :  et  hoc  ideo  quia^domus  Dei  es  :  hoc 
est  quod  dicit :  «  propter  domum  Domini  Dei  no- 
stri.  » 

IN  PSALMUM  CXXn. 
TiTULUs  :  Canticum  graduum. 

«  Ad  te  levavi  oculus  meos.»  Sicut  in  aliis  dictum 
est,  et  hoc  pr(Bmisso  psalmo  ostendit  se  fidelis  lo- 
qui  etgaudere  de  habitatione  coolesti :  et  hic  familia- 


multa  sollicitudine  Deo  servicrunt  :  et  determinat  C  Hs  jam  factus  ipsi  Deo,  dirigit  oculus  ad  ipsum,po- 


quffl  sint  tribus  Domini,  scilicet  «  testimonium  Is- 
rael,  »  id  cst  illi  qui  bona  conversatione  testantur 
se  Israel  esse  :  ad  hoc  asccnderunt,ut  laudarctur  ibi 
nomen  Domini.  Hoc  dicit :  «  ad  confitcndum  nomini 
Domini,»  juxta  illud  :  «  Beati  qui  habitant  in  domo 
tua.  Domine,  in  sfflcula  sfflculorum  laudabunt  te.  » 
(PsaL  Lxxxiii.)  Non  propter  hoc  dicit,  «  asccndc- 
runt,  »  quod  tempore  David  prophetffl  aliqui  adhuc 
ascendissent,  scd  tamen  ideo  per  prffltoritum  annun- 
tiat  quia  certus  erat,  per  merita  patriarcharum  et 
aliorum  justorum,  quod  ipsi  in  adventu  mediatoris 
essent  ascensuri  ad  illam  ccelestem  Dierusalem. 

Et  vere  ascenderunt,  quia  et  ibi  etiam  judices 
constituti  sunt;  hoc  est  :  «  quia  illic,  »  id  est  in 
illa  habitationc  «  scderunt »  quasi  judice8,«  scdcs,»  j) 
id  est  illi  in  quibus  scdet  Deus  et  quiescit  in  hac 
vita  :  sedebunt,  dico  «  in  judicio  »  futuro,ut  ipsi  ju- 
dicent,scilicct  consentiendo  divinffl  scntcntiffl;  judi- 
cabunt  cnim  sancti  nationcs  :  judicabunt  quidem 
ipsi  dico  prffilati  «  sedcs  supcr  domum  David,  »  id 
est  supor  familiam  Ghristianorum  fidelium,  quos 
ipsi  ad  salvationem  judicabunt. 

«  Rogatc.  »  Pars  sccunda.  Quasi  diccret :  Vos  tri- 
bus,  quffl  jam  ibi  scdctis,  «  rogate,  »  id  est  petite 
et  impetratc  nobis  precibus  vestrls  et  meritis  ea 
«  quffl  sunt  »  utilia  «  ad  »  conscquendam  «  paccm 
Hierusalem  :  »  sic  rogate,  id  est  qufflrite,  «  et »  per 


situs  inter  molestias  hujus  vitffl.  In  prima  parte,os- 
tendit  oculos  ad  Deum  se  dirigore.  In  secunda  parte, 
quffl  incipit :  «  Miserere  nostri,  Domine,  »  precator 
misericordiam.  Intentio  est  nos  hortari  ad  bunc 
gradum,  et  specialiter  in  primis  istis septem  loqui- 
tur  de  Vcteri  Testamento. 

Quasi  ita  diccret  :  Vos  positi  in  tribulatione,  ie- 
vate  oculos  vestros  ad  Deum,8icut  ego  « levaviocu- 
los  meos  »  interiores  «  ad  te,  »  o  Deus,  qui  poteos 
es  exaudire ;  hoc  notat,  dicens  :  «  qui  habitat  in  ooe* 
lis.  » llle  dicitur  oculos  ad  Deum  dirigere  qui,  nan 
confidens  in  his  terrenis,  in  solo  Domino  fidociaiD 
ponit. 

Ostendit  quomodo  oculos  dirigat  ad  ipsum  Deum : 
«  Eccc  sicut  oculiservoruminmanibusdominonun 
suorum,  »  utaliquod  ab  ipso  lieneficium  accipiaot: 
vel,  si  puniantur  a  domino,  ut  liberentur. 

Et «  sicut  oculi  ancillffl  »  similiter  suut  «in  mani- 
bus  dominffl  suffl,ita  oculi  nostri  ad  Dominum  Deum 
nostrum,  doncc  miscreatur  nostri,»  vel  a  tribulalio* 
nibus  liberando,  vel  qufflcunquo  beneficia  facieQ<10' 
Postquam  dixit  de  sorvis,ideo  supponit  de  mulieH' 
bus,  ut  in  eo  soxu  salvatio  futura  intelligatur:])^^ 
mulicres,  qu®  naturaliter  fragilis  sunt  corpori8,ac- 
cipimus  non  solum  fcminas,  sed  etiam  aliquos  fra^' 
les  viros :  iterum  inter  viros  accipimus  quasdam  ro* 
bustas  mulieres :  et  sicut  domina  promptior  ad  mise* 


637 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


638 


rendum  quam  dominus  dicitur^ita  Dous  comparatur  A 
dominSy  quia  cito  movetur  erga  fragiles  :  compara- 
tur  et  domino,  cum  permittit  bene  torqueri  robus- 
tiores,  unicuique  faciens  sccundum  suam  possibili- 
tatem  :  undo  Apostolus  :  «  Fidclis  Dcus,  qui  non 
patietur  tcntari  supra  id  quod  potostis. »  (/  Cor,  x.) 

«  Miscrerenostri.Dominc. «  Pars  secunda.Quan- 
doquidem oculos  nostrosita  ad  Dominumdirigimus, 
ideo, «  Domino,  miserere  nostri,  miserere  nostri.  » 
Ideo  binam  precatur  misericordiam,  quia  binam 
ponit  miseriam,sciHcet  sccundum  corpus  et  sccun- 
dum  animam.  «  Miscrere  »  dico,  «  quia  multum 
repleti  sumus  despectiono  »  secundum  corpus. 

Ideo  quoque  «  miserere,  »  quia  non  tantum  cor- 
pas,8ed  etiam  «  quia  anima  nostra  multum  repleta 
est »  despectione.  Nec  tantummodo  dicam  replctam^  n 
imo  ipsaestfacta  «  opprobrium  abundantibus  »  in 
divitiis.  Divites  enim  opprobriosos  et  stultos  judi- 
cant  bonos,  quia  non  quojrunt  divitias  sicut  ipsi 
Ikciunt :  «  et »  estfacta^  dospectio  supcrbis,»  mente 
elatis;  despiciunt  enim  eos,  cum  pro  caslcstibus, 
quas  jBtema  putant,  eontemnunt. 

IN  PSALMUM  CXXIII. 
TrruLUS  :  CarUicum  graduum, 

«  Nisi  quia  Dominus.  »  Hic  habemus  quod  justus 
ille,  qui  in  alio  psalmo  ad  Dominum  crigcbat  oculos, 
inter  angustiasde  libcrationeclamabat^liberationem 
quam  accepit,vel  aliquod  aliud  bonum  quod  habet, 
non  sibiySed  omnia  misericordis  Dci  attribuit :  et 
intendit  ad  cumdcm  gradum  caBteros  invitare,  ut 
omnia  attribuant  miscricordioe  Dei.  In  prima  parte  ^ 
ostendit  a  Domino  solo  so  habere  quod  tribulatio- 
nibos  possit  resisterc.  In  secunda,  qua)  incipit  : 
«  Benedictus  Dominus  qui  non  dcdit,»  de  sua  libc- 
ratione  gratias  agit  Domino. 

Quasi  ita  diceret :  Vos  qui  intcr  angustias  libcra- 
ttonem  accepistis,  liberationcm  vestram  Domino 
ascribatis^exemplo  nostri,  qui  Domino  bcne  confl- 
temur :  «  quia  nisi  »  essct  hoc,quod  »  Dominus  erat 
in  nobis  »  conflrmans  nos,  «  cum  cxsurgcrent  homi- 
nes  in  nos^doglutissent  nos,»  id  ost  incorporasscnt 
nos  sibi  «  vivos^  »  id  cst,  scientcs  :  quia  quamvis 
cognosceremus  malum  essCytamen  oportcret  cis  nos 
consentire  praQ  magnitudine  tribulationum  :  ct  hoc 
«  forie, » id  est,  et  posset  fieri,  vel  non  fieri :  et  si- 
eut  nos  dicimus,  ita  «  dicat  Israel,  »  id  est  vir  vi-  Q 
dens  Deum,  «  nunc,  »  id  est  sinc  dllationo,  ita  di- 
eens  :  «  Nisi  quia  Dominus  crat  in  nobis  cum  cx- 
Borgerent  homines  in  nos,  forte  vivos  dcglutisscnt 
nos.  » 

In  principio  dofecissemus,  ot  multo  magis  «  cum 
furor,  »  id  est  impctus  «  eorum  irasceretur, »  id  cst 
exardesceret  «  in  nos,  aqua,  »  id  cst  inundantia 
tribulationum,  «  absorbuissot  nos,  »  id  cst  irrcpa- 
rabilitor  sibi  attraxisset  :  ct  hoc  «  forsitan,  »  id  est 
ita  contigisset  verc,  nisi  quia  Dominus  crat  in 
nobis. 

«  Nisi  quia  Dominus  erat  i  n  nobis,»  aqua  absorbuis- 


set  no8,8ed  quoniam  fuit  in  nobis,  «  anima  nostra,» 
quocunque  modo  corpus  tractaretur, «  pertransivit» 
illoisa  «  torrenteni,  »  id  est  impetuosam  tribulatio- 
nem.  Ego  dico,  Domino  auxiliante,  anima  nostra 
pertransivit,et  «  forsitan  »  diccrct  aliquis  quod  sine 
DominiauxiIio«animanostrapertransis8etaquam,» 
id  cst  inundantium  malorum,  «  intolcrabilem,  » 
quantum  ad  humanas  vires,quod  impossibile  appa- 
ret  ex  hoc  quod  aqua  illa  intolcrabilis  cst. 

«  Benedictus  Dominus.  »  Pars  secunda.  Et  quia 
pcr  €um  transivimus,  ideo  sit  «  benedictus  Domi- 
nus,qui  non  dedit  nos  in  captioncm  »  ut  caperent 
nos  et  incorporarent,  «  dentibus,  »  id  est  corrosio- 
nibuSy  et  foritate  «  eorum,  »  quia  sicut  ferasvolunt 
nos  dilaniare. 

«  Non  dedit  »  dico,  sed  potius  «  anima  nostra 
sicut  passer  erepta  est  de  laqueo,  »  id  est,  decep- 
tione  «  vcnantium,  »  id  cst,  quserentium  opportu- 
nitatem  dccipiendi  me. 

Et  non  tantum  anima  nostra  est  crepta,  scd  «  la- 
queus^  »  id  est  ipsi  illaqucantes  nos,  «  est  contri- 
tus,»quiaipsi  tandcm  duplicicontritioneconteren- 
tur,  «  et  nos  libcrati  sumus,  »  id  cst  in  magna 
dignitate  a  Dco  constituti. 

Et  hoc  «  adjutorium  nostrum  »  quod  ita  sumua  li- 
bcrati,non  est  a  nobis,8Cd  quia  sumus  «in  nomine 
Domini^  »  qui  nos  benc  potest  custodire,  quoniam 
ipse  cst  «  qni  fecit  coelum  et  terram, »  vel  ad  litte- 
ram,  vel  ad  allcgoriam. 

IN  PSALMUM  CXXIV. 
TrruLUS  :  Canticum  ffraduum, 

«  Qui  confidunt  in  Domino. »  Hic  habet  materiam 
hunc  gradum,8cilicet  confidentiam  :  intendit  etiam 
alios  ad  cam  invitarc.In  prima  partc,ostenditquid 
faciat  ipsa  confidcntia,sciIicct  quod  in  Domino  con- 
fidentcs  nihil  potcst  scpararc  a  charitate  Ghristi.In 
alia,  qusi  cst :  «  Benefac,  Domine, »  procatur  bona 
confidentibus  in  Domino.  Ordo  congruus  est.  Post- 
quam  a  Deo  libcrationem  rcccpit,  et  omnia  miscri- 
cordio)  Dei  attribuit,  justum  est  ut  in  ipso  firmis- 
simo  confidat. 

Quasi  ita  diccrct :  Vos  qui  beneficia  vestramise- 
ricordios  Dei  attribuitis,  dcinceps  confidite  in  Do- 
mino,quia  ulluscorum  «qui  confiduntin  Domino» 
non  per  prssumptionem^sed  «  qui  habitat  in  Hicru- 
salem,»  id  ost  qui  justus  cst,  scilicet  habitat  spe  in 
coslo^vcl  devoto  in  Ecclesia,  «  non  commovebitur  in 
asternum  »  a  Christo  vel  a  bono  proposito  per  ali- 
quas  tribulationes^  «  sicut  mons  Sion,  »  id  est  ipse 
Christus,  qui  corporalitor   in   monte   Sion   habi- 

tavit. 

—  Ideo  confidcns  ipse  non  commovebitur,  quia 
«  montcs,»  id  est  angeli,  vel  apostoli,  et  alii  sancti 
viri  mcritis,  prccibus  ct  cxcmplis  sunt «  in  circuitu 
cjus,  i»-munientC8  hujusmodi  confidentes  contra 
hostcs  :  «  ct  »  eliam  ipsc  «  Dominus  »  cst  «  in  cir- 
cuitu  populi  sui,  »  ut  cum  muniat  ct  protegat  «  ex 
hoc  nunc  ct  usquc  in  sosculum.  » 


aS39 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC;  flPP.  PAHS  I.  —  COMMENT.BIBL. 


040 


Et  lieet  ad  prjB8onBpermittateostribulari,tamen  A  tum,propter  certitudinem  rem  futuram  annuntiaL 


*Tevera  est  in  eirouitu  ejus^quia  non  rolinquet  fideles 

Buos  in  potestate  inin^icorumyne  et  ipsi  compcllan- 
'tur  peccare;  et  hoc  ost, «  quia  non  relinquet  Domi- 

nus  vii^m,»  id  est  potestatcm  «  peccatorum  super 
'sortem  justorum,  » id  est  super  rcligioncm,  quam 
^justi  faciunt  suam  sortem  :  ideo  non  rclinquet, «  ut 
'flon  oxtendant  justi  ad  iniquitatcm  manus  suas.i»  Si 

enim  mali  super  justos  potostatem  haberent,justos 
'cx  nccessitate  peccare  compellcrent. 

(c  Bene  fac.  »  Pars  secunda.  Gontinuatio  :  Dixi 
*quia  Dominus  non  relinquot,  et  tu,  o  «  Domine,  » 
"sicut  cocpisli,  «  bene  fac,  »  id  est,  persevera  custo- 
'  dicndo,  et  alia  bona  faciendo  «  bonis,  »>  id  ost  iliis 

qui  sequuntur  prajccpta  tua;  «  ct  rectis  corde,»»  illis 
'qui  nulla  angustia  peccaro  coguntur. 
'Istis  bene  faciet  Dominus;  «declinant^sautem,» 

M  est  proptcr  aliquas  tribulationes  a  mandatis  Dei 

dcOcientes, «  adducet  Dominus  in  obligationes,»  id 
'  est  multis  peccatis  permittct  alligari  «  cum  operan- 
'  tibus  iniquitatem, »  id  cst  sicut  facit  alios  operarios 

iniquitatis  :  «  super  Israel  »  autem,  id  cst,  super  vi- 
*nim  videntem  Deum,  erit  «  pax,  »  partim  in  hac 

vita,  et  summe  in  alia.  Gum  malis  mala  annuntiat, 

nos  bene  ad  confidentiam  cohortatur,nc  mala  cum 
'difHdentibus  patiamur. 


IN  PSALMUM  CXXV. 
TiTULUS  :  Canticum  graduum, 

«  In  convcrtendo. »  Hic  habet  matoriam  prophcta 


«  Tunc  »  xtiam,  id  cst  quando  Dominus  convertet 
captivitatem  nostram,  «  dicent »  aliqui  u  iniergen- 
tes  »  hoc  «  magniflcavit  »  id  est  magnifice  dispo- 
suit  a  Dominus  faccre  cum  eis.  »  Intelligentcs  enim 
quod  homines  a  peccatis  per  Christum  liberentur, 
cognoscent  eos  esse  Dei  fllios,  et  tandem  ia  angelici3 
■manibus  in  pcrpetuam  requiem  deportandos. 

Ipsi  dicont :  <«  Magniflcavit  Dominus  facereciuQ 

eis, »  nec  in  hoc  sunt  fatui  vel  insipienies,  quia  ita 

-verum  cst,  scd  ct  «<  magniflcavit  Dominus  facereiM- 

biscum, »  id  est  discrovit  quod  magnos  nos  facmt, 

ot  nos  hoc  sperantes,  «  facti  sumus  laianies. » 

«  Converte,  Domine.»  Pars  secunda.  Continuatio : 
'Et  quia  u  magniflcasti  facere  nobiscum,  «ideo^  o 
tn  «  Dominc,  convcrte  captivitatem  nostram,  »qua  fri- 
gorc  peccati  obligati  sumus :  sic  converte,iiip6rvo- 
niamus  ad  cursum  honm  operationis  :  ita  eoQverle 
«  sicut  torrcns  »  qui  est  ligatus  frigore  hieBMs, 
convertitur  «  in  austro,  »  in  vento  illo  calido,  itn^it 
pcr  austrum,  id  cstper  calorem  Spiritussanctioon- 
vcrtatur  frigus,  id  est  pigrities  pecoaii,  a  nobis. 

Dico  Q  convcrtc,  »  quia  tunc,  id  est  facta  conver- 
siono,  «  mctent  »  ilii  «  in  cxsultaiione,.«  id  est,  cz- 
sultantcr  rccipient  mcrccdem  vitae  (cternas, « qui 
seminant  »  bona  opera  sua,  unde  muliifdioem  fru- 
ctum  exspectent,  «  in  lacrymis,  »  id  esi  in  moerore 
et  tristitia  hujus  vitas. 

Qui  sunt  illi  qui  metent  in  exsultatione?  illi  sofli- 
cct  qui  ibant  ad  aetcrnam  civitatem  per  bona  opeta 
sua,et  non  cessantcsad  horam,  sed  «  euntes  > 


exspectationem  futurx  libcrationis  pcr  advcntum'  ^  duc  :  «  ibant »  dico^ «  et  flebant  »  pro  morte  el 


'Christi,in  quo  fldclcs  ei  prioresjusti,qui  adhuc  per 
culpam  originalis  pcccati  a  diabolo,tam  viri  quam 
mortui,tenebantur,]iberati  sunt :  etha;c  exspectatio 
finis  fuit  omnium  justorum  sub  Veteri  Testamento  : 
per  quod  patet  quod  alii  scx  prsecedcntcs  gradus  ad 

'  homines  Veteris  Testamenti  specialitcr  diriguntur. 

'  Inteiidit  propheta  invitare  homines  Veteris  Tcsta- 
menti,  ut  in  advcntu  Christi  spem  suo)  liberationis 
apponanLIn  primaparteostendit  justosillos  tantam 
in  adventu  Chrisii  habuisse  consolationem,utetiam 

*  Inimici  corum  consolationcm  laudarcnt.In  secunda, 
quffi  incipit :  «  Convertere,Domine,»  prccatur  Deum 
iit  ct  ipse  in  advcntu  Christi  partcm   liberationis 

"  habeat,  quia  It^etum  vidct  finem  liberatorum. 


ria  hujus  vita? :  ipsi  dico  «  miitentes  seiaina  wa,» 

•  id  cst  bona  opera  sua,  vel  specialiter  eleemofifjiiaB. 

«  Euntes  ibant  :  »  venientes  autom^  id  est  appro- 

pinquantcs  morti^ «  venient»  usque  ad  judiciamcom 

exsultatione,  portantes,  id  est,  perferentes  Domioo 

«  manipulos  suos^  »  id  esi  bona  opera  sua,  mide 

-  remunerationem  recipient. 

IN  PSALMOM  CXXVI. 
TiTULUS  :  Canticum  graduum  Salomonis, 

«  Nisi  Dominus  89dificaverit. »  Sicut  sepiem  pre* 
dictos  gradus  specialiter  ad  homines  VeierisTesta- 
menti  direximus,  ita  octo  istos  futuros  ad  homines 


Quasi  diceret :  Exspcctarc  debctis,  fratrcs,  conso-  D  Novi  Testamenti  proprie  referimus.  Et  diounturlii 


'  lationem  in  adventu  Christi,  quia  « in  convertendo 
'  Dominus,»  id  est  dum  Dominus  coriverlit,«  capti- 
vitatem  Sion,»  id  cst,  illorum  qui  sunt  spcculatio, 
et  providont  sibi,  «  facii  sumus  sicut  consolati,  »  id 
est  sicut  illi  qui  consolationcm  accipiunt  vcnienti- 
bus  bonis. 

«  Tunc,  »  id  est,  in  illa  conversionc  captivitatis, 
«  os  nosiruni  »  scilicct  cor  ipsum,  «  cst  repletum 
gaudio  :  ct  »  non  tantum  cor,  sed  etiam  «  lingua 
nostra  »  extcrior,  cst  in  «  exsultatione,»  id  est  ex- 
sultanter  annuniiavit  aliis  liberationcm  quam  videt 
per  advcntum  Christi  ficri :  pcr  pr^esens  et  projteri- 


gradus  specialiter  Salomonis,id  est  pacfficiyScilioel 
Chnsti,qui  verus  paciiicus  fuit^quia  ipsi  reconfi- 
liavit  Dcum  hominibus,et  pacem  fecit  inter  Jttd«0S 
ct  gcntcs.Undc  Apostolus  dicit :  «  Qui  fecit  Qtraqoe 
unum.»  [Ephes.  ii. j  Higus  autem  pacifici  proprio  di- 
cuntur  isti  gradus,  quia  per  prflescniiam  corporis 
manifestum  auxilium  humano  generi  coniQlit,ct  io 
seipso  cxemplum  totius  justiiias  ostiindit,eta]iosp(!r 
gradus  virtuium  ad  coclestem  Uierusalem  ascendere 
docuit.  In  hoc  psalmo  loquitur  hominibus  qui  ii^ 
advcntu  Christi,  qucm  alio  in  psalmo  dicit  cum 
magnacxsultationeexspectari,  abundantiam  bencii' 


6^t 


EXPLANATia  IN.  PSALM08. 


GW- 


ciVHHim  reeeporunt,  veluU  sancti  apostoli  fuerunt:  A  mani  goneris  oxcusserunt  et  manire8taverunt,eruni 


et  iiiiendit  ab  ois  auferre  omnem  prffisumptionem, 
scilioet,  non  prassumant  tales  csse  qui  possini  asdi- 
0car6  per  se,  vel  «edificata  cuslodirc  :  nec  putenl  se 
securos  anto  secundum  advontum  Christi,  quia 
millus  in  hao  vita  potest  esse  securua,  in  qua  sta- 
tim  quilibet  labitur  ad  peccatum. 

Qaasi  ita  dioeret  :  Vos  qui  in  adventu  Ghristi 
multa  bonefleia  aocepistis,  ctiam  aliorum  flediflca- 
iores  constitistisy  nolito  de  vobis  pracsumere,  quia 
ifihil  potestis  pervoB,  nisi  Domihus  faciat ;  hoo  dicit : 
«  nlsi  DominuB  ffidificaverii  domum,  »  hoc  est,  nisi 
D^iAinae  iniema  inspiratione  aliquom  prsparei  sus 
habitaiioni, «  in  vanum  laboraverunt  qui  ffidifioani 
ehimy^fidesi  qui  ad  eam  sBdiflcandam  iaborant : 


ita«  fiicut  sagittaj  in  manu  Potentis.  »  Sicut  enim* 
sagittarius  dirigit  sngittam  qno  vult,  ncc  ipsa  aber- 
rat,  sed  perrutit  quem  vult,  iia  Deus  poiens  di- 
ciiur  sagitiarius,  quia  sagitlas  suas,  id  est  san- 
ctos  apostolos  ct  alios  legatos  mittit,  in  quos  re- 
moias  partcs  ipso  eligit,  ct  per  hos  oorda  homi- 
num  divino  amore  transfigit.  Bt  non  tantum  apo- 
stoli  sunt  beati,  ot  illi  alii  qui  susceperunt  adven- 
tum  Ghristi,  sed  otiam  omnes  illi  qui  eos  imitantur : 
hoc  est,  omnis  ille  «  vir  »  est  boatus,  «  qui  implevit 
dcsiderium  suum  ex  ipsis^  »  hoo  est,  vitara  suam 
instituit  ad  mo<1um  eorum  :  ef  vere  beatus,  quia 
(c  non  confundotur  cum  loquetur  inimiois-  suis  in 
porta, »  id  est  in  publico.  Yel  per  portam  possu^ 


raoii  enim  qnf  plantai,  aut  qui  rigat,  est  aliquid,  mmus  Ghristum  accipere^  qui  est  porta   per  quam 


8^  qvi  inerenyehtum  dat,  Deus.»  (/  Cor.  xiii.) 

Dioo  per  se  non  potest  aliquis  cedificare^  nec  per 
8B  ndifloatia  cuetodire,  hoc  est :«  nisi  Dominus  cu- 
stodfierii  odvitaiem,  » id  est  ipsam  Ecclesiam,  quee 
dicitur  civitas,  quia  de  multis  collecta  est  ct  bene 
miiniiB  virtutibus;«  frustra  vigilat  qui  custodit 
eara  »  oivitatem.  Gum  dicit  «  vigilat,  »  innuit  nobis 
ouram  ^i  solliciiudinem  quam  pastoros  Ecolesi® 
qui  vigilant  ad  greges  custodicBdos  habent.  Unde 
in  Caniicis  :«  Invcnerunt  mc  vigiics  qui  custodiuni 
dvii^m. » {Cant.  in.) 

Oaandequidem  solus  Deus  asdiflcat  et  custodit^ 
ergo  A  vanom  est  vobis  surgere,»  id  esi  de  securi- 
tate  «iernffi  beaiitudinis  prsDsumcre :  quia  quieun- 
que  eet  in  hac  vita^  pronus  est  ad  lapsum  :  undo 


itur  ad  vitam,  sicut  ipse  ait  :  «  Per  me  si  quis  in- 
troierit,  salvabitur  (Joan,  x) ;  »  ut  sio  dicamus  : 
Cum  loquotur  inimicis  suis,  » id  est  h»reticis,  «  in 
porta,  »  id  est  in  Ghristo,  scilicet  de  ipso  Christo 
agens,  non  confundetur,  quod  aliquem  errorem  de 
ipso  loquatur,  vel  aliquo  modo  ab  hocrcticis  con- 
vincatur. 

IN  PSALMUM  GXXVIL 
TiTULUs.  Canticum  graduum, 

«  Bcati  omnes.  »  fn  hoc  psalmo  habet  materiam 
hunc  gradum  scilicet  timorem  Domini,  et  intendii 
admonere  ad  eumdem  gradum  iilos  quos  de  prfls- 
sumptione  superius  admonuit.  In  prima  parte  os^ 
tendit   quid   cfliciat   timor    Domini.  In   secundia 


dieittir  :  u  qui   siat»  videat  ne  cadat.»  (/  Cor.  x.)  C  parto,  quae  incipit : «  Benedicai  tibi  Domimis  ex 


<f  Vanum  est,  »^  dioo, «  ante  lucem  surgcre,  »  id  cst 
ante  secundum  Ghristi  adventum,  in  quo  vora  lux 
€l  liaaniflMia  cognitio  nnicaiquo  erii.  Vel, «  ante  lu- 
ceai^  )•  id  ecri  ante  cognitionem  quam  rccipit  una- 
qHmfoe  ftdelie  anima  post  dissolutionem  tantum. 
Ante  lueem  surgere  vanum  est,  scilicet «  postquam 
sedeiiils,  » id  esi  sessionem  et  dejcctfoncm  hujua 
vite  il^anflieriiis,  tuno  «  surgite,  »  id  est  securi  es- 
tole.  Vobis  dico  ut  surgatis,  «  qui  manducatis  pa- 
nem  doloris,>^id  esi  quibus  miseria)  hujus  mundi 
tfeM  reft«ilo,  sieut  panis  alicui. 

Bieo  <f  snrgite  postquam  sederitis ;  »  et  quasi  di- 
oerei  aliqiris  :  Quando  erit  pcrfecta  illa  sessio? 
K  eam  m  Dominue  «  dederit  dilectis  suis  somnum, » 


Sion, «  ponit  orationem  qu»  t>ona)  seilicet  ipsum 
Deum  timentibus^  oxoptat. 

Qaasi  dicorei  :  Vos  qui  bona  Ghristi  recepistis, 
nec  eiiam  praQsumitis,  timete  Dominum,  quia  «  om- 
nes  qui  timent  Dominum  »  casto  timore, «  beati  » 
snnt,  id  cst  illi  «  qui  »  eum  timent,  «  ambulani  in 
viis  ejus,»  vel  in  praBceptis,  vel  imitatione. 

Vere  bcatus  oris,  «  quia  mandueabis^ »  Id  est  re- 
fectionem  tibi  capies,  «  labores  manuum  tuarum^  • 
id  est  opora  manuum  tuarum  facta  cum  magno 
laboro  :  ct  quia  hoc  mandueabi8,«  beatus  es  » in  hae* 
vita, «  et  bene  tibi  erit  >^  in  futura.  Quod  prius  plu- 
raliicr  do  Ecclcsia  loquitur,  ad  multitudinem  perso- 
nam  respicit;  quod  autemde  eadem  Ecclesia  post- 


id  esi  mortem  :  ot  cum  dederit, «  ccce  »  apparcbit  n:  modum  in  singulari  numero  loquitur,  ad  EcclesiaB 


^  hsreditaa  Domini  »  scilicet  Filii,  id  est  jusii  Viri : 
^jai  filn  mint  «  mercos,  »  id  cst  remuncratio  quam 
^j^mimis  dedii  Ghristo  pro  expletionc  suo;  obedien- 
'^i»  :  merces  dico  «  fructus,  » id  cst  ipsius  Christi, 
^ja\  futt  fructns  ipsius  «  vcntris  »  virginalis.Ubi  di- 
«li  :  «  Ecce  hojreditas,  »  incipit  dc  secunda  parte, 
Sn  qna  ostendii  magnam  dignitatem  corum  qui  sunt 
^eredlias  Domini.  In  prima  partc  dissuadet  a  praa- 
^numpiiohe. 

Dioo,  fllii  erunt  merces^  et  ipsi«  filii  cxcusso- 

i^m,  »  id  esi  prophetarum^  qui  dicuntur  excusso- 

res,  qttitk  r«m  latentem,  scilicei  rcprobationem  hu- 


rcspicit  unitatem.  Et  etiam  in  hoc  beatns  eris^  quod 
«  uxor  tua,  »  id  cst  animalis  natura  tua,  quas  debet 
subjici  viro,  id  cst  rationi  pcr  quam  regalur,  erii 
«  abundans  »  bonis  fructibus  et  operibus,  »  sicut 
vitis  :  »  uxor  dico,  posiia  «  in  latcribus  domus,  »  id 
cst  in  viciniiaic  bonac  conscieniiro  «  tuae,  »  quia 
bona  vicina  crit  viro  suo,  id  cst  raiioni :  ei  pcr  hoc 
non  scducctur  ipsa  uxor,  sicui  Eva  seducta  fuit  : 
conscieniiam  domum  vocamus,quia  in  ca  hospitium 
Domino  praeparamus.  Vel  pcr  uxorem  possumus  ac- 
cipcre  sapicntiam,  ut  sic  dicamus  :  Uxor,  iua,  id  esi 
sapientia,  quae  fovei  et  nutrit  virum  sioai  uxor^  est 


643  HAYMONIS  HALBEUSTAT.  EPISG.  OPP.  PAUS.  I.  —  GOMMENT.  BlBL.  644 


abundans  bonis  fructibus,  quia  facit  te  operari  sicut 
vitis  :  uxor  dico  posita  in  lateribus  domus  tus,  id 
est  duobus  TGstamentis :  quia  per  sapientiam  quam 
habet  in  ipsis  Testamentis,  ct  so  et  ipsym  virum 
bene  facit  operari,  et  alios  docet  bene  operari :  quae 
duo  Testamenta  sunt  latera,  id  est  sustentamenta 
bonae  conscientia;,  et  hoc  est  domus  tuflP. 

In  hoc  etiam  bcatus  cris,  quia«  filii  tui,»  quos  tu 
gcneras  Deo  pra;dicatione  et  exemplo,  erunt  u  sicut 
noveliffi  olivarum,»  id  est  sicut  novcllas  olivae  :  quia, 
sicut  novellas  semper  virides  sunt,  id  cst  magis  fru- 
ctiQcant,  quam  alis^  sic  filii  tui  et  virentes  orunt  vir- 
tutibus  et  fructificantes  bonis  operibus  :  fllii  dico 
positi  «  in  circuitu  mcnsffi  tuae,  »  id  est  divinse  Scri- 
pturae,  ut  tua  doctrina  reflciantur.  Vel,  u  in  circuitu 
mensfi  tuae,  »  id  est  altaris,  ubi  Dominioi  corporis 
refectione  cibantur.  Ideo  melius  eligit  has  duas  ai^ 
borcs  quam  alias  fructiferas,quia  per  vitem  austeri- 
tatem  justitifle,  per  olivam  suavitatem  misericordise 
intelligimus :  qu»  duo  unusquisquo  fidelis  debet  ha- 
bere  in  se  :  quibus  duobus  Samaritanus  legitur  in- 
fudisse  in  vulnera  illius  a  qui  descendit  ab  Hieru- 
salem  in  Iliericho,  et  incidit  in  latrones  (Luc,  x).  » 

Bene  apparet  quod  beatus  eris  timens  Dominum 
quia  «  ecce  sic,  »  sicut  dictum  est,  •  benedicetur 
homo  qui  timet  Dominum.  • 

«  Benedicat  tibi.»  Pars  secunda.  Et  in  hac  opta- 
tione  ostendit  affectum  quem  habet  erga  timentes 
Dominum.  Gontinuatio  :  Dico  sic  benedicetur,  et  o 
tu  homo,  timens  Dominum,  «  benedicat  tibi  Domi- 
nus  ex  Sion  »  veniens^  quia  natus  carnaiiter  fuit  ih 
Sion.  Vel,  «  ex  Sion,  »  id  est  ex  hoc  quod  tu  factus 
ex  Sion,  id  est  speculans  «eterna :  «  et  videas  bona 
Hierusalem  »  ccelestis  scilicety  perducat  te  ad  illa 
bona  Dominus  :  videas  dico  «  omnibus  diebus  vit» 
tusBy  »  id  est  in  oetemitate. 

«  Et  d  non  tu  solum  hoc  videas,  sed  etiam  v  vi- 
deas  »  in  illa  Hierusalem,  «  fllios  flliorum  tuorum,» 
id  est  imitatores  ilIorum,qui  tua  prsedicatione  ge- 
nerali  sunt.  Et  quid  per  singula?  Videas  «  pacem 
super  Israel,  »  id  est  ffitemam  tranquillitatem,  quse 
est  «  super,  » id  est,  mcyor  etiam  quam  aliquis  vir 
videns  Deum  valeat  promereri. 

IN  PSALMUM  GXXVUL 
TiTULUS.  Canticum  graduum  Salomonis, 

«  Saepe  expugnaverunt. »  Postquam  de  prsesum- 
ptione  et  Dei  timore  praemonuit,  admonet  de  tole- 
rantia^  et  eumdem  gradum  habet  materiam.  In 
prima  parte  admonet  homincs  Novi  Testamenti  ad 
toierantiam,  per  cxemplum  omnium  justorum  a 
primo  justo.  In  sccunda,  quae  incipit :  «  Gonfun- 
dantur  et  convertantur  retrorsum,  »  obstinatis  ma- 
lum  precatur  :  por  quod  nos  ad  tolerantiam  hor- 
tatur,  ne  cum  impiis  in  adventu  judicis  condem- 
nemur. 

Quasi  diccret :  Vos  qui  jam  de  vobis  non  pracsu- 
mitis,  dum  Gliali  timore  Deum  timetis,cum  mali  vos 
persequuntur^  tolerantiam  habeatis  exemplo  mei. 


A  quia  €  saepo  expugnavorunt  me,  •  id  est  sic  tribula- 
tionibus  afTecerunt  utetiam  quandoque  occiderent : 
et  hic  loquitur  in  persona  omnium  justorum  Novi 
Testamenti  :  ct  hoc  u  a  juventute  mea, »  id  est  a 
tempore  primi  justi,  a  quo  incccpit  Ecclesia  :  et 
sicut  ego  dico,  sic  «  dicat  »  omnis  «  Israel,  *  id  est 
vir  videns  Dcum,  u  nunc,  » id  est  statim  in  hoc  prs- 
senti :  idco  dicit  o  nunc,  »  quia  futurum  est  quando 
non  clamabit  Israel  dc  sua  impugnatione,  scilieet 
quando  erit  in  ccclesti  Hierusalem. 

Hoc  scilicct  dicat :  «  Sffipe  expugnaverunt  me  a 

juventute  mea  » et  vere  S8epe„«  etenim  non  potue- 

runt  mihi  »  pra)valere,  quia  si  me  semel  occidis- 

sent,  non  esset  pugnandum  ultra  cum  eis. 

Dico  «  expugnaverunt,  »  et  hoc  non  tanium  in 

l^  faciem,  ut  me  manifeste  oppugnarent»  sed  «  peccir 
tores  fabricaverunt,  »  id  est  multa  mala  intulemnt 
«  supra  dorsum  meum,  »  id  est  supra  illos  de  Ec- 
clesia  qui  per  se  non  habent  verum  lumen»  aed  ae- 
quuntur  alios  et  hoc  diu ;  et  hoc  est  :  «  prolonga- 
verunt  iniquitatem  suam. » 

Uli  superbe  Ecclesiam  persecuti  sunt,*  Dominus» 
solus  «  justus  concidet, »  id  est  ad  humUitatem  rc- 
ducet,  «  cervices, » id  est  altitudines  et  superbiam 
«  peccatorum, »  scilicet  iiiorum  omnium  qui  Eccld- 
siam  persequuntur. 

Pars  secunda.  Dico  «  concidet  cervices  peccato- 
rum ;  ^  qui  autem  sunt  obstinati,  scilicet  illi  «  om- 
nes  qui  oderunt  Sion,  »  id  est  Ecclesiam,  obsti- 
nato,  «  confundantur  »  cum  dicetur  :  «  Diacedite 
a  me,  maledicti,  in  igncm  sternum  (MaUh.  xxv}:» 

C  «  et  convertantur  retrorsum, »  id  est  priventur 
a  potestate  quam  in  hac  vita  super  justoa  obU- 
nent. 

«  Fiant  »  etiam  «  sicut  fenum  tectorum,  quod 
priusquam  evellatur  exaruit.»  Superbi  qui  se  in  al- 
tum  erigunt,  merito  Feno  tectorum  comparantor, 
quia  sicut  fenum  tectorum  se  in  altum  erigit,  et 
tamen  sine  radice  est,  ita  se  ipsi  erigunt :  et  ante- 
quam  evellantur,  id  est  moriantur,  aroscunt  bonifl 
anima},  quia  rationcm  ccclestis  doctrinae  non  qas- 
runt  nec  diligunt.  c  De  quo  feno, »  id  est  de  quibos 
malis,  «  non  implebit  manum  suam  »  angelus»«  qui 
metet, » id  est  separabit  bonos  a  malis :  «  et  sinam 
suum » inde  angelus,  «  qui  manipulos  coUiget,  *  id 
est  congrcgabit  bonos  {Matlh.  xin).  Per  manum  in- 

j)  telligitur  opus,  per  sinum  quies.  Ideo  angeli  di- 
cuntur  poiiAre  in  manibus  illos  qui  boni  fuerunt 
opcrarii,  et  in  sinu  illos  qui  fuerunt  contemplativi. 
Ideo  non  colligentur  ab  angelis^  quia  in  hacvita 
non  receperunt  benedictionem  ab  apostolis  vel  ab 
aliis  sanctis  viris ;  et  hoc  est :  illi «  qui  prsteribant,» 
id  est  apostoli  ct  alii  sancti  viri,  qui  contemnentes 
terrestria,  praetcreunt  ad  ccelestia; «  non  dixerunt  » 
cis  :  «  Boncdictio  Domini  super  vos,  «  id  est  multi- 
plicatio  virtutuni ;  et  etiam  non  dixerunt :  «  Bene- 
diximus  vobis  »  ex  parte  nostra,  ita  quod  «  in  no- 
minc  Domini  »  vos  benedicamus,  id  est  quod  da 
vostra  benedictione  nomen  Domini  bonoreiur. 


IN  PSALMUM  CXXIX. 
TiTULUs  :  Canticum  graduum, 

>rofundis.»Inhocpsalmo  gradus  ct  materia 
iientia.IIanc  ideo  post  multos  gradus  virtu- 
ait,ut  indicct  nobis  quod  quantunicunque 
in  virtutibusprofccerit,tamcn  ncccssaria  est 
itiaad  impetrandam  Dei  miscricordiam^quia 
amjustusestquin  aliquas  habeat  maculas, 
iper  suntdelenda)  medicamento  pGenitcntios. 
la  parto  pocnitens  iste  precatur  Doum  ut 
.ieum  clamantem  de  peccatis,  nec  judicet 
iondum  iniquitates  suas.Et  postquam  sic  de- 
sest  per  suas  miserias,captat  benevolentiam 
la  JudiciSyCt  ostendit  lostum  finem  suffi  pcDni-  |^ 
scilicet  se  Dominum  sustinere  et  in  ipso 
,ez  quo  maxime  potest  pcr  pcenitentiam  per- 
i.In  secunda,  quae  incipit  : «  A  custodia  ma- 
n  monet  alios  justos,  ut  et  ipsi  in  Domino 
aam  ponant.  Intentio  est  invitaro  ad  poDni- 
1. 

i  ita  admoneret  cos  :  Vos,  fratres,  qui  tole- 
1  habetis,  quique  cajtcros  prffidictos  gradus 
sti8,p€cnitentesdepoccatis,clamate  ad  Dcum 
o  mei,qui  «  clamavi  ad  te,  Domine,  de  pro- 
m  id  est  de  profunditate  iniquitatis,scilicet 
'banc  profunditatem  in  quameesse  cognovi, 
i.lntclligit  justus  hanc  profunditatem  quosli- 
issima  peccata : etiam  totam  hujus  vitae  con- 
>nem,  in  qua  nemo  potest  sibi  abstinere  a 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS.  646 

A  ptione  cognovi,causam.sustinondi  cognovit:et  quia 
sic  su8tinui,8ic  clamavi,  ideo  w  speravit  anima mea 
in  Domino.  » 

«  A  custodia.  »>  Pars  sccunda.Et  sicut  anima  moa 
speravit,  ita  «  Isracl,  »  id  est  vir  ille  qui  pocnilens 
de  peccati8,clamavit,adversa  sustinuit,  «  speret  in 
Domino  »  et  hoc  «  a  custodia  matutina,  »  id  est  a 
primo  advcntu  Christi,qui  mane  vocatur,  quia  per 
illum  lux  nobis  vcraj  cognitionis  innotuit  :  in  qua 
luce  adhibendaestcustodia^utibi  fidcm  rccipiamus, 
Ghristum  nostrum  Salvatorem  intelligamus.Yel,ta 
custodia  matutina,  »  id  est  a  tempore  resurrectio- 
nis,  in  quo  Christus  a  militibus  custoditus,  mane 
resurrexit :  «  usque  ad  noctcm,  »  id  est  usque  ad 
mortem. 

Ideo  juste  debes  sperare,  quia«apud  Dominum  » 
est  «  misericordia,  b  quia  gratis  condonat  peccata  : 
«  et  redemptio  »  est «  apud  eum,  »  quia  ipse  dedit 
sanguinem  Filii  sui,  pretium  noslrse  redemptionia : 
redcmptio  dico  «  copiosa,»  qni  non  tantum  leviaet 
originalia  pcccata  relaxat,8ed  quantumcunque  ma- 
gna. 

«  Et  »  quod  illa  rcdemptio  sit  apud  eum,hoc  ap- 
paret  in  e(rcctu,quia«ip8e  redimet  Israel  »omnem, 
scilicet  vidcntemDeum,«  ex  omnibus  iniquitatibus 
ejus  »  in  quo  apparet  quod  redemptio  est  copiosa.- 

IN  PSALMUM  CXXX. 
TiTULUs  :  Canticum  grrduum  Salommis, 

«  Domine,  non  est.  »  llic  habet  materiam  hunc 
gradum,  scilicot  humilitatem  :  et  intendit  invitare 


:  et  quia  sic  clamavi,  intonde;  et  quia  hjBC  C  alios,ut  hunc  eumdem  gradum  ascendant.ut  quan- 

tumcumque  sint  justi,  semper  in  humilitate  con- 
sistant,  et  peccatorum,  sino  quibus  esse  non  pos- 
sunt,  memoriam  habeant,  quoe  est  oustodia  ciBte- 
rarum  virtutum. 

Quasi  diceret :  Vos,  fratres,  qui  jam  peocatorum 
obtinuistis  rcmissionem  perpcenitentiam^etjam  fir- 
miter  in  Domino  speratis,  nolite  de  vobis  praesu- 
mere,  sed  semper  humiles  estote,exemplo  mei,qui 
in  nuUo  me  exaltavi;  et  hoc  est :  «  Domine,  non 
est  exaltatum  cor  meum, » id  est  non  superbivi  in- 
terius;  «  noque  elati  sunt  oculi  mei,  »  id  est  non 
ostendi  signum  supcrbiae  exterius. 

Et  licet  haberem  magna,  scilicet  virtutesetalia, 
tamen  «  in  magnis»  illis  «  neque  ambulavi,»id  cst, 


»gnovi  profunda  essc,  idco  «  Domine,exaudi 
meam ;  »  quasi  diccret :  Dignum  est  ut  me 
.tem  ita  exaudias. 

tantum  dico  exaudi,8ed  etiam  intendo  mihi^ 
tantum  peccata  pro  quibus  clamo  dimittas, 
un  me  in  omnibus  bonis  multiplices  et  cus- 

hoc  dicit  :  «  Fiant  aures  tuce  intendentes 
m  deprecationis  mca;.  » 
peto  ut  exaudias  et  pcccata  dimittas,  quia 
rvaveris  iniquitatcs,  Domine,  Domine,  »  ut 
um  eas  judicare  vclis, «  quis  sustincbit  »ju- 

tuum,  ut  per  merita  possit  salvari?  Nullus 

iqaitates  attendas,nullus  potcritportare  judi- 


led  quia  propitius  cs,  ideo  sustinemus.  Hpc  D  nontalemmeostendiquasiquimagna  habcrem,8ci- 


q[uia  apud  te  propitiatio  est,Mid  est  quiaex 
sordia  condonas  pcccata;«  et  »  ltcm«propter 
tuam,  »  scilicct  evangelicam  doctrinam,quae 
cet  propitiationem  tuam,  «  sustinui  te,  »  o 
ine,  »  id  est  quantaecumque  darentur  tribu- 
nunquam  a  te  disccssi,sed  scmpcr  fidem  te- 
legem  tuam  complevi.ln  hoc  versu  facitsibi 
lum  judicem,  quem  prius  deprecatus  fuerat, 
cens  suas  iniquitates. 

tantum  propter  propitiationcm  et  legem,sed 
( in  vcrbo  ejus  sustinuit  anima  mea,  i»id  est 
I  eju8,quem  incarnandum  pro  nostra  redem- 


licet  superbum  :  ct  cum  haberem  mirabilia,scilicet 
quod  possem  faccre  mirabilia,«non  »  ambulavi«  in 
mirabilibus,  »  quamvis  existcntibus  «  superme,  » 
id  est  multo  majoribus  et  dignioribus  quam  di- 
gnus  cssem. 

Non  tantum  non  ambulavi  in  magnis,sed«humi- 
liter  »  scnsi  de  mc  :  et  «  si  non  sentiebam  »  hoc, 
existens,«sicut  ablactalus,»id  estscparatus  alacte, 
qui  jacet  et  incumbi  «  supcr  matrom  suam, »  quia 
non  per  se  potcst  subsistere,  nisi  auxilium  a  matrc 
impendatur ;  id  est  si  non  putavi  me  quasi  ablacta- 
tum  et  Deum  esso  matrem  qui  me  foveret :  si  hoo 


64X 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP-  PARS  L  —  GOMMENT.  BIBL. 


648 


noii,f6ci^  («  sed  »  potlu8«  oxaltavi  animam  moam». 
exisiens  stultus,  sicut  ablaciatus,qui  se  facit  super 
matrem  suam,  id  est  qui  pulat  se  subsistere  sine 
auxilio  matris,  «  ita  «  sit  «  retributio  in  animam 
meam. 

lile  qui  superbit  hal)eat  rctribulioncm  superbia) ; 
•  Israel  »  autem^  id  est  vir  humilis,  qui  de  se  non 
prffisumit,«  speret  in  Domino,ex  hoc  nunc  ct  usque 
in  sa3culum.  » 

IN  PSALMUM  CXXXI. 
TiTULUs  :  Cantieum  graduum  Solomonis. 

«  Memenio.  »Iu  hoc  psalmo  cst  maieria  incarnatio 
Cbristl.Jn  prima  parte  osiendit  promissiones  quas 
Christus  facit  Deo  Patri,  scilicei  quod  parabit  sibi 
habitaiionem,  prasmitiens  deprecationem  propheta, 
ut  Deus  dignitatem  ipsius  Christietejus  meritare* 
sptciat.In  seounda,  quffi  incipit  :<cEcce  audivimus,» 
ostendit  compleias  promissiones  Christi,  et  ponit 
cxoptationes  suas  ut  compleantur.  In  tertia,  qu» 
incipit :  u  Juravit  Dominus  David,  »  osiendit  pro- 
missiones  Pairis  ad  Ghristum,scilicet  quod  propter 
meriium  ipsius  Chrisii^  conformes  Chrisio,filios  et 
imiiaiores  Chrisii  faciat,scilioeiuihic  doccantquffi 
Chrisiua  docuii,in  judicio  judiccni,eju8que  beatitu- 
dinem  pariicipeni.Et  per  hffic  omnia  inicndit  nos  ad 
hoc  invitare,ui  nihil  per  nostra  merita,  sed  per  so- 
lum  meriium  Christi  inteIligamus,etdepreccmurno- 
bis  justitiam  dari,  et  ad  Christi  nos  conformitatem 
perduci :  et  ad  huno  gradum  per  psalmum  istum  mo- 
nemur  ascendere  :  ei  hunc  psalmum  fecit  conira 
l^ffirciicos  et  Jud(cos,qui  putabant  adventum  Christi 
non  esse  necessarium  ad  salutcm. 

Quasi  diceret :  Lieet  habeamus  iimorem  Dei,clar 
memus  de  peccaiis,  ct  humiliier  seniiamus,sicut  in 
meriia  ad  conformiiaiem  Christi  pcrvenlre  non  suf- 
ficimus,  et  ideo^  o  «  Domine,ncmcnio  David,  •  id 
est  Chrisii,  per  cujus  singuiare  meriium  nos  possu* 
mus  salvari :  quia  ideo  nominat  David  prophcta  no- 
miae  illius  carnalis  David  do  oujus  semino  pro- 
cessit,  ut  veram  ipsius  Chrisii  humaniiatem  signi- 
fiearot :  «  ei  momenio  oinnia,  »  id  est  omnimods 
«  mansuotudims  ejus  »  pcr  quam  ipsam  invictam 
miliiiam  implevii,quia  pro  nobis  obcdiens  fuit  U8- 
que  ad  moriem  {Philipp.  ii),  et  sicut  ovis  ad  ooci- 
sioQcm  ductus  esi. 

Mansueiudinis  dico  exhibiia;,  «  sicut  »ipsc  Chri- 
stus  «  juravit  Domino,»  id  est  firmitcr  proposuit : 
et  hoc  non  coactus,  sed  ex  voluntate ;  et  hoc  est  : 
«  votum  vovit,»ex  voluntate  et  affcctione,  tibi  «Deo 
J.acob,  M  id  csi  adjutori  luctantium.  «  Juravit  » 
dico,ita  diccns  :«  Si  introiero  in  tabcrnaculum  do- 
mus  mea?,»  si  asccndcro  in  cajlum,quod  est  taber- 
naculum  et  habilatio  in  qua  cst  mca  mansio;  ot 
etiam  «  si  ascendero  in  lcctum  strati  raci,»  id  esi, 
in  omnimoda  rcquie,  quasi  in  lccto  sirato  bonis 
pannis. 

Et  eiiam  «  si  dciiero  somnum,  »  id  est  moriem, 
<c  oculis  meis,»  hoc  est  mihi^qui  prius  vigilantiam 


X^abui  propter  custodiam  gregis  commisFi.  Mortem 
suam  bene  somno  comparat,  quia.itaJeviter  resur- 
rexit,sicut  aliquis  de  somno  surgit :  et  describit  quo- 
modo  somnuseveniatalicui,  quia  prius  dormiiaDt 
palpebrac,  dcinde  daiur  requies  temporibus,  et  sic 
Bomnus  totum  occupat  corpus :  sic  Christua^ormi- 
iavit  appropinquans  morti,quando  Juda^is  traditas 
cst,  quia  iunc  ncc  miracula  fccity  et  etiam  ante 
Pilatum  veritatem  taouit :  requiem  temporibqs  de- 
dit,  quando  crucem  ascendit.  Inde  dicit :  «  et  •  si 
dcdcro  <'  dormitationcm  palpebris  meis,  »  id  est  « 
prius  venero  clausus  in  potestate  Judsoriin>. 

«  Et»si  prius  dedcro«rcquiemiemporibuamei8y» 
id  est  si  prius  crucem  ascendero,  morti  proximuB, 
«  donec  inveniam  locum  Domino,»  id  esi  donec  ta: 

|.  lem  pariem  habeani  homines  in  quibu^  hatiitet 
Deus :  et  donec  inveniam«tabemaculum  Deo  JacQb» 
cui  voium  feci,  scilicet  in  quibus  habitet.Deus:ftpp- 
8iopesis,id  est  defectio  orationis^ot  potest  qpodlUK^ 
impossibilo  suppleri,  id  est  non  ero  Deus,  vel  ali- 
quid  tale.Sciendum  quod  aniequam  Christys  ascen- 
derct,omniaparavit  qufficunque  ad  Ecclesiamconfti: 
tuendam  cognovit  nocessaria,  scilicet  apostolps  ip- 
siruxit  doctrina  evangelica,  quam  in  omni  iern. 
audire  et  converti  seminareni  volentibus. 

«  Eccc  audivimus.iPars  secunda.Continuatio:  Ite 
promisit  Chrisius  ffidificaiionem  EccIesiSjet  «ecce». 
sicut  promisit,  cpmpleia  esse  cognovimua ;  et  hoc 
dicit  :  «  audivimus  oa»qufi9  Cbrisius  prQmisit  « in 
Ephraia^^id  est  in  Bethlehem,id  ost  intelligimu3i  & 
Spiriiu  sancio  nobis  revelanie.  ChristunriinBc^.e- 

C  hem  nosciiurum  de  Virgine^inquocerti  Aiimusig^Qod 
c^tero)  promissiones  complerentur.  Vel  all^ricei 
per  Ephrata,  quod  speculum  interpretatur,  grp^hfr- 
tias  intelligimus,in  quibus,quamvis  veritas.  «niiuar 
tietur^iamen  aperie  non  declaratur.Vel  sic  dieamiu 
«  in  Ephrata,  »  id  esi  in  dictis  prophetarum  uidi- 
vimus  ot  legimus  ea.  id  esi  promissiones  :  et  sicut 
ibi  audivimus^  sic  u  invenimus  ea  ^  coinpleta  «in 
campis,  »  id  est  in  gressibus,  qui  cum  priusesseni 
«  silvffl  »  spinosique  peccatis,  nunc  facti  sunt  ara- 
biles  et  Doo  fructificanies. 

Nosinvenimus  Christi  Ecclesiaminprophetispr^; 
dictam  in  campis,  scilicci  completam»  et  nospsi 
c  introibimus  in  iabernaculum  cjus,»  id  estinmi- 
litiam  cjus  Christi,quia  nos  facii  memhra  Ecdl.eWt 

0  militamus  ei,ct  «  adora^imus  in  loco  ubi  ^tetemni 
pedes  ejus,»  ad  liticram,quia  adhuc  adprant  homi- 
nes  ubi  Dominus  ascendit:ci]yu8  ascensionis  testis 
adhuc  remanetcespcsviridis,necaliquo  pav^ncnto» 
ejus  viridiias  potesi  dimoveri.  Vel  «  adoravimusinu 
loco  »  id  est,  integra  fide,  «  ubi  stelerunt  pcde*' 
cjus,  »  id  est  in  quo  apparcnt  vestigia  susb  justitis : 
qui  enim  habct  pcrfcctam  fidem,  non  eam  habei 
otiosam,  scd  operatur  ad  Christi  imitatienem.  Per 
hocfactacstEcclcsiaetc(ctcrae  Chrisii  promissiont^ 
compleioi,  quia  ipso  surrcxit  ct  asccndit  in  gloriam 
suam^  ct  indc  misit  Spiritum,  per  quem  aposioli 
confortati  sibi  Ecclesiamconsiruxerunt:eiquoipse 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


650 


lit,facil  consccndcrc  arcam  8uam,idostEcclo-  A  dcsoiati  in  istis  terrcnis.ct  tamen  Deo  suam  castita- 


et  hoc  non  enuntiative,  scd  desiderative  Pro- 
uinuntiatyUt  suae  nienlis  afr<^clinncm  ostcndat. 
LiQuatio  :  Quia  iuipleta;  sunt  proiuissinnes, 
tum  est  tabernaculum,  ideo^  o  «  Doinine^ 
ia  requiom  tuam, »  id  est  asccnde,  «  et  »  post 
Muiat  «  arca,  »  id  est  Ecclcsia,  in  qua  conti- 
*  sapientiffi  et  scientio;  :  arca  dico  «  sanctifi- 
\B  tus,  »  id  cst^  quam  tu  sanctiiicas. 
tarca  post  te  possit  ascenderc,  interim  »  sa- 
as  tui  »  serviontes  tibi  devote,  «  induantur 
un,  »  habeant  pro  infula  virtutes,  quas  sint 
iamcatum  animo;,  «  et »  ipsi  «  sancti  tui  cx- 
;  »  de  sua  justitia.  Vel,  sancti  tui  minores 
mi  de  suo  profectu^ot  de  imitatione  bonorum. 


tcm  cu8todiunt,nec  cum  dsmonc  fornicantur,  «bc- 
ncdicons  bencdicain,»  id  est  assidue  multiplicando 
virlutibuR,  «  paupenis  i\jus  »  Sion  «  saturabo  pani- 
bus,  M  id  est  spirituali  refectionc. 

«  Sacerdotcs  ojus  induam  salutari,  »  id  cst  con- 
formitatera  Christi  sulutaris,  id  est  filii  mei  :  «  et 
sancti  ejus  •  minores,  qui  sacerdotcs  imitantur, 
«  exsultationc  cxsullabunt,»  id  est  tantam  habebunt 
cxsultationcm,qua!nullo  modo  valeatabeisamoveri. 

«  Illuc»»  id  est  in  illa  Sion,  «  producam,  »  id  est 
cxtcndam  in  futuro  judicio  «  cornu  David,  »  id  est 
altitudines  ipsius  Ghristi,manifcstan8  ipsiuspotcn- 
tiam  omnibus  :et  interim  «  paravi  Ghristo  meo  lii- 
cernam,  »  veluti   Joanncm  et  alios  prasconee,  qui 


aia  videt  in  iiluminatione  gentium  excaccari  p  viam  Domino  prospararent 

_  a  TV  1  1*1/1  **ii      ^'  O  J       (  •  1  « 


I»  precatur  Dcum  ut  vel  juxta  flnem  visitet 
inUnuatio  :  Sacerdotes  induantur  justitia,  et 
miae, »  facicm  tui  Christi,  id  est  prffiscntem 
UB  cognitionem  Filii  tui,quffi  modo  aversacst 
08,  «  ne  avertas  »  quin  aliquando  ostendas 
,  saltem  circa  novissima  tcmpora  :  et  hoc 
pecor  propter  merita  eorum,  imo  «  propter 
servum  tuum,  »  id  cst,  propter  meritum 
Christi :  ct  hic  datur  plane  intelligi  nullum 
[tis  suis  debere  pr£sumerc,scdomnein  salva- 
ex  Christi  meritis  cxspectare. 
ravit  Dominus.  »  Pars  tertia.  Dico  «  proptcr 
»  nec  difOdo,  «  quia  Dominus  »  Patcr  «  jura- 
Qrmiter  Btatuit,  «  David,  »  id  cst  Christo, 
item,  »  quia  sicut  promisit,  sic  complevit ; 


Sacerdotes  induam  salutari,  «  inimicos  i  autem 
«  cjus  induam  confusione»  »  id  est  orubesccntiay 
quando  doscendcnt  inignemsternum  ^«superipsum 
autem  »  Ghristum  «  eiflorebit  sanctincatio  mea,  » 
quia  ejus  sanctitlcatio  et  gloria  erit  immarcescibilis. 
IN  PSALMUM  aXXXlI. 
TiTULUS  :  Canlicum  graduum. 

«  Ecce  quam  bonum.  »  In  hoc  psalmo  raateriam 
pariteretgradumhabet,Propheta  dilectionem  pro- 
ximi^ct  eam  commondat  pluribus  modis:  etintcndit 
nos  i  n  vitare  u  t  istum  gradum  conscendamus,sine  que 
ad  supernam  Ilicrusalem  pertingere  non  possumus. 

Ac  si  ita  diccret  :  Vos  fratrcs,  qui  per  meritum 
Christi  collecti,Sion  facti  cstis,  «ecce  »  quid  nobis 
restat,  «  habitarc  in  unum  »  ut  «  fratres^>»id  estut 


n  frustrabitur  cuin  »  ita  dicens  :  «  Dc  fructu  C  fraternam  charitatem  vobis  inviccm  exhibeatis.Ideo 


ioi,  »  id  est  de  generatis  pcr  doctrinam 
[UflD  venter  dicitur,  quia  continet  in  se  arcana 
nutrit  homine8,8icut  venter  puerum :  de  iilis 
tl8  sic  «  ponam  super  sedem  tuam,  •  id  est 
eos  doctorcs  sicut  tu  fuisti  in  hac  vita,  et 
iodicare  totum  mundum. 
lam  »  dtco  hoc  pacto,  «si  filii  tui  custodierint 
entum  mcum,  »  id  est  prsecepta  veteris  legis 
ibetarum,qu(B  proferunt  testimonium  nostr(e 
I  et  testimonia  mea  hacc  qua3  »  cgo  «  docebo 
non  quffi  ipsi  ex  sua  sibi  partc  adinveniant. 
tui  sedebunt  super  scdem  tuam,  «ct»  etiam 
K>rum,  »  id  est  imitatorcs,  «  usque  in  soicu- 
id  est  quandiu  durabit  su^culum :  etiam  filii 


potiuselegit  fraternam  diicctionem  pcrsuadere,qui 
eam  qusestinterpatrem  ac  fllios,velaliquem  talem, 
quia  ea  qux  est  inter  fratres,maxima  est  in  ffiquali- 
tate  :  non  propter  hoc  dicit  habitare  in  unum,quod 
moneat  nos  ad  localem  solam  habitationem,quam- 
vis  etiam  bonum  sit  localiter  simul  habitarc.sed  in- 
telligitinunum  habitare  quoslibet  diversos  acremo- 
tos,  et  etiam  personas  qu(c  cx  diversis  oniciis  suis 
sibi  subscrviunt  invicem,  et  ad  unitatem  tendunt, 
ac  vinculo  fidei  ejusdem  et  dilectionis  coUigatisunt, 
ut  non  dicat  major  minori :  Non  egeo  auxilio  tuo :  sed 
orcnt  alii  pro  aliis,et  cxteri  expleant  sua  cum  dile- 
ctione  onicia  :  pascat  rusticus  clericum,simililer  et 
alii  debetis  habitare  in  unum,quia  «  bonum, »  id  est 


morum  temporum  «  sedcbunt  super  sedem  n  utile,quiaexemplo  bcne  habitantium,multicapiunt 


9  ttt  supra. 

aisit  Ghristo,  quod  sic   scderont  filii  sui,  ct 

n  secundum  merita  eorum,  «  sed  quoniain 

U8  elegit  Sion,  »  id  est  Ecciesiain,  «  clegit  » 

»amin  habitationem  sibi,»  ut  non  ad  horam, 

sidue  inhabitaret  eani. 

)git  »  dico,ita  dicens  :  «  Ila^c  »  scilicet  Sion, 

equies  mea>  in  qua  rcquiesco  :  non  tantum 

vita,8ed  «in  ssculuin  »  suhsocutivuni  hujus 

li  :  hic :  >  id  est  in  hac  Ecclesiu  «  habitabo, 

m  elegi  eam.  • 

iuam  ejus  »  Ecclesise,  id  est  illos  qui  sunt 

Patboi.  CXVI. 


sibicommodum  bonffi  habitationis,et  «  quam  »  bo- 
numest?Innnitequidem:«etquamjucundum»suave 
et  dclectabilc?  liiiinito  similiter. 

Bene  dico  jucunduin  csso  habitare  fratres  in 
unum,  «  sicut  unguentum  in  capite,  quod  descendit 
in  barbam,  barbdm  Aaron.  » 

«  Quod  »  etiam  «  descendit  in  or&m  vestimenti 
ejus.»  Unguenti  siinilitudinem  inducit,  quia  in  un- 
gucnto  maxinic  delectatur  ct  fovetur  caro.  Dc  Aaron 
ideo  dicit,quia  ipse  fuit  primus  inunctussacerdos, 
cujus  unctio  tam  copiosa  fuit,quod  defluxit  inbar- 
bam  et  in  ultcriora  vestimenta.  Est  autem  mystioa 

ai 


651 


HAYMONIS  HALBEIISTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


652 


liffiosimilitudOyquoniampcrunguentumincapitesi- A     Quasi  ita  moneret  :  Fratres,  quia  jam  in  dile- 


gniOcatur  Spiritus  sanctus,qui  fuit  in  Ghristo  capitc 
nostrOjinquohabitavitSpiritus  sanctus  nonadmcn- 
suram  :  ct  de  capite  illo  dcsccndit  in  barbara,  idest 
in  fortes  viros,et  proxime  inhaerendo  capiti,  velut  in 
ipsos  apostolos,  qui  sunt  barba,  non  cujusquo,  sed 
Aaron,idestChristi,qui  propter  officium  sacerdotii 
signiflcatur  pcr  Aaron,etiani  secundum  intcrpreta- 
tionem  nominis,quia  Aaron  intcrprctatur  montanuSf 
Christus  vero  semper  in  monteet  maxima  virtutum 
altitudine  habitavit.  Vel,  t  in  barbam,  »  id  est  in  vi- 
riles  et  sapientes  viros,  qui  per  barbam  significan- 
tur:  etnonsolum  descendit  in  barbam  ungucntum 
illQd  a  capite  nostro^  sed  etiam  in  oram  vestimenti 
ejus,idestin  ultimum  sanctum  qui  unquamcritin 
Ecclesia,descendetSpiritus  sanctus  ab  eodcmcapite  ^ 
nostro,cujus  vcstimentum  dicuntur  fidelcssui,quia 
honorant  ipsum,  sicut  vestimenta  dominum  :  et  in 
hac  tali  similitudine  vult  intelligi  quod  hujusmodi 
concordia,hujusmodi  cohabitatio  confcrat  Spiritum 
sanctum,  qui  habitavit  in  corporc  nostro.  Et  vere 
ita  jucundum  est  habitare  in  unum  «  sicut  ros  Her- 
mon,qui »  ros  non  prorsus  idem  cst  qui  est  in  Her- 
mon,sedconsimiIis  iIIi«doscenditinmontem  Sion  » 
quasi  diceret :  Sicut  ros,scilicet  dulcissimus  ilic  hu- 
mor^facit  montem  illum,  scilicet  Hermon,  vircre  et 
fructificare:  similiter  et  Sion  itahabitans  in  unum 
facit  fideles  fructificare.  Intelligitur  tamen  aliquid 
etin  hac  similitudine  :  per  rorem  gratia  spiritualis 
intelligitur ;  per  Hermon, quod  anathema  interpreta- 
tur,gentilosaccipimus,quialiquandofueruntanathe- 


ctionc  consistitis,  «  ccce  »  perficite  quod  restat  vo- 
bis,  scilicet  «  benedicite  Domino,  »  id  est  laudate 
Dominum,quod  in  tali  s^culo  facti  estis  :  cujus  lau- 
dis  vcrba  ponit  in  sequenti  psalmo,  alleluia,  scilicet 
ethoc  «  nunc,»  id  est  sine  mora  :  nec  quoscunque 
moneo,quia  •  non  est  speciosa  laus  in  ore  peccatoris 
(Eccli.  xv),  »  «  sed  omnes  servi  Domini,  »  id  est 
qui  Dominoindilectione  servitis,benediciteDomiDO. 

«  Vos,  servi,  bcnedicite,  non  qui  ad  horam  servi- 
tis,  scd  qui  statis^  »  id  est  perseveranter  militatis 
«  in  domo  Domini ;  »  et  vos  etiam  qui  estis  «  in 
atriis,  »  id  est  in  introitu  «  domus  Dei  nostri,  •  id 
est  Ecclesis,  sed  et  imperfecti  et  noviter  converai 
laudent  Dominum. 

Postquam  monuitadlaudandum,monet  et  ab  bene 
operandum  ;  quasi  diceret :  Non  tantum  moneovoe 
ad  benedicendum,  sed  etiam  «  extoUite  manus,  »  id 
est  elcvate  operationos  «  vestras  in  sancta  •  sancto- 
rum  in  coelestem  Jerusalem,id  est  ad  ipsum  Deum, 
scilicet  non  operantes  adlaudem  hominum  sicutby- 
pocrita),vel  ex  rapto  eleemosynas  facientes^sed  pura 
intentione  ad  Dominum  vestra  opera  dirigite.  «Ex- 
tollite  »  dico  « in  noctibus,»id  est  per  totumhcyQS 
vita;,in  qua  semper  in  tenebris  sumus  ignoranti», 
ut  per  bona  opera  vestra  digni  sitis  de  his  tenebrii 
in  veram  lucom  perduci:  «et»  semper  «  benedicite 
Domino,»  id  est  laudate  etiam  eum  de  hoc  quod  vos 
bene  operari  permiserit. 

«  Bencdicat.»  Pars  secunda.  Cum  Huc  usque  loco- 
tus  sit  ad  servos  Dei  pluraliter,  hic  convertit  se  ad 


matizatiet  separati  aDco,  quos  nutrit  gratia  spiri-  ^  singularem  personam,utostendat  unitatem  conae^ 

tualiSjCt  compungit.et  ad  fidem  ducit:et  Sion  facit: 

et  factos  Sion,  nutrit,  et  bonos  fructus  proferre  fa- 

cit;  et  per  hanc  similitudinem  vult  intelligi  quod  hi 

qui  aliquando  fuerunt  Hermon,et  scparati  a  Deo  pcr 

unanimem  habitationem,fiant  Sion,  id  est  Ecclosia 

speculans  Deum. 

Quoniamdatissimilitudinibus,ponitcausamquare 
habitandum  sit  in  unum ;  ac  si  dicerct:  Ideo  bonum 
esthabitare  in  unum,  «  quoniam  ilIic,»idestincon- 
cordi  habitatione  «mandavit  Dominus,»id  estpra^- 
cepitesse  «  bencdictionem,»  virtutum  multiplicatio- 
nem,  «  et  vitam  usque  in  saeculum,  »  id  ost  in 
flBtemum. 


IN  PSALMUM  CXXXIII. 
TiTULUS :  Canticum  graduum, 

«  Ecce  nunc»  In  hoc  psalmo  materiam  habet  pa- 
riter  et  gradum  Propheta,  ad  quam  recto  ex  dile- 
ctione  proximi  ascendimus.  «Si  enim  fratrem,quem 
viden4US,nondiIigimus,Deum,quem  non  vidomus, 
quomodo  diligemus?  (/  Joan,  iv.)  »  In  prima  parte 
ostendit  Deum  diligendum  et  in  laude  et  in  ope- 
ratione.  In  secunda,  qua?  incipit  :  «  Bencdicat  tibi 
Dominus  ex  Sion,  »  ponit  suam  oplationem  benedi- 
ctionis  illis  qui  Dominumdiligunt.Intcndit  nosinvi- 
tareuthuncgradum  ascendamus,in  qiio  erit  nobis 
consummatio  omnium  aliorum. 


vandam  esse  in  Ecclesia.Continuatio  :  «  Tu,homo, 
bencdicas  Dominum,  et  Dominus  benedicat,»  id  est 
multiplicet  « te  »  donis  suis:  Dominus  dico,veDiens 
«  ex  Sion  »  qui  natus  fuit  ex  Juda,cujus  benedictio 
magna  est:  quia  licet  magnus  fuisset,  tamen  idem 
ipse  est  «  qui  fecit  ccelum  et  terram.  » 
IN  PSALMUM  CXXXIV. 
TrruLus  :  Alleluia, 

oLaudate  nomen.»Hic  habet  propheta  materiam 
laudem  Domini.  In  prima  parte  monet  nos  laudare 
Dominum  ,supponen8  multa  magnaliaipsiu8,perqoc 
ipse  laudabilis  appareat.  In  secunda,  quse  incipit: 
«Domus  Israel,benedicite  Domino,»  monet  commQ* 
niter  omnes  ordines  fidelium  ad  laudandum  Deum. 
])  Intentio  est  nos  hortari  utDomino  alleluia  decanto- 
mus,et  exhortari  ad  assiduas  laudes^qui  nobis  cod'- 
tulit  prsedictos  gradus. 

Quasi  ita  diceret :  Vos  qui  prsdictos  gradus  ac-^ 
cepistis,  «  laudate  nomen  Domini,»  id  est.nomiDa.'^ 
bilem  Dominum  facite  :  nec  quoscunque  moneo,se<^- 
vos,  «  servi,  laudate  Dominum.  » 

Vos  tales,  «qui  statis  in  domo  Domini,  in  atrii^ 
domus  Dei  nostri,»  vos  tales,  « laudate  Dominum^ 
quoniam  bonus  Dominus  ;»antonomasticcdictumr 
per  seipsum  est  bonus,etaliosbonos  facien8,«p9al- 
lite  nomini  ejus,quoniam  suavo  est»  et  jucundum, 
et  delectabile  psallere  ei. 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


654 


etiam  debetis  psallerc  ei,  «  quoniam  •  ipse  A  ^^^^  oculos  hominum,  qui  est  rex  omnium  amari- 


inus  elegit  Jacob,  »  id  cst,  luctatorem  con- 
I  <r  in  possessioncm  sibi,  »  scilicct,  utoninia 
kcunditate  possidcanlur  a  Deo.  Vel  «  sibi,  » 
t,  ad  servitium  suum  :  «  Isracl  »  autcm,  id 
um  videntem  Deum  facie  ad  facicm,  in  illa 
3git,  non  ut  jam  luctctur  conlra  vilia^  «cd 
tessionem  sibi,  id  cst,  ut  cuni  secumingau- 
litum  possidcat. 

etiam  laudatc,  quia  »  ipsc  «  Dominus  est 
8»»  id  est  omnipotens :  et  hoc  quod  magnus 
lite,  quia  «  ego  cognovi  »  pcr  Spiritum  san- 

«  et  »  ipse  idcm  «  Deus  noster  »  c^t  «  prse 
18  diis  H  quos  ipse  aedificavit  :  non  solum 
liis  gentium,  imo  ipsis  angclis  et  aliis  diis. 


cantium  in  peccatis  ibtius  vitae  :  «  et  »  etiam  per- 
cussit  «Og  rcgcm  Uasan.»  Oginterpretalur  mic/u- 
sio,  Basan  conlusio :  per  hoc  intelligcmus  diemonem, 
qui  concludit  confusos  in  peccato,  nc  viam  valcant 
invcnire  salutis  :  «  et  omnia  regna  Chanaan.  » 
Chanaan  desceyisus  interprctatur,  et  per  hoc  intclli- 
gimus  eos  qui  declinant  do  bono  ad  malum. 

«  Et  tcrram  corum  hsreditatem,  »  id  estyCocIcs- 
tem  patriam,  quam  per  suam  superbiam  perdide- 
runt  dffimoncs,  «  dcdit  haereditatcm  Israel  »  non 
cuicunque  Israel,  sed  «  populo  suo. » 

Et  quia  hoec  omnia  fecisti,  o  Domine,  nomen 
tuum,  »  id  cst,  fama  et  laus  tua  erit  «  in  «ter- 
num  ;  et  memoriale  tuum,  »  id  est,  verba  tua,  o 


)re  ipse  est  pras  omnibus  iliis  diis,   quia  p  Domine,  qu^e  dc  te  suggerunt  nobis  semper  me- 


quxcunque  voluit,  fecit  in  codIo  et  in  terra, 
lari  »  navigabili  et  transmeabili,  «  et  omni- 
fseis,  »  sicutin  Oceano. 
idit  quaedam  mirabilia,qua;  ipse  fecit  in  tcrra : 
loilicet^  «  Educens  nubes  ab  extremo  terras:  » 
mia  ad  littcram  possumus  lcgei*e,  tamen  et 
lce  leguntur,  sicut  nubes,  id  est,  sanctos  prae- 
88  eduxit  ab  extremo  tcrra;,  id  cst,  de  vilis- 
mere  hujus  sacculi  «  sicut  Amos  prophetade 
a  bidcntium  fuit  acccplus,  et  Petrus,  et  alii 
n  sic  ct  «  fulgura,  »  id  cst,  comminationes 
itioais  corum  «  in  pluviam  fecit,  »  id  est, 
^ntem  doctrinam,  quantum  ad  illos,  qui 
Kstrinam  illorum  receperunt. 
cc  fecit, «  qui  producit  vcntos,»  id  est,san- 
lostolos,  citissimc  decurrentes  per  totum  C 
m,  «  dc  thcsauris  suis,  »  id  est,  de  plenitu- 
pientis  et  scientia;  quibus  repleverat  eos  : 
ercussit  primogcnita,  »  id  est,  peccata  ori- 
,  u  iEgypti,  »  id  est,  ipsius  mundi,  quia  hic 
B  in  tenebris  ignorantice  semper  constitit  : 
K  ab  homine,  »  id  est,  rationabili  ct  sapien- 
ique  ad  pecus, '»  id  est,  usquc  ad  brutos 
8  :  quia  et  in  sapicntibus,  et  in  aliis  inter- 
iginalia  peccata  per  aquas  baptismi. 
Qiisit  signa,  »  id  esl,  minora  miracula,  «  et 
a,  »  id  est,majora  «  in  medio  tui,  yEgypte,» 
in  medio  mundi. «  In  medio, »  quia  manifesta 
;  omnibus  :  misit  dico  «  in  Pharaonem,  »  id 
lira  Pharaonem,  id  est,  dissipatorem,  scili- 


moriam^  erit  «  in  generatione  et  generationem,  » 
id  cst^  usque  ad  diem  ffitcrnum,  quia  coelum  et 
tcrra  transibunt,  verba  autem  tua  non  transibunt. 

Non  transient,  et  hoc  crit  memoriale  in  sternum, 
«  quia  judicabit  Dominus  »  excaecando  «  populum 
suum  M  justo  judicio  suo,  «  et  in  servis  suis  »  flde- 
libus  sibi,  «dcprecabitur  »  id  est,  deprecabilis  erit. 

«  Simulacra.»  Pars  secunda.Continuatio:Tantu8 
cst  Dcus  noster,  qui  tanta  mirabilia  facit,  sed  «  si- 
mulacra  gcntium  »  hoc  non  possunt,  quia  sunt 
«  aurum  et  argcntum.  opera  manuumhominum;» 
in  quo  stulti  apparentqui  ea  colunt,  et  quasicrea- 
torem  venerantur,  quas  tamen  et  ipsi  condiderunt. 

«  Os  habent;  et  non  loquentur,  oculos  habenty 
et  non  videbunt.  » 

«  Aures  habent  et  non  audient, »  ut  supra  oxpo- 
suimus, «  In  exitu  Israel.  »  Ideo  haec  instrumenta 
non  exsequuntur  ofricia,  quia  «  nequo  enim  est 
Spiritus  »  sanctus  «  in  ore  ipsorum.  » 

•  Similes  illis  fiant  qui  faciunt  ea,  et  »  etiam 
u  omncs  qui  confidunt  in  eis.  » 

«  Domus  Israel,  benedicite.  »  Haec  praedicta  evo- 
niant  illis  qui  colunt  idola,  sed  «  domus  Israel,  » 
vos  «  benedicitc  Domino,  »  scilicet,  communis  Ec- 
ciesia:et  communem  Ecclesiam  dividit  per  partes, 
addens  :  et  etiam  «  domus  Aaron,  »  id  est,  collec- 
tio  sacerdotum,  «  benedicite^  Domino.  » 

«  Et  etiam  domus  Lcvi,  »  id  est,  collectio  minis- 
trorum,  t  benedicite  Domino.  »  Quid  per  singula? 
Vos  omnes  «  qui  timetis  Dominum^  benedicite  Do- 


bolum  «  et  omnes  servos  cjus,  »  id  est,  mi-  j)  mino.  » 


^us^scilicct  minorcs  diabolos^quia  perilla 
lunt  quidam  ablati  de  potestate  diaboli. 
aisit  «qui  percussit  gentes  multas^  »  id  est, 
idinem  vitiorum,  «  et  occidit  rcges  fortes,  » 
daemones^  et  abstulit  cis  potestantcm  co- 
brteS)  quia  potentes  erant  impellere  homi- 
facinora  magna. 

scilicet  regcs,«  Seon  rcgcm  Amorrha?orum.  » 
lierpretatur  tentatio  oculorum :  diabolus  nam- 
insformat  se  in  angclum  lucis,  et  per  hypo- 
decipit  homincs :  AmorrhaBi,rtJwariVan/^5;per 
iaemonem  illum  inteliigimus,  qui  tentatsedu- 


Moneo  vos  alios  benedicere,  et  ego  ex  parte  mea 
bencdicam,dicens  sic:  «  Benedictus  Dominus»est 
idem  qui  nalus  est  «  ex  Sion  •  et  «  qui  habitat  in 
Ilicrusalem,  »  id  est,  in  Visione  pacis.  Alleluia. 

IN  PSALMUM  CXXXV. 
TiTULUS  :  Alleluia, 

«  Confitcmini  Domina.  »Hic  Propheta  habet  ma- 
tcriam  misericordiam  Domini  :  et  in  prima  parte 
oslendit  potentiam,  scilicet,eum  per  misericordiam 
Buam  totius  mundi  creationem  fecisse,  praeposita 
admonitione  laudis.  In  secunda  partCi  quae  incipit; 


685 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


D90 


«^ui  percussHiEgyptum,»  ostendit  quantas  Domi-  Al  dum  istum  «  cum  primogenitis,  »  id  est,  cumori- 


nu8  misericordias  fecit  Israelilico  populo.  In  tertia, 
quflB  incipit  :  «  Et  dedit  terram  eorum  hajredita- 
iem,  »  ostendit  quae  beneficia  fiat  Dominus  populo 
Christiano  :  et  per  ha;c  omnia  intcndit  nobis  per- 
suadere  alleluia  cantandum  esse  Domino. 

Quasi  diceret  :  Vos  omnes  gentes  ■  confitemini 
Domino,  »  utroque  genere  confessionis, «  quoniam 
bonuB  •  est  per  seipsum,  et  alios  bonos  facit:item 
propter  boc  confitemini,  «  quoniam  misericordia 
ejus  •  est  «  in  aeternum,  »  quia  in  hac  vita  per 
misericordiam  condonat  peccata,  et  confert  multa 
spiritualia  bona,  et  in  alia  vita  remunerat  fideles 
(onge  ultra  merita. 

Item  «  confitemini  Deo  deorum, »  id  est,qui  crea- 


ginalibus  vitiis,  et  cum  aliis  majoribus. 

«  Qui  eduxit  Israel  de  medio  ejus,  »  id  est,  viro 
facto  Isracl,  jam  non  dominabitur  iEgyptus,  scili- 
cet  tcnebrx  hujus  mundi,  nec  originalia  peccata. 

«  Eduxit  »  dico  «  in  manu  potenti,  »  id  est,  po- 
teifti  invincibili  operatione,  «  et  brachio  excelso,  i 
id  est,  omnipotentia  ex  qua  processit,  et  elTectum 
habuit  potens  operatio. 

Confitemini  quoque  ilii,  «  qui  divisit  mare  Ro- 
brum  in  divisiones,  •  ad  litteram  ideo  pluraliterdi- 
cit,  quia  duodccim  vise  fuerunt.  Per  mare  Rubnim 
intelligimus  baptismum,  qui  rubet  sanguine  Ghristi 
consecratus  :  qucm  divisit  Dominus,  quia  aliis  est 
ad  vitam,aliis  ad  damnationem,8cilicetcontempto- 


tor  est  angelorum,et  aliorum  sanctorum,quosipse  n  ribus,quia  in  hoc  amplius  transgressores  imrenimi* 


jnstilicat  et  8edificat,«  quoniam  in  oitornum  miseri- 
cordia  ejus  :  »  hunc  cumdcm  apponit  singula  ver- 
sibns,  notans  omnia  ex  sola  misericordia  Dei  facta. 

■*  Oonfitemini  Domino  dominorum,  »  id  cst^quia 
ipse  dominatur  omnibus  dominis  otprincipibushu- 
jus  vit».  In  principio  ct  in  finc  ponit  •  Confitemi- 
ni,  »  «t  per  totum  medium  possumus  ctiam  repe- 
tere,  sic  dicentes  : 

Confitemini  etiara  illi,  «  qui  facit  mirabilia  mag- 
na  solus,  »  id  est,  sine  adjutorio  alicujus,  qui 
etiam  ipsos  ministros  fecit. 

nii  dico  «  confitemini,  »  «  qui  fecit  codIos  :  »  et 
istud  est  parsmirabilium:  pluralitcr  «  coclos»  dixit, 
quia  plures  coclos  intclligit,  licet  nobis  non  sit  diffi- 
nitum  quot  sint ;  et  illos  ccdIos  non  fccit  ad  aliquod 
ezemplar^  sed  «  intellectu  »  prout  in  mcnte  sua  C 
disposrait,  sed  per  suam  sapientiam,  in  quo  intel* 
Hgimus  illos  cgbIos  orhato  et  polite  esse  factos. 

Etiam  confitemini  illi  «  qui  firmavit  terram,»  ad 
litteram,«  super,»  id  est  juxta  «  aquas  »  quia  cir- 
cumcumque  fluit  Oceanus.  Vel  pcr  terram  accipi- 
mus  Ecclesiam,  quam  firmavit  Deus  super  aquas, 
id  estyinundationes  hujus  S6eculi:vel  aquasbaptis- 
mi,  ut  Ecclesia  superet  istas  inundationcs,  et  nun- 
quam  dimergatur  ab  istis,  sicut  terra  realis  supe- 
rat  aquas,  quse  nunquam  dimergitur  ab  illis. 

Illi  confitemini,  «  qui  fecit  Juminaria  magna  :  » 
et  per  hoc  possumus  significare  sanctos  angelos, 
quos  creavit  Dominus  in  maxima  claritate. 

Bzponit  illa  luminaria,  dicens  :  •  Solem  fecit  in 


potestatem  diei,»  qu(c  potestas  dieiapparctquiail-  j)  tudinem. 


tur:  ct  hoc  «in  divisiones,»  quia  ibi  incipiuntfide- 
les  initium  viarum  suarum,  per  quas  tendunt  ad 
Dominum.  Vel  per  mare  Rubrum  mundum  intefii- 
gimus,  qui  mare  dicitur,  quia  semper  in  flticta  est, 
et  plenus  omni  amaricationerrubens  dicitnr^piDp- 
tcr  sanguinem  sanctorum  martyrum  :  qus  «  di^- 
sit  in  divisioncs,  »  cpiia  diversis  diversos  dedit» 
quibus  pcr  hunc  mundum  festinent  ad  Dominom: 
alius  enim  per  jejunia,  alius  per  eleemosynas,  alii 
per  alias  virtutes. 

«  Et  eduxit  Israel  per  medium  ejus,  •  maris,  id 
est,  per  medium  hujus  mundi,  quia  nullis  illece- 
bris  hujus  mundi  potuit  vir  Israel  factus  impediri. 
Vel^  per  medium  baptismi,  quia  per  fidem  catho- 
licam,  quam  in  baptismo  accepit,  Isracl  edozit. 

«  Et  excussit  Pbaraonem,»  id  est,  diaboh]fn,cet 
virtutem  ejus,  »  id  est,  ministros  ipsiua,  «c  in  mari 
Rubro,  »  id  est,  in  baptismo,  in  quo  quilibet  de 
potestate  diaboli  ejicitur. 

Laudate  etiam  eum,  «  qui  traduxit  popuhim 
suum  »  de  virtute  in  virtutem  ;  «  per  desertum,  • 
id  est,  mundum  istum,  per  quem  transeuntsancti 
quasi  peregrinantes,  et  ad  veram  terrampromissio- 
nis  festinantes. 

«  Qui  percussit  reges  magnos,  »  id  est,yitiama- 
gna  quce  insidiabantur  eis,  et  volant  impedire  iter 
regni  coelestis. 

«  Et  occidit  reges  fortes,  »  id  est,  vitia  illa  qtutt 
licet  non  essent  in  omnibus  magna,  tamen  in  a!i- 
quibus  erant  fortia  ad  ejiciendum  propter  consfl^ 


luminataerem  et  praebet  nobis  lucem.  Allegorice, 
per  solem  sapientiam  possumus  accipere,quae  illu- 
minat  corda  fidelium,  et  facit  in  cis  lucere  quam- 
dam  diem,  scilicet  cognitioncm  ipsius  Divinitatis. 

Fecit  etiam  «  lunam,  »  matcrialom,  scilicet,  o  et 
stellas  in  potestate  noctis.  »  Per  lunam  possumus 
intelligere  generalem  Ecclcsiam,  per  stellas  diversa 
officia  Ecclesioe  :  qua3  Ecclcsio;  illuminat  noctem, 
id  est,  mundum  istum  plcnum  erroribus  et  igno- 
luntiis,  sicut  luna  nocti  prceparat  lumen. 

«  Qui  percussit.  »  Pars  secunda.  Ideo  etiam  con- 
Stemiai  illi,»  quipercussit-^gyptum,»  id  ost,mun- 


Hos  fortes  reges  «  Seon  regem  AmoirhaBonun. » 

«  Et  Og  regem  Basan,  »  ut  supra  expositum  est. 

Pars  tertia.  «  Et  dedit  terram  eorum  hsredita* 
tem.  » 

Et  terram  eorum  prius  deditam  vitiis  hujus  9«- 
culi,  cui  dedit  cxcolendam?  Illis  ipsis  ;  et  hocest 
quod  subdit  :  «  bajrcditatem  Israel  servo  suo, » ot 
ipsi  facti  Israel,  jam  abjiciant  de  se  spinas,  el  bo- 
num  semen  nutriant.  Vel  terram  coelesiem,  quam 
possederunt  da^mones,  dedit  Israel  :  non  Juds^o 
cuilibet,  sed  servo  suo. 

Intelligens  prophetasse  unum  deilliaquiposdidd' 


657 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


6SS 


baDtillam  haercditaiein,  dicit :  Ideo  haBC  omnia  no-  A  quam  tamcn  ohlivisei  su®  patrijc,  scilicet  Hiemsa' 


bis  fecit,  «  quia  memor  fuit  nostri,  »  veluti  quando 
Pilium  suum  fecit  incarnari. « In  humilitatenostra,» 
quia  nos  pstendimus  humiles,  scilicet,  cognoscen- 
tes,  neque  naturalem,  neque  scriptam  legemAobis 
sufllcere  ad  salutem. 

«  Et  »  quia  memor  fuit,  idco  «  redemit  nos,>^  dato 
pretio  sanguinis  Filii  sui;  «  ab  inimicis  nostris,  » 
damonibus,  in  quorum  potestato  caplivi  teneba- 
mar. 

Etiam  confitemin»  illi,  «  qui  dat  escam,  »  id  est, 
refectionem  spiritualem,  «  omni  carni,  »  id  cst^fide- 
libus  de  omni  natione.  Vel  per  omnem  carncm 
omDB  animal  intelligamus,  cui  Deus  corporalem 
pnBbeiescam. 


lem  superna).  In  secunda,  qu«  incipit  :  «  Memoe 
esto,  Domine,  filiorum  Edom,^  precatur  vindiotam 
de  inimicis,  et  dicit  quod  ipse  de  parte  vindicd)H 
se,  scilicet  dc  Babylonis  filia,  id  est,  de  proprni 
carne.  Intcntio  est  admonere  nos  ad  coropassionem, 
Bcilicet,  ut  de  malis  proximorum  doleamus^et  ma?» 
xime  de  spiritualibus,  scilicet  do  damno  animc 

Vox  propheta3,  non  tantum  in  persona  sui,  sed 
etiam  aliorum ;  quasi  ita  diceret :  Fratres,  deplorate 
nobiscum  captivitatem  nostram  et  civium  nostro* 
rum,  quia  nos  captivi  per  peccatum  primi  parentia 
a  diabolo  in  Babylone,id  est,in  confusione  peccato*- 
rom*sumus  :  nec  tantum  jam  sumus  in  fluminibus 
Babyloniae,  id  ost,in  profunditate  vitiorum,qu«ita 


Bt  quia  hsc  omnia  facit,  ideo  «  confitemini  Deo  n  domergunt  hominera.sicutquodlibet  rapidissimnra 


ecsli,»id  est,  quod  superius  dixit,«Dco  dcorum.  n 

Et  ikem  propter  hoc  confitemini,  quoniam  ipse 
domkiatur  omnibus  potcntibus ;  hoc  est  quod  dicit : 
«Gonfltemini  Domino  dominorum,quoniam  in  aster- 
aum  misericordia  ejus  :  »  ponens :  «  Confitemini  » 
in  prinoipio  et  in  fine,indicat  nobis  totum  psalmum 
in  laude  versari  ipsius  Dei.  Alleluia. 

IN  PSALMUM  CXXXVl. 
TrruLUS  :  Psalmus  David  propler  Jeremiam, 

«SuperfluminaBabylonis.»  Psalmus  iste  est  Da- 
vid,et  est  unus  de  captivitatibusHierosolymitarum : 
et  h«a  captivitas  facta  est  a  Nabuchodonosor  rege 
Babyloniorum.  Aliam  vero  quam  narrat  :  «  Deus, 
venenint  gentes  {Psal,  lxxviii},  »  fecit  Antiochus  rex 


flumen,  sed  «  super  flumina  Babylonis,  »  id  est, 
juxta  magnara  profunditatcm  vitiorura,quia  tot  ha«- 
bemus  inimicosin  civibus  Babylonia;,qui  nos  volant 
BuaB  voluntati  conformarc,  quod  a  profunditate  no- 
quitia3  Babyloniorum  demergitur,  et  tamen  super- 
sumus.quoniam  ilHsnon  consentimus.  Et  nos  habl- 
tantcs  «  illic,»  id  est,interBabyIonios,  «sedimue^» 
id  est,aliquantum  erecti  fuimus  :  quia  etsi  miseriis 
in  hac  vita,  id  cst  in  Babylone,  sustinuimus,  etiam 
per  suggestiones  carnis  ad  aliqua  manum  extendi*- 
mus  illicita,  tamen  quia  a  gravioribus  abstinuimus. 
erecti  fnisse  et  scdisse  dicimur :  ideo  tentati  unom 
verbum  posuit,  sedere  :  scilicet,quia  si  diceret,.8t0- 
timus,  prsesumptio  viderctur ;  si  vero,jacuimu8,rDi. 
nam  pati  videremur  :  dico  «  sedimus  et  flevimus  » 
cbmmdem  Babyloniorum.  Tertia  vero  :  «  Ut  quid,  ^  de  prolationc  nostri  incolatus,  ct  miseriarum.qaa8 


Beii8(P<al.  Lxxiii),  »  regcs  fecesunt  Romani,Titus 
et  Yespaaianus ;  soilicet  iste  est  psalmusDavid  Jere- 
miflB  de  eaptivitate  Babylonis  :  alii  psalmi  David  tan- 
tam.  Attendens  Esdras  prophetam  David  in  hoe 
psalmo  deplorasso  captivitatem  civium  Hierusalem, 
Bon  tam  corporalem  quam  spiritualcm  :  et  quod  Je- 
remiaa  deploravit  simul  spiritualem  cum  corporali, 
qaamvidit,etprophetaverateis  futuram,hujuscemo- 
di  tilulum  apposuit,qui  sic  legitur :  Psalmus  isteDar 
vidyiot  quo  David  deplorat  captivitatem  civium  Hie- 
ni8tdem,e8t  Jeremi6B,habitus  de  captivitate  Babylo- 
nis,quam  deploravit  Jeremias  non  tantum  corpora- 
lem,  quam  praesentem  vidit,  sed  etiam  spirituaiem, 
qoam  in  corporali  significavit.  Materia  sunt  in  hoo 


sustincmus  :  «  flevimus  »  dico,«  dum  recordamur 
tui,»  0  «  Sion,  »  coclestis,  quae  es  vera  terra  nostrtt 
promissionis. 

Quia  flentcs  suraus,et  in  raedio  porcorum  habi- 
tamus^ideo  «  suspcndimus  organa  nostra, »  id  est, 
cessaraus  a  vcrbo  pra;dicationis.  Nos  dico  existentoB 
« in  salicibus,»  id  est,inter  illos  qui  sunt  infructuosi 
et  stcriles,sicuti  salices  :  non  enira  seminandum  eat 
verbura  Doi  intcr  porcos;  et  hoc  «  mcdio  eJuSy  » 
Babylonioe,  id  est  in  plcnitudine  confusionis,  qnia 
undique  circumdamur  a  civibus  Babyloniis. 

Ideo  suspendiraus, «  quia  illic,  »  id  est  in  hac  Bav 
bylone,inqua  captivati  teneraur,«  interrogavemnt 
nos  verbacantionum,»  id  est^divins  priedicationiBy 


psalmo  cives  Hierusalem  in  Babylonia  captivi.Sunt  ])  qusB  erat  nobis  dulcis,  sicut  audienti  jucunda  esi 


enim  duie  contrario)  civitatcs,  una  qua  dicitur  Hie- 
rusalemyScilicet  civitas  fidelium  :  quiaquos  dicitur 
Babylonia,  est  civitas  omnium  malorura  :  est  autem 
civitas  fldelium  captiva  in  hoc  mundo  Baby]oniis,id 
«8ty  a  malis  hominibus,  qui  semper  fideles  irapu- 
^ant,  et  a  da3monibus,  qui  tentare  fidelcs  non  ccs- 
«ant.Habent  etiam  viri  justi  et  alium  hostem,  scili- 
cet  propriam  camem,qu8s  seraper  pugnat  adversum 
liominem  interiorem;  unde  Apostolus  :  «  Caro  con- 
oupisoit  adversus  spiritumy  spiritus  autera  adversus 
camem  {Gal.  v). »  In  prima  parte  ostendit  civesHie- 
msalem  positos  in  captivitatem  Babylonids,  nec  un- 


canti  ena,  et  ludicra  quasi  fabula;  :  illi,  dico,  inter* 
rogaverunt,  «  qui  captivos  duxerunt  nos,  »  id  est, 
prscipitaverunt  in  peccata,  aliquando  rcduccntes 
ad  conformitaterasui. 

Non  tantura  illiqui  nos  inraalurapra;cipitaverunt| 
verba  cantionum  quaesierunt,  sed  «  et  qui  abduxe- 
runt  nos,  »  id  est,  qui  dc  bono  nos  removcri  fece- 
runt,  prasceperunt  nobis  dicentcs  :  «  Gantate  nobis 
hymnum,  »  quantura  ad  vos,  qui  dicitis  hoc  esse 
laudem  Dei  nostri,  «  de  canticis  Sion, »  id  est,  do 
laudibus  illis  quas  vos  cantatis  in  Sion,  id  est  in 
Ecclesia. 


659 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


660 


Ipsi  monuerunt  ut  cantaremus,  sed  quia  quasi  A  Christi.Quandocnim  pravae  suggestiones  etillimo- 


alieni  erant,et  canes,  et  porci,  nullo  modocantaba- 
mus  eis  ;  et  lioc  est  :  «  Quomodo  cantabimus  can- 
ticum  Domini,  »  seminantes.vcrbum  divinum,  «  in 
terra  aliena?  »  Terram  alienam  vocat,  in  qua  si 
verbum  Dci  seminatur,  non  fructificat,  sed  spinis 
nequitisB  sufTocatur. 

Illis  qui  sunt  alicni  non  cantabimus,sed,o  Hicru- 
salem  ca^lestis,  nunquam  tui  obliti  sumus;et  hoc 
est :  «  Si  oblitus  fuero  tui,  Iliorusalem,  dcxtora 
mea,»  id  est  bonaopcratio  mea,  «  detur  oblivioni,» 
a  Deo,  id  cst,  nullam  do  omnibus  benefactis  meis 
remunerationcm  accipiam. 

Non  tantum  dico,  «  si  oblitus  fuero,  »  hajc  mihi 
mala  eveniant,scd  «  si  non  memincro  tui,  »  id  est, 
8i  non  scmper  habucro  te  in  praescnti  mcmoria,  p  minime  esse  crcditur,  quod  si  pure  cantator,  mi- 


tus  illiciti  subrepunt,  tunc  deberous  ad  memoriam 
rcduccre  quam  viriliter  Christus  in  sua  vita  egit, 
et  nos  ci  conformare,  ut  ex  toto  valcamus  iUos 
Gxstiiigucre  in  nobis. 

IN  PSALMUM  CXXXVH. 
TiTULUS  :  Psalmtis  ipsi  David. 

«  Confilebor.  »  Propheta  qui  hic  loquitur,  mate- 
riam  liberationem  habet,factam  per  adventum  ipsias 
Christi.  Nota  quia  psalmus  istS  mirs  s€mctitatis  in 
Vcteri  Testamcnto  fuisse  legitur.  Legitur  enim  in 
Paralipomenon  quod  cantantes  hunc  psalmum  mi- 
sericordia  Dei,quasi  miriodoris  fumus^circumfulsit 
in   tabernaculo  :  non   autem    minoris   sanctitatis 


<c  adha^reat   lingua   mea  faucibus  meis,  »  id  cst, 
mutus  fiam. 

Et  etiam  «  si  non  proposuero  »  tc,  «  Hicrusalem, 
in  principio  Ifetitiae  mea?,  »  id  est,  si  non  eris  tu 
principium  ct  causa  totius  lactitios,  adho^roat  simi- 
liter  lingua  mea  faucibus  mcis. 

«  Memor  esto.  »  Pars  secunda.  Quia  cgo  facio 
Hierusalem  principium  laetitiaB  moaB,idco,oDominc, 
memoresto  persequentium  nos,ad  judicandum  in 
eis ;  et  hoc  est  :  «  Memor  esto,  Dominc,  filiorum 
Edom,»  id  est  terrenorum,  sive  sanguineorum,  qui 
noslrum  effundunt  sanguinem,et  nos  ad  appetitum 
ierrenitatis  ducere  volunt.  Tunc  dico, «  memor  csto 
iiliorum  in  die  Hicrusalcm,  »  id  cst,  quando 
apparebit  claritas  fidelium,  scili^ct  in  die  ju- 
dicii. 

«  Qui,  »  scilicet  filii  Edom  «  dicunt  »  non  vcrbis, 
sed  factis^  «  Exinanitc,  exinanitc,  »  id  est,  tolum 
evacuate  quidquid  juslitiac  in  eis  cst  :  «  cxinanitc  » 
dico  totum  illud,  «  usque  ad  fundamentura  »  quod 
est  «  in  ea,  scilicet  illud  quod  in  eis  apparet,  eva- 
cuate.  Fundamcntum  istius  Ilierusalem  Christus 
cst,  vel  fides,  quo  remanente,  civilas  ista  dc- 
strui  non  potest  :  et  in  hoc  stulti  apparent,  quia 
remanente  fundamcnto,  caBtcra  statim  reaodifica- 
buntur. 

«  Filia.  »  Praecamur  ut  vindicos  in  filiisEdom  ct 
nos  ipsi  vindicamus  in  parte;  et  hoc  cst :  o  «  filia 
Babylonis,»  id  est,caro  nostra  nata  in  confusionc, 
et  semper  moneus  confusioncm,  ct  idco  «  miscra. 


scricordia  Dei  statim  adcst  cantantibus.  In  prima 
parte  se  laudare  Dcum,  et  se  bene  opcrari  promit- 
tit,positus  inter  angustias  hujus  vits.  In  secunda, 
quac  incipit  :  «  Confiteantur  tibi,Domine,  »  monet 
alios  laudare  proptcr  aliam  causam  propter  quam 
et  ipsc  laudat,  scilicet  in  consideratione  liberatio- 
nis;  ct  in  hac  parte  patct  intentio.  Intendit  enim 
nos  moncrc  ad  exsultandum,  et  laudandum  Deum, 
pro  libcrationc  facta  per  Christum,  sicut  in  alio 
nos  monuit  de  captivitate  Babyloniorum  dolere. 

Ac  si  ita  diccret  :  Vos,  fratres,  confitemini  Do- 
mino  exemplo  mei,  quod  non  sunt  tibi,  o  «  Do- 
minc  »  ingratus  de  beneficiis  tuis,  semper  «  eonfi- 
tcbor  tibi  »  in  confossione  laudis  •  in  toto  corde 
mco,  »  idco,  «  quoniam  audisti  verba  oris  roei, » 
C  quia  misisti  Filium  incarnari,  ut  nos  eximeres  de 
potestatc  diaboli,  de  qua  ad  te  clamamus  assidue. 

Et  non  tantum  confltebor,  sed  etiam  «  psallam 
tibi,  »  id  est,  bene  oporabor  ad  laudem  tuam;et 
hoc  «  in  conspcctu  angelorum,  »  id  est  in  bene- 
placito  corum.  Jam  cnim  angeli,  cognoscentes  nos 
cssc   concives   suos,  gaudent  de  oporibus  nostris 
bonis,  ct  adjuvant  nos.  «  Et  adorabo  ad  templum 
sanctum  tuum,  »  id  est  ad  ipsam  Christi  huniani' 
tatcm,  id  cst  ipsam  dcbita  ct  omnirooda  veneri- 
tionc  venerabor,  et  divinitatem  spocialiter  in  ipso 
habitantem  adoraho ;  «  et »  etiam  «  conOtebor  no- 
mini  tuo,  »  id  cst  laudabo  te. 

«  Supcr  miscricordia  tua  et  veritate  tua,  »  quia 
rcdcmptionom  per  misericordam  facis,  et  proniis- 


bcatus  »  est  illc  «  qui  rctribuat  tibi   rctributioncm  [)  sionos,(iuas  pcr  porphetas  promiseras,adimpic8  pcr 


quam  retribuisti  oobis,  >»  id  est,  qui  pro  arflictione 
in  pcccatis,  ad  quac  tu  senipcr  iuones  intcriorcm 
hominemy  reddct  tibi  afflictioncm,  jejunando,  vigi- 
lando,  ot  caBtcris  modis  afflictionis  to,  carnom  Baby- 
lonis  fiiiam,  maccrando. 

Et  ctiam  «  boatus  »  est  illc  «  qui  parvulos  tuos,  » 
id  ost,  suggostionc  poccatorum,  quos  lu  in  honiino. 
gencras,qua3dicunturparvuli  duni  insurgunt,  et  ad 
actum  non  pcrducuntur,  «  tcncbit,  »  ne  procedant 
usque  ad  actum,  «  ct  »  etiam  «  allidct,»  id  cst,com- 
primetet  confnngct,  «  ad  pccnam,»  id  ost,ad  Chris- 
tum,sciiicet  per  memoriam  et  conformitatem  ipsius 


ipsuni  Christum,  vol  de  miscricordia  quam  facis 
humano  goncri  in  praesenti  vita  :  «  et  »  de  «  vcrilale 
tua  »  coniplcnda,  quando  fideles  tuos,  socundaffl 
quod  promisisti,  romunerabis,mi8cricoraia  etveri- 
tatc  dico  idco  exhibita, «  quam  magnificjisti,»  id  csl, 
magnum  fecisti«  sanctum  tuum  »  singularem.id  est, 
Chrijjlum  «  superomnc  uomen,»  id  est^superoinn^ 
nominabilc;  unde  Paulus  :  «  Donavit  iili  noniPi- 
quod  est  sup(ir  omnc  nomen  (Philip.  i).  » 

Licct  autem  justus  iste  in  adventu  Christi  libcra- 
tionom  acccpisset,  tamen  quia  mala  imminere  vi- 
det,  auxilium  contra  hoc  deprecatur.  Continuatio : 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS, 


662 


a  magnus  es,  idoo,  o  Dominc,  «  exaudi  me  in  A  nos  in  finem,id  est,ad  ipsius  Christi  confirmitatem. 


mnque  die,  »  id  est,  in  quocunque  tempore 
avero  te.  »  Cura  dicit,  «  tota  die,  »  totum 
( justi  nominat,  quia  justus  semper  ambulat 
cognitionc  et  illuminatione  :  dico,  exaudi,et 
i  8um,  quoniam  tu  «  multiplicabis^  »  id  est, 
icem  dabis  «  virtutem  in  anima  mca  »  per 
M)ntra  ingruentia  mala  possim  resistcre. 
ifiteantur.  »  Pars  secunda.  Uic  intentionem 
perit.  Et  quia  confitebor  tibi,  ideo  mco  exem- 
Domine,confiteantur  tibi  omncs  reges  ter- 
est,  omnos  illi  laudcnt  tc  qui  tcrrcnitatem 
ene  regunt.  Et  nisi  confcssi  fucrint,inexcu- 
erunt,  «  quia  »  ipsi  «  audicrunt  omnia  verba 
,  »  quae  ore  tuo  per  Filium  tuum  obscrvari 


InhocpsalmoChristusestmateria  secundum  utram- 
quo  naturam  :  pauca  quidem  tangens  de  divinitate, 
sed  plura  quidem  cxscquens  de  sua  humanitate. 
Ostendit  enim  se  humilia  sustinuisse  ad  modum 
aliorum  hominum,  ut  humililate  veram  comprobet 
suam  humanitatem  :  ostcndit  et  altissima,veluti  in 
resurrectione,  et  cura  per  ipsum  tenebraB  htyus 
mundi  illuminatas  sunt,  ct  alia  magna,  ut  per  haBC 
comprobarct  sc  non  solum  homincm ;  sicut  et  ibi : 
«  Boatus  qui  intelligit  supcr  ogcnum  et  pauperem 
(Psal.  ZL.)  »  Hoc  autom  voluit  Prophcta  de  ipso  pro- 
nuntiarccontrascctasquorumdamha3reticorum,qui 
eum  negavcrunt  verum  horainem  esso  :  altitudinem 
vero,  contra  Jud<BOs^  qui  eum  solum  hominem  et 


isti,  quia  «  in  orancra  tcrrara  exivit  sonus  n  non  Dcum  arbitrati  sunt.  In  prima  parte  prasmissa 


etc.  (Pm/.xvhi.)  » 

i  reges  positi  «  in  viis  Domini,  »  id  est,  in 

\a3  ejus,  «  cantent,»  id  est,  annunticnt  laudcs 

aliis ;  ideo  cantcnt  «  quam  raagna  est  gloria 
,•  quae  ct  Judffiis  ct  gentibus  cst  praeposita. 
re  magna  cst  gloria, «  quoniara  Dominus  cx- 
)  est  supcr  quamlibet  creaturara  :  «  et »  licct 
slsus  sit,  taraen  fidelcs  suos  non  dcspicict, 
us  «  respicit  hurailia,  »  id  est,hurailes  oculo 
ordiffi  conferendo  auxilia,  ct  increracnta  vir- 
itc.Et  cura  posset  dicere  superbus  :  Quando- 

humilia  tantura  respicit,  ergo  secure  pos- 
ccare,  quia  rae  non  vidcbit,  et  hoc  reraovet 
milia  respicit  «  et  alta  »  etiam,  id  est,  su- 
M  cognoscit,  »  sed  hoc  «  a  longc,  »  quia  et 


cstsumraa,  quara  postca  pcr  psalmi  tractatum  osten- 
dit,  scilicet  scicntiam  Dci  de  sc  Christo  habitam,  et 
pcr  ipsum  Christura  mirabilera  factam.In  sccunda, 
quoB  incipit :  «  Quo  ibu  a  spiritu  tuo?  »  ostondit  tan- 
tam  Dei  potcntiara,  quara  nullus  possit  eiTugere  :  ot 
propter  quara  tenebra3  mundi  non  potuerunt  occul- 
tari,  irao  ipse  pcr  cara  mundi  tencbras  illuminavit. 
In  tertia,  quae  incipit :  «  Confitcbor  tibi,  »  quia  ter- 
ribililcr  magnificatus  es,  ostcndit  sc  laudare  Deum 
pro  bencficiis  quae  sibi  confcrt.  In  quarta,  quae  in- 
cipit :  «  Mihi  autcm  nimis  honorificati  sunt,»  osten- 
dit  pcr  se  bonos  exaltandos,  raalos  deprimendos  ac 
damnandos  :  ponit  in  fine  quaradam  conclusionem, 
cum  dicit :  «  Probamc,Dcus  :  » tantam  altitudinem, 
Christi  describens,  intendit  pcrsuadere  oum  hono- 


gratiam  subtrahit,  ct  in  judicio  separabit  a  ^  rabilera,  ut  ci  debitura  exhibeamus  honorem. 


cens : «  Discedite  a  me,  maledicti,  »  etc. 
lod  ille  hurailia  respicit,  in  rae  apparet,  quia 
bulavero  in  raedio  tribulationis,  »  tu,  Dcus, 
iabis  rae, »  id  est,  laeto  anirao  facies  rae  tri- 
les  illas  recipcre  «  et  »  etiara  «  supcr  irara 
rum  tuorura,  »  id  est,  super  iniraicos  qui 
c  ira,  non  cx  racrito  raeo,  mala  faciunt, 
iisti  manura  tuara,  •  id  est,  operationem 
uiade  quibusdara  vindicasti,quosdara  ctiara 
isti :  c(  et  dextera  tua, » id  est,  propitiatio  tua, 
m  me  fecit,  »  id  est,  illsesum  me  custodivit 
rmitate  eorura. 

ninus  »  jara  extendit  raanum  super  inimicos, 
c  c<  retribuet  pro  me  »  vindictara  iniraicis : 


Vox  Filii  ad  Patrera,  «  Dominc  »  Pater,  tu  «  pro- 
basti  rae,»  non quod  Dco  Patri  aliquid  fuisset  dubium 
in  Christo,vel  in  aliqua  alia  rc,  scd  «  probasti  »  di- 
cit,  id  est,  probatum  aliis  ostcndisti  per  multa 
experimenta  :  vclut  cura  tcntatus  fuit  a  diabolo 
iMatth.vff)  et  ci  nuUo  modo  conscnsit,  et  propria 
morte  se  veracem  essc  confirmavit.  «  Probasti  » 
dico, «  ct  cognovisti  mc,»  id  est,  cognitum  et  placi- 
tum  tibi  mc  habuisti :  «  tu,»  Dominc,  «  cognovisti,» 
id  est,  approbasti,  «  sessioncm,  »  id  cst,  requiem 
«  meam^  »  scilicet  mortcm  mcam,  in  qua  requievi  a 
tumultu  hujus  saeculi :  «  ct »  cognovisti «  resurrec- 
tioncm  moam  »  quia  et  eam  fecisti,  et  tibi  gratam 
habuisti.  In  hoc  versu  ubi  dicit  se  probatam,  sicut 


justus  niotus  pictatc  supcr  proximus  suos,  j)  alii  homincs  probantur,  dicit  se  habere  sessionem, 


3  ad  ipsum  Deura,  precando  eis  misericor- 
ei,  sic  dicens  :  0  «  Dorainc,raiscricordia  tua 
lum, »  quia  toti  ssculo  cxhibuisti  misericor- 
li  ideo,  0  Doraine, «  opcra  manuum  tuarum, » 
ipsos  homines,  qui  dicuntur  spccialc  opus 
(  nc  dcspicias,  »  id  cst,  non  subtrahas  eis 
,iam,  proptcr  quod  daranai*cnlur  in  alia  vita. 

IN  PSALMUM  CXXXVIII. 
TiTULUS  :  In  finein  psalmus  DaviiL 

ninc,  probasti  me.  i  Psalraus  isto  convcnit 
ivid,  qui  hic  loquitur.Psalraus  dico  dirigens 


id  est,  raorlcm  :  dc  se  humilia  loquendo,  significat 
nobis  veram  suam  humanitatem :  cum  veronominat 
suara  rcsurrcctionera,  alta  de  se  dicit :  et  sic  in  hoc 
vcrsu  brevitcr  tangitur  surama  totius  psalmi.Nota 
quia  hic  utitur  artificiali  ordine  :  prius  cnim  incipit 
a  glorificationc,  doinde  a  rcsurrcctionc  ct  passione : 
ad  ultimum  ab  utcro,  id  cst,  ab  incarnatione. 

Probasti  dico,  «  cognovisti,  »  ctiam  «  intellexisti 
cogitationes  mcas  de  longe,»  id  cst,multo  antequam 
cogitarem,quia  ab  fleterno  ctiara  «  investigasti,  »  id 
cst,plane  cognovisti «  semitas  mcas,»  id  est,occulta 
opcra  mca,  et  occulta  voluntatis,  «  et  funiculum 


663 


HAYMONIS  HALBKRSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  GOMMENT.  BIBL. 


664 


meufn,  »  id  est,  judicium^  scilicct,  discretionom^ 
qiiam  ego  habui  iuter  bonum  et  malum  :  tu  investi- 
^  gaeti,  id  est,  perfeoto  cognovisti,  sicut  pcrfecte  in- 
vestigata  plene  oognoscuntur.  Alia  translatio  habct) 
«  directionem  meam.  »  Per  funiculum  vcro  direc- 
tionem  etroctumjudicium  accipero  possumus,quia 
Ib  funiculo  carpentarii  et  alii  operarii  dirigunt 
opera  sua. 

Et  non  tantum  cognovisti,sed  «  etiam  omnes  vias 
meas^  »  id  est,  omnia  manifcsta  opcra  mea,  «  praj- 
vidisti  »  multo  antcquam  fierent  :  idco  sic  dico 
«  intollexisti,  prajvidisti,  »  et  similia,  «  quia  non  est 
sermo  »  sine  re.  Unde  alia  dicit  translatio,  «  non 
dolus,  in  linguamea  :  »  cum  dicit  se  in  lingua  non 
peccasse,  in  qua  gravius  cst  stare,  innuit  se  ncc 
in  aliis  cecidisse  :  et  per  hoc  se  Deo  per  omnia  bcne 
placuisse.  Quasi  dixissct:  Dum  investigasti  cogita- 
tiones  Ada;  primi  parentis,  semitas,  judicium  ct 
vias,  ac  filiorum  ejus,  quia  dolosa  cognovisti,  dis- 
plicuerunt  tibi :  mc  autem  pcr  omnia  cognoscendo, 
nihil  in  me  invcnisti  in  quo  olTenderetur  oculus 
tuus. 

«  Ecce,  »  quid  cnumcrem  per  singula?  «  tu,Do- 
mine,  cognovisti  omnta  novissima, »  scilicet,  do  hu- 
militate  mea,  «  ct »  omnia  «  antiqua  »  mca,ve]uti  do 
divinitate  mea,  quam  tecum  habcs  consubstantia- 
lem  iibi  ab  asterno  :  «  tu  formasti  mc,  »  sccundum 
humaaitatem  ;  et «  super  mc, »  formatum  hominem, 
«  posuisti  manum  tuam,  » id  est,  verbum  tuum,  id 
est,  Filium  tuum,  quo  operaris,  induisti  mea3  hu- 
manitati. 

Dico,  tu  me  formasti,  et  ego  scicntiam  tuam  fcci 
mirabilem  :  et  hoc  cst  :  «  scientia  tua,  id  est,  lex 
tua  scilicet  evangclica  doctrina,  in  qua  manifcslatur 
volun.tas  tua,  «  est  facta  »  hominibus  «  cx  me,  » id 
e8t,ex  mea  praedicationc  et  opcratione, «  mirabilis  » 
quia  in  ea  cgnoscunt  remissionem  pcccatorum  ficri 
per  Josum,  et  vitam  aeternam  justis  dari,et  pcrpe- 
tuas  poenas  impiis ;  et  idco  illam  scicntiam  admi- 
rantur  :  et  non  tantum  facta  cst  per  me  mirabilis, 
sed  etiam  per  mo  «  confortata  est »  ct  non  titubat, 
aed  ita  firmiter  cst  sita  in  cordibus  hominum,  ut 
nec  perioulo  mortis  possint  ab  ea  dimoveri  :  ego 
9iQ  mirabilem  feci,  sic  confortavi,  «  et  »  tamon 
«  non  potero  »  secundum  humanitatcm,  ad  cam  » 
Bciontiam  adjcquari,  id  cst,  ipsi  Deo,  in  quo  nihil 
est  aliud  scicntia  quam  ipsa  Divinitatis. 

Quo  ibo?  Pars  sccunda.  Benc  dico  non  poleroad 
eam  adaequari,  quia  tanta  est  potcstas  in  cadcm, 
quod  nuUus  potest  cffugcrc  eam.  Iloc  dicit :  «  Quo 
ibo,  »  ego  remotus  •  a  Spiritu  tuo,  «  id  cst,  a  Spi- 
.ritu  sancto?  «  ct  quo  fugiam  »  i*cmotus  «  a  facio 
tua, » idest  a  proiscnti  ct  manifcstii  cognitionc  tua? 
Fcr  faciem  pcrsonam  Patris  hic  intclhgit,  riuain 
ideo  faciem  nominat,  quia  omnia  prs^scntia  sunt 
ei  quasi  in  facic  sita. 

Nusquam  possumus  facicm  cffugcrcquia  «  si  as- 
cendero  in  coelum,  »  sicut  vere  ascendit,  «  tu  illic 


A  cs ;  si  descendero  ad  in  femum,»  quo  vere  desceadit 
anima  humana  cum  divinitate,  «  ades.  » 

«  Si  pcnnas  mcas,  »  id  est,  opera  divinae  potes- 
tatis,  quae  ego  dimisi,  ex  quo  ipse  fui  in  potestate 
Judfcorum,  quia  nec  fcci  miracula,  ncc  etiam  pr«- 
dicavi,  u  sumpsero  diluculo,  »  id  est,  in  resurrec- 
tione  facta  diluculo,  t  et  habitavero  in  extrcmis 
maris,  »  id  est,  in  extrcmitate  saeculi,  sed  jam  non 
vivcns  vita  mortali.Christus  enim  resurgens  a  mo^ 
tuis,  jam  non  moritur  (Rom.f  vi.)Quod  autem  ipsc 
extra  mundi  vitam  vivcret,8ignificavitcum  stetitin 
littorc,  discipulis  navigantibus  in  mari  (Matth.nvf,) 
quod  significabat  in  cis,  quod  adhuc  vita  mundi  vi- 
vcrcnt,  Antcquam  Christus  resurgerct,  cum  disci- 
puli  navigarcnt,  ipsc  pcdibus  desuper  mare  ambn- 
g  lavit,  significans  in  seipso  quod  adhuc  in  mundo 
procdloso  vivcrct. 

Si  ita  sumpscro  pcnnas,  ades,  et  vere  ades  ■  ct- 
enim  illuc  »  scilicct  ut  habilcm  in  extremiamaris, 
id  cst,  ut  sim  extra  vitam  mortalem, «  manus  tua,« 
id  est,  operatio  tua,  «  deducet  mc,  •  et  etiam  in  im- 
mortalitate  me  pcrseverare  faciet ;  et  hoc  est ;  •  et 
dextera  tua,  »  id  cst,  Filius  tuus»  scilicet  Verbum 
tuum  mihi  unitum  «  tonebit  me.  >» 

Ego  dico  «  dextera  tencbit, »  «  et »  etiign  cdizi,» 
id  est,  deliberavi,  «  forsitan  tenebrs,  »  Ironics, 
quasi  diceret :  Cum  tanta  sit  ei  potestas,  et  dextera 
sua  ita  me  tcncat,  stultitia  est  si  quls  putat  qaod 
tencbra?,  id  est,  tencbrosi  istius  vitae  «  me  »  valeant 
conculcarc :  tenebraB  non  oum  «  conculcabunt»  sed 
£j  potius  «  nox,  »  id  est,  homines  pleni  igQorantia  et 
pcccatis  in  hac  vila,  vel  etiam  mortui  retenti  ifl 
morle  inferni,  facti  «  iiluminatio  mea,  »  id  est,il- 
luminati  a  me,  erunt  «  in  deliciis  meis,»  id  est,  in 
paradiso.  Paradisus  nsLvaque  deliciss  interpretaliir : 
illos  cnim  quos  invenit  apud  inferos,  duxitinpam- 
disum.  Ili  autem  qui  vivunt,  jam  spe  sunt  in  para- 
diso,  licct  nondum  re. 

Ideo  erit  facta  illuminatio  noctis,  quia  tu,  Dtfos, 
illuminabis  tenebras  et  noctem ;  et  hoc  est : «  quia 
tenebrac,  »  id  est,  illi  qui  sunt  tenebrosi  proptev 
ignorantiam,  t  non  obscurabuntur  a  te,  »  id  estj 
non  permittcs  cos  obscurari,  sed  potius  illumina* 
buntur.  «  Et  »  etiam  «  nox,  id  est,  obsourt  et  pes- 
sumdati  in  peccatis, « illuminabitur  »  a  te,  etdeinda- 
r|  erit  0  sicut  dics,  »  id  cst,  sicut  aliquis  sapiens,qui' 
nunquani  in  tant^ profunditate  pcccatorum  perman* 
serit.  Dico  «  nox  illuminabitur,  »  ct «  sicut  tenebrs 
cjus'  ita  et  lumen  cjus,  »  quia  quanta  cognoscent 
aliqui  pcccata  sua,  tantum  recipicnt  illuminatio* 
ncm.  Uiulc  Augustinus  :  Quatenus  homo  agnoscit, 
catonus  sibi  Dcus  ignoscit. 

Et  hax  omnia  ex  hoc  provenient, «  quia  tu  posse- 
disti  rcnes  meos,  »  id  est,  fortitudinem  et  dircctio- 
nem  meam,  scilicet  me  fecisti  fortem  et  immunem 
a  pcccato;  ct  dircctum,  non  pronum  ad  illicita  : 
non  tantum  dico  «  possedisti,  »  sed  etiam  «  susce- 
pisti  medc  utcro  matris  mcac,»sine  voluptate  oamis 


66a 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


m 


m»  eonoipi  voluisti,  postea  sine  peccato  conserva-  A 
8ti. 

M  GonHtebor  tibi.  »  Pars  tertia.  Et  quia  renes 
meos  ita  possedisti,  per  me  tenebros  illuminasti, 
ei  cstera  fecisti,  ideo  «  confitebor  tibi,  »  id  est, 
laudabo  te  :  et  merito,  «  quia  magnificatus  es,  » 
id  est,  magnus  appares,  et  hoc  «  terribiliter,  » 
quantum  si  malos,qui  in  futuram  damnationcm  at. 
tendunt8ibiinjudicio:ideomagnificatusquia«opera 
tua  n  de  reparationo  humani  gcneris,ct  casiera  qu» 
fiMris,  sunt  «  mirabilia,  et  anima  mca  cognoscet  » 
illa  opera  «  nimis,  »  id  est,  valde.  Uic  invehitur 
oonira  Hlos  qui  putant  Christum  oluni  corpus  hu. 
manura,  nec  animam  humanam  accepisse. 

Non  tantum  sunt  nota  mihi  opera  tua,  sed  etiam 
inferioribns ;  et  hoc  est  :  «  os  meum,  »  id  est,  Ec-  n 
clesio,  «  quod  »  os,  tu  «  fecisti  »  quandoque  «  in 
occulto,  n  id  est,  tempore  prophctarum,  qui  per 
solas  flguras  corpus  Ghristi  csse  judicabant  Eccle- 
siam  :  os  illud  meum  «  non  est  occultatum  a  te,  » 
quia  non  occuitasti^  imo  manifestati  quod  erat  de 
ossibus  raeis.Vel «  in  occullo',»id  est,  in  baplismo, 
et  Dominici  corporis  con8ecrationo,et  in  alia  sacra- 
meniis  Ecdesi®  :  «  et  substantia  mca  »  non  est  oc- 
cnltata  ita  «  in  inferioribuB  torroB,  »  id  est^in  gen- 
tibuB  qu»  snnt  inferiores  Judflsis,  quia  sino  lege  et 
BineeuKu  Dei  prius  erant.Gognoscunt  enim  substan- 
tiam  Ghrtsti  gentes,et  eum  verum  Deum  esse  et  ve- 
rum  homlnem  credunt.  Quod  Ecclesia  os  dicatur 
Ghristi  habet  flguram  in  creatione  mulieris  ex  primo 
homine  (Gen.  n).  Sicut  enim  os  cst  sumptum  de 
▼iro  ad  croandam  mulieremyOt  locus  ossis  came  re-  ^ 
pletus  est,  sic  Ghristus  Ecclesi»  su»  os  suum,  id 
est^robur  et  divinitatem  suam  contulit,  quia  omnes 
fideles  8U08  saneti  Spiritus  participcs  effecit,parti- 
eeps  offeetus  suas  illius  humanitatis.  Unde  Aposto- 
hi8,  cttm  de  viro  et  muliero  disputaret,  ait  :«Sacra- 
mentam  quidem  magnum  est  :  ego  autem  dico  in 
Christo  et  Ecclesia  {Ephes,  v).  » 

Snbstantia  mea  non  est  occuUata  in  inferioribus, 

ted  «  imperfectum  meum,  »  id  cst^  completionem 

corporie  mei,qus  Aitura  est  in  alia  vita,  quaB  non- 

#Btt  esi  perfeota  «  viderunt  oculi  tui^  »  id  est,  so- 

1«6  cognovisti  «  et  omnes  »  illi  qui  in  aetema  vita, 

Hieet  raodo  desint,  complebunt  corpus  tuum,  vel* 

m,  8cilioet,  «  in  libro  tuo  scribentur,  »  id  est, 

stema  memoria  tua  indelebiliter  pormanebunt,  g 

squales  erunt,«formabuntur  dies  »  luccntcs,  id 

fCog^itionem  divinam  habentos.Vel,ut  alia  trans- 

tio  babei,  «  formabuntur  dii,  »  vel  dei^  scilicet  a 

lnmiate,qu«  formabit  eos  de  tcnobris  in  lucem  ; 

^)  formabuntur,  «  et  nemo  »  formabitur  «  eis  » 

ia  nulli  poterunt  conferrejustitiam  ;unde  Aposto- 

8  :  Uui  enim  plantat  aut  qui  rigat  nihil  est,  sed 

eus  qui  incrementum  dat  (/  Cor,y).  Vel  possumus 

imperfectum,  quod  adhuc  decst  corpori 

ti,  nisi  qui  de  Ecclesia  fuerit.  Vel  si  dicatur : 

'^tsaperfeotum  meum,id  est  illos  qui  in  hac  vitacor- 

raeitra  perflcient^  «  viderunt  oculi  tui^»  id  est, 


prffividisti  :  et  sicut  prsBvidisti,  sic  implebis,  quia 
omnes  iili  quos  praevidisti  ad  illam  perfectionem, 
scribentur  in  libro  tuo,  id  est^in  memoria  tua  :  vel 
in  me  ipso,  qui  sum  liber,  ad  cujus  conformitatem 
scribuntur  alii,  et  nemo  in  eis;  nam  nemo  dicit  : 
Ego  sura  Paulinus,  vel  Petrinus,  sed   Ghristianus. 

«  Mihi  autem.  »  Pars  quarta.  Illi  quos  praevidisti 
scribentur,  illi  autem  qui  jam  sunt  «  amici  tui,  » 
0  «  Deus,  »  vclut  apostoli  Jam  «  sunt  honorificati  » 
et  hoc  »  nimis»  id  est,  valde  :  et  hoc  «  mihi»id  est, 
ad  honorem  meum,quia  per  mc  est  honor  et«prin- 
cipatus  eorum»  id  est^  potestas,  quam  super  regcs 
terra3  habent,  «  est  nimis  »  id  est,  valde, «  confor- 
tatus,  »  quia  adhuc  apparot  in  sucessoribus  Potri^ 
et  aliorum  apostolorum. 

Dico  «  principatuB  est  confortatus,  »  et  illi  non 
pauci  sunt,  scd  ego  «  dinumerabo  eos,  et  »  ilK 
«  multiplicabuntur  »  numero  et  virtutibus  «  super 
arcnam,  »  scilicct  ut  multo  digniores  sin  quam  sit 
arena,id  est,infructuosi  homines  :  ct  hac  multipli- 
catio  ex  hoc  proveniet,  quia  ego  «  exsurrexi,  ct  » 
tamen  «  adbuc  sum  tecum,  »  occultus  sicut  prius 
fui,quia  nondum  est  manifesta  omnibus  mca  pote- 
stRS,  qu{e  tandem  in  judicio  omnibus  cognita  erit. 
Nota  promissiooem  factam  AbrahaB,hanc,  scilicet : 
Multiplicabo  semen  tuum  super  steilaa  e<Bli,  etc. 
{Gen.  XXII  et  xxvi).  Per  steilas  fructificantes  intelli- 
gimus  qui  licet  numero  pauciores  sint,plures  tamon 
sunt  in  virtute  et  beneficiis  Dei  :  per  arenam  vera 
steriles  accipiraus. 

Amici  tui  sunt  honorificati,  etc,  sed,  o  «  Deus, 
si  occideris,  «  id  est,  damnaveris«  peccatores,  »it« 
dicens  eis  :  «  Viri  sanguinum,  declinatea  me,»per 
dissimilitudincm,  ad  quem  potestis  pcr  solam  si- 
militudinem  accedere.Vel  ita:  Vere  sum  tecum,quia 
et  illos  vivifico  quos  tu  vivificas,  et  illos  occido 
quos  tu  occidis ;  et  hoc  est,  «  si  occideris  :  »  et  per 
hoc  notat  eum  aequalem  Patri. 

Ideo  discedite,  «  quia  dicitis  in  cogitatione,  » 
hoc  scilicet :  «  Accipiant  »  Christiani  iJli,  id  est, 
removeant  a  nobis  «  civitates  suas,»  id  est,  conven- 
tiones  suas,  habitantes  «  in  vanitate,  »  id  est,  ina- 
niter,  quia  nubes  et  inania  colunt. 

Si  tu  ita  occideris,  et  ego  occidam ;  et  hoo  est  : 
«  Nonne  qui  oderunt  te,Domine,  oderam?  »  idest, 
gratiam  subtrahebam  :  oderam  utique,  «  et  etiam 
«  super  iniraicos  tuos  tabescara,  »  id  est,  deficie- 
bam  dolore  pro  inimici8,quod  tuosettuum  nomen 
impugnabant. 

«  Perfecto  odio  odcrara  illos.  »  Perfecte  odit,qui 
quod  malura  est  odit,  ot  quod  est  ex  Deo,  scilicet 
creaturara,diligit :  et  quia  sic  odcrara,sicut  iniraici 
tui,  ita  etiara  «  iniraici  facti  sunt  raihi»rae  haben- 
tes  odio.Vel  si  sit  in  littera, «  accipiant  in  vanitate 
civitates,  »  sic  dicaraus  :  Si  occideris,  Dcus,pccca- 
torcs  in  peccatis,  ct  convcrtos  ad  justitiam,  ita  di- 
ccns  obstinatis  in  malis  :Viri  sanguinum,declinate 
a  rae,  »  quia  dicitis  in  cogitationc,id  est^  raurmu- 
ratis  contra  mc  :  si  sic  occideris,  illi  occisi  sic  acqi^ 


667 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


668 


piant  civitates  suas,  id  est,  priorcs  sectas  suas  in 
vanitates,  quia  vana  reputabunt  quae  prius  dilexe- 
runt  :  tu  dicis  obstinatis,Declinate,  »  ct  nonnecgo 
eosdem  oderam?  etc. 

Gonclusio  est  ex  prfedictis,quasi  ita  dicat :  Quan- 
doquidem  ita  me  probasti,ot  hffic  bona  inde  prove- 
nient,  ergo,o  «  Deus,  proba  me,  »  id  est,  probatum 
ostendo  per  aliquas  tentationes;  u  scito  cor  mcum» 
id  est,  fac  cognosci  voluntatcm  meam ;  et  etiam 
t(  interroga  me,  »  scilicet  pcr  maxima  tormentafac 
inquiri  voluntatem  meam,  scilicct  per  quaestiones: 
«  ct  cognosce  scnitas  meas,»id  est,  fac  cognitaset 
probabileSy  strictiores  et  occultas  vias  meas. 

«  Et  »  sic  «  vidc,  si  via  iniquitatis  in  me  est)»id 
est,si  in  mo  apparentvestigia  diaboli  :hoc  dicit  per 
simile,  quia  sicut  vestigia  serpentis  in  lapide  non 
apparent,sed  in  pulvere,ita  vcstigia  diabolijn  forti 
viro^  scilicet  Christo,  non  apparuerunt,  quantum- 
cunque  adiabolo  tcntaretus;  «  et  »  cum  videris  in 
mc  nullam  esse  iniquitatem,  «  deduc  me  in  viam 
ffitemamy  »  id  est,  in  sternitatcm^  qua;  per  me  fac- 
ta  est  pervia. 

IN  PSALMUM  CXXXIX. 
TiTULus  :  In  finem  psalmus  David, 

«  Erigo  mc.  »  Vox  propheta;,  vel  alicujus  justi, 
non  tantum  in  propria  persona  suaySed  Ecelesiae^et 
dirigit  nos  in  finem.Materia  est  ipsaEcclesia,posita 
inter  pcncula,  et  exterioria  et  interiora.  In  prima 
parte  peccatur  liberari  a  periculis  exterioribus,qu9B 
faciunt  dsmones  tentando,  vel  per  ministros  mala 
inferendo,et  etiam  linguis  hajreticorum.ln  secunda, 
quae  incipit  :  «  Dixi  Domino  :  Deus  meus  cs  tu,  » 
precatur  liberari  ab  interioribus  periculis^scilicet  a 
desiderio  interiori,  sci4icet  ne  fomes  peccatis  insti- 
gatus  aspiratione  diaboli,  possit  sibi  dominari,  In 
tertia,quaB  incipit  :  «  Caput  circuitus  eorum»cnun- 
tiat  damnationem  eorum  qui  Ecclesiam  pcrsequun- 
tur,  ot  rcnumerationcm  eorum  qui  patientcr  susti- 
ncnt  mala  ipsorum  :  et  per  hoc  intendit  nos  admo- 
ncre  ad  fortitudinem,scilicet  ut  virili  animo  ot  exte- 
rius  et  interius  tentationibus  resistamus  :  per  hoc 
securi,  quod  cum  vultu  Domini  habitabimus. 

Et  antequam  ponat  pcricula,  petit  libcrationem, 
sic  dicens  :  «  Eripc  mc,Domine,»id  ost,fac  cessarc 
mala,  •  ab  homine  malo,  »  id  est,  diaboio,  qucm 
dicit  hominem^quia,cum  ipse  esset creatus  spiritus, 
fecit  sc  humum  lutulentam  per  pravas  concupiscen- 
tias  :  etiam«a  viro  iniquo,»id  cst,  honiine  ministro 
diaboli,qui  dicitur  iniquus,quia  peccat  sine  causa 
in  proximum  :  virum  ideo  dicit,quia  hi  tales  sunt 
potcntes  et  fortes  in  hoc  sacculo  :  a  tali  viro«Eripe 
me,  »id  cst^fac  mala  cessare  qua;  ipsi  mihi  faciunt. 

Ostcndit  cxtcriora  pcricula,  a  quibus  petit  libc- 
rari ;  quasi  dicat  :  Ideo  nccosse  est  ut  eripias,  quia 
homo  malus  et  vir  iniguuscogitavit  adversum  mc; 
«  qui  »  perficiunt  qua;  «  cogitavcrunt  in  corde,»  id 
est,  cum  magna  cura  inquisierunt  «  iniquitatcs  : » 
et  non  tantum  cogitaverunt,scd  etiam  «  constitue- 
bant  praBlia»contra  me,  et  hoc  «  tota  die,  »  id  est, 


A  assidue^quia  nunquam  est  Eccclesise  sine  impugna- 
tione  diaboli  et  ministrorum  ejus. 

Ostcnditqua;pr{Blia,quiahaBreticipravis8ententii8 
suis  Ecclesiam  persequuntur ;  inde  dicit :« Acuerunt 
linguas  suas  sicut  serpentes,»sci]icet,acuta8  et  ei- 
quisitas  sententias  sibi  prsparaverunt,unde  possent 
cito  transfigere  corda  auditorum,8icut  serpentes  pcr 
linguam  virus  mittentes,quia  venenosa  et  nocivt 
erant  verba  corum,  sicut  morsus  serpentis  :  nec 
mirum  si  verba  erunt  venenata,  quia«  sub  labiis,» 
id  cst,  sub  linguis  <  eorum,  »  scilicet  in  cordibus 
eorum:quaB  dicuntur  sub  linguis,quia  quae  incor- 
dibus  latent,pcr  linguas  manifestantur  :  erat«vene- 
num,  »  id  est,  odium  et  invidia  contra  Ecclesiam, 
«  aspidum,  »  id  est,  incurabile,  quia  non  poterat 
n  abstrahi  ab  eis  per  praedicatores  Dei,  sioui  noc  ve- 
nenum  ab  aspide  per  incantatores. 

Dico  «  eripc,  »  ut  cessent  mala  :  interim  autem 
dum  imittuntur  mala,  «  custodi  me  do  manu,  »  id 
est,  do  potestate  «  peccatoris,  »  id  est,  diaboli,  qui 
est  causa  totius  peccata  :«Et  ab  hominibus  iniquis 
eripe  me,  Domine,  »  ut  cessent  mala  quae  mihi  fa* 
ciunt. 

«  Qui  »  homines  iniqui  «  cogitavorunt  supplan- 
tare  gressus  meos,  »  id  est,  bona  opera  mea^quasi 
faccrent  fovcam  in  via  in  quam  me  praBcipitarcni. 
Supplantat  haereticus  gressum,  quando  alicui  ba- 
benti  rectum  sensum  Scripturae  apponit  iDtellectum 
suum  pravum,  et  in  eum  fidelem  inducit.  Etiam 
«  superbi,»  velut  haeretici,  qui  de  se  praBsumuntet 
per  se  Justificari  se  intelligunt,  t  absconderuni,)*id 
C  est,  latenter  paraverunt  «  laqueum  mihi,  »  id  est, 
latentem  deceptionem. 
Dico«absconderuntIaqueum,»etiIIummuItiplicem 

et  fortem  fecerunt;  hoc  dicit :  «  et  funes,  »  id  esiy 
tortuosas  sententiasctsibiinvicem  connexas^quibus 
firmiter  ligarent  cdiquos  quasi  funibus,  «  exiende- 
runt,  »  id  est,  extense  et  multipliciter  paraverunt, 
ut  si  aliquam  sententiam  eorum  evitarem,indeiiici- 
derem  in  alia  :  «  Extenderunt,»  dico,«in  laqueom» 
ut  per  funcs  illos  illaquearent  me,  ei  hoc  «  jnxta 
itcr,  »  non  in  via,scilicet,  si  fidelem  possuni  decK- 
nare  a  recta  via,tunc  possuni  illaqueare  :  sed  dom 
est  in  via,  non  comprehenditur  a  laqueis  illorum. 
Et  cum  non  potuerunt  me  illaqueare  occultis  per- 
suasionibus,  «  posucrunt  scandalum  mihi,  »id  esi, 
n  manifestam  impugnationem,qua  me  sibi  conforma— 
rcnt  :  et  hoc  quoque  juxta  iter,  quia  nulla  impu- — 
gnatio  potcst  noccre  justo,  dum  recta  via  incedit-— 

«  Dixi  Domino.  »  Pars  secunda.  Hic  est  diapsal — ' 
mus :  Et  quia  inter  tot  pericula  me  conserva8ti,ide^^ 
«  dixi  Domino,»  id  cst,8ic  oravi  ad  Dominum,qui^^ 
«  Dcus  meus  cs  tu,  »  id  est,  quom  cgo  mihi  facic^ 
tamiliarcm  :  ideo«exaudi,  Domine^vocem  depreca — 
tionis  mea;  »  contra  interna  pericula,  de  quibuflB^ 
dicturus  est. 

Dico  «  cxaudi,»  et,o  «  Domine,  Domine^  •  ma-^ 
gnum  declarat  ingeminando  suum  airectum,quia  tu  ^ 
es  «  virtus,»id  estqui  mihi  dcdiBti  virtuiem  conira  ^ 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


670 


Mi  periculla : «  Virtus  d  dico  n  salutis  mcffi,  »  A  ®t  sunt  matena  ipsi  justi,  in  penculis  clamantes  ad 


]Uffi  me  fccit  salvum  a  suprapositis  periculis, 
u  «  obrumbasti,  »  id  est,  obumbrationem 
ae  aliqucm  flestum  scntiret,  posuisti  «  supcr 
meum,  »  id  cst,  Cbristum,  et  hoc  «  in  die 
hoc  esty  in  die  passionis,  in  quo  ipse  cum 
\  pugnavit  :  quo  devicto,  genus  bumanum 
it. 

aia  bencflcia  jam  mihi  praarogasti,  ideo,  o 
ine^  ne  tradas  me  peccatori, »  id  est  diabolo, 
erio  meo,  id  est  quod  non  tantum  acccndatur 
iione  diaboli  fomcs  pcccati^  qui  adhuc  in 
nostra  est,  ut  per  hoc  trodamur  in  domi- 
liaboli  :  idco  opus  est  prccari  «  no  tradas,  » 
oontra  me  cogitavcrunt;  »  diaboli  et  ministri 


Dominum.  In  prima  parteclamat  ad  Dominuro,  ne 
male  cogitct :  vcl  et  si  male  cogitet,quod  cogitationes 
suaj  non  prorumpant  in  verba  :  vel  si  male  etiam 
loquatur,  ne  suam  defcndat  malitiam,ad  quod  videt 
se  pronum  non  tantum  cxnatura  carnis,  sed  etiam 
ex  malorum  consortio,  qui  haeo  omnia  faciunt :  qui 
et  male  cogitantcs,  mala  loquuntur,  et  suam  defen- 
dunt  malitiam.  In  sccunda  parte^  qus  incipit  : 
«  Corripiet  me  justus,  »  ostendit  so  potius  eligere 
corrcctiones  justorum  quam  olcum,  id  est  adulatio- 
ncm  peccatoris :  ostcndcns  etiam  quod  cum  mali 
non  possunt  per  dolum  profioere,  faciunt  etiam 
manifestas  persecutioncs  :  et  contra  boc  ponit  suam 
deprecationem.  Intentio  cst,  ut  in  tribulatione  so- 


ed  tu^  Domine,  «  ne  dcrelinquas  me,  »  sub-  |^  lum  divinum  auxilium  eb*gamu8  refugium. 


io  gratiam,  «  ne  forto  exaltentur  »  et  glo- 
%  si  me  potucrunl  sibi  conformare. 
»ut.  »  Pars  tcrtia.  Diapsalmus.  Ncc  dignum 
d  ipsi  exaltentur,  quia  et «  caput  eorum,»  id 
^olus,«  estcircuitus,»  qui  nunquam  rccto  in- 
ed  scmper  circumcundo :  ct «  labor  laborium 
D^nid  est  mcndacium^ad  quod  componendum 
»randum  :  qui  cnim  vcrum  dicit,non  laborat ; 
per  seipsam  se  ostendit  credibilem  :  labor 
eriet  eos,  id  cst  involvet  ct  illaqueabit  eos. 
tradas  mc  pcccatori,  separatum  a  bono  de- 
meo,  quo  desidcrio  ad  tc  pervenire  volo. 
lia  tales  sunt,  ideo  •  cadcnt  super  eos,  »  id 
terent  ipsos  «  carbones,  »  id  est  ardores  mali 
iecentiarum,  ct  tandcm  «  dcjicies  eos  in 
»  sternum ;  ct  hi  talcs  positi «  in  miseriis  »  ^ 
n  igne  pra;ccdcnte  facicm  judicis, «  non  sub- 
»  quia  involventur  illo  igne,  et  inducentur  in 
B  «ternas  :  justi  vcro  increpati  per  illum 
Iransibunt. 

ponitcausamdamnationiscorumcommixtim 
lationem ;  quasi  diccrct:  Idco  non  subsistcnt, 
g^osi  sunt,  et  «  vir  linguosus,»  id  est  qui  in- 
rate loquitur, non  attcndensquid  dicat,*  non 
ip  »  ad  bona  opera;  unde  Salomon  in  Para- 
In  multiloquio  non  dccrit  peccatum  {Prov, 
n  terra,»  id  est  in  hac  vita,  saltcm  «  virum 
n  mala  capient  in  intcritu,»  id  est  in  finc. 
dico  quod  mala  capient  eos,quoniam  ego  pcr 
n  sanctum  «  cognovi  »  quod  Dominus  facict 


Quasi  ita  diccrct :  Vos  positi  in  tribulationc,  so- 
lum  divinum  vobis  sumite  auxilium,  exeroplo  mei, 
quia  ego  in  tribulatione,  o  «  Domine,  •  semper 
«  clamavi  ad  te ;  »  et  ideo  «  exaudi  me  »  clamavi  et 
clamabo,  et  cum  clamavero  ad  te,  «  intende  voci 
meae.  »  Dicendo  clamavi  et  clamabo,  notat  assidui- 
tatem  orationis. 

Dico  «  intendc,  »  et  per  illam  intentionem  «  diri- 
gatur  oratio  mea  in  conspcctu  tuo,  sicut  incen- 
sum,  »  quod  positum  super  ignem,  reddit  bonum 
odorem,  ita  oratio  mea  incensa  igne  compunctionis, 
placcat  tibi,  et  sit «  sacrificium  vespcrtinum,»  id  est 
in  fine  vits  meaQ  :  nec  qualecunque  sacriOcium, 
sed  «  elevatio  manuum,»  id  est  dircotio  «  mearum  » 
bonarum  operationuro. 

Dico  «  clamavi,»  et  tu,  «  Domine,  »  placatus  per 
hanc  elevationcm  manuum, «  pone  custodiam  ori 
meo,  »  id  est  cordi  meo,  no  male  cogitem.  Os  ideo 
cor  dicitur,quia  sicut  os  hiat  ad  rcfectionem,  ita  cor 
inhiat  et  dcsidcrat  refici  divina  gratia;  «  et  ostium 
circumstantiaB, »  quod  circumstet,  quod  obstruat 
labia  ne  malum  loquantur,  pone  <*  labiis  meis.  » 

Et  etiamsi  prorumpunt  verba  illicita  aliquando, 
«  non  declines  cor  meum  in  verba  malitisB ;»  et  quam 
malitiam  intelligat,  determinat,  scilicet  «  ad  excu- 
sationes  »  faciendas  «  in  pecoatis  »  ut  peccata  excu- 
som  :  et  quiasaepe  videt  multiplices  dari  excusatio- 
nes,  addit,  «  ad  excusandas  »  excusationes.  In  veteri 
lege  ficbant  matutina  et  vespcrtina  sacrificia,  sed 
vesperina  dicebantur  magis  Dco  placere,  mystice 


n,  id  est  renumcrationcra  justo  judicio  suo  £)  tanien  :  nam  pcr  matutinum  significatur  nostrum 


,»veri,  «  et »  facict«  viiidictam  pauperum,» 
anabit  eos  qui  suos  pauperes  pcrscquuntur. 
In  bac  vita  perscquuntur  paupcres,  «  verum- 
» permcdias  corum  tribulationcs  «  justicon- 
:ur  nomini  tuo,  »  id  cst  laudabunt  te,  «  ct  » 
i  «  recti  habitabunt » {cternaliter «  cum  vultu 
1  est  in  pra;sentia  tua,  vidcntcs  tc  facie  ad 
et  cognosccntcs  sicut  ct  cogniti  sunt. 
IN  PSALMUM  CXL. 
TrruLUs.  Psalmus  David. 
aine,  clamavi.»  In  hoc  quoque  psalmo  pro- 
el  alius  justus  de  se  etaliis  justis  loquitur. 


sacrincium,  factum  in  adventu  Christi :  pcr  immo- 
lationem  agni  ad  vesperam,  significatur  Christi  im- 
molatio  in  fine  teniporum.  Eodcm  modo  ha;c  dicun- 
tur  matutina  sacrificia,  id  est  bonaopera  in  juven- 
tute  facta :  vcspcrtina  vcro,  bona  opera  in  flne. 

Quod  si  hoc  fecero,  ero  «  cuni  bominibus  operan- 
tibus  iniquilatcm,»  id  est  unus  dc  illis  qui  excusant 
peccata  sua :«  Scd  combinabor » ponit  Hieron»mus : 
sed  non  communicabo  cura  hominibusoperantibus 
iniquitatem :  et  non  tantum  cum  minoribus, «  sed  et 
non  communicabo  cum  elcctis  eorum, »  id  est  cum 
potentioribus  et  prffilatis  in  malitia,  ut  per  eorum 


m 


HAYMONTS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS.  I.  -^  COMMBNT.  BIBL. 


679 


ooiisoriiuai  exousem  pcccata  mca,  sicut  ot  ipsi  (a-  ^ 

eiunt. 

«  Gorripiet  me.n  Pars  secunda.  Non  communicabo 
cum  illis,  sed  potius «»  corripiet  me  justus,  et  incre- 
pabit  me.  »  Corripere,  quantum  ad  hoc  quod  lcviter 
desistct :  increpare,  quantum  ad  hoc  quod  multis 
comminationibus  opus  cst  :  Undc  Aposiolus  :«  Ar- 
gue  opportune,  importunc  (/  Tim,  iv).  >.  Et  iterum  : 
H  Argue,  increpa,  obsccra.  »>  Incrcpa  dico  «  in  mise- 
ricqrdia,  n  pia  affectione,  ut  rcmovcat  a  nialo  pro- 
posito  :  justus  corripiet,«  oleum  autem  peccatoris," 
id  est  adulatiovel  blanditiae,qu«'e  mulcent  et  ungunt 
Biout  oloum,  «  non  impinguet  caput  meum,  »  id  est 
non  faciet  aliquam  elationem  in  mento  mca. 

Ideo  opus  est  justus  corripiat,  ct  oleum  non  im- 
pinguat,  quia  adhuc  faabco  do  pcccato  aliquid ;  et  ^ 
ho€  est :  «  quoniam  et  adhuc  oratio  mea  in  bene- 
pkcitis  eorum  »  pcccatorum,  quia  adhuc  placent 
mihi,  quae  etiam  ipsis  placent,  sicut  bcBc  terrcna  : 
idoo  dico  «  oleum  peccatorum  non  impinguet,»  quia 
«  judices  eorum  »  peccatorum,  id  est,  sapientos 
«  Juncti  petro!,  »  id  est,  Christo,  ct  fundati  super 
eum,  non  ut  rcctam  fidem  habcant :  sed  quodam- 
modo  dicunt  bonum  de  ipso,  non  ut  diligant  eum, 
sed  ut  alios  decipiant,  sicut  ha^rctici.  Alia  translatio 
habet,  «  joxta  petram^  et  hi  tales  absorpti  sunt,  » 
id  est^  positi  in  vitiis  profundissimis. 

Oleum  eorum  non  impinguct  caput  meum,  sed 
ipsi  potius  «  audient  verba  mea,  »  id  cst^  pracdica- 
tionem  meam  :  quse  sunt  audienda,  «  quoniam  po- 
tuerunt^»  id  cst,vera  sunt;  sed  quamvis  audierunt, 
Uimen  nihil  profuit  iliis,quia«  sicut  crassitudo  terra;  C 
erupta  est  super  terram,»  id  est,  crassitudo  exiens 
de  terra  corrumpit  aerem,  et  immittit  cladem  homi- 
nibus,  sio  ^  dissipata  sunt  ossa  nostra  »  ab  illis,  id 
est,  fortiores  de  Ecclesia,  scilicct,  martyres.  »  Dis- 
sipata  >•  dico, «  secus  infernum,»  id  est,  ad  modum 
eorum  qui  reputantur  digni  inferno,  sed  «  quia  ad 
te»  Domine,  Dominc,  oculi  mei  »  sunt  :  et  quia  «  in 
tiO  speravi,  »  ideo  «  non  auferas  »  a  mc  «  animam 
xneam,»  id  est,  quidquid  sit  de  corpore,  nc  permit- 
tas  auferri  ab  eis  animam  meam. 

Sed  potius  «  custodi  me  a  laqueo, » id  est^  adu- 
latione,  et  aliis  occultis  insidiis,  «  quem  *»  laqueum 
ipsi  «  mihi  statuerunt  >»  ut  mc  illaquearent «  et  ab 
scandaiis, » id  est,  a  manifestis  pcrsecutionibus, 
<c  operantium  iniquitatcm.  »  t\ 

Me  quidcm  custodies,  «  peccatores  »  autem  «  ca- 

dent  in  retiaculo  ejus  »  iniquitatis,  qui  pcr  suam 

iniquitatem  illaqueantur,  et  irretiti  crunl,  «  ego  » 

autem  «  singulariter  sum,  »  id   est,  incombina- 

tus,  non  conjunctus  illis,  doncc  transcam  de  hac 

vita. 

IN  PSALMUM  CXLI. 

TiTULOS.  Intellectus  David  cum  esset  in  spelunca^ 

oratio. 

«  Vocc  mea.n  Ex  historia  mittit  nos  ad  allcgoriam, 
Bcilicet  quod  sicut  David  fugiens  Saul,  latens  in  spe- 
Junca,  oravit  (/  Heg,  xxiv),  carnem  mortalem  per 


speluncam  figuramus,  quia  quasi  rndigiia  habitfttie 
Divinitatis  erat,  ut  ab  historia  nos  removeat,  ponit 
intcllcctum.  Ac  si  diccret :  Psalmas  iste  diciiur  «  ia- 
tcllcctus,  « id  est,  quondam  secretum  continens  sci- 
licet  non  de  historia  agens,  sed  de  signifieato.  Qia 
psalmus  David  est  oratio,  id  est,  ipsius  Christi : 
oratio  dico  habita.  cum  ipse  Christus  esset  in  spe- 
lunca,  id  cst,  in  came  mortali.  Hic  psalmus  ideo 
dicitur  «  oratio,  »  quia  quidquid  continei,  vel  ora- 
tio  est,  vel  causa  orationis  inducitur,  et  per  baoe 
psalmum  ad  orandum  informamur.MaieriaestCfaiv 
stus,  orans  in  tempore  fragilitatis  sus.  In  prinia 
parte  ponit  orationcm,  et  illud  eontra  quod  eral, 
scilicet  dolos  Judffiorum.  In  secunda,  ques  inoipit: 
u  Clamavi  ad  te,  Domine, »  ponii  item  orationea 
suam  ad  Patrcm,  et  petit  ut  anima  sua  ab  inferna 
eripiatur,  in  quo  pendet  omnis  exspectaiit)  fideluun. 
Intentio  est,  nos  excmpb  sui  informare  ad  orandeiD. 

Quasi  dicerct  Christus  qui  hic  loquitur :  Fratres, 
inter  mala  hujus  vita;  positi,  nolite  cessare  ab  or»- 
tione,  excmplo  mei  instructi,  qui  positus  in  spehuiea 
fragilis  carnis, «  clamavi  ad  »  Patrem  «  Domiiiom,» 
et  hoc  «  voce  mea, »  quia  non  dissentiuni  opera 
mca  ab  oratione :  quia  quod  vooe  rogai,  eomprobti 
opere  dignum  osse  ut  sibi  fiat.  IMco  «  clamavi,  •  el 
non  ad  horam,  sed  ad  Dominnm  «  deprecaius  sum,* 
id  est,  assidue  oro,  et  hoc  «  voce  mea.  » 

Dico  ■  clamavi,»  et  adhuc  «  effundo^»  id  esi,  cuai 
magna  copia  profero,  «  orationem  meam  «  manau- 
ram  «  in  conspectu  ejus,  » id  est,  in  benepfaicito 
ipsius  «  ct »  etiam  «  tribulationem  meam  promM- 
tio,  »  ita  quod  sit  «  anto  ipsum  »  Deuniy  id  esi  in 
beneplacito  ipsius. 

Dico  «  effundo  orationem,  »  et  hoc  eura  omm 
humilitate':  hoc  dicit «  in  deficiendo,»  id  esi,  tn  de- 
rclinquendo  «  spiritum  meum,  »  non  dico  a  De» 
datum,  imo  qui  «  ex  me  »  est,  id  est,  ex  mtara 
humanitatis,  qui  nunquam  bonus  esi^  sed  semper 
aliquam  movet  olationem  :  sed  quia  sic  dereliqoi 
spiritum  illum,  ideo,  «  tu,  »  Domine,  «  cognovisii,» 
id  est,  approbasti  «  semitas  meas» »  id  esi».  opera- 
tiones  meas. 

Posita  oratione,  ponit  illud  contra  quod  orabat; 
quasi  dicat :  Ego  sic  oravi,  et  in  ianta  humiliiafe, 
et  «  in  hao  via  in  qua  ambulam,  abscundemot 
superbi,  »  scilicoi  Jud®i,  «  laqueum  mihi,  »id  esi 
occultam  mortem,  et  quscunque  occulta  mala. 

Ipsi  quffisierunt  mihi  mortem  inferre»  et  tuneego 
«  considerabam  ad  dexteram,  »  id  est,  in  poUorem 
partera,  scilicet  discipulorum, «  et  videbam  » eo9 
«  et  non  erat »  inter  eos,  ■  qui  cognosoeret  me » 
Dcum  esse,  cum  prius  dixisset  ei  Petrus  :  «Tatf 
Christus  Filius  Dei  vivi  (lfa((A.  xvi).  »  Itcm:*^ 
oportuerit  mc  mori  tecum,  non  te  negabo(lbi^- 
XX vi) ; »  ct  significat  hic  tompus  illud  suffi  passioniB. 
quando  apostoli  abierunt  retro,  relicto  eo  (l\nd.) 

II  li  non  cognoverunt  me,^d  fugieruni«  a  mCi* 
vero. «  Periit  Fuga,»  id  est,  non  fbgi,  sed  poiiuapi^' 
misi  me  in  mortom  dari  pro  libopaiione  alionrm  '• 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


6Tt 


^n  ^st  »  tunc  inventus  aliquis  «  qui  rdquirat 
n  mcam,  »  id  cst,  qui  vellct  psssioncm 
tmitari. 

imavi  ad  tc,Domine. »  Pars  secunda.  Ab  aliis 
m  non  habui,  scd  cognosccns  tc  unicum 
refagium,  «  clamavi  ad  te,  Dominc  »  Pater, 
ievotiono.  Dixi,  Tu  cs  spcs  mea, »  veluti  cum 
se  dixil :  Patcr,  in  manus  tuas  commcndo 
m  meum(Lii^.,xxin].»  Magnam  nobis  com- 
(  Gbristus  suam  humililatcm  qui  scmpcr  ad 
Patrem  clamavit:ci  suum  commcndat  spiri- 
im  sibi  haberct  camdcm  unitam  divinitatem, 
m  clamarct,cui  spiritumpossetcommcndare: 
ac  humilitate  nos  voluit  sibi  conformarc,  ut 
I  nobis  confidamus,  scd  omnia  a  Dco  cxspe- 
».  Dixi,  Tu  es  spcs  mea,  ct  dixi,Tu  es  «  por- 
a  in  terra  vivcntium,  »  quasi  unus  qusro 
)  lllis  qui  vivent  in  coclcsti  terra. 
,  Tu  es  spes  mea,  et  tu,  Dominc,  in  qucm 

«  intende  ad  deprecationem  meam,  »  de  rc- 
16  maiorum  factam,  «  quia  humiliatus  sum 

I»  quia  exinanivi  meipsum,  formam  scrvi 
)n8  {Philip,  ii). 

goidem  intende,  «  Hbera  me  a  pcrscqucnti- 
e,  »  ct  opus  est  «  quia  confortati  sunt  super 

quantum  ad  corpus,  quod  permissum  cst 
)eo  in  mortem  dare. 
dico,  «  libcra  me,  »  scilicct  «  educ  animam 

de  custodia,  »  id  cst,  de  inforno,  ubianimoB 
afldeliumadiabolo  retincntur  ct  custodiun- 
Educ  »  dico, «  ad  conntcndum  nomini  tuo,  »> 

de  mca  eductione  laudctur  nomen  tuum,  et 
\i  ab  aliis  iibcratis  pcr  me  :  ct  ncccsse  est  ut 
I,  quoniam  «  me  cxspectant  justi  »  libcrato- 
lum,  «  donec  rctribuas  mihi,  »  dando  resur- 
lem  pro  mea  obcdicntia.  Alia  translatio  ha- 
educ  de  carcere.  » 

IN  PSALMUM  CXLIF. 

.us  :  Psahnus  David^  cum  perseqtiebatur  eum 
fiUus  suus  Absalan, 

»mine,  exaudi  orationcm  meam.  »  Psalmus 
nvenit  David,  id  cst  cuique  vero  pa^nitcnti ; 
qnando  filius  cjus,  id  est  carnalis  motus,  et 
uilibet  malus  actus,  quos  sibi  homo  pcr  suam 
1  genuit,  perscquebatur  eum,  id  est,  afflige- 
iltis  angustiis,  ct  ejiciebat  cum  de  rcgno,  id 
illa  dignitate  in  qua  homo  crcatus  cst,  sicut 
n  persecutus  patrem  suum  fuit,  et  de  rcgno 
Materia  cst  hic  vcrus  poenitens :  ct  sicut  in 
xnitentialibus,  ita  ctiam  hic  bonum  fincmos- 
pcenitentis.  In  prima  partc  ponit  orationcm 
sivam,  non  excusando  culpam  suam^et  nar- 
LS  miserias,  ut  judiccm  ad  miscricordiam 
)veat.  Ostcndit  etiam  se  bcnc  ad  ipsum  judi- 
nversum,utsicdignus  vidcatur,  super  quem 
pia  alTectione  moveatur.  In  secunda,  qusD  in- 
<  Velociter  exaudi  me,  »  precatur  cito  exau- 
;  in  viam  reclam  deduci|  et  afQrmat  quod  sic 


A  Hct  sibi. Et  hic  psalmus  est  unns dc  scptom  pconiten- 
tialibus,  qui  numerus  aliquid  nobis  notat :  sed  quia 
cumsintscptcmdiesypcrquosuniversumtcmpusagi- 
tur,  sicseptcmpsalmi  pa^nitcntialespersingulosdies 
nobis  necessariam  csse  pccnitcntiam  ostcndunt.  In- 
tcntioestnosad  pcDnitentiam  invitare  exemplo  sui. 
Quasi  diccret:  Dum  supcrbus  fui,etpeccarc  mihi 
placuit,  non  fuit  justum  ut  me  exaudires,  sed  quia 
Jam  doleo  de  pcccatis,  ct  deindc  cessare  studeo, 
idco^  «  Domine,  cxaudi  orationem  meam  ct  obse- 
crationem  meam,  »  id  est,  obsecrationem  per  cru- 
ccm,  et  pcr  nativitatem,  ct  similia,  quas  quidem  fti- 
cicnda  est,  ubi  magna  incumbit  nccessitas  :  illam 
miscricordiam,  obsccrationcm  non  dicam  exaudi, 
sed  «  auribus  percipe,  »  id  est,  diligenterattende: 

1%  et  hoc  «  in  vcritate  tua, »  id  est,  ut  verus  appareas 
in  promissis,  quia  promisisti  exauditurum  illum 
qui  sc  humiliavcrit,  diccns  :  Convertimini  ad  me, 
et  ego  convcrtar  ad  vos  [Zach,  i) ;  et  hoc  est : 
«  Exaudi  me  in  tua  justitia,  »  id  est,  boc  exigit 
tua  justitia  ut  promissa  tua  compleas  :  bcne  dicit 
•  in  tua  justitia, »  quia  intelligit  justitiam  Dcisem- 
per  in  misericordia  cssc. 

Dico  «  exaudi,  ct  non  intrcs  in  judicium  cum 
scrvo  tuo,  n  id  cst,  ut  sccundum  merita  me  non 
judices,  «  quia  non  justificabitur  in  conspectu  tuo 
omnis  vivcns,  »  quia  rcspectu  tui  nullus  invenitur 
justus,  neque  prophcta^  nequo  apostolus,  neque 
angclus  etiam. 

Ideo  prccor  ut  non  intres  in  judicium,«  qnia  ini- 
micus,»  id  est^  filius  mcus^scilicet  carnalis  motus, 

C  «  est  persecutus,  »  prave  suggercndo,  «  animam 
meam,  » id  cst,  rationem  meam,  cl  «  humiliavit, » 
id  est,  depressit,  «  vitam  meam  in  terra,  »  id  est, 
ut  terrenis  ipsa  anima  adhoireret :  et  etiam  «  col- 
locavit  mo  in  obscuris^  •  id  cst,  in  profunditate  vi- 
tiorum,  •  sicut  mortuos  sasculi,  »  id  est,  quoslibet 
inndeles,  qnos  peccatis  irretitos  prorsus  sfficulum 
possidet :  «  et  »  idco  «  spiritus  mous  anxiatus  est 
supcr  me,  »  id  cst,  de  me,  hoc  est,  compnnctio- 
nem  et  dolorem  habui  de  peccatis  mcis,  et  «  cor 
meum,  »  id  est,  ratio  mca,  «  contnrbatum  est  in 
me,  »  quia  ex  me  nesciebam  quomodo  de  hac  cap- 
tivitate  possem  exire. 

Et  in  hac  turbationo  «  memor  fuit  dierum  anti- 
quorum, »  id  est,in  quibus  aliis  pocnitentibus  mise- 

Y^  ricordiam  cxhibuisti,  «  meditatus  sum  in  omnibus 
opcribus  tuis,  »  id  cst,  omnia  opera  tua  reduxi  in 
mcditationcm,  ut  ex  cis  mihi  pararcm  aliquam 
consolationem,  ■  et  in  factis  »  quua  dicuntur,  «ma- 
nuum  tuarum,  •  scilicct,in  factis  quae  misericordi- 
ter  fccisti  antiquis,  Abrahae  ct  Israelitico  populo, 
ct  aliis  justis,  facicns  et  mihi,  cum  me  tibi  humi- 
liarem,  et  in  hujusmodi  factis,  «  meditabar.  » 

Et  non  tantum  «  mcditabar,  »  sed  ctiam  «  ex* 
pandi,  »  id  est,  elevavi,  •  manus  meas, »  idestope- 
raliones  meas,non  ad  visum  hominum,  idest,  non 
ad  favorem  populi,  scd  «  ad  te  »  obtinendum.Quid 
plura  7  «  Anima  mea  sicut  terra  sine  aqua  tibi|  » 


675 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PAIIS  1.  —  COMMENT.  BIBL. 


676 


quia  sicul  terra  sine  aqua  hiat,etdcsideratinfusiO'  A 
nem  aquac^itaanima  inrusionem  apiritualsgratiae: 
et  pcr  hoc  ostcndit  se  dignum  cui  parcat  judex. 

n  Vclociter.»  Pars  secunda.Quiaita  sitivitanima 
mea,  et  quia  sic  expandi,  ideo,  o  «  Domine,  velo- 
citor  exaudi  me  :  »  et  debes  facerc,  quia  «  defccit 
spiritus  meus, »  scilicet  ille  spiritus  qui  cx  homine 
est,  scilicet  spiritus  supcrbia;. 

Et  quia  defecit  spiritus  proisumptionis^  scilicet 
quia  me  humilio  tibi,ideo  «ne  avertas  facicm  tuam 
a  me,  »  id  est,  cognitionem  tuam  atquo  prffisen- 
tiam  ;  et  si  averteris  faciom,  nulla  distantia  erit 
inter  rae  humilem,  «  ct  »  alios  superbos  :  sed  po- 
tius  «  ero  similis  »  illis  superbis  «  desccndentibus 
in  lacum,  »  id  est,  in  profundum  inferni. 

Non  avertas,  dico,  sed  potius  «  fac  mihi  auditam  |^ 
misericordiam  tuam,  »  id  est  pie  auditam  senten- 
tiam  tuam  de  remissione  peccatorum,  et  hoc 
«  manc,  »  id  est,  in  principio  mea3  ilhiminationis 
et  compunctionis:audiunt  quidam  misericordiam, 
sicut  David  per  Nathan  prophetam  dc  adulterio 
condonato  (//  Reg.  xu)  :  alii  per  angelum,  alii  per 
puritatem  suae  conscientiae,  sc  suorum  peccalorum 
habere  remissionem  intelligunt  :  ideo  auditam  fac 
misericordiam,  «  quia  in  te  sporavi.  » 

Et  pcr  audilam  miscricoi^liam  «  n^tam  fac  mihi 
yiam  in  qua  ambulcm,  quia  ad  tc  lcvavi  animam 
mcam.  » 

Et  cum  in  via  ambulavcro,  si  aliqui  inimici  ve- 
nerint,  qui  me  velint  impedirc,  tu,  «  Domine,  cripe 
me  de  inimicis  meis,  »  quia  ego  «  confugi  »  non 
ad  aliquod  humanum  refugium,  scd  «  ad  tc  » ideo  G 
«  doce  me  facere  voluntatem  luam,  »  quod  debes 
facere,  «  quia  Deus  meus  cs  tu,  »  cui  familiarem 
me  facio. 

Dico  «  eripe,  notam  fac  viam,  »  ct  facies,  quia 
«  spiritus  tuusbonus  deducct  me, »  per  pcmitus ju- 
stitia;,  «  in  terram  rectam,  »  id  est,  in  terram  vi- 
ventium^  quam  soli  recti  possidebunt ;  ct  interim 
«  vivificabis  me  »  ad  explenda  mandata  tua  «  pro- 
pter  nomen  tuum,Dominc,  »  quia  Jesus  diceris,  id 
est,  salutaris,  quia  non  pro  meritis,  sed  pro  mise- 
ricordia  tua  :  et  hoc  «  in  acquilato  tua  »  quia  hoc 
exigit  squitas  tuas,  ut  vivifices  et  deducas  illum, 
qui  se  tibi  humiliat. 

Vivificabis  me,  et  «  educes  animam  meam  de 
tribulatione,  •  id  est,  de  suggestione  peccatorum,  D 
«  et  in  misericordia  tua  disperdes  »  omncs  «  inimi- 
cos  meos,  »  id  est,  iilicitos  motus,  qui  iti  me  in- 
surgunt. 

«  Disperdes,  »  ut  jam  contra  me  non  insurgant, 

«  et  onmes  qui  tribulant  animam  mcam,  tam  ma- 

los  homines,  quam  dfcmones,  «  perdcs  »  tandcm, 

«  quoniam  ego  scrvus  tuus  sum.  » 

IN  PSALMUM  CXLIII. 

TiTULUS  :  Psalmus  David  adversus  Goliam, 

«  Benedictus.  »  Psalmus  iste  convcnit  David  pro- 
phetae,  qui  hic  loquitur,  habitus  advcrsus  Goliam, 
id  estdiabolum.  Loquiturcnimpsalmus  devictoria 


quam  fccit  Christus  de  diabolo,  per  quam  victonam 
sancta  Ecclesia  de  potestate  inimici  eripitur  :  et 
hanc  Christi  victoriam  intelligit  significari  Davida 
sua  victoria,  quam  ipsc  habuit  de  Golia.  Materia 
cst  ipsa  Christi  victoria,  pcr  quam  factaest  ipsali- 
beratio  noslra.  In  prima  partc  gratias  agit  de  sut 
victoria.  quam  tamen  inducitgratia  significatA  vi- 
ctoriJB  Christi,  ct  petit  ut  incarnetur  et  veniat  ille 
quidevincct  Goliamct  non  de  potestate  ipsius  Golia 
liberct.In  sccunda,  qu(B  incipit :  «  Deus,  canticum 
novum  cantabo  tibi^»dicitProphcta  taminpersona 
8ui,quam  in  persona  omnium  liberatorum,quodipse 
cantabit  Domino  et  in  Novo  et  in  Veteri  Testamento, 
pro  libcratione  quam  fecit  ei  Dominus  et  suis  simi- 
libus  de  diabolo  et  malis  hominibus,  et  multam  de- 
scribit  eorum  malitiam,  Intcndit  nos  invitare  ut 
Domino  gratias  refcramus  de  victoria  nostrs  libe- 
rationis,  sicut  ipso  propheta  gratias  agit,  et  desua 
propria  victorid  de  Golia,  et  maxime  de  victoria 
Christi,pcr  quam  propheta  seipsum  cum  aliisjus- 
tis  libcrari  intelligit.  Hunc  psalmum  ultimum  pc- 
nit  dc  omnibus  illis  in  quibus  pcr  historias  aliquid 
significabat,  vcl  uti  ad  patientiam  vel  ad  ca^teras 
similes  virtutes  admoncbat.  CjBtcri  vos  sequentes 
scptcm  laudes  David  dicuntur,  ideo  quia  hic  pooit 
victoriam  nostrx  liberationis  :  pcr  hoc  innuens, 
quod  si  quis  castera  in  aliis  psalmis  prsmonita 
benc  custodierit,  in  hac  victoria  Christi,  de  Golia 
liberationem  inveniet. 

Ac  si  alios  invitaret,  diccns  :  Fratres,  si  vos  a 
diabolo  libcrati  estis,  nolite  vobis  ascribcro,  sed  ia 
Domino  gratias  agit,  ct  hoc  exemplo  mei,  quinihil 
per  mc  contra  Goliam,  scd  omnia  per  Dominum 
egi,  et  inde  sit  «  bencdictus  Dominus  Deus  meus, 
qui  docet  manus  meas,  »  id  est,  operationes,  «  ad 
prffilium  :  »  per  me  enim  nescissem  contra  Goliam 
prailiari.  «  Et  digitos  meos,  »  id  est,  consiliamea, 
docct«ad  bcllum.vldoo  per  digitos  volunt  intelligi 
consilia,  quia  sicut  digiti  de  manu  procedunt,  ila 
dc  corde  consilia,  quasi  quadam  ratione  exeunt 
Docuit  enim  Dcus  consiliumbonum,  veluti  quando 
eminus  contra  Goliam  pugnaret,item  quando  docuit 
eum  ut  fundam  secum  portaret^  et  in  hoc  quod 
lapillos  clcctos  sccum  portaret  in  pera  pastorali. 

Ponit  item  alia  Dei  bencficia,  ad  cumulatioaein 
gratiarum  actionis,  quasi  ita  diceret:  Ideositbene- 
dictus  ct  cxaltatus  Dcus,  quia  «  docet  manus  : » 
itcm  quia  ipse  est  miscricordia  mea ;  quia  longufl^ 
essct  cnumerarc  omnia  quae  sibi  fecit,  paucis  verbi3 
mulla  Dei  bcncficia  comprehendit,  sic : «  miserico^ 
dia  mea, »  id  est  qui  mihi  fecit  misericordiam :  had^ 
vult  intelligi  miscricordiam,  quia  elegitdeomnibi^'^ 
fratribus  eum,  qui  longe  videbantur  digniores, 
fecit  eum  inungi  in  rcgem  (/  Reg,  xvi).  Prima  u 
ctio  facta  est  in  domo  patris  sui  Isai  a  Samuele,&u 
spccie  futuri  rcgni  :  «ct  »  ipse  Deus  est «  refugiu 
meum  »  ad  quem  refugi,  dcponens  arma  omni 
quibus  fucram  indutus  ;  ne  in  congressu  suffocare.- 
a  Golia,  ut  tanto  pondere  armorum  pressuSi  consi  ^ 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


678 


liter  pugnandi  apud  Deum  invcni:  perqucm  A 
18  fui  conira  Goliam  :  «  susceptor  meus,»  quia 
3118  in  tanta  dignitate  me  susccpit,quod  cum 
pastor  quidam  Jiomo  parvi  generis^  fecit  me 
im  Saulis,  «et»  quasi  parcm  ipsi  regi :  «*  libe- 
aeus  »  quia  ab  omni  pcrsecutione  Saulis  me 
it 

oiector  meus,  »  qui  omncm  impugnationem 
Saulis  ccssare  fecit,  vcluti  in  morte  Saulis. 
hoc  ideo  fecit,  quia  «  in  eo  spcravi,  »  id  cst 
1  spem  meam  in  ipso  coHocavi,  «  qui  sub- 
mlum  meum,»  id  est  de  quo  cgo  unuseram, 
;  Israeliticum,  «  sub  me,  quia  me  regem  eo- 
instituit. 

adit  quod  ipse  his  pra^dictis  bcneficiis  indi- 
ratyet  pariter  omnis  homo  liberatione,quam  B 
'ftctam  ex  victoria  Christi.  Gontinuatio:  llxc 
beneficia  mihi  fecisti,  scd  ego  his  omnibus 
ndignus  :  et,  o  «  Domine,  quid  est,  »  id  est 
nlis  est  res  «  homo  »  cui  tam  mirabile  quod 

«  quia  innotuisti  ei  :  »  innotuit  Deus  homi- 
icrpropriam  praBsentiam  in  adventu  Christi: 
it  prius  David  intcrna  prasvisione,  quid,id  cst 
chara  ct  pretiosa  rcs  est  homo  :  ct  hoc  ideo, 
inotuisti  ei  per  assumptam  humanitatem,qui 
vilissimus  crat  :  dico  quid  est  homo,  «  aut 
bominis,»  id  est  quantse  dignitatis,quiperse 
enitus  :  et  hoc  ideo  :  ^  quia  rcputas  eum,  » 

magni  prctii  facis^  quia  participem  facis 
)  beatitudinis.Cum  dicit  homo,  intelligit  pri- 
mrentem,  homincm,  qui  non  carnali  concu-  p 
ja  creatus  fuit,quia  Deus  de  limo  tcrrae  eum 
it(G^.  i).  Gum  autem  dicit,  «  Filius  homi- 
ilitatem  omnis  generationis  ostendit ;  ac  si 

:  Qualiscunque  esset  homo,  vel  in  carnali 
iscentia  natus,  vcl  non,  per  se  nihil  erat. 

dico  quid  est  «  liomo  »  quia  «  similis  factus 
itati, »  id  est  lc\i,  vanac,  et  cito  transitoriffi 
oius  ideo  dicit^  quia  creatus  fuit  in  perfe- 
9t  stabilitate,  sed  ipso  violans  obedientiam, 
ipsura  vanum,  mortalem  et  transitorium,et 
is  suis  non  incusat  crcatorem  :  bene  dico 
atis,»  quia  umbrao  similis  factus  est ;  et  hoc 
K  dies  ejus  sicut  umbra  praitereunt.  » 

I  ostendit  quomodo  Deus,  qui  erat  tants  di- 
lyinnotuit^quia  dcscendit,  et  carnem  nostram  ]) 
isit.  Gontinuatio  :  Homo  vanitati  similis  fa- 
;,8ed  tUy»  Domine,»  verbum,  «  inclina  ccelos 
id  est  humilia  coBlestia^  veluti  angelos  san- 
108  Deus  humiliavit,  cum  humanitatem  no- 
i8prsefecit,  et  eos  qui  prius  erant  soliti  ad- 
•  hominibusjfecit  servitorcs  hominum  :  ««  in- 
iico, «  et  descende,»  id  est,  carnem  nostram 
ange:de  quodescensu  Apostolusait:  «  Cum 
a  Dei  esset,eximanivit  semetipsum,formam 
cipiens  (Philipp,  ii)  :  »  Descende  dico,et  sic 
montes,»  id  est  potentcs  et  superbos  hujus 
spira  intcrius,  «  et  fumigabunt,»  id  est,  ge- 


inilus  magnos  et  lacrymas  exigne  pim  compunclio- 
nis  emittent. 

Dico  •  descende,  »  et  ctiam  «  coruscationem^»  id 
est,  dicta  prophetarum,  et  aham  divinain  Scriptu- 
ram,quaB  in  scipsa  est  luccns  ct  coruscans  «fulgura» 
vel  fulgora,  utrumque  enim  dicitur,  id  est,  mani- 
festa,  «  et  »  per  hoc  «  eos,  »  id  cst,  monlcs  prac- 
dictos  «  diSsipabis,  »  id  est,  a  massa  perditorum 
separabis,quia  aliqui  ex  illis  salvabuntur.  «  Emitte 
8agitta8  tuas,»  id  est  apostolos  tuos,  qui  corda  ho- 
minum  transflgunt  amore  Dei,<«etconturbabiseos» 
montes  ad  bonum,  quia  movebuntur  ad  pGcniten- 
tiam. 

Gonverlit  se  ad  Patrem.  Tu,  Domine  Fili,  dico 
«  descende,»  et  tu,  Domine  Pater  «  emitte  manum 
tuam,»  id  est  Filium  tuum,per  quem  tuomniaope- 
raris,  «  de  alto,  »  id  est  de  sublimitate  in  qua  es,  et 
«  eripe  me  »  do  potestate  diaboli,  «  et  libera  me  de 
aquis  multis,  »  id  est  de  inundantia  malorum,  «  et 
de  manu,  »  id  est  de  potestate  «  alienorum  filio- 
rum  :  »  alicni  dicuntur  a  nobis  filii  diaboli.  Ideo 
opus  est  ut  eripias  ab  eis,quoniam  ipsi  sunt,  «  quo- 
rum  os  locutum  est  vanitatem,»  scilicet  quamlibet 
contra  divinam  sententiam  :  «  et  dextera  eorum,  » 
id  est  operatio  corum,  qua*  melior  videtur  eis,  est 
«  dextera  iniquitatis.  » 

«  Deu8,  canticum  novum.  »  Pars  sccunda.  Dico 
M  eripe,  »  et  si  hoc  feceris,  «  cantabo  tibi  canti- 
cum  novum,  »  id  est  annuntiabo  per  baptismum 
peccata  remitti,  veramque  esse  refectionem  corpus 
et  sanguinem  Christi,  et  cffitera  qua3  pertinent  ad 
Novum  Testamenlum  :  et  etiam  «  psallam  tibi,»  id 
est  bene  operabor  «  in  psalterio,  »  id  est  in  spiri- 
tuali  operatione  de  superioribus  resonante  :  Psal- 
terio  dico  «  decachordo,  »  id  est  decem  chor- 
dis  resonante,  decem  scilicet  prsecepta  legis  adim- 
plente. 

Tibi  dico,  «qui  das  salutem  regibus,  »  id  est,  re- 
missionem  peccatorum,  scilicet  fidclibus,  qui  bene 
regunt  seipsos  :  tu  dico,  «  qui  »  inter  alios  reges 
«  redemisti  »  me  «  David  servum  tuum  de  gladio 
maligno,»  id  est  de  potestate  diaboli,vel  de  hflere- 
tica  persuasione.  Vel  per  David  ipsum  Ghristum 
possumus  accipere  :  qui  pretium  sanguinis  sui  a 
mortalitate  atquo  passibilitate  redemptusest:et  tu 
qui  pretium  dedisti  pro  nobis,  «  eripe  me  »  de  illo 
eodem  gladio  maligno,  id  est  de  potestate  diaboli, 
qui  dicitur  gladius,quia  malos  a  bonorum  societate 

disccrnit. 

«  Et  erue  me  de  manu  filiorum  alienorum,  quo- 
rum  08  locutum  est  vanitatem,  et  dextera  eorum 
dextcra  iniquitatis.  » 

«  Quorum  filii.  »  Hic  describit  malitiam  eorum, 
quorum  in  hoc  «  dextera  eorum,  dextera  iniqui- 
tati3,»quia  illum  solum  judicantbeatum,qui  abun- 
dat  his  bonis  temporalibus.  Possumus  tamcn  sic 
allcgorice  legcre:  «Filii  quorum, »  id  est  discipuli, 
sunt  «  sicut  plantationes, »  quia  firmiter  adhaBrent 
sententiis  magistrorum : «  novell»  »  quia  non  reci« 


6?9 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EWSO.  Ol>P.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


680 


piunt  fidem  patriarcharum  et  prophotarum,  sed  in 
suis  haercsibus  novellas  scquuntur  scctas,  et  ipsi 
tales  scmper  pcrseverant «  in  juventutc  sua,  »  quia 
adantiquitatera  veritatis  priorumpatrum  nunquam 
redeunt,sed  semper  novas  sectas  scquuntur,  et  in- 
veniunt  alias  novas. 

«  Filiaj  eorum,  »  id  est  cogitationes  et  praidica- 
tiones  eorum,  quas  ex  seipsis  generant :  quas  ideo 
vocat  filias,  quia  sunt  instabiles,  nec  habont  radi- 
cem  Yeritatis^.ha;  tales  filio)  sunt  «  composits, »  id 
est,  artificiose  inventffi  et  factos :  et  etiam  «  circum- 
ornatas  »  quia  undiquc  rhetoricis  coloribus  sunt 
8tipatffi,et  aliis  artibus,  «  ut  similitudo  tempH,  »  ui 
sint  similes  tcmplo,  id  cst  habitationi  Dei :  similes 
ideo  bcno  dicit,  quia  ipsi  non  sunt  habitatio  Dei. 

«  Promptuaria  eorum,  »  id  est  corda  eorum,  de 
quibus  ipsi  promunt  malas  sententias^sunt  «plena,» 
id  est  redundantia  multis  malis  artibus,  «  et  eru- 
ctantia, »  quia  cx  nimia  plenitudine  proferunt  sen- 
tcntias  ;  sed  illae  sunt  instabiles,quia  si  impugnen- 
tur  ab  aliquo,ilii  fugiunt  «  ex  hoc  in  illud,»  id  est, 
ex  ista  ratione  ad  aliam,  et  item  in  aliam,  et  sic 
instabiliter  per  multas  faciunt  divorticula  rationes. 

Et  opus  est  ut  me  liberes  ab  ois,  ideo,  quia  «  oves 
eorum,»  id  est,  inferiores  et  minus  sapientos,  sunt 
«  fetoso),  •  quia  multos  statim  habent  discipulos, 
quia  nullus  adeo  infirmus  inter  eos,qui  non  statim 
haberet  muUos  8equaces:sed  illi  tales  8unt«abun- 
dantes  in  cgressibus  suis,  »  quia  quanto  magis  in 
haercsibus  suis  multiplicantur,  tanto  a  consortio 
sanctffi  Ecclesia?  semoventur  «  bovos  eorum,  »  id 
est  forliores  et  magistri  aliorum,  sunt  «  crassx  »  id 
cst,  temporalibus  desideriis  impinguatae. 

«  Macerio),»  scilicet  alicujus  artis,vel  munitionis 
corum  «  non  est  ruina  »  quantum  ad  opinionem 
eorum,  qui  non  aestimant,  ut  aliquo  modo  corum 
ralionum  valeat  firmitas  impugnari,  «  nequetrans- 
itus  »  iterum  quantum  ad  cos  «  neque  clamor  » 
verbi  Dei  ost  «  in  plateisi  »  id  est  in  latis  desideriis 
«  eorum.  » 

Quiaenim  per  latum  hi\jus  sfficuli  desiderium  de- 
fluunt,  non  resonat  inter  oos  verbum  divinum,  sod 
potius  «  dixcrunt  beatum  populum  cui  h<£c  sunt » 
qu8S  prosdicta  sunt,  scilicot  qus  habont  talcs  filii 
omnes,etc.  Ipsi  hujusmodi  populum  dicuntbeatum, 
sed  ego  qui  veram  teneo  sententiam,  dico  ex  mea 
parte,quia  «  populus  »  ille  est  «beatus,  cujus  »  cst 
«  Dominus  »  ille  qui  cst  «  Deus  ejus  »  id  est,  qui 
creatorom  suum  elegit  sibi  Dominum  cui  serviat. 
Cum  dicit  ad  litlcram,  oves  eorum  sunt  fetosa»,  ut 
eorum  notet  stuUitiam,subdit:abundantosinegres- 
sibus  suis^id  cst  non  sunt  stabilos  hujusmodi  oves 
scd  cito  egrediuntur  de  vita,  id  est  omnos  hujus- 
modi  diviti(E  instabiles  sunt. 

IN  PSALMUM  GXLIV. 
TiTULUS  :  Laudatio  ipsi  David, 

«  Exaltabo  te.  »  Ilic  laudatur  ipse  David,  id  est 
Ghristus,  a  Prophota  qui   loquitur|  et  ipsa  laus 


Al  Ghristi  cst  materia.  Modus  :  In  prima  parte  dicit  88 
laudaturum  Deum.In  secunda  ponit  novem  modofl^ 
quibus  laudet  eum,qua3  incipit:  «  Generatio  lauda- 
bit  opcra  tua.»  In  tcrtia,  quas  incipit :  «  Miserator  et 
miscricors  Dominus,»explanat  modos  illo3,respoii- 
dens  illis  singulis  modis  laudis.  Intendit  invitare  «d 
laudcm  Dei,exemplo  sui.  Hos  septem  psalmos,  qui 
sequuntur,continue  ponit  dolaude  Deiyinnueiisper 
hunc  numerum^  qui  est  par  numero  dierum,  per 
quos  totum  tempus  volvitur,  ut  in  singulis  diebus 
laudem  Domino  dicamus. 

Quasi  ita  alios  invitaret :  Laudate  Dominumexeiih 
plo  mei^quia  ego  «  exaltabo  te,Deus  meus  rex^M8e> 
cundum  essentiam  annu  tiabo  aliis  dignltatcm  tuc 
esscntiaQ,in  quandum  poU^  n  eam  notificarey «  et  be- 

P  ncdicam  nomini  tuo^  »  id  est  magnificabo  nomen 
tuum,et  hoc  «  in  saeculum  »  pnesens,  «  et  In  sacu- 
lum  »  subsecutivum  hujus  «  saeculi » in  quo  sancti 
maximc  Dous  laudant :  et  sicut  monuit  nos  orare^ 
monet  et  nos  laudare. 

Et  hoc  non  semel  in  vita,  sed  «  per  singulos  dies 
benedicam  tibi  »  secundum  essentiam, «  et  laudabo 
nomen  tuum  in  saeculum,  et  in  saeculum  saeculi  • 
quod  idco  faciondum  cst,quia  ipse  «<  Dominus  »  est 
«  magnus  »  secundum  potentiam  «  et  laudabilis  • 
secundum  opcra  ct  beneficia,  quffi  facit  fidelibus 
suis  :  et  hoc  nimis  quia  nullus  satis  digne  potest 
laudarc  Dcum  :  «ct»  sicut  laudis  ejus  non  est  finis, 
ita  «  ejus  magnitudinis  non  est  finis  »  qu!a  nullas 
sufficienter  potentiam  ejus  cnuntiare  potest. 
«  Generatio.»  Pars  secunda.  Bgolaudabo,necego 

C  solus,  sed  «  generatio  »  Judaeorum,  «  et  generatio» 
gentium  «laudabuntoperatua,Mid  est  ipsum,atteii- 
dentes  ipsa  opera  sua :  et  item  propter  potentiam  : 
hoc  dicit :  «  et  potentiam  tuam  pronuntiabunt,»et 
hic  est  alius  modus  laudandi  Deum. 

Item  «  magnificontiam  gloriae  loquentnr^  »  id  esl 
glortam  magnificam  :  ot  giorias  dico  «  sanctitatis. 
tuffi,  »  id  ost  habitffi  de  tua  sanctitate  :  ei  hk  e^t 
alius  modus  laudandi,quod  planius  ponit  Hierooy- 
mus,  dicons  :  «  gloriam  mcgestatis  iuae  et  sanctitatis 
tuae  loquentur,  et  mirabilia  tua  »  id  eflt,  miit- 
cula  quae  fecisti^  veluti  in  divisione  maris  Robri, 
«  narrabunt,»  et  hic  est  alius  moduB,  et  aliaewni 
laudandi. 
«  Et  virtutem  terribilium  tuorumdioent»  m  sbilieet 

Q  iUam  tuam  virtutem,  in  qua  tu  terribilis  apparei^ 
veluti  illa  quae  facta  est  in  iEgypto  de  PharaoDeei 
suis  :  ct  hic  ost  alius  modus  :  «  et  magaitttdiiiei& 
tuam  »  in  csscntia  •  narrabunt.  » 

Et  hic  ost  alius  modus.  «  Memoriam  abundanti^ 
suavilatis  tuae  eructabunt,»  id  est  memores  desuA-* 
vissima  ot  abundanti  dulcedinc  tua,  ut  de  reparB'" 
tione  humani   gonoris  per  gratiam,  eructabunt,  ^ 
pronuntiabunt  eam  aliis  :  et  hic  est  alius  modt^ 
u  ct  justitia  tua  oxsultabunt,  »  id  est  cum  exsul 
tionc  annuntiabunt. 

Et  hic  est  alius  modus.  «  Miserator.»  Parsterti 
Et  respondit  ad  hoc  quod   prius  dixit,  n  laodab 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


682 


tua  :  »  et  explanat  qiiomodo  proptcr  opcra  A  Christi  (AcL  iii)  :  «  ot  »  etiam  notam  faciant  «  glo- 


pdus  sit  Deu9.  Conlinuatio  :  A(i   proxinium 
lebent  exsultarc,  cructare,  quia  «  Dominus,  » 
i  natura  sua  «  miscricors  »  cst,  ipso  cst  otiarn 
I  H  miserator,  »  id  est  cxhibcns  nobis  niuUas 
&i]oncs,  vclut  in  prima  creationc,ct  maxime 
*eatione :  ad  hoc  quod  dixit,  «  potcntiam  tuam 
aUabunt,  »  cum  multaspossetostcndcrcalias 
•tentias,vcluti  quod  tenct  terram  ita  in  vacuo, 
iilia  :  unam  tamen  potius  elcgit,  sccundum 
peccatorcs  cxspectat  ct  condonat   pcccata. 
dicit  «  patiens,  »  quia  non  statim  punitjmo 
itat  convcrsionem ;  «  ctmullum  miscricors, » 
im  quantumcunque  sint  magna  poccata,  ct 
innumerabilia,  ipse  tamcn  condonat  illi  qui 
oinat,  ct  ad  eum  convcrtitur. 
tra  hoc  quod  dixerat,  «  magnificontiam  gloriai 
itur,»  respondet,  diccns  iilam  magQificam  glo- 
uavcm  esse  explorantibus  cam.Continuatioj: 
iiis  est  patiens,  ct  coitcra  quas  dicta  sunt,  ct 
Dominus  cst  suavis,»  id  est,  dulcisct  jucun- 
miversi  »  gustantibus  ipsum,sicut  et  alibi  di- 
«  Gustate  et  videte  quam  suavis  cst  Dominus 
xxxiu),  »  «  ct »  in  tantum  cst  suavis,  quod 
rationescjus»  sunt  «supcromniaoperaejus,» 
ro  omnibus  beneficiis  cjusct  virtulibun  opc- 
dat  nobis  alias  miscrationes^id  est,  rcmunc- 
»   (Btern(£  vito)  :  opcra  autcm  quic  a  nobis 
;ur,a  Deo  punicntur  :  diabolus  etiam  secun- 
ibstantiam  quia  crcatura  Doi  cst  ct  opus,hanc 
t  miserationem,  quia  in  xtornum  substantia 


riam  magnificentia;  rcgni  tui,»  id  est,qaam  glorio- 
sum  ot  quam  magnificum  sit  regnum  tuum. 

Ad  hoc  respondet :  et  magnitudinem  tuam  narra- 
bunt.Continuatio  :  Bcno  dico  «magnificenliamregni 
tui,»  quia  «  regnum  tuum  »  est  «  regnum  omnium 
sajculorum,  »  quia  a;tcrnum,  et  in  illd  regno  tuo 
habos  aiternum  dominium;  «  et  »  hoc  dicit : «  Do- 
minatio  tua  in  omni  generatione  et  gencratio- 
ne.  » 

Respondot  ad  hoc,  abundantiaj  suavitatis  tuaB. 
Continuatiu  :  Dominatio  cst  in  omni  gencratione,et 
ipse  «  Dominus  fidelis  in  omnibus  verbis  suis, »  id 
est,  verax,  quia  fidclitcr  adimplet  quidquid  ipse 
promisit;  «  ct  sanctus  in  omnibus  operibus  suis,  » 
p  id  est,  irrcprehensibilis,  licet  videatur  a  stuliis 
quffidam  injuste  disponorc. 

Per  hoc  etiam  apparet  abundantia  suavitatis, 
«  quia  omnes  qui  corruunt,  »  id  est,  llli  qui  proni 
sunt  ad  peccandum,  «  allevat  Dominus,  »  quia  si 
vclint  consentire  ci,non  pcrducunt  ad  actum  volun- 
tatcm  ejus,  «  ct  omncs  illisos,  »  id  est,  illos  qui 
jam  decidcrunt  in  actutii  pcccati,  «  erigit,  »  condo- 
nando  cis,  si  velint  pocnitore  dando  gratias. 

llcspondet  ad  hoc  :  justitiam  tuam  cxaltabunt, 
ct  ostendit  ipsam  Dci  justitiam.  Continuatio :  Quia 
eievas,  et  quia  erigis,  jam  «  oculi  omnium  »  inten- 
tioncs«in  to  spcrant,Dominc^ct  tu  das  escamillo- 
rum,  »  id  est,  sive  spiritualem,  sive  corporalem, 
vcluti  Danieli  in  lacu  leonum  {Dan.  vi).  Et  hoc  «  in 


temporo  opportuno,»  quiaetsi  nonstatim  quoniaji^ 
tribit,  sed  proptcr  ncquitiam  suam  o^tornis  C  pctitur,digni  aliquid  adcst,  tamen  dat  quando  judi- 
;iir  incendiis :  ct  quia  suavis  cst,  sic  facit      cat  opportunum. 

£t  in  hocetiam  justitia  tua  apparebit,  quia  «  ape- 
ris  tu  manum  tuam,id  est,  large  dispensans  bene- 
ficia  tua,  «  ct  implcs  omne  animal  »  serviens  tibi 
rationc  ct  studio  «  bcnedictionc,  •  id  est,  incre- 
mcnto  virtutum. 

«  Justus  »  est  Dominus  «  in  omnibus  viissuis, » 
id  cst,in  omnibus  dispensationibus  :  «  ot  sanctus  in 
omnibus  opcribus  suis,  »  id  est,in  omnibus  elTec- 
tibus  ipsarum  dispensationum. 

Quomodo  Deus  justus  sit,  justus  inter  bonos^ 
ostcndit.  Continuatio  :  Dominus  in  prosdictis  bonis 
justus  est,  et  in  hoc  apparet  quod  justus  est,  quia 
ipse  «  Dominus  prope  est  omnibus  invocantibus 


iiones  omnia  opora  sua,  idco  apparct^  quod 
Qcentia  ejus  sit  gloria. 
afileanturtibijDomine.wQstenditsanctitatcm, 
aibusdam  injustus  videatur  Dominus,  cum 
tas  malos  in  hac  vita  prospcrari,  et  justos 
incommoditatibus  pcrlurbari;  quasi  ita  di- 
Quia  talia  facis,  «  confiteantur  tibi,  Domine, 
opera  tua,»  id  cst,causa  sint  cur  rationabilcs 
•»  te  laudent, «  et  sancti  tui  bonedicant  tibi,» 
mtes  sanctam  ac  laudabilcm  dispositioncm 
I  operibu8,veluti  si  fiat  screnitas,  cum  nos 
n  exspectamus,vel  e  convcrso,  attcndunt  hoc 
sanctificari  ct  certa  dispositionc  fieri. 


oc  respondct  quod  siipra  dixerat,  mirabilia  D  ^^^'  Omnibus  invocantibus  eum  »  dico  ■  in  veri- 


nnt^  et  ostendit  iila  mjrabilia.  Continuatiu  : 
sancti  benedicent  tibi,  »  et  «  gioriam  ro^mi 
Bnt,»  id  est,mundum  istum,et  firmamcnlum 
tu  regnas,  ostendent  gloriosum  et  ornatum 
jipso  «  ct  potentiam  tuam  Io(iucntur,  »  quia 
ent  te  propria  potentia  ha»c  omnia  gubornarc. 
londct  adhoc  :  et  virtutom  terribilium  tuo- 
llontinuatio  :  Potentiam  tuam  loquontur,  ot 
n  rcgni  tui  diccnt,  «  ut  notam  faciant  filiis 
um  potentiam  tuam,  »  vcluti  Pctrus  ct  Joan- 
m  claudum  sanasscnt,  ot  omncs  mirarentur, 
Qt  non  essc  opus  suum,  scd  Dotnini  Jesu 

Patrol.  GXVI. 


tatc. »  In  veritate  invocare  ost,  pura  ot  immaculata 
intcutione,  causa  salutis  animas  suae,  ad  Dominum 
clamarc,  et  non  superflue,  sed  id  petere  quod  ani- 
ma3  salutem  valcat  conferre.  Scd  quia  Paulus  su- 
pcrfluo  rogavit  (/i  Cor,  xii),  quia  remotio  stimnli 
carnis  ad  animo;  salutem  non  erat  idonea^  ideo 
non  est  exauditus  a  Domino :  sic  invocantibns 
propc  est  Dominus.  id  est,  pro  misericordia  com- 
plcns  quod  ipsi  petunt.  llypocritae  autem,qui  favo- 
rem  populi  quajrunt,  in  veritate  Deum  non  invo- 
cant. 
Et  vere  propc  cst^  quia  ipse  «  faciot  voluntatem 

32 


683 


HAYMONIS  ITALBEIISTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  1.  —  COMMENT.  BIBL. 


G84 


timentium  sc,  »  id  cst,  compIcbit,ct  si  ipsitaccant 
«  ct  deprecationcm  (»orum  cxaudiet  »  facta  voce 
continua  «  ct  »  tandcm  «  salvos  faciet  cos  •  in 
a}tcma  salutationc. 

Usque  non  ostendit  quod  Dcus  juslus  sit  in  bo- 
nos,  nunc  deinccps  communitcrquomodo  in  bonos 
ct  in  maloB,  dicens  :  «  Gustodit  Dominus  omnes 
diligontes  se,  ct  omncs  pcccalorcs  dispcrdet.  » 

Conclusio  supradictarum  laudationum.  £t  quia 
Dominus  hxc  omnia  faciet,  quidquid  alii  faciant, 
»laudationum  Domini  loquctur  os  mcum,ct »  cxcm- 
plo  mei  u  boncdicat  omnis  caro  nomini  sancto 
ejus.  »  Et  bic  patct  intcntio.  «  Omnis  •  inquam 
w  caro,  »  scilicet  scr\'i  et  liberi,  pueri  ct  senes  :  et 
boc  non  ad  horam,  sed  «  in  so^culum  »  pra^scns, 
«  ct  »  etiam  «  in  Sicculum  »  subsccutivum  bujus 
«  sasculi.  » 

IN  PSALMUM  CXLV. 

TiTULUS  :  Allduia, 

«  Lauda^anima  mea,Dominum.  »  In  boc  psalmo 
cst  matcria  laudatio  I)ei,et  intenditnos  invitaread 
laudem  Dei  cxemplo  sui.  Modus  :  In  prima  parte 
monita  anima  sua  ad  laudandum  Dcum,  monet 
alios  ne  confidant  in  principibus,  id  cst,  vcl  in  dx- 
monc,  vel  in  hominc^qui  ncc  sibi,nec  aliissalutcm 
possunt  prxstarc.  In  sccunda,  qu;c  incipit  :  «  Bca- 
tus  cujus  Dcus  Jacob^  »  ostcndit  speramdum  esse 
in  Domino,  dcscribendo  cum  talcm  qui  dignc  re- 
munerct  spcrantes  in  sc. 

Quasi  ita  dicerct :  Superior  ratio  rogcns  et  pre- 
mens  carnalitatem  suam,  o  *  anima  mea,  »  id  est, 
animalitas^  qux  mihi  debes  servirc, «  lauda  Domi- 
num ;  »  anima  autem  bcnc  conforta/a  dicit :  »  Lau- 
dabo  Dominum  in  vita  mca^  »  id  est,  in  alia  vita, 
qu»  mea  propria  ct-  felix  erit,  «  psallam,  »  id  cst, 
bene  oporabor  «  Deo  meo  quandiu  fuero,  »  id  cst, 
pertotum  tempus  istiusvito;. 

Et  eodcm  modo,  vos  alii,  psallite  exemplo  mci  : 
illud  consilium  quod  mihi  tribuo  debctis  insequi, 
scilicet  «  nolitc  confidere  in  prineipibus,  »  id  est, 
in  daemonibus,  qui  sunt  principes  istius  mundi ; 
unde  in  Evangelio  :  «  Ecce  princcps  hujus  mundi 
ejiciotur  foras  (Joan,  xii)  »  «  nequc  in  filiis  homi- 
num,  »  id  est,  in  hominibus,  in  quibus,  »  tam 
principibus  quam  hominibus,  «  non  cst  salus  »  quia 
seipsos  salvare  non  possunt,  ncdum  alios  salvarent^: 
vel  sine  «  ncquc  »  sic  dicctur  :  Nolite  confiderc  in 
principibus,  id  est,in  potentibus  hominibus  hujus 
vit®,  quia  ipsi  sunt  filii  hominum,  et  hoc  est,  «  in 
filiis  hominum,  »  ctc. 

Bene  dico  quod  in  illis  non  cst  salus,quia  «  spi- 
ritus  ejus,  »  hominis,  «  cxibit  •  a  corpore,  «  et  » 
ille  homo  secundum  corpus  «  reverteturin  terram  » 
ut  cinis  fiat :  tcrram  dico  «  suam  »  undo  ipsc  fuerat 
factus  ctexordium  duxcrat :  et«  in  illadic  »  quando 
Bic  exibit  spiritus.  «  cogitationes  eorum  »  quia  sibi 
divitias  parandas,  et  maxima  regna  substernenda 
putaverant,  ut  rex  angelorum,  «  pcribunt.  » 


A  Pars  sccunda.  In  filiis  hominum  non  est  sporan- 
dum,cum  nec  sc,nec  alios  juvare  possunt,  sed  in  illo 
spcrandum  cst  qui  dat  beatitudinom,  ei  facii  csiera 
quoi  sequuntur  :  ct  hoc  cst  :  Ille  cst  «  bcatus, 
cujus  »  cst «  Deus  Jacob,  >  id  est,  qui  sibi  facit 
Dcum  cum,qucm  habuit  Jacob  Deum.  Et  illeDeua 
est  «  adjutor  cjus  »  ad  bene  opcrandum  :  ideo  quo- 
quc  cst  bcatus,  quia  »  spcs  ejus  »  cst  •  in  Domino 
Dco  ipsius,  »  in  quo  sperandum  est  bene,  qaia  ipse 
cst «  qui  fccit  coclum  et  terram,  marc,  »  ad  litte- 
ram.  Ei  ut  rcmovcat  errorcm  quorumdam,qui  dice- 
bant  quasdam  bcstias  factas  csse  a  diabolo,  dicit, 
«  ct  omnia  qux  in  eis  sunt  »  fccit  ipse  Deus  :  di- 
cunt  namque  rustici,  quod  diabolus  capram  fecit, 
alii  quod  bufonem  :  et  cum  omnes  laudationes  Dei 
P  trahantur  a  supradictis  in  alio  psalmo  novem  mo- 
dis,  istud  rcspicit  ad  opera. 

Ideo  ctiam  sperandum  est  in  eo,  quia  ipse  est 
«  qui  custodit  veritatem,»  id  cst,impiet  promissio- 
ncm  suam ;  «  in  sfficulum,»  id  est,  per  omnia  tem- 
pora  istius  so^culi  ;  et  illud  pertinet  ad  hoc  quod 
suporius  dixit  :  «  abundantiaQ  suavitatis  :  »  et  ipse 
«facitjudicium  injuriam  patientibus,»  quia  quan- 
doque  Judicavit  eos.  «  Dat  escam  esurientibus,uei 
spiritualem  ctcorporalem  :  non  enim  dai  spiriiua* 
lem  rcfcctionem  nisi  esurientibus,  id  est,  deside- 
rantibus,  scilicct  sitientibus  justitiam  :  ei  hscduo 
portincnt  ad  justitiam. 

Istc  ctiam  «  Dominus  solvit  compediios,  »  liga- 
mine  peccatorum,vcl  obsessione  daBmoniorum,  sd- 
licet  dxmoniacos  :  vol  ad  litteram  compediioSySicDt 
C  Petrum  in  carccrc  {Ael.  xii).  «  Dominus  »  eliam 
«  illuminat  co^cos, »  id  est,  ignoraniibus  dai  cogni- 
tionem  sui  vel  ad  littoram^  sicut  Tobiam  (Tob.  u) 
ci  alios  multos. 

«  Dominus  erigit  elisos,»  condonandopeccaia.tiDo- 
minus  diligit  justos,  »  quia  roborat  in  virtuiibus. 

«  Dominus  custodit  advenas,»  id  est,  illos  qui  io 
hoc  mundo  manentcm  civiiatem  non  qusruni,  sed 
inijuiruntoitcrnam  (llebr,  xui),  quos  ousiodii  a  per- 
petratione  ct  iuiquorum  conformiiate, »  pupilium," 
idest,  illum  cujus  pater  mortuus  esl  diaboluSjet 
matcr  voluntas  soicularis  :  «  ei  viduam,  »  id  est, 
illos   qui  sunt  desolati  a  subsidio   hugus  sccuii, 
«  suscipiet  »  in  ffiicrna  iabernacula,  «  et  »  e  coDtn 
«  vias  pcccatorum  disperdei,»  id  esi  inuiiles  Ciciet 
n      Hxc  qu(c  modo  dicia  suni  abundaniiom  suavitatii 
ostcndunt.Contiuuatio :  Dominusdisperdeiviaspeo- 
catorum,  ct  iste  «  Dominus  regnabii  in  saecula;  * 
et  dctcrminat  qucm  Dominum  regnare  dicai,  sic,o 
«Sion,»  id  cst  o,  Ecclosia,  iste  est  «  Deus  iuus  "      i 
qui   sic  regnabit  «  in   generatione  »   hoc,  «  et  ^^ 
generatione  »  futura. 

IN  PSALMUM  CXLVL 

TiTULus  :  Alleluia. 

«  Laudatc  Dominum,  quoniam.  »   Item  in  h^-^ 
psalmo  materiam  habet  Prophcta  laudaiionem  D^ 
hanc  scilicet  quod  Dcus  congrcgai  Ecclesiam  sm 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


686 


m  fidci  de  univcrsis  partibus  mundi.Nota  A  jicit,scd  oionibus  providet  necessaria.  «  Etomnibus 


itulo  hujus  psalnii  apponunt  «  Aggoii  ct 
: »  isti  cnim  in  captivitale  Bal)ylonia3  de- 
tum  post  scptuaginta  annos  futurum  pro- 
mtfplusintclligcnles  spirilualem  rcdilum 
»m  Hierusalem^quam  corporalem  ad  suam 
Modus  :  In  prima  parte  monet  rcligiosos 
iores  dcEcclesiaad  laudemDomini,osten- 
l  Deus  Ecclesiam  suam  de  dispersis  per 
mdum  dedi(icet,et  multa  bcnencia  cis  con- 
ecunda,  qudn  incipit :  «  PrtBcinite  Domino 
lionc,»  monet  aiios  adhuc  negiigcntes  ad 
n  Deum,  ct  ostendit  cis  (luod  in  humili- 
>laceat  Domino,  in  superbis  vero  non  :  et 
itendit  ad  laudem  Domini  invilare. 


eis  nominavocat,  »  vel  vocans  est,  unumquemque 
cognoscit  per  suam  proprietatem,  videlicet,  istum 
cognoscit  simplicem,  velut  David;  illum  mansue- 
tum,velut  Moysen  :  ita  ct  alios  per  suas  proprieta- 
tes,  quas  ipse  idem  in  eis  operatus  est.  Ilas  tales 
proprictales  significat  per  nomina,  quia  sicut  ali- 
quis  per  nomem  distinctam  cognoscitpersonam^ita 
Dominus  per  has  proprietates  distinctas  cognoscit 
personas. 

Et  quia  talia  facit,  ideo  «  magnus  »  cst  «  Domi- 
nus  :  »  non  dico  Dominus  quem  gentiles  suum  fa- 
ciunt,scd  «  noster  :  »  hic  intelligiturpersoDaPatris: 
«  et  magna  virtus  ejus  »  intelligitur  persona  Filii, 
quem  virtutem  Dei  nominat,  quia  per  ipsum  Deus 


sit :  «Laudate  Dominum,»  voce  et  opera-  n  potentur  omnia  regit,  et  omnibus  dominatur;  u  et 

*  \  *Ia1  1*1  1i*  ^^  *  I  *  *  l     *  Tl*  1*  *       a11*       *i 


ooiampsalmus,»id  est  hujusmodilaudatio 
,  operatione,  «  est  bonus  >  et  utilis  alicui 
iti, «  Dco  noslro,»  qui  non  est  talis  quales 
intium,«  sitlaudatio :  »nonquaIiscunque, 
mda,  »  id  cst  pura  intcntione  facta,  non 
)rali  commodo,  sed  pro  solo  Deo  prome- 
lecoraque  sit,  »  id  cst  e\  pura  conscientia, 
propter  peccata  facientis  vilcscat.  Audistis 
i  «  non  est  spcciosa  laus  in  ore  peccatoris 
.  »  Alia  distinctio  potcst  fiori  in  hoc  psal- 
lon  habetur  ex  auctoritate,  sic  :  «  Laudate 
,  quoniam  bonus  est  psalmus,  sit  Deo, 
da  laudatio.  » 

H)  u  laudate,  »  quoniam  «  Dominus  codifi- 
usalem,  »  id  cst  Ecclesiam  suam,  quae  et 


sapientiae  ojus  :  »  hic  quoque  Filius  intelligitur  : 
«  non  est  numerus,  »  quia  infinitaetincomprehen- 
sibilis  est  illa  Dei  sapientia.Vel. « non  est  numerus,» 
quia  unica  ct  singularis  est;  vel,  sapientiad,  id  est, 
Filii  non  est  numcrus,  id  est  non  potest  numerari 
diversus  a  Patre,  quia  idem  cum  Patre,  secundum 
Augustinum,  qui  dicit  in  hoc  sermone  :  Legimus  in 
sanctoMoyse,  ideo  non  est  numerus  sapientiae  ejus, 
nuUa  cnim  alia  sapientia  potest  huio  comparari  : 
sed  sapientia)  Platonis,  et  aliorum  philosophorum 
possunt  ali®  multae  comparari :  ipsum  Fiiium  sa- 
pientiam  Dei  dicit,quia  per  ipsum  Dominus  omnia 
sapienter  fecit  et  disposuit. 

Dico  hfflc  prajdicta  facit  Dominus,  et  hoc  non 
quibuslibet,sed  mansuetis;  hoc  dicit :  «  suscipiens» 


•acem  sequitur,  et  tandcm  Deum  in  omni  C  iu  gloria  «  mansuetos  Dominus,  humiiians  autem 


bityCt  «  congregabit  »  in  ca  Ecclesia^  non 
led  spiritualiter,et  in  unitatem,vel  unani- 
et  in  eamdem  «  dispersiones  congregabit 
(idem^  id  est  viros  quod  ipso  facit  Israel 
per  omncs  partcs  mundi. 
gregabit,  «  qui  sanatcontritos  corde,  »  id 
|ui  habcnt  contritum  cor  ct  humiliatum. 
corde  bcne  delerminat,quia  quibuscunque 
•pus  afiligatur,  si  cor  clevetur,  non  curat 
ctiones  ipsius  :  contrilos  vero  corde  sanat 
condonando  poccata, «  et  omncs  contritio- 
n,  »  id  cst  ipsos  contritos,  et  privatos  vera 
u  alligat  n  Dominus,  id  est  consolidat,  ut 
id  pristinam  dignitatcm.  A  similitudine 


peccatores  usque  ad  terram,  »  id  est  ad  appetitum 
terrenitatis. 

«  Preecinite.»  Hic  habetalia  translatio,«  incipite,» 
in  quo  intelligimus  hoc  dictum  esse  non  perfectis, 
seJ  negligentibus.Continuatio  :  Quia  Dominussus- 
cipit  mansuetos,  et  alios  repellit,  ergo  «  pr®cinite, » 
id  e^t,  nolite  esse  negligentes  et  exspectare  judi- 
cium,  scd  statim  prsecinite  «  Domino  in  confessione,» 
id  est,  confitendo  peccata  ;  «  psaliite  »  etiam  Deo 
nostro,  «  in  cithara,  »  idest  operibus  corporis,  sci- 
licet  in  activa  vita. 

«  Qui  operit  coelum,»id  est  divinam  Scripturam, 
qus  continet  arcana  Dei,  «  nubibus,  »  id  est  qui- 
busdam  aenigmatibus,vel  obscuris  figuris  propheta- 


cit,qui  fracta  ossa  colligat,  utrcdintegrcn-  n  rum,ut  nonpateantomnibussecreta  coelestia,  «  et» 


antiquam  sospitatem  pcrducantur.  AUigat 
sfascia  miscricordiaj  Dcus,  et  confcrtgra- 
quibus  rcformut  nos  anli(iuo  vultui,(iuem 
is  peccato  primi  parentis. 
imeratmultitudinemslellarum,clomnibu8 
la  vocat,  »  Si  ad  littrram  dicitur,  magna 
Lentia  intcIIigitur.Possumue  tamen  allego- 
icere  :  Dominus  sanat  ct  alligat  con|ritio- 
5  facit  eas  stellas  luccntcs  in  Ecclesia.  Et 
nem  illarum  stcliarum  numcrat,  id  est, 
38numcrocomprchendit,quia  nuUum  ab- 


tamen  in  nubibus  illis  «parat  terrae,»  id  est  Eccle- 
siaj,  «  pluviam,  »  id  est  spiritualem  doctrinam, 
«  parat  »  bene  dicit,  quia  Deus  ita  aliquando  aperit 
Scripturas,  ut  fideles  sui  inde  reficiantur. 

Ipse  quidem  apcrit, «  qui  producit  in  montibus,» 
id  est  altioribus  viris,veluti  sanctis  apostolis,  «  fe- 
num,  »  id  est  solidatum  cibum,ad  sustentationem 
majorum  et  fortiorum;  «  et  hcrbam,  »  id  est  tene- 
rit)rem  cibum,  scilicet,  suavem  at  humilem  doctri- 
nam,sicutdicitApostoIus  : «  Sapientibussapicntiam 
loquor  (/  Cor.  ii).  »  Et  alibi  :  «  Lac  vobis  dedi  po- 


id  pr»cedentis  psalmi  expositionem  pertinere  vidontur, 


687 


nAYMONIS  IIALBERSTAT.  EPISG.  OPP.  PAHS  I.  —  GOMMENT.  BIBL. 


6^ 


lum,  non  cscam.»  (/  Cor  iii)  Vcl  pcr  montes  pctcn-  A  confortavit,  «  ct  filiis  tui    in  te  »  existcntibus,«be- 


tes  hujus  saeculi  intelligimus,  in  quilius  Dcus  prtTC- 
parat  ad  opus  praedicatorum,  et  quorumlibet  scr- 
vicntium  sibi,  fcnum,  id  cst  asperiorcm  cibum  :  ct 
hcrbam,id  cst  mitiorcm  :  quiaquandoquc  dat  praj- 
dicatoribus  suis  panem  (antum  ct  aquam,ali(iuando 
bonos  pisces  :  ot  ha3C  omnia  «scrvitutihominum,» 
id  est  sorvitoribus  hominum,scilicct  prajdicatoribus 
ct  Cffitoris  ministris  Ecclcsia),  qui  rovcra  scrviunt 
bominibus,dum  noctc  diequcDeum  pro  ipsisorando 
interpellant. 

«  Qui  dat  »  ctiam  «  jumentis,»  id  est  mansuctis, 
qui  jam  non  recusant  onus  dici  portare,  «  cscam 
ipsorum,»  id  estcisconvcnicntcm,tamspiritualem 
quam  corporalera ;  «  ct  pullis  corvorum,  »  id  est 
llliis  gentilium^  qui  sunt  corvi,  id  cst  denigrati  in 
poccatis  :  non  similcs  malis  patribus  eorum,  sed 
» invocantibus  eum,»  id  cst,dcgcncrantibus  a  nigre- 
dine  patrum  :  sicut  etiam  Dous  ad  littcram  pucllos 
corvorum,  quos  patrcs  dcscrunt,  pasccre  a  rore 
aeris  dicitur,  quandiu  albi  sunt  ct  doncc  sibi  a 
similantur. 

Et  iste  Dominus  «  non  babcbit  voluutatcm,  »  id 
est  bencplacitum,  «  in  fortitudinc  cqui,  »  id  cst  in 
superbis^  «  nccin  tibiis  viri  »  contumacis,id  estin 
gambis  gracilibus  cthabilibusad  bcnc  calccandum 
scilicet  in  cultu  corporis,  quaj  pcr  unam  partom 
scilicet  per  crura  significat,  «bcncplacitumeritci.» 
Alia  translatio  habct,  in  tabcrnaculis  viri :  »  ct  per 
hoc  notamus  convcntus  supcrborum. 

In  talibus   non  cst  bcncplacitum  Domino,  sed 


ncdixit  »  omnimoda  bcnedictione. 

Bcncdixit  illc  «  qui  posuit  fines  tuos  pacem,  » 
quia  ctiam  intcr  cos  qui  crunt  in  ultiina  mansione, 
orit  pax  ct  (»xsuItatio.  «  Et  satiat  te  adipe  frumen- 
ti,  »  id  cst,  ipsa  divinitate  Christi. 
•  «  Qui  emittit  eloquium.  »  Pars  socunda.  «  Qui 
emittit  eloquium  suum,»  id  cst  Filium  suum  :  « te^ 
rs,  »  id  est  in  mundum;  et  «  scrmo  cjus  •  eloquii, 
vel  ipsius  Dei,  scilicct  pncdicatio,  «  currit  vcloci- 
ter,  »  id  cst,  diffunditurper  totum  mundum. 

«  Qui  »  ctiam  «  datnivem,»scilicctfrigido8etin- 
duratos  in  peccatis, «  sicut  lanam,»  ut  alios  doctrina 
sua  calefaciant,  ct  «  ncbulam,  »  id  est  excacatos 
multa  ignorantia,  «  spargit,»  id  est  illuminat  ct  di- 
vidit  a  massa  perditorum,  «  sicut  cinerem  :  »  qiiit 
^  sicut  cinis  infusus  supcr  terram  impinguat  eaib  et 
facit  fruutiferam,  sic  ipsi  qui  prius  erant  nebalt, 
illuminant  alios  et  faciunt  fructificare. 

«  Mittit »  etiam  «  crystallumsuum  sicut buccellas,» 
id  est,  illos  qui  per  multos  annos  erant  frigidi  et 
obdurati  in  peccatis,  sicut  buccellam  pania,  ut  innt 
aliis  rcfcctio  hominibus ;  sed  «  ante  faciem  frigoria 
cjus,»  id  est,  ante  illos  quos  Deus  Juslo  judiciosuo 
in  peccatis  obdurat,  «  quis  sustinebit?  »  id  est, 
quis  potcrit  pcrsisterc,  quin  statim  consentiat  eis? 
Sicut  antc  Pharaonem  Moyses  \ix  potuit  persistere 
(Exod,  vii),  quiaejus  cor  erat  induraium. 

Nullus,  inquam,  poterit  sustinere  ante  faciom  fri- 
goris,  scd  Deus  «  cmittet  verbum  suum,  »  praedi- 
cationis^  t  ct  »  per  cam  «  liqucfaciet  ca,  •  nivem 


«c  beneplacitum  cst  Domino  super  timentcs  cum  :  »  C  scilicet  ct  crystallum,  ot  alia  quae  praedicta  sant 


et  quia  timent  cum,  idco  ccssant  a  maIo,«  ct  in  cis 
qui  sperant,  »  non  in  mcritis,  scd  «  supcr  miseri- 
cordia  ejus,  »  ct  idco  bcnc  oporantur. 

IN  PSALMUM  GXLVII. 

TiTULus.  Alleluia  Aggxi  ct  Zacharix. 

«Lauda,IIierusaIcm,Dominum.»EccIcsiamquam 
superiusostcnditdc  dispcrsioncistius  saeculi  a  Do- 
mino  congregari,jam  congregatam,  ct  in  cailcstibus 
oollocatam  monet  in  prima  partc  Dcum  laudarc  de 
tanta  pace  et  tanta  securitate.  In  sccunda,  quaj  in- 
cipit :  «  Qui  cmittit  oloquium, »  ostendit  multa  be- 
neficia  qua5  Deus  fecit  nobis  in  hac  vita,  ut  per  hoc 


«  Spiritus  cjus»  scilicet  Spiritus  sanctus,  «  flabit» 
super  eos  :  t  et  »  etiam  «  fluent  aquis,»  id  est,  do- 
ctrinas  mults  cxibunt  de  populo  illo.  Vel  hic  os- 
tcndit  auctoritatem,  quia  Deus  mittct  Verbum  in 
Juda^a,  quia  sic  fuit  prsnuntiatum. 

Ipse  emittct  Spiritum,«  qui»  per  prffisentiam  cor. 
poris  «  annuntiat  vcrbum  suum,  »  id  est  prasdics- 
tionem  et  doctrinam  auam, «  iacob,»  populoifli,  et 
annuntiat«  justitias,»  id  cst^quomodo  fiant  homines 
justi  «  et  judicia  sua,  »  id  est^  quomodo  tempore 
omnia  diponat  :  quo  judicio  .alios  elegit,  aiios  iv- 
probat,«  Israel »  populo  illi  per  proBsentiamcorpom. 
Vcl  annuntiat  verbum  suum  per  apostolos  et  afios 
pra;dicatorcs  :  et  Justitias  ct  judicia  sua  Jacob  et 


nos  securos  reddat  de  sccuritatc  ajterna.  Intendit 
autem,ut  ctiam  in  aIiis,raonere  nos  ad  laudemDei.  t^  Israel,  id  est,  illis  qui  faciunt  se  similes  Jacob,  id 
Unde  dicit  ;  «  Lauda,  llicrusalcm,  Dominum,  »  est  luctatorcs  :  et  Israel,  id  cst  illis,  qui  sontn- 
qu©  jam  es  posita  in  sccuritatc  aitcrna  :  et  o  «  Sion,» 
qua5  jam  specularis, «  lauda  Dcum  tuum.»  Eamdem 
vocat  Sion  et  Hierusalcm  :  sed  Sion  in  quantum 
divinam  praesentiam  contemplatur,  Hicrusalem  in 
quantum  cum  Deo  rcgnat,  ct  in  pace  et  in  tran- 


dentes  Deum. 

Hxc  fecit  Jacob.  •  Non  »  autem  t  fccit  taliter 
omni  nationi,  »  scilicet  «  judicia  sua  non  manifcs- 
tavit  cis.  » 


quillitate  perpctua  collocatur. 

Idco  «  lauda  quoniam  confortavit  seras  porlarum 
tuarum, » id  est,  tc  collocavit  in  sccuritate.  Portas 
dicitur  haberc  a^tcrnas  Hicrusalcm  proptcr  aditum ; 
confortatas  dicitur  habcre  scras,  quia  nullus  post 
diem  judicii  intrare  potcrit  in  eam.  Seras,  inquam, 


IN  PSALMUM  CXLVIII. 
.    TiTULUs  :  Alleluia  Aggxi  et  Zacharix.. 

«  Laudatc  Dominum  de  ccclis. »  Uic  itcrum  babet 
Prophcta  materiam  laudem  Dci.  Modus  :  In  prii^^ 
parte  monet  ccclestes  crcaturas  ad  laudem  Dei-  ^^ 
secunda^  qua3  incipit :  «  Laudate  Dominus  dc  ter- 


689 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


690 


ra,  »  admonct  tcrrestrcs  creatura  ad  laudcm  ipsius^  minum,  pcr  quos,  ut  vidcmus,  Dcus  punit  hostes 

n#^i  011.-0  1nii«  in  nlin  vifn  nloniiTo  nf  nArrnnfi«a  Hnf  .    -     guos  OX  mcritls.  Vcl  SCCUndum  AugU8tinUm,«  dA- 

concs,»  id  cst  vitaj  illae  subtcrranca;,quibu8dracone8 
inccdunt,  ct  maxime  in  quibus  cst  aqua,  quia 
ignetTj  natura3  sunt,  ct  ibi  rcfrigcrant  ardorem  suum. 
«  Et  omncs  abyssi,»  id  cst  profunditatcs  maris,  in 
quibus  Dcus  punit  iuimicos,  laudatc  Dominum,  id 
est,pra?bctc  nobis  matcriam  laudis,ctc.Etquidquid 
sit  in  hac  vita,  licct  injustc  vidcatur  esse  facta,  m 
alia  quidcm,  quando  cognosccmus  quo  consilio  Dei 
sint  facta,  crunt  nobis  materia  laudis. 

<'  Ignis  »  ctiani,id  cst  combustio  solis  maxima,et 
«  grando,  »  qua^  contundit  scgctes,  ct  multia  modis 
nocct,  «  nix  »  ctiam,  ct  «  glacies,  spiritus  procel- 
larum,  »  id  est  magnus  vcntorum  impctus,  qui  di- 


Dci,qua3  laus  in  alia  vita  plenius  ct  perfcctius  fict : 
et  omnes  ad  laudcm  invitare  est  sua  intcntio,dicens : 

Vos  creaturaB,  «  de  cojlis,  »  id  cst  cajlestcs  crca- 
turas,  «  laudate  Dominum  :  »  et  non  tantum  vos 
infcrioros,  sed  etiam  vos  qui  cstis  «  in  excelsis,  » 
id  cst  cherubim  et  seraphim,  «  laudate  eum  :  »  non 
ideo  invitat  angelos  ad  laudem  Dci,  ut  aliquando 
ccssent,  vel  eo  moncntc  magis  laudcnt,  scd  sic  ad- 
monendo^  ostcndit  affectum  suum  scilicct  quod  si- 
bi  grata  cst  laus  eorum.  * 

«  Laudatc  eum,  omnes  angcli  ejus,  »  id  cst,  vos 
quos  ipse  mittit  ad  legationem  suam  in  mundum  : 
et  vos  •  omnes  virtutes  ejus,  »  scilicct,  qui  nuntii 
.  non  estis,  «  laudate  cum.  » 


«  Laudate  eum,  sol  ct  luna,  laudatc  cum  omncs  n  nicrgit  navcs  in  mari,  ct  vindicat  Deum  de  nauta^ 

11  ••«•  lO  l JLr  ••  •11  l_  1  l*  ••  1  »'»• 


stellffi,  et »  quid  pcr  singula?  universum  «  himcn  >t 
laadeteum.  Si  sol  dicatur  habcrc  spiritum,ctluna, 
et  caeteras  stella;,  pcr  sc  possunt  Dcum  laudarc  :  si 
non,  bene  te  laudant,  quia  sunt  materia  quarc  te 
laudamus.  Non  quia  virtutes  unius  sunt,  ct  tamcn 
quandoque  pro  omibus  ponuntur,  ut  hic  :  quia 
longum  est  sibi  omncs  enumerare. 

«  Laudate  eum  ccbU  cajlorum, »  proptcr  hoc  dicit, 
quod  multos  intelligit ;  «  et  aquaj  quae,  »  in  rci  ve- 
riiate,  «  sunt  super  cobIos,  »  undc  nobis  pluviaj  de- 
scendunt  per  cataractas  cooli,  «  laudcnt  uomen  Do- 
mini,  »  id  est  materia  nobis  sint  laudandi  Deum, 
aitendentes  inter  ca^tera  quod  cum  illa)  aqua;,  qua; 
spissi  corporis  sunt,  teneantur  subtilissimo  corpore 
cccli,  valde  mirari  possumus,et  a  laude  Dei  cessare 
non  debcmus. 

Ideo  laudate,  a  quia  ipse  dixit,  »  id  est  voluit, 
<c  et  facta  sunt  »  omnia,  id  est  ordinata  dc  compo  - 
atione  quatuor  elementorum  :  et  etiam  ipsam  ma- 
teriam  fecit ;  et  hoc  cst  :  «  ipse  mandavit,  »  id  est 
ilrmiter  statuit,  «  et  creata  sunt  »  etiam  ipsa  ele- 
menta,  unde  postea  caetera  ordinavit.  In  hoc  versu 
bene  ait  contra  illos  qui  dicunt  mundum  Dco  co- 
aBtemum. 

Ipsa  elementa  inter  caetera  ordinavit,  postea  ea 
qu«  fecit,  «  statuit  ea  »  permansura  «  in  sajculum,» 
id  est  per  totum  tempus  priescntis  vitas,  «  et  in  sa;- 
Gulum  »  subsecutivum  hujus  «  saeculi. »  Gum  dica- 
tur  in  Evangelio : «  Goelum  et  terra  transibunt  {MaUh, 
XXIV,)  •  et  hic  dicantur  permanere,  non  tamcn  sunt 


rum  iniquitato,  pra;beant  nobis  matcriam  laudandi 
Dcum  :  quamvis  ha;c  omnia  vidcantur  stultis  a  Dco 
injustc  facla,  tamcn.  debcnt  nobis  in  hoc  pra^bcre 
matcriam  laudandi  «  qua;  faciunt  verbum  cjus,»  id 
est,  pcr  omnia  scrviunt  voluntati  cjus  Dci. 

«  Montcs  et  omncs  collcs,  ligna  fructifcra  et  omnes 
ccdri,  »  pra^bcant  nobis  matcriam  laudis. 

«  Bestia»,»  id  cst  Iconcs  et  ursi.ct  caitera  indomita 
animalia,  scilicct  crudcles  bcstia;,Mct  univcrsape- 
cora,  »  ut  boves  ct  caitcra  animalia,domita8ciIicet 
praibcant  laudcm  Deo  pcr  rationalcm  crcaturam ; 
«  scrpcntes  ct  volucres  pcnnata;.  »  Supradicta  om- 
nia  ad  litteram  intellccta,  hoc  modo,  utdictum  est, 
laudent  Deum,  scilicct  quod  pra;beant  nobis  mate- 
rias  laudandi  Dcum.  Possunt  ctiam  allegorice  sic 
C  discuti.  Per  dracones  namque  et  abyssos,  et  caetera 
praidicta,  significantur  mali  secundum  diversa  ge- 
ncra  malorum  qua;  sunt  in  cis.  Dracones,  id  est 
crudclissimi  homincs;  abyssi,  id  est  profundissimi 
in  vitiis ;  ignis,  id  est  illi,  qui  in  ardore  concupis- 
centiarum  sunt;  grando,  id  est,illi  qui  contundunt 
sanctos  suis  tribulationibus ;  nix,  id  cst  ft*igidiin 
peccatis ;  glacies,  id  cst  congelati  frigore  infidelita- 
tis;  spiritus  procellarum,  id  est  homines  facientes 
procellas,  id  est  persecutioncs  in  sanctos,  fugaiido 
de  loco  ad  locum  :  qui  omnes  faciunt  verbum  Dei, 
cum  redeunt  ad  fidcm  et  ad  legem  Dei.  Montes,  id 
est  superbi ;  ct  colles,  id  est  minus  superbi ;  ligna 
fructifera,  id  est  fructum  bonorum  operum  redden- 
tes ;  cedri,  id  est  odorem  spiritualium  virtutum  in 


contraria,  quia  non  dicuntur  transire   secundum  n  se  habentes ;  bcstia;,  id  cst  silvestres,  scilicet  rudes 


substantiam,  sed  per  solas  qualitatcs,  et  illis  ita 
statutis  «  praeceptum  posuit,  ct  non  prxtcribit  » 
prascoptum  illud,  quia  sicut  disposuit,  sic  adhuc 
permanent. 

«  Laudate  Dominum.  »  Pars  secunda.  Vos,ea;le- 
stes,  sic  laudate,  et  etiam  vos  «  de  terra,  »  id  cst 
terrenae  creaturae,»  laudate  Dominum.»  Eligitquas- 
dam  nonos  (Fortey  noxias)  crcaturas,in  quibus  videt 
multos  homincs  accusare  Deum,ct  injustum  repu- 
tare,  et  proponit  nobis  quia  si  quis  dispositioncm 
Dei  cognoscat,  in  eiscum  inteliigitsicutinaliiscsse 
laudandum :  et  inde  dicit,  «  draconcs, » laudate  Do- 


et  imperiti ;  et  pccora,  id  est  mansueti  serpentes, 
id  est  vencnati  homincs,  ut  haerctici,  et  voliicres, 
id  cst  philosophi,qui  habcnt  pcnnas,  id  est  sapien- 
tias  diversorum  librorum,  per  quas  dicuntur  volare, 
id  est  exccllentiores  aliis  essc  :  isti  omnes  mali  con- 
versi  laudant  Dominum,  id  cst  dc  his  omnibus  ele- 
git  sibi  Dominus  aliquos  qui  in  futura  vita  in-quiete 
collocati  laudabunt  Dominum. 

«  Reges  tcrra;  et  omncs  populi,  »  sicut  consules, 
«  principes  et  omncs  judiccs  terrae.  » 

«  Juvencs  ct  virgincs,  »  id  cstdiversi  sexus;  «  se- 
ncs  cum  junioribus,»  id  est  divcrsoe  a;tates,«  laudent 


691 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISG.OPP.  PAUS.  I.  —  GOMMENT.  BIBL. 


602 


nomen  Domini,  quia   cxaltatum  cst  nomcn  oju8  A  ctorum  ;  »  spcm,  cura    dicit  :  «  Lastetur  Isracl ;  » 


solius,  »  sicut  ait  Apostolus  :  «  Donavit  ilii  nomcn 
quod  est  super  omne  nomen  (Phil.  ii.)  » 

Quid  per  singula?  «  Conressio  ojus,  »  Dei,  id  est 
laus  debita  ipsi  Dco,  est «  saper  coelum  et  tcrram,» 
quia  nec  coBlestes,  nec  terrenaj  crcatnraj  possunt 
eum  sufficionter  laudarc.  «  Et  »  ille  Deus  «  exaltavit 
comu  populi  sui,  »  id  cst  altitudincm  :  quialicct  in 
hac  vita  altitudincm  aliquam  haboat,  famen  ipsa 
altitudo  per  muHas  adversitatcs  deprimitur :  scd  in 
alia  vita  ita  exaltata  erit,  quod  nulla  adversilate  po- 
terit  deprimi.  Et  «  omnibus  sanctis  cjus,  »siccxal- 
tatis,  est  «  hymnus,  »  id  est  laus  cum  cantico,qui 
sinc  intcrmissionc  laudant  Dominum  :  sanctis  dico, 
scilicct «  filiis  Israel :  »  et  non  dxo  carnalibus  filiis, 


charitalem,  cum  dicit  :  «  Laudent  nomcn  ejus  in 
choro.  • 

Continuntio:  Idco  psallitc,  ctc,  «  quia  benepla- 
ciLum  cst  Domino,  »  in  habitatione  iHa,  t  inpopulo 
suo,»(]uianihil  invcnit  in  co  undc  ofTendatur;  «  ei» 
proptcr  hoc  ctiam,  psallant,  quia  «  exaltabit  man- 
suutos  in  salutcm  »  (Bternam. 

«  Exsultabunt.  »  Pars  socunda.  Item  •  sancti  »» 
illi  sic  cxalLuti  «  oxsultabunt  in  gloria  •  et  «  l«ta- 
buntur  »  non  cxtcriori  canore,  sed  «  in  cubilibns 
suis,  »  id  cst  in  conscicntiis. 

Et  non  tantum  intcrius  cxsultabunt,  sed  etinm 
exterius,  ct  hoc  dicit  :  «  exsultationes  Dei,  »  id  cst 
laudes  Dci  cum  cxsultationc  factae,  erunt  •  in  gul- 


sed  «  populo  appropinquanti  sibi,  »  Deo  scilicet,  i^  lm*o  corum,  »  id  cst  in  corpore  et  ore,  «  et  in  ma- 

'     *  ^"  nibus,  »  id  cst  in  potestatibus   «  eorum.  »  enint 

«  gladii  nncipitcs,  »  id  cst  vorbum  Dei,  quo  ipsi 
incident,  et  scparabunt  bonos  a  malis  [MaUh,  xin 


facienti  se  similcm  ipsi  Dco. 

IN  PSALMUM  GXLIX. 
TiTULUS  :  Allcluia. 


Cantate  Domino  canticum  novum.»  Hic  est  itcrum 
materia  lausDei.  In  prima  parte  monet  sanctos  jam 
in  ajtcrna  quicte  habitantes  laudare  Deuni.  In  sc- 
cunda)  quffi  incipit:  «  Exsultabunt  sancti,»  dcscri- 
bit  gaudium  et  potestatcs  quas  ipsi  sancti  in  alia 
vita  habebunt :  et  invitat  nos  ad  laudcm,sic  diccns : 
Vos  Israel,  jam  vidcntes  Dcum  in  illa  aitcrna  Ilicru- 
salem,  «  cantate  »  illi  a  Domino  »  de  creatione  cccli 
et  terraj,  etc,  «  canticum  novum,  »  scilicct  do  re- 
parationo  quam  fecit  Deus  por  incarnationem  Filii 


et  xxv)  :  qui  ghidii  sunt  ancipites,  quia  uiraque 
partc  incidunt,  Vcteri  scilicet  et  Novo  Testamento: 
vel  quia  in  hnc  vitaseparant  vitiaetacorporeetab 
anima.  «  Gladii  »  pluraliterdicit,  quiasingulsper 
snn.T  utcntur  gladio  illo. 

Ad  quid  erunt  gladii  in  manibus?  «  Ad  faciendam 
vindictam  in  nationihus,  » id  est  in  illis  qui  legcm 
non  habuerunt  :  ct  ad  facicndas  •  increpationes  io 
populis,  »  qui  malc  usi  sunt. 

FA  «  ad  alligandos  rcgos  corum, »  populorum,»  io 
compedibus,  >  id  est  in  ajternis  pcenis,  ex  quibus 
nullo  modo  poteruntso  exsolvere  :  «  et  nobilesco- 


Bui  :  nec  monco  omncs  ad  laudcm  cjus,  quia«  non  C  rum,  ■  id  eat  nobiliores  de  omnibus,  t  in  manicis 

forrcis, »  quia  punicntur  manibus  eorum  quibusin 
pr.Tsenti  vita  malum  et  injurias  intulerunt. 

Quid  singula  cnumerem?  Ad  hoc  gladium  bab^ 
bunt  in  manibus  «  ut  faciant  in  eis, »  regibusetpo- 
puiis, «  judicium  conscriptum,  » id  estjudicenteos 
sccundum  hoc  quod  in  prophctis  et  aliis  libris  scri* 
ptum  est;  veluti  cum  dicent :  « Discediteame,ina- 
lcdicti,  in  ignom  a^tcrnum  (Matth.  xxv)  :  •  ethasc 
«  gloria  »  non  est  tantum  sanctis  apostolis  vel  sum- 
mis  sanctis,  sed  «  omnihus  sanctis  ejus  »  erit,quod 
habebunt  hanc  polostatem,  conscntiunt  enim  divi- 
naj  sententia»,  ut  quotidie  fit  in  sancta  Ecclesia. 
Excommunicat  quidem  episcopus,  ut  os  Ecclesi?, 
cui  conscnlit  Ecclcsia  tota,  dicens  :  Amen. 


est  speciosa  laus  in  oro  pcccatoris  (Eccli.  xv,)  » 
scd  fit  «  laus  cjus  in  Ecciesia,  »  in  colieciione 
«  sanclorum.  »  Non  tantum  monca  cantare,  sed 
etiam  « Itietetur  Isracl,»  idest  perfcctiores,«  in  oo  qui 
fecit  eum  »  quia  jam  eo  praiscnte  fruitur;  «  ot  filii 
Sion,  »  id  est  fragiliores,  illi  et  minores,  «  exsultcnt 
in  roge  suo,  »  quem  prajsonlem  habent  et  quo  rcfi- 
ciuntur.  Vel  «  filia;  »  dicit  ut  utrumquc  scxum  com- 
prehcndat :  contra  illos  qui  dicunt  fcmincum  scxum 
non  essc  redemptum. 

«  Laudent »  etiam  «  nomen  ojus  in  choro,  »  id  est 
in  concordia,  et  «  psallant  ei  in  tympano  et  psal- 
terio,  »  non  quia  in  superna  patria  his  instrumcntis 
utantur,  sed  gaudebunt  de  rcmunerationc  quam  ha- 
bebunt  de  eo,  quod  hic  fuerunt  tympanum  ctpsal-  j) 
terium.Perpsalterium  intcUiguntur  illi  qui  spirituali 
operationc  Deo  serviunt,  sicut  contomplatorcs.  Per 
tympanum,quod  fit  per  corium  mortui  animalis,in- 
tclliguntur  illi  qui  scipsos  morti  traduntpro  vcritatis 
testimonio,  sicut  sancti  martyros.Noia  quia  chorus 
est  variarum  vocum  placcns  concordia,qu.c  concor- 
diamcharitatissignificai,inqualaudanduso.si  Dcus, 
ut  ait  Apostolus  :  «  Omnia  vcstra  in  charitaie  fiant 
(/  Cor,  xvi.)  »  Vol  chorus  est  musicum  insirumcn- 
tum,  cujus  chordoD  compares  voces,  noc  discordcs 
rcddunt  :  et  possumus  hic  notarc  principalcs  vir- 
tules,  idem,  cuin  dlcit  :  «  Laus  in  Ecclesia  san- 


IN  PSALMUM  CL. 
TiTULUS  :  Alleluia, 

«  Laudatc  Dominum  in  sanctis.  •  Hic  iterum  in- 
vitat  Prophcta  ad  cantandum  alleluia,  non  adhuc 
tcndcnlo»  ad  pairiam,  scd  jam  positos  in  thalamo 
rogis,  jam  gaudonics  nupiiis,  jam  conformatos  ima- 
gini  Doi,  ad  quod  admonuerataprincipio  libri,Ma- 
tcria  osi  laus  Dei,  jam  quidcm  nuptialts. 

Ei  ostondit  unde  doboant  laudare  Dominum,ct 
qnomodo,  diccns  :  «  F^audate  Dominum  in  sancti? 
ejus,  » id  est  in  considcraiione  sanctorum,qno8ip§P 
miscricorditcr  justificavit,  ot  mirabiliter  remunera- 


EXPLANATIO  IN  PSALMOS. 


894 


audatc  cum  »  etiam  «  in  rirmamcnto,»id  est  A 
sideratione  firmamenti,scilicet  quod  nos  ita 
il,  et  in  tanta  requie  collocavit  quod  jam  nu- 
Bque  homo,  neque  diabolus,  poterit  aliquo 
Qocere  firmamento  «  virtutis  cjus,  »  Dei  sci- 
piod  ipse  Deus  cum  magna  virtutc  fecit,  Ad 
im  ut  nos  in  illa  requie  coliocaret  et  imagi- 
B  conformarct,  fecit  Filium  suum  incarnari, 
m  mortis  tormento  afdigi. 
ludate  »  etiam  «  eum  in  virtutibus  ejus.  »  id 
j  hoc  quod  ipsc  tradet  regnum  Deo  Patri ;  et 
alia  translatio,  »<  in  potentatibu.s  cjus.  Lau- 

quoque  «  eum  secundum  multitudincm  ma- 
linis  ejus.»Sicut  magnitudoDei  sine  fineest, 
e  fine  laudate  eum  :  in  hac  vita  cnim,  qusc 

est  ct  fincm  habet,  non  potcst  laudari  Deus  |^ 
lum  suam  magnitudinem.  Ostcnso  unde  sit 
idus  Deus,  ostendit  quomodo  sit  laudandus, 

:  (c  Laudate  eum  in  sono  tubac.wPer  tubam, 
jrtatur  homincs  ad  bcllum,  vcl  ad  fcptivita- 
itelb*guntur  sancti  pra3dicatorcs,qui  nos  hor- 

ad  pugnam  contra  vitia,  et  Deo  fcstivitatcm 
irc;  quasi  ita  diccret  :  Vos  sancti  praecones, 
e  Deum  do  premio  vestraR  turba;  ct  vostrac 
ationis  :  «  laudate  cum  »  similiter«in  psallc- 
Bithara,  »  id  est  dc  rcmuncratione  psaltorii, 
contemplativa?,  et  pro  pricmio  activa;  vita^, 
sr  citharam  significatur,   sicut  ante  ostcn- 

st. 

LQdatc  eum  in  tympano  ct  choro,»  id  ost  de- 
0  vestra;  mortificationis,  sicut  sancti  marty- 
11  per  tympanum  habcntur  :  et  pro  merccdc  C 
diae  et  unanimitatis  quam  in  hac  habuistis  : 
mcordia  pcr  chorum  intelligitur,  in  quo  fit 
mis  sonus.  «  Laudato  eum  in  chordis  ct  or- 
Per  chordas,  quae  multum  attcnuantur  ct 
liintur,et  dulcem  sonum  reddunt,  intclligun- 
[  qui  seipsos  attcnuant  affligendo  pcr  jcju- 
\r  vigilias,  ct  aliis  modis,ct  ad  Dcum  se  scm- 
tendunt,  nihil  facientes  pro  favore,  sed  om- 
lore  Dei,  ct  operibus  suis  dulcem  ct  jucun- 
rofcrunt  Deo  cantilenam.  Per  organum,  in 
nltffi  fistulae  unam  concordiam  reddunt,  in- 
ntur  illi  in  quibus  multa  gonera  virtutum  ad 
tcndunt,et  concordia  charitatis  colliguntur ; 
dicerct  :  Laudate  oum  dc  pracmio  vostrae  at- 
ioniR,ct  dc  pra»mio  concordiac  quam  in  mul-  p 
)uistis. 

udate  eum  in  cymbalis  bene  sonantibu8,lau- 
um  in  cyrabalisjubilationis.  »  Por  cymbala, 
losimul  percutiuntur,  intclliguntur  illi  qui  se 
na  oxhortantur  ut  bene  resonent  Deo  in  activa 
vel  ut  jubilent,id  cst,  tanta  mente  concipiant 
m,quam  non  sufficiant  vocc  cxprimere  Qiiasi 
t  :  Laudatc  Dcum  pro  rcmunerationc  vcstrae 
exhortationis.  Quid  plura?  «  Omnia  spiritus 
Dominum,»  id  est  vos  omncs  facli  spiritua- 
corpore  spirituali  ctsubtili.Bcnodictus  Dcus. 
.  Laute  cum. 


«Gloria  Patri.wlstc  versiculus  post  unumquemque 
psalmum  cantatur,  idco  scilicct  quia  unusquisque 
psalmus  sive  sit  exhortatiorius,  sive  de  laude  Dei 
tractet,  de  historia,  vel  quocunquc  modo  fiat,sem- 
pcr  fit  cooperatione  Trinitatis.Sic  igitur  exponatur : 
«  gloria,  «  id  cst  fama,  cum  laude  frequenter  can- 
tctur  et  proferatur,  a  nobis,«  Patri,  et  Filio,etSpi- 
ritui  eancto,»  ut  omnibus  opcribus  nostris  semper 
honorificetur  Dcus  ot  laudctur,sicut  Apostolus  hor- 
tatur  :  «  Sivc  manducatis,  sivc  bibitis,  sive  aliud 
factis,  omnia  in  gloriam  Dci  facito(/  Cor.  x).MTunc 
equidem  glorificatur  Dcus  in  cmnibus  operibusno- 
stris,quaiido  dcclinantcs  in  malis  actionibus  nostris, 
sive  cogitationibusbenovolumus,et  beneoperamur : 
non  terrenorum  appetitu,sed  ecDlestium  affectu :  et 
quidquid  boni  agimus,  totum  divinac  misericordia; 
ascribimus:  nec  tamcn  idcodico  ut  gloriasit  Patri, 
ut  nunc  tantum  habcam  causas  novas^quibus  admo- 
neam  dum  glorificari,  scd  «  sic,  »  id  est,  pro  his 
causis  ofTcratur  gloria,  «  ut,  »  id  est,  pro  quibus 
«  erat  «olTcrcnda  ct  rcddcnda  gloria«in  principio,» 
id  ost  ante  mundi  constilutionem  «  ct  nunc,»ide8t 
in  praD8enti,«etsempor  »erit, «  eterit«  in  »  futura 
«  saicula,»  constantia  multis  «  sa^culorum,  amcn,» 
id  cst  fiat,  et  itorum  sit.  Scmpcr  cnim  fuit  Dcus 
misericorSjlicct  aliquando  non  cssent  quibus  mise- 
retur,  sed  omnipotons  semper  benignus,  et  quod 
fuit,  est  et  erit,quia  immortalis  est  et  aeternus.Pro 
his  igitur  omnibus  etdignum  et  justumestutsem- 
por  a  creaturis  honorificetur  et  magnificetur.Benc- 
dictus  Deus,  amen.  Scicndum,  quod  triplex  est 
modus  cogitationum  nequam :  unus  oarum  quas  de- 
liberatione  ot  proposito  peccandi  mentem  contami- 
nant;  aliuscarum  qua;deloctationo  quidcmpeccandi 
montem  porturbant,nec  tamcn  ad  consensum  pec- 
cati  pertralnmt;  tcrlius  earum  qua)  naturali  motu 
mcnlem  pcrcurrcntcs,non  tamen  hanc  ad  patranda 
pcccata  illiciunt,quam  a  bonis,quaB  cogitare  debuit 
impediunt  :  vcluti  cum  plantasmata  rerum,  quas 
aliquando  supcrvacuo  gosta  vcl  dicta  novimus,  ad 
memoriam  reducimus,  quarum  crebra  retractatio, 
quasi  importuna  muscarum  improbitaSjOCulos  cor- 
dis  circumvolare  ac  spiritualem  ejus  aciem  inquieta- 
re  magi6  quam  excaccare  consuevit.A  cunctis  autem 
his  cogitationu  m  nequam  generibus  castigari  monuit 
Salomon,  cum  dicit  :  «  Omni  custodia  serva  cor 
tuum,quoniam  ex  ipso  vita  procedit  (Prov.  xiv)  :  » 
cujus  monita  sequentes,agamus  solIicite,ut  si  quid 
conscnsu  perpetrandi  facinorisin  animo  deliquimus, 
cito  hoc  confcssione  et  dignis  pcenitentiac  fructibus 
abstergamus.  Si  deleclationc  peccandi  uon  tentari 
senscrimus,noxiam  delcctationem  crebris  precibus 
ac  lacrymis,crebra  rccordationcporpctuasamaritu- 
dinis,  pellamus :  et  si  nos  solos  ad  hanc  propulsan- 
dam  sufficcre  non  posse  viderimus,fratrum  quaera- 
mus  auxilia,ut  quod  nostris  viribus  nequimus,illo- 
rum  consilio  et  interccssione  sumamus.  «  Multum 
enim  valet  dcprecatio  justi  assidua  (Jac.  v) ;  »  et 
sicut  idem  promisit:«Oratio  fidei  salvabitinfirmum, 


695  HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISG.  OPP.  PAIIS  I.  -  COMMENT.  BIBL.  096 

et  alleviabit  cum  Dominiis,  ei  si  in  pcccaiis  sit,di-  A  tum  possumus,  inicrcessionc  bonarum  cogiUiio- 
miilenlurei  (Ibid.),  »  quia  supcrvacuis  cogilaiioni-  num,  ci  maxime  frcqucnii  Scripturanim  medita- 
bu8  ad  integrum  carere  non  valcmus.IIas  in  quan-      lionc  fugcmus, 

HAYMO^IS 

IIALBERSTATENSIS  EPISGOPI 

COMMENTARIA  IN  GANTIGV  ALIQUOT 

Quibus  Ecclesia  pcrindc  aiquc  Psalmis  David  uiilur. 


A  8cmi)cr  vwnicntotc  (juoniam  exccUum  est  nomen  ejus 
ei  punii  superbos. 

Hoc  ciiam  dicclis  :  Cantale  isii  Domino,quoniam\n 
his  magnificc  ferU  ci  dignus  csi  laudc  :  et  diceiis 
eiiam  :  annunliale  hoc,  id  csi  hanc  salvaiionein, 
in  univcrsa  tcrra  ubiquc  gcniium,isiaBalvusomDes 

coliigil, 

Exsulti,  Quasi  hominibus  jam  est  anDuntianda, 
scd  tu,  0  habitatio  Sion,  id  cst,  o  vos  Judiei  prin- 
cipalilcr,  cxsulla  ct  Utuda  idco,  quia  sanctus 
Isract,  id  cst,  illc  qui  sanciificat  Israel,  est  fno^iu 
in  medio  tui  dc  vobis  natus,  inicr  vos  convcrsa- 
ius. 

GANTICUM  EZECHL^  REGIS  JUDA. 


CANTICUM  ISALl^:  PROPIIET/E. 

Confiteor.  Ilic  ascribiiur  iilulus,  Canlicum  Tsaiae 
propheia9,  quia  Isaias  in  praiccdcniibus  su.-e  pro- 
phciise  vcrbis  casum  hominis,  ci  iram  Doi  mitiga- 
tam,  ct  homincm  ad  prisiinam  digniiatcm  rcpa- 
ratum  per  Filium  incarnalum  prophoiai.  Maicria 
esi  Ghrisii  advcnius.  Modus,  quod  ostendii  qua; 
bona  cx  illo  advcntu  hominibus  provoniani.  In- 
teniio  C8t,  horiari  ad  laudem  pro  incarnaiiono 
Filii. 

Vox  filii  prophet^niia  :  Confitebor  tibi,  Domi- 
ne,  id  est,  laudabo  ie,  quofnam  iraius  es  mihiy  id 
est,  ioii  humano  genori,  culpa  parcniis,  ci  con- 
versus  est  furor  tuus,  id  csi,  ira  iua  dimiiiendo 
peccata,  consolatus  es  me  spe  /Bicrnac  boaiiiudinis  :  «^  Ego  dixi.  Ganticum  istud  est  ab  Isaias  scrip- 
non  ideo  confiloiur,  quod  iratum  fuissc  iniclli-  ium,  tamen  non  nominc  ejus  iniiiulatur,  snd  no- 
git,  sed  quia  dc  ira  ad  misoricordiam  convcrsus 

sit. 
Ecce   iia  consolatus   cs  mo,  quod   Deus   iraius 
i  prius,  modo  facius  cs  Salvator  meus  ab  origina- 

11  pcccato  mundans,  ideo  deinccps  agam,  id  est, 
•  promovebor  in  virlulibus  fiducialitcr,  id  csi,  sccu- 

rus  sum  do  prasmio,  si  quid  boni  gcsscro^  non 

timebo  diabolum,  vel  pecQaium  quod  habiiai  in 

mortali    corporo,    quia    isic    Salvaior  rcfrenabit 

utrumque. 
Ideo  non  timebo,  quia  Dominus  fortitudo  mea  est 
-  conlra  illa,  et  est  laus  mea,  id  cst,  faciet  me  lauda- 

bilem  in  ffitema  viia  :et  hajc  omnia  ideo  suni  mihi, 

quia  Greaior  factus  est  valcns  crcaiura;  mihi  in  aiicr- 

nam  salutem. 
HanrieUs.   Gonveriii  se  ad   iilos,    qui    erat  in 

tempore  incarnationis    :    quasi    dicai    :    Ego   in 
.  ffinigmate   prophciico  spirilu  salvandum  me  vi- 

deo,  vos  autem  aperte  haurietis  aquas  docirinx  et 

bapiismatis  in  gaudio  spiriiuali,    de  fontibus,   id 

esi,  de  muUipUci   abundaniia  Salvatoris,  ei  altcr 

alteri  dicetis  et  admonebiiis  alios  in  illa  die,  in- 

carQationis.    Con(ilemini  Domino,   et  invocate   no- 

men  ejus,  id  cst,  pra;paraic  vos  dignos  ad  invocan- 

dum. 
Nota  facite.  IIoc  ciiam  dicetis  :  Notas  facitc  in 

populis  prasdicando  adinvention^s  ejus,  id  esi  salva- 

tionem,ei  omnem  viam  sapicniia;  ci  scientia3,quam 

invcnii  ci  ostcndii  fidclibus  suis  :  ct  nc  veliiis  no- 

men  Dei  usurpare  vobiscum  sicui  Adam  fecii,  sed 


minc  Ezcchia;,  qui  ab  Isaia  loquens  inducitur. 
Ezcchias  cum  in  multis  Dco  deservirct,  in  boc 
pcccavii,  quod  cxcelsa  non  absiulit,  unde  a  Dw 
gravi  infirmitate  percussus,  ab  Isaia  meruit  aa- 
dirc  :  Disponc  domui  tu«B,  quia  morieris  tu,  et 
non  vivcs.  lUc  crgo  gravi  compunciione  conversas 
ad  parielcm,  pcccaia  deflevii,  et  rursum  nb  eoiem 
Isaia  audire  mcruii,  quod  Deus  pcenitentia  illins 
placaius,  quindccim  annos  viia;  saperiDduxit 
Postquam  igiiur  Ezcchias  de  infirmitaie  convaluit, 
hoc  Dco  canticum  liberalori  suo  cecinit,  in  qoo 
ci  pcccaii  sui  ci  infirmiiaiis  meminit,  ut  ez  oppo- 
siio  tribuiaiionis  gratior  appareat  modns  libera- 
i^onis.  Maieria  csi  ipse  Ezechias  in  infirmitate 
C  posiius,  ei  ab  infirmitate  liberatus.'  Modus  eet, 
quod  osiendit  quare  in  illam  infirmitaiem  corue- 
rii,  proptcr  peccata  sua,  et  qualiter  in  infirmitatc 
sc  habuerii,  scilicei,  quam  graviter  poenituerit,  et 
qualiicr  por  poenitentiara  purgaio  peccato^  conva- 
luerii.  Iniciiiio  esi  horiari  ad  poenitentiam.  Notan- 
duni  csi,  Isaiam  in  verbo  Doniini  loquentem,  elvi- 
cinam  nioricm  annuntiantem,  Ezechiai  non  es^ 
mcntiinm,  quanfvis  ilie  convaluit.  Dominus  enU^ 
sub  conditionc  solet  loqui,  quia  dicit :  Morierit,  f^^' 
si  pccnitueriiis. 

Verba  Ezechiaj,  recolentis  qualiter  in  infirroitau'^ 
se  habucrit  :  Ego  dum  infirmarer  dixi,  id  est,  de^ 
bcruvit  :  Vadam  ad  portas  infcri  in  dimidio  dieru^ 
mconm ,qmvi  dics  meos  non  consummavi  in  sludii^ 
bonorum  operum. 


COMMENT.  IN  CANTIGA  ALIQDOT. 


698 


eesiviyCt  idco»quia  vidi  proptcr  pcccata  mca,  ct'A 
:onsummatam  vitam  mc  in  inferno  poncndum, 
rvt  a  Domino  prccibus  et  compunclionc  cordis, 
ium  anrwrum  meorum  ut  prolongato  vila;  spa- 
[uod  in  mc  imperfcctum  erat,  consummarem. 

0  quajsivi  bona,  ut  pcrficcrem,  quia  si  non  pcr- 
tm,  dixi,  id  est,  deliberavi,  non  videbo  Dominum 

in  terra  viventium.  Solebam  mihi  aggratulari 
•cuiti  illius,  qui  reparatus  est  quictem  quam 

1  perdidcrat,  sed  non  vidcbo  uUra  intcr  illos 
unt  tcrra  vivcntium. 

I  vidcbo.  Expositio  pra^^edontis  vcrsus.  Vcre 
'idobo,  quia  non  ad  salutem  uUra  aspiciam,  si 
•  moriar,  homincm  quom  intelligo  in  humani- 
'enturum,  ct  non  hspiciam  ipsum  cumdcm  ha- 
rem  qui  crit  habitatio  quielis,  Quasi  diccrct  :  n 
li  quidcm  ad  loca  inquictudinis,  scd  tamcQ 
labitator  quictis,  ultra  non  moricns. 
.eratio  mca  ahlata  est :  quasi  diccrct :  Et  si  mo- 
nconsummatus,  ut  non  pcrficiam  bona,  tunc 
^regius  do  scminc  meo  nasciturus  crit,  a  ?a- 
nea  ablatus.  Vcl  gcncratio  piorum  ct  elccto- 
a  me  cst  elongata :  mca,  id  cst,  inter  quos  me 
om  intollexcram,  et  convoluta  est  a  me  quasi 
taculum  pastorum.  Pcr  similc  loquitur,  quasi 
velocitate  rcmota  cst  a  mo  societas  sancto- 
si  inconsummatus  moriar,  quam  cito  convol- 
ir  tabarnacula,  hoc  cst,  tcntoria  pastoria, 
do  mutant  pascua. 

t^eisa  est.  Idoo  non  aspiciam,  quia  vita  meaprx- 
*4tf  id  est,  non  perfcci  bona,  qua;  debui,  velut(f,. 
te.Persimiledicitilliustcxloris,qui  priusquam  ^ 
natur  tota  tela,  praicidit  partem  quam  tcxuit. 
(xtor  mcus,  scilicct,  Deus,  stiecidit  me  :  non 
a,cam  jam  aliquid  tcxuissom,  sod  dum  ordirer 
r,  id  est,  dum  ad  bcnc  agendura  mc  praspara- 
Boccidit  me  :  et  prfccisam  vitam  dicit,  non 
mortuus  esset,  scd  pra;  nimia  gravitatc  infir- 
18,  quia  parum  dcfuit  a  morte. 
mane  usque  ad  vesperam  finies  me.  Quasi  ideo 
dil,  el  quasi  mortuum  mc  fuissc,  quia  praj  ni- 
infirmitate  singulis  dicbus  diccbam  :  0  Do- 
I  de  hoc  mane  usquc  ad  vcspcram  finios  me  : 
speri  sperabam  ct  dicebam,  usque  ad  mane  f\' 
nane. 

o sic  sperabam,  quia  infirmitas a Deo  immissa, 
mirivit  omnia  ossa  mea,  quasi  leo  confringr^I) 
Bt  qus  rapuit. 

mane.  Proptcr  opposilam  Himilitudinc^m  dc 
,  repetit.  Et  quia  similiserat  lconi  infirmitas, 
lioebam  :  De  mane  usque  ad  vcsperam  finies  me. 
>tenus  dictum  estde  gravitatc  infirmitatis  :  et 
propter  peccata  scilicet  contigit,  hic  de  pccni- 
.  peccatorum  incipit,  quam  in  ipsa  infirinitatc 
t  quasi  diccret :  Video  quidem  propter  pcccata 
inGrmitatem  evenissc,  sed  ad  Dominum  sic  cla- 
tota  mentis  intentione,  sicut  pullus  hirundinis 
laxime  os  aporit  in  claniore,  ct  sic  etiam  me- 
r  ut  columba,  clamando  peccata  ingemiscam. 


Attenuati  sunt.  Quia  proponebam  clamare  ct  ge- 
mere,  ideo  oculi  mei,  id  cst  affectiones  meas  sunt 
altenuati.  id  cst  remota  crassitudino  terras  clariores 
et  subtiliores  eficcti,  et  per  hoc  suspicientes  in  excet- 
sum  scilicet,  in  Dcum  directi.  Domine.  Oculi  dico  di- 
ccntcs,  Domine,  vim  infirmitatis  patior  a  simili  il- 
lius,  qui  in  causa  dcprimitur,  et  advocatum  quasrit ; 
indc  dicit :  scd  tu  responde  pro  me,  id  cst,  sis  advo- 
catus  mcus. 

Quid  dieam?  Quasi  admiratus  peccata  sua,  ct 
justitiam  illius,  quem  invocat,  dicit  :  Invoco  te  ut 
libercs  me,  scd  quid  dicam  ex  hoc  quod  invoco  te; 
aut  quid  respondebit  mihi  ipse  Deus?  Quomodo  fict 
ipsc  Deus  advocatus,  cum  ipse  fecerit  hanc  mihi  in- 
firmitatcm  proptcr  peccata  mea?  Quasi  diccrct  : 
Quamvisintclligo  iratum,etpa;nam  inferentem  mihi 
propler  pcccata  mea,  tamen  pcr  cordis  compunctio- 
nem  scio  placatum,ctmoab  infirmilate  sanaturum. 

Uccogitabo.  Quasi  diccrct  :  Et  si  rcspondoris  pro 
mc  et  ab  infirmitate  mc  suscitavcris,  rccogitabo  tibi 
omnes  ahnos  meos  rccompensando  bona  pro  singulis 
bonis,qua}  feci  in  pra;teritis  annis  mcis,  in  amaritu- 
dinc  aninue  mew,  id  est,  in  gravi  cordis  compunctio- 
nc.  Domine.  Proponit  infirmitatem  carnis  non  causa 
cxcusationis,  scd  causa  facilius  impetrandi.  Domine, 
sisic  vivitur,  Gi  in  tantacarnis  fragilitate,quffi  pccca- 
tis  non  potest  rcsistere  et  si  in  talibus  peccatis  est 
vita  spiritus  mei,  id  est  scnsualitatis  mcas  quod  mea 
caro  nihil  docct  et  suggorit  nisi  peccata»  quod  re- 
vera  est :  quandiu  homo  in  carne  subsisti  t,  tunc  justo 
corripieSj  id  est  correptum  et  emcndatum  me  facies 
per  istam  infirmilatem,  et  spatium  emendandi  tri- 
hucsyet  dcinceps  vivificabis  me  justum  et  sanctum 
efficics :  et  vere  debco  corrigi  et  emendari,  si  spa- 
tium  prolongatum  fuerit,  quia  eeee  modo  hoe  reco* 
gnosco,  quod  in  jmce  dum  populus  totus  paccm  ha- 
bct,  et  tutus  cst  ab  inimicis,  est  ista  tnea  amaritudo 
infirmitatis  amarissima.  Dum  totus  populus  mecum 
in  bellis  periclitaretur,non  poteram  meam  culpam  ita 
attcndcre,sed  pcrhocquod  soluspunior,popuio  inco- 
lumi,idco  comperio  hoc  expeccatis  meis  contigisso. 

Tu  autem.  Ecco  incipit  ostendcre  quomodo  conva- 
luit,  qu€i8i  diceret  :  Amaritudo  est  mihi,  tu  autem 
eruistiy  indulgendo  spatium  vitse,  animam  meam^ 
ut  nan  periret :  et  per  hoc  eruisti,  quia  projecisti 
post  tergum  tuum  omnia  peccata  mea,  oblivioni  dedi- 
sti  condonando  : 

Quia  idoo  mceruisti,  utercptus  confiterer,qua  ali- 
ter  non  posscm  confitcri,  quia  non  infemus  confitebi- 
tur  tibi.  NuUu»  postquam  in  inferno  cst  positus, 
potost  to  laudarc,  sic  ncc  cgo  si  ibi  ponerer  exigen- 
tibus peccatis«  nequemors,\(\  est  aliquis  in  pcccatis 
mortuus,  ctiam  in  hac  laudabit  te  sicut  decct,  sic 
ncc  cgo  si  in  pcccatis  persevorarem  :  ot  illi  qui  de- 
scendunt  in  lacum,  id  est  in  infemum,  vel  profun- 
dum  vitiorum,  non  exspectabunt  veritatem  tuam,  id 
cst  in  carne  Filii  tui  promissam  sibi  utilem  non  in- 
telligunt :  sic  nec  ogo,  si  in  peccatis  mororcr,  vel 
si  in  peccatis  pcrscvcrarem,  incarnationem   Filii 


699 


HAYMONIS  HALBEHSTAT.  KPISC.  OPP.  PARS.  I.  —  COMMENT.  BIBL, 


700 


tui  futuram  non    intelligcrcni    mihi   profuturam.  A 

Vivens.  Illi  non  conlitobuntur,  scd  vivens,  id  ost, 
solus  in  virtutibus  vivens  in  praRsonti,  et  in  bcati- 
fudine  post  mortcm,  ipse  solus  confiiebitur  tibi  :  ct 
idoo  mc  vivificasti,  ut  tibi  confitercr. 

Conlitcbitur  tibi  dico,  ot  aliquis  illorum  vivifica- 
torum  factus  pater  ct  doctor  aliis,  faciet  pliis,  qurs 
docct  notam  veritatein  tuam,  id  cst  promissiones 
tuas,  quod  non  vis  morlem  peccaloris,  sod  polius  ut 
convertatur,  ct  vivat  (Ezech.  xvni) :  sicut  et  ego  hodie 
notifico  per  infirmitatom  et  sanationem  moam. 

Et  ut  possim  conntoro,  Domine,  sicut  ca»pisti, 
dcincops  salvum  me  fac  et  alios,  et  communiter 
psalnws  nostros  cantabimus  cunctis  diebus  vitxnostroB 
in  domo  Domini,  non    in  cxcolsis,  sicut   hucusquo 

promisisti.  jj 

CANTICUM  ANN;E. 

Kxsultavit.  hwxwi  diu  pcrpessa  opprobrium  stcri-  • 
litatis  ab  ajmula  sua  Fononna  ct  filiis  cjus,  tandom 
fecundata,  ct  Samucle  fib*o  suo,  sicut  mos  erat,  in 
tomplo  adducto,  quasi  pro  gratiarum  aclione  cocinit 
hocicanticum  Domino,  in  quo  otiam  prophctat  salu- 
tem,  quam  Dominus  temporc  ipsius  Samuclis,  ct 
per  ipsum  Samuelcm  facturus  esset  Israelitico  popu- 
lo.  Per  Annam  prius  stcrilcm,  postoa  focundatam, 
significatur  gentilitas,qua3  prius  dospccta  a  Judffiis, 
postea  conversa,  Judfeis  est  prrclata :  por  Fencnnam 
Judaicus  populus,  qui  ante  a  Deo  acc^ptus,  postca 
estrcpudiatus:  perSamuclem,Christus,qui  futurus 
erat  salus  Judaici  populi,  id  est  omnis  credcntis. 
Matoria  ost  filius  Annae  a  Deo  datus.  Modus  cst, 
quod  ostonditqualiler  ipsa  Anna  pro  filio  sibi  dato  C 
se  babuerit,  scilicot,  quod  Doo  datori  gratias  rotu- 
lit,  et  quid  pcr  ipsum  Samuolem  contigit,  scilicet, 
salus  populi,  ot  dcstmctio  hostium.  Intentio  ost, 
hortari  ad  laudem  Dei,  pro  impctratione  alicujus 
bencficii. 

Vox  Ann®,  de  accopto  filio  congratulantis  :  Exsut- 
tavit  cor  meumin  Domino  quod  dedit  mihi  filium ;  et 
comu  meumy  id  est,  defonsio  mca  contra  impropc- 
rium  sterilitatis,  exnltatum  est  in  Deo  meo,  non  in 
me  superbivi,  scd  in  omnibus  me  gratam  exhibui 
Deo. 

Et  ipsum  filium,  os  meum  quod  mihi  prius  impro- 
pcrantibus  respondcrc  non  audcbat,  modo  est  dila- 
tatum  super  inimicos  meos,  quia  habeoquid  respon- 
deam  a?mula3  et  filiis  cjus :  ideo  exaltata  sum,  quia  jj 
Isetata  sum  in  salutari  tuo,  id  est,  in  filio,  quem  pro- 
vidco  salutarcm  populi  tui,  per  te  dato. 

Non  est  sanctus.  Et  quia  dcdit  salutarem,  por  hoc 
apparet,  quod  non  est  aliquis  sanctus  ut  est  Dominus 
qui  tantumdcm  valeat.  Vorc  non  cst  foquc  aliquis 
sanctus,  ^('^Mf?  enim  est  alius  cxtra  te.  Nullus  cst 
sanctus,  nisi  pcr  te^  et  nm  est  aliquis  fortis  in  dan- 
dis  benoficiis,  potcns  sicut  Deus  noster. 

Ergo  nolitey  tu  a*mula  et  Filii  PhiIist(Di,qiios  in- 
telligo  devinccndos  in  sacerdotis  filii  mei,  multipli- 
carc  loquitur  sublimia  sicut  usque  huc  gloriantes. Non 
tantum  nova  non  multiplicetis,  sed  ctiam  x^etera  qua) 


solebatis,  profcrre,  recedant  de  orc  vestro ;  ideo  rocc- 
dant,  ^Mta  Deus  omnia  praevidens,  cum  vos  exitum 
rci  non  intelligatis,  jactantias  vcstra;  pocnam  pr»- 
parabit :  hoc  dicit :  quia  Deus  scienUarum  Dominns 
est,  et  ipsi  prxparantur,  id  est  antequam  fiant,  co- 
gnoscuntur  cogitatione^  hominum. 

Et  quia  novit  conscicntias  vestras  superbas,  ct 
mcam  humilitatcm,  idco  vos  dep08uit,et  nos  exalt»» 
vit :  hoc  dicit :  arcusy  id  cst  potestas,  forlium,  id  est 
apmula?  ot  filiorum,  et  Philistinorum,  superatus  est 
por  moam  fccunditatem,  et  per  fortitudinem  Judso- 
rum,  et  in/irmi  ogo  et  mei,  vel  ctiam  Hebra^i,  modo 
per  istuTi  filium  sunt  accincti  robore. 

Et  illi,  qui  prius  rcpleti  fuerant  potestatect  divi- 
tis,  modo  pro  panibus  quibus  saturarentur,  se  Uk»- 
verunt  ct  scrvicnt  ut  mercenarii,  et  prius  famelici, 
ut  ego  ipsa  vcl  Juda^i,  saturati  sunt. 

Donec.  Ego  paulatim  tantum  crcvi,  et  adversarii 
dccrcvcrunt,  doncc  ad  maximam  vilitatem  dcvcnc- 
runt :  hoc  dicit :  donec  steriliSy  id  cst  ego  vel  Judn 
potius,  impotcns  resistere  allophilis,  peperU  pluri- 
nws,  et  illa  a^mula  qua*  multos  habuit  filios,  vel  allo- 
phili,  qui  multos  habebant  bellicoaos,  infirmata  est. 

Et  hoc  quod  cgo  sum  saturata,  et  illi  innnnati, 
hoc  cst  per  Dominum,  qui  quos  vult  mortificat,  ei  quo8 
vult  vivificatoi  mortificatos  deducitad  inferos,  uiihi 
pcrpctuo  rcmanoant,e/  quosdam  reducit^  qws.  prjB- 
vidcbat  justos  in  Christi  resurrectione  rcducendos. 

Dominus  etiam  pauperem  facit  et  ditat  in  divitii?, 
humiliat  et  sublevat  in  potestatibus. 

Ipsc  dico  suscitans  de  pulvere,  id  est  de  infenori 
gradu  egenum  sicut  mo,  vel  meum  populum,  <^iif 
stercorCy  id  est,  de  magno  opprobrio  et  abjectioDe 
pauperem  erigcns  in  magnam  dignitatem. 

Ad  hoc  erigens,  ut  sedeat  cum  principibus,ets(h 
lium  gloriw  teneat  sicut  imperator. 

Et  ipse  potcst,  Domini  enim  sunl  cardines  terrsc, 
hoc  est,  ultimi  fines  terrsd  et  posuit  orbem^  bocest, 
te  firmamentum  super  eos  cardines. 

Dominus  etiam  ipsc  postquam  cxaltat  sanctosi^ 
vabit  ne  pcccont  pedes  sanctorum  suorum,  id  esl  finc« 
ipsorum,  quia  ad  bonum  finom  perducet  eos,ff  ex- 
posito,  impii  conticescent  non  audentes  mutire,  nec 
habentcs  bonum  quod  proferant,  positi  m  tenekris 
inferni,  jam  conticescent  :  et  quia  ille  tantumqui 
vir  est,  roborabitur  in  futuro,  ct  hoc  robur  erit  no^ 
in  sua  fortitudine,  sed  Doi. 

Vir  quidem  fortis  apparcbit,  sed  adversarii  ^ 
expcrtcs  divina;  fortitudinis  formidahunt^  ct  timidi 
apparobunt  ante  Dominum,  et  ipsc  existens  m  aritf, 
tonabit  pcr  tubam  archangcli  horribiliter  «up^  ipff^ 
diccns  :  Ite,  maledictij  in  ignem  xtemum  (UtUth.vy)- 
Vcl  antequam  veniat  ad  illud  judiciam,  inhocpw* 
senti  intonabit  in  coclis,  id  cst  per  apostolos,  qui ci9 
pra>dicando  annuntiabunt  futuram  miseriam. 

Et  non  mirum  si  formidavennt,  quia  D(Wim»*^ 
in  illo  judicio  judicabit  omnes  fines  terrx,  id  «st 
cujuscunque  modi  homines,  ct  hoc  per  fllium;ct 
hoc  dicit  :  Et  dadit  imperium  regi  suo  Christo,  ti  '^^ 


COMMENT.  IN  CANTICA  ALIQUOT 


m 


licio  cortiu,  id  est  altitudincm,  quod  in  qui-  A  Deus  ab  omnibus  in   via  obsistentibus  liberabit, 


D  depressum  vidctur ;  sublhnabU  ut  hujus 
itati  omnia  subjiciantur,  ClirisU  sni^  id  est 
er  Samuclcm  significati. 
jorice  potest  psalnius  ita  totus  logi.Vox  Ec- 
de  gentibus  :  Exsultavit  cor  meuni  in  Do- 
quia  assumpta  sum  ad  fidcm  :  ct  cxaltalum 
meum  in  Deo  meo,quia  defensioncm  habeo 
improperantcs  Judaeos. 
4itum  cst  os  mcum  super  inimicos  mcos, 
abeo  quid  cis  rcspondoam,  ipsos  jam  cxcae- 
»er  mcam  illuminationem,  quia  laetata  sum 
tari  tuo,  quia  fidem  Filii  tui  salvatoris  sus- 
I  Judasi,  nolltc  supcr  mo  multiplicare  loqui 
ia  gloriantes. 


doncc  inducat  in  tcrram  promissionis.  Intentiocst, 
hortari  ad  laudcm  Dci,  propter  ipsum  transitum. 

Mox  Moysi  de  libcratione  applaudentis  :  Cante- 
mus  DominOy  gloriose  enim  mnfjni/icatus  est  cum  in 
^f^gypto  operatus  sit  multa,in  hac  submcrsione  ho- 
stium  clarior  apparuit,  quia  equum,  id  est,  totam 
pompam  et  superbiam,  et  ascensorem,  id  est  ipsum 
Pharaonem  et  milites  ejus  dejecit  in  mare. 

Fortitudo  mea,  Detcrminat  quis  sit  ille,  qui  ila 
gloriose  magnificatus  est,  scilicct  Dominus,  quasi 
iilc  qui  ita  magnificalus  est,  est  fortitudo  est  laus 
mea,  qui  facit  me  fortcm  ct  laudabilem  et  ipse  fac- 
tus  est  mihi  in  salutem  submcrsis  hostibus. 

Iste  idem  cst  Deus  crcator  meus  et  ideo  glorificabo 


icedant  vetera,  quac  improperare  solebalis.  j»  eum  et  non  novus  Deus,  sed  Deus  patris  mei  Abra- 


«edant,  quia  arcus,  id  cst  potcntia  fortium 

•um,  est  supcratus  per  nos,  qui   modo  plus 

;imus  quam  ipsi  :  et  infirmi,  id  cst  nos  ac- 

amus  roborc  scicntioe. 

\u  Judaii   prius  rcpleti  sapientia.  modo  pro 

18  8C  locavcrunt,cfrcctisuntlumengentilium, 

em  vitaj  intcllcctus  accipercnt  :  ct  famelici 

«,  prius   Dcum   ignorantes,   saturali    sunt 

a. 

jiu  crevit,  donec  gcntilitas  prius  sterilis,pc- 

ilurimos  in  fidcm  :  ct  illa  Judnea,  qua)  prius 

j  habebat  filios,  in  cultum  Dci  instructos,in- 

i  et  cxc.TBcata  est.  Et  non  mirum  si  gcntilitas 

vit,  quia  Dominus  hoc  fecit,  mortificat  cx- 

io  et  illuminando  vivificat  :  deducit  ad  in- 

aortificatos,  rcducit  vivificiBtos. 

lem  Dominus  pauperes  facit  Judtcos,  et  ditat 

8,  et  humiliat  suporbos  Judo^os,  et  sublimat 

8  humiles. 

itans  de  pulvere,  id  cst,  de  ignorantia  ege- 

^ntilcm,  ct  de  stcrcore  idololatriae   ipsum 

«m  crigens. 

!joc,  ut  scdeat  cum  principibus,  id  est  cum 

(is,  et  solium  glorio;  tcncat  in  aeterna  beati- 

» 

ini  enim  sunt  cardincs  tcrr®  :  sicut  exposi- 
t  usque  in  finem. 

lNTICUM  MOYSI  AD  FILIOS  ISRAEL. 
mus  Domino.  Filiis  Isracl  per  marc  Rubrum 


ham  et  aliorum,  et  exaltabo  eum  et  ideo  cst  lau- 
dandus. 

Dominus.  Et  poluit  projicere,  et  essc  in  salutcm, 
et  ipse  Dominus  est  quasi  vir  pugnator  contra  ini- 
micos  fortiter  pugnans  :  et  si  ncscitis  quis  sit,ego 
dico  vobis,  omnipotens  nomen  ejus  :  currus  hic  de- 
terminat  quem  cquum,  et  quem  asconsorem  su- 
perius  intcllexerat  :  quasi  diceret  :  et  quia  est 
pugnator  et  omnipotcns,  ideo  projccit  currus  Pha' 
raonis  et  ipsum  Pharaoncm  cumsuperbiaet  pompa 
sua  :  et  non  ipsum  tautum,  sed  exercitum  ejus,  id 
cst  totum  comitatum  ejus,  projicict  in  mare. 

Et  non  tantum  quoslibet,  sed  electi  principes  ejus 
submersi  sunt  in  mare  liubro  et  quia  potuissent  sub- 
mergi,et  iterum  emergere,  addit  abyssi/id  est  pro- 
C  funditatcs  aquarum  operuerunt  eos,  descenderunt  in 
profundum  quasi  lapis,  id  cst,  ad  similitudincm  la- 
pidis  ad  inferiora  dcscendenlis,  scmper. 

Dextera  tua,  DomtVi^.  Incipit  dct^rminare  perquid 
submersiouem  iilam  fcccrit,  scilicct,  pcr  fortitudi- 
nem  dextros,  id  est  operationis  sua3  :  hoc  dicit  :  0 
Domine,  ita  ilii  submersi  sunt,et  in  hoc  est  d^^^ra 
tua,  hoc  est,operatio  tua,  magnificata  est  in  fortitu- 
dinCyid  e8t,in  hoc  forti  opcre.  Vel,  magnificata  est 
in  fortitudine,quasi  recognitaest  fortis  esse : ct vcre 
dextora  tua  est  fori\s,quia  dextera  tua,  id  cstopera- 
tio  et  virtus  tua,  non  casus  vcl  mutatio  elemcnti/^cT- 
cussit  inimicum  Pharaonem,^/  in  multitudine  glorije 
tu3S,  id  est,  in  multiplici  gloria  deposuisti  adversa- 
rios  meos  totam  familiam  Pharaonis. 


i^quasi  pro  gratiarum  actionc  cantavit  Moy-  J)     Misiati  iram  tuam.  Adhuc  ostendit  qualiter  opera- 


»mino.  quia  inimicos  eorum  submerserat 
xv),hoc  canticum  laudis,et  filios  Israelcan- 
icuit,  Maria  sorore  sua  prajeuntc  ct  cithari- 
in  quo  pra^figuravit  h-ctitiam  sanctorum,  qui 
>ti8mum  subraersis  vitiis,  evascrunt,  et  Deo 
pcforunt.  Matrriaesttransilusfiliorumlsracl 
reRubrum,  etsubmersioiniraicoruin.Modus 
)d  ostenditsc  pro  sualibcratione  ethostium 
*8ione  Dco  gratias  reddere,et  pcr  quod  trans- 
e  contigerit,  scilicct  pcr  doxterain  ct  forti- 
n  Dei :  ct  prophetatetiam  quidin  ipsoitinere 
msitum  cvcnturum  sit,  sciiicet,  qualitcreos 


tus  sit,  tu  misisti  iram  tuam  super  eos  qux  devora- 
vit  eos  in  aqua,  tam  cito  sicut  ignis  vorat  stipulam, 
et  in  spiritu  furoris  tui  iu  turbine  venti,  quem  ira- 
tus  immisisti,  congregatx  sunt  aqtue  super  eos. 

Sed  priusquam  illi  ingrederentur,  stetit  unda,  id 
est,  divisa  cst  aqua,  quod  cst  mirum,quia  ipsacst 
in  sua  natura  fluens  :  et  non  lantum  juxta  ripam 
diversa  est  aqua^sed  eliam  immediomaricongregati 
sunt  abyssi  quasi  murus  a  dextris  ct  a  sinistris  : 
abyssi,  id  cst,  profundilates  aquarum;  et  idcoquia 
vidit  aquam  stantem,  dixit  inimicus  :  Persequar  et 
comprehendam,  dividam  spolia  meis  milltibus,  quan 


HB 


nAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISClttPP.  PARS  I.  — ^COMMENT.  BIBL. 


70i 


ipsi  rapucrunl  ab  iEgypliis,  implcbilur  anima  mea  A 
illis  spoliis,  volum  meum  satiabo. 

Et  super  ipsos  cvaginabOy  non  rclrabam  ab  oc- 
cisione  gladium  meum  :   et   interficicl  eos  manus 

mea, 

Ipso  ita  disponcbat,  sed  spiritus  tuus  vcl  turbo, 
finvit  immissus,  ct  opcruit  eos  mare,  suhmcrsi  sunt 
quasi  plumbum  in  aquis  vchcmentibus. 

Et  quia  ita  fortiler  egisti,  o  Dominc,  qnis  similis 
tui  infortibuSj  id  cst,  intcr  fortes?  et  praiter  forti- 
tudinem,7uw  magnificus  cst  similistui  in  sanctitate? 
et  quis  ita  est  terribilis  atquc  laudabilis,  ct  faciens 
mirabilia  sicut  tu  ? 

Et  in  illa  submcrsionc  cxtendisti,  id  ost,  magnifi- 
casti  manum  tuam^  id  est,  opcrationcm  tuam,  et 
dcvoravit  cos  terra,  id  cst,  spcs  tcrra;,  quia  vidc-  |^ 
bant  terram  nudam. 

Dux  fuisti.  llic  incipit  ostendere  prophetando  cx 
partc,  qualitcr  cos  pcr  dcscrtum  traduxit  usquein 
terram  promissionis  :  et  populo  traduclo,  dux 
fuisti  in  misericordia  tua  populo  quem  rcdemisti, 

Et  portasti  eum  in  forlitudinc  tua  ad  habitaculum    . 
sanctum  tuum^  id  cst,  in  Hicrusalcm,  ubi  sanctifi- 

caris. 

Et  interim  dum  transiront  pcrdesertum,a5Ctfn(i<?- 
runt  populi  in  occursum,  et  nocumcntum  cis,  et  ■ 
iratisunt  quod  transircnt  fmes  oorum  :  ct  dctcrmi- 
nat  qui  populi,  scilicet,  dolores  obtinuerunt  habita- 
tores  Philistiim, 

Et  tunc  conturbati  sunt  principes  Edmiy  id  cst, 
Idumajorum,  qui  dc  Esau  desconderunt  :  robustos 
Moab  obtinuit  tremor  illis  transcuntibus,o6rf^u^rttwi  C 
timorc  omnes  habitatorcs  Chanaan, 

Irruatsuper  eos.  Prophctando  dicit,quasidiceret: 
Ipsi  timebunt  ct  hoc  concedo,  irruat  supcr  eos  for- 
mido  mcntis,  et  pavor  corporis  im  ma^fnitudine  bra- 
chii  tui  in  magna  fortitudinc. 

Et  oro  ut  contra  Israel  fiant  immobiles  quasi  la- 
pis,  donec  pertranseat^  id  est,  per  loca  corum  tran- 
seat  populus  tuuSy  DominCy  et  non  tantum  per  loca 
qua;dam,  sed  donec  omnino  pertranseat  populus 
tuus  iste  quem  possedisti  usque  in  terram  promis- 
sionis. 

Et  sicut  oro,  ita  fiet,  quia  tu  introduces  eos  in  ter- 
ram  promissionis  ct  firmiter  planUbis  in  monte  hse- 
reditatis  tu3S,  quoB  montana  Juda5€e  scilicet,  in  fir- 
missimo  habitacuto  tuo,  quod  operantes  eSy  Domine^  jj 
quod  tu  illis  prasparasti. 

Et  illud  habitaculum  quod  tu  illis  dedisti,  est  san- 
ctuarium  tuum,  Domin/ij  quia  ibi  sanctificabis  qtwd 
firmaverunt  manus  tua:,  ut  quandiu  obedirent  tibi, 
firmiter  illud  tenercnt  :  ct  iste  Dominus  qui  ista 
omnia  opcratus  est,  regnabit  in  xtemumy  id  cst, 
quantum  aliquis  potest  cogitare  et  ultra  quam  ali- 
quis  polest  cogitare. 

Et  possumus  certi  esse  quod  haec  omnia,quee  ad- 
huc  rcstant,  operabitur  :  quod  potest  videri  per 
principium  operum,  ut  exhibitio  prajteritorum  sit 
oertitudo  futurorum  :  hoc  dicit  :  Ingressus  est  enim 


Pharao  cum  curribus  et  equitibus  ejus  in  marCf  et 
rcduxit  super  eos  Dominus  aquas  maris. 

Filii  autem  Israel  ambulavenint  per  siccum  io 
medio  ejus.  i 

Allegorice  potest  lcgi.  Vox  lidelium  in  baptisme 
purificatorum,  et  de  diabolo,  et  vitiomm  destroc- 
tione  Deum  glorificantium  :  Nos  purgatiin  baptis* 
mato  cantcmus  Domino,  gloriose  enim  magiu£lct- 
tus  est  in  hac  nostra  recreationc,  plus  quamiiipriiiit 
crcatione  :  idco  cantemus,  quia  equum,  id  est,  to- 
tam  supcrbiam  diaboli,  ct  ipsum  diabolum  ascen- 
sorom  hujus  equi,  dejecit  in  mare,  quia  potesta- 
tem  quam  excrcebat  super  totum  humaoum  genQs, 
in  baptizatis  pcrdidit. 

Fortitudo  mea  ct  laus  mea  Dominus,  sieut  expo- 
situm  est  :  et  ipse  cum  sit  crcator  omniiun,  ftcti» 
est  croatura,  valens  mihi  in  o^ternam  salutem. 

Iste  Deus  meus,  ot  glorificabo  eum,  Deus  patiis 
mei  Abrahs  ct  aliorum  :  vel  caput  Ghristi,  qui  ot 
paicr  baplizatorum  :  unde  dicit  Apostolus  :  Ca0 
Christi  Deus  (I  Cor,  xi).  Dominus  quasi  vir  pugn»- 
tor  omnipotens  nomcn  eis,  currus  scilicet  dete^ 
minatio  est,  quis  sit  ascensor  currus,  id  est,  illos 
malos,  qui  muUi  congregantur  in  eadem  militia, 
ad  portandum  Pharaonem,  id  est,  Beelzebub  prin- 
cipem  daemoniorum,  et  omnem  exercitum  ^us,  id 
est,  minores  diabolos,  projecit  in  mare,  quia  jam 
non  habent  tantam  efficaciam  nocendi  in  baptia- 
tis. 

Elccti  principes  ejus  submersi  suni  in  mariBu- 
bro,  in  sanguine  Christi. 

Dextera.  Quasi  diceret :  Per  Filium  tuum  bcc 
omnia  operatus  es  :  dextera  tua  percusbsit:  inimi' 
cum,  id  est,  diabolum  :  et  in  multitudine  f^fnf» 
tuffi,  id  cst,  in  muUipIici  gioria  nativitatis»  passio- 
nis,  rcsurrectionis,  dcposuisti  adversarios  oieos 
malignos  spiritus. 

Mt5t5^t.Adhuc  ostendit  quomodo  deposoii  et jol^ 
mersit  :  misisti  iram  tuam,  qu»  devoravit  eoe  si- 
cut  stipulam  :  et  in  Spiritu  sancto  minifltmiLiljDi 
furoris,  sicut  est  minister  gratiarum,  prst^  «|)li' 
tam  potestatem  in  baptismo,  coogreg^taB  spporip- 
sos  malignos  spiritus  et  multiplicataB  swtaqiifti^ 
est,  tribulationes,  quod  erit  in  futuro,  quandoio^ 
quobuntur  in  inferno. 

Sed  interim  ante  diem  judiciiflietit  undatejiprO' 
longata  est,  unda  fluens,  id  est,  pcenam  inan4*B8i 
quia  nondum  torquentur.Adhucaugmentaipc^ittin 
resorvatam,  dicendo,  abyssi,  id  est^  ille.  prqfku^is- 
simae  poDna;  congregat®,  id  est,  reservatffi  et  9^- 

tiplicat(B  in  medio  mari. 
Etideo,  quia  vidit  diabolus  in  hocprasenUpctBfiD 

dilatam,  dixit  :  Persequar  istos  quos.  yideo.pb' 
subtractoB^  et  comprehcndam  per  pcccata;diindfin 
spolia,  id  est,  virtutes  auferam  :  imp(iebiiur»ide^^ 
satiabitur^  anima  mea^  id  est,  desiderium  mQQ^< 
quia  nolo  ut  in  loco  unde  cecidi,  substituantur. 

Et  si  non  potero  deceptionibus  proOcerei  6vag^' 
naboper  meos  ministrosgladium  meuili»ilt  teriore 


GOMMENT.  IN  CANTICA  ALIQUOT. 


7Cft 


tut,  et  interficiet  eos  manus  mea  corpora-  \  qua,  quoniam  magnam  utilitatem  proventuram  in- 

tellexit,  hoc  canticum  exsullationia  Deo  cecinit,  in 


,Ipse  ita  disponebat  persequi  et  interncere, 

ilus  tuus  sanctus  flavit  et  conturbavit  oos,et 

«m  cjus  iniminuit,ot  operuiteos  mare,£U|ua 

i  :  et  ita  operuit,  ne  rursus  resurgcront  in 

m  potestatem  :  hoc  dicit  :  submersi  sunt 

imibum  in  aquis  vehementibus,quae  magnam 

«m  habent. 

dmilis  tui  in  fortibus^Domine  ?  sicut  cxposi- 

■ 

disti  in  baptismo,  ita  potestato  privasti  :  et 

D  ad  diem  judicii,extendisti,  id  cst  dilatasti, 

ificasti  manum,id  est^vindictam  tuam,quam 

sres. 

8  ita  subvcrsis,et  ad  majorem  pocniim  desti- 

lix  fuisti  pcr  desertum  hujus  vita;  post  ba- 

D  populoquom  redemisti  pretiosanguinis,in 

)rdiatua,id  est,in  mulliplici  gratiarum  lar- 

riasti    cum    in    fortitudine   tua  ad  habita- 
sanctum  tuum,  usquc  in  actcrham  bcalitu- 

lam  beatitudinom  dum  tondcrct,  asccnde- 

cos  detinerent  populi,  id  est,  multitudo  vi- 
vel  malorum  hominum,cl  irati  sunt  contra 
iilando.Exponit  per  partes,malorum  :  quasi 

Et  quia  vinccrc  non  potucrunt,  idco  dolo- 
nuerunt  habitatores  Philistiim  :  Philistiim 
$tatur,  potionc  cadens,  et  significat  ebrios 
.,  qui  sanctos  volunt  pcrvertcre  :  quod  quia 
;8unt,  dolent. 

conturbati  sunt  principes  Edom,  id  cst 
ieus,qui  sanctos  pcrsoquitur :  robustos  Moab 
;  trcmor.  Moab  lcge  abutens  interprctatur,  et 
it  incestuosos,  ct  aliis  vitiis  obnoxios  :  qui 
lolcnt  dc  pcrscvcrantia  bonorum,  et  timent 
quaa  per  cos  annuntiantur  :  omncs  habita- 
lanaan.Chanaan,  id  est,  dcscensus,  ct  signi- 
infima  vitiorum  dctrusos,  qui  dolent,  quod 
sunt  detinere. 

.  Quasi  diceret:  Isti  mali  ita  volunt  sanctos 
ire,sed  irruat  super  eos  formido  ct  pavor  in 
idine  brachii  tui,  id  est,  filii. 
immobiles  quasi  lapi8,donecpertranscatpo- 
er  hanc  vitam,  usque   ad  coclestem  vitam, 

taus  iste  quem  possedisti. 

fiet  :  introduccs  cos,et  plantabis  in  montc 
itis  tu(c,  id  est,  in  caiicstcm  bcatitudinem, 
Qrmissimo  habitaculo  tuo,quod  operatus  os, 
,  timentibus  te. 

3pas  dico^  sanctuarium  tuum,Domine,quia 
nquinatum  intrabit  in  illud.  Caetera  per  se 

ORATIO  HABACUC  PIIOPHET/E 

Pro  ignorantiis, 

tf  audivi.  Habacuc  intcr  caitera  prophetiae 
[)a  etiam  Christi  nativitatcm  prophetat,  de 


B 


quo  materiam  habct  ipsam  Christi  incarnationem  ct 
l)assionom.  Modus  est,  quod  enumerat  et  determi- 
nat  bona,  qune  per  ipsani  nativitatem  hominibus 
sunt  imponsa.  Intontio  est,  hortari  ad  laudom  Dei 
pro  incamationc  Filii. 

Doniine,  audivi  per  internam  locutionem  auditiO' 
nem  tuam,  id  est,  illud  quod  de  te  audiri  facis  ab 
aliis,scilicet,  incarnationcm  Filii,  et  ttinui  quia  rem 
contra  naturam  intellcxi. 

Domine.  Quasi  diccrct:  Rosquidem  mirabilis  cst, 
scd  jam  uiterius  inde  mirabor,  quia  intelligo  te  po- 
tentcm,  ut  facias  contra  naturam  :  hoc  dicit :  Opu$ 
tuum,  Dotnine,  est  istud,  id  est,  tua3  omnipotenti» 
congruum :  et  hoc  opus  tuum,  Domine,  vivifica,  id 
est,  vividum  et  potens  osteude,  ct  efficax,  et  pluri- 
bus  notum  ;  quod  quidem  tempore  meae  sterilitatis 
non  contingct,  sed  in  medio  annorum  in  plenitudine 
temporum,  quando  erit  quasi  cor  annorum. 

In  mcdio  annorum.  Quasi  diceret  :  Et  sicut  ego 
oro,ita  tu  facies  notum  iliud  opus,  id  est,  illam  in- 
carnationem,  rccordaberis  in  operis  adimpletione, 
miscricordix  primohomini  posita;,sedpropterpccca- 
tum  subtracto!,  et  quasi  oblivioni  datas,  cum  prius 
iratus  fueris  homini  ipsi. 

Deus.Quia  occulte  locutus  crat  in  aenigmate,  ideo 
aporte  dcterminat  quod  opus,  et  quam  auditionem 
intcllexcrat.  Deus  ab  austro,  id  est,  ab  ^gypto,  un- 
de  auster  flat,  veniet  ad  terram  Israol  defuncto  He- 
rode.  Unde  dicitur :  Ex  JEgypto  vocavi  Filium  meum 
C  (Mattli.  II ;  Ose.  xi),  et  ipse  idcm  sanctus  veniet  de 
monte  Pharan.  Pharan  locus  cst  in  iEgypto,  qui 
Pharos  dicitur,  turris  in  ora  maris  :  undc  rcges 
tcrra:  illius  Pharaoncs  dicuntur.  Deus,  cx  natura 
Patris  :  sanctus,  ex  humanitate. 

Operuit  cwlos.  Et  ille  cum  Dcus  et  sanctus  sit, 
gloria  ejus  operuit  ccelos,  id  cst,  illos  qui  majores 
sunt,  obtenebrat  sua  claritate  :  ct  otiam  illuminat 
minorem  lucem  illorum,msgori  lumine  suifundens, 
et  terra  tota  plena  est  laudis  ejuSf  id  est,  terreni 
laudant  eum,  vel  per  eum  laudabiles  fiunt. 

Splendorejus.EccQ  de  passione :  et  postquam  splen- 
dor  ejus  pcr  totum  mundum  ut  lux  m<,tunc  comua 
crucis  erunt  in  manibus  ejus. 

Et  quamvis  ita  magnus,  tamen  poterit  crucifigi, 
r|  quia  ibi,id  est,  in  tempore  passionis,  abscondita  est 
fortitudo  ejus,  quando  se  totum  tradidit  in  potesta- 
tcm  crucifigentium  :  et  ex  hac  crucifixione  magna 
utilitas  proveniet,  quia  illo  resurgente  ante  faciem, 
id  cst  pra3scntiam  cjus,  ibit  mors  et  destruetur,quia 
per  eum  facultas  rcsurgendi  omnibus  datur. 

Et  per  ejus  resurrectionem  egredietur  diabolus  for- 
tis  armatus  de  domo  quam  prius  possederat  ante 
pedes  cjuSy  ubicunque  ipse  per  inspirationem  inces- 
serit :  ct  diabolus  perdcns  jus  suum,  stetit,  et  ere- 
cius  in  immortalitatem  et  impassibilitatem,tiimtii^ 
est  terram,  id  est,  per  mensuram,  quos  voluit,  de 
tcrra  accepit :  quos  noluit,  reprobavit. 


107 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PAHS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


708 


Et  aspexit,  id  est,  racrita  singulorum  pensavit,  et  A 
dissolvtt  gentes  a  frigore  infldclitalis,  et  montes  sx- 
chU,  id  est,  potcntiores  ct  supcrLiores  in  hoc  mun- 
do,  sunt  contriti,  id  est,  recognoscendo  peccata,  hu- 
miliati  ct  valde  compuncti. 

Et  etiam  collcs  mundiy  id  est,  Siccularii  potcntea, 
swit  incurvati  ad  pa;nitcntiam,ai>  itineribus  xtemi' 
tatis  ejus  per  itinera,qua3  facit  aetcrnitas  in  mundo, 
prsBdicando  pcr  ipsam  humanilatem  Christi,  ct  per 
ejus  apostolos. 

Vidi  etiam,  id  est,  prophctico  spiritu  intellexi, 
quod  tentoria  JEtldopix^  hoc  cst  illi  qui  nigri  sunt 
in  vitiis,  ct  in  tentoriis  morantur  assiduc,  in  illis 
militantC3,lurbal)untur  per  po?nitentiam  pro  inifiui- 
tate  sua  praftterita  :  et  etiam  lurbabuntur  pcr  poini- 
tentiam  pelleSy  id  est,  militantes  in  tentoriis,  quao  j> 
flebant  de  pellibus  :  pclie  dico  terrx,  id  est  possessaj 
a  terrenis,  qui  sunt  Madian,  id  est  doclinantes  ju- 
dicium,  id  est  non  credentcs  se  puniri  propterpcc- 
cata.  Madiam  est  populus  qui  obslitit  Israeli  ingre- 
dienti  terram  promissionis,  et  significant  qui,  iilos 
sanctis  tendentibus  ad  beatitudinem,  inipedimenta 
parant. 

iVMw^tt/d.Dotorminat  pcrquid  ista  conversio  fiat, 
scilicct,  per  doclrinam  ct  baptismum,  quod  sic  di- 
cit :  Domine,  qui  prius  vindiclam  luam  in  aquis  di- 
luvii  exercuisti  (Gen,  vii),  et  aquas  ^gy]}i\  in  san- 
guinem  convertisti,etaqua8  maris  super  ^Egyptios 
invortisti  (Exod.  xiv),  nunquid  adhuc  iratus  es  in 
(luminibus  Scripturarum,  ut  convertas  eas  in  san- 
guinem,id  cst,  in  falsum  intellcctum  litteralem,  ut 
potatos  occidant ;  quasi  dicoret  :  Non  cst  amplius  C 
iratus,sed  jam  est  verus  et  salubris  intellcctus  :  aut 
nunquid  est  adhuc  furor  tuuSy  id  est  continuatio  irsi 
tuo;,  sicut  prius  cxercuisti  iram  tua^i,  ita  modo 
exerceas  continue  in  fluminibus  iram  tuam  ;  quasi 
dicerct :  Non,  scd  sicut  prius  continue  iram  tuam 
excrcuisti  pcr  aquas,  ita  modo  continuc  per  doctri- 
nas  Scriplurarum  misereris  :  vel  est  adhuc  in  mari 
indignatio  fwaPNoncst,  sedsicut  in  mari  Pharaonem 
et  suos  occidisti,  ila  cx  opposito  homines  in  bapti- 
smo  modo  salvos  facis. 

Qui  a^ttmrfw.Ecce  quomodo  facis  scripturas  salu- 
brcs;quasi  ita  dico  :  quia  ascendis  super  equostuosy 
idest8uperapostolostuos,quitcpcrmundumferunt, 
etquadrigx  tuo}  salvatiOy  scilicet,  quatuor  Evangelia, 
suntsalvatiopopulitui.Evangeliaquadrigae  dicunlur  rx 
propter  quatuor  de  Christo  praedicata,  nativitatcm, 
passionem,  resurrectionom  et  ascensionem. 

Et  pcr  eos  equos  suscitans  suscitabis  continuc  ar- 
cum  tuum,  id  est  vetercm  legem,  qua5  prius  erat 
inutilis  ad  litteram  inlellocta :  modo  per  legem  no- 
vam  intcndisti,  ot  quasi  chordam  in  arcu  posuisti, 
ct  ad  notitiam  mullorum  direxisti  :  etetiam  susci- 
tabi s  ;Mram^//a,  id  est  firmas  promissioneSj^McT?  lo- 
cutus  es  non  uni  lantum,  sed  multis  tribubus,  sicut 
Isaac  et  Jacob,  ct  aliis,  dicendo  :  In  scmine  tuo  be' 
nedicentur  omnes  tribus  tcrrx  (Gen,  xxii),  vel  omnes 
gentes. 


Fluvios  scindes,  Et  pcr  illam  doctrinam  lcgis  sos- 
citalam  scindes,  id  est  falsificabis,  fluvios  terrm^  td 
est  abundantes  doctrinas  terrcnorum,  qui  volant 
negare  partum  virginis,ct  alia  hujusmodi ;  et  cum 
ila  scindcs,  vidcrunt  te  aquw,  id  cst  in  muliisona 
sapientia  arnuentes;^/ipsi  quidcm  dicti  tnonle»  pra 
superbia,  doluerunt  pro  faisificata  mortificaU  si* 
piontia;  ct  illis  infirmatis,  pur^^^a^tfartfm  transiU^ 
id  cst,abundantia  impetus  tuae  doctrinffi  pcromiiefl 
illorum  cavillationes  inviolatd  transiit,usq[ue  ad  ter* 
minos  mundi. 

Et  in  illo  tmnsitu  abyssus  in  sceculari  scientia  pro- 
fundissimi,ad  dctinendum  dedit  vocem  ^iiam,  id  est 
falsam  disputationem ;  et  cum  per  fallaces  diapatt- 
tiones  non  posset  vincere  a//i^o,id  est  superbi  ek 
potentcs,  levavit  manus  suas  pcrcutiendo. 

Scd  tamcn  5o/,id  cst  ipse  Ghristus,^^  luna^  id  est 
Ecclcsia,  contra  illos  impugnantesfirmiterilelgnnl 
in  habitaculo  suo  in  soliditate  mentis  su® ;  et  per 
hoc  quod  ita  stetcrunt,  ibunt  gentes  ad  fidem  m 
luce  sagittarum  tuarum fid  est  apostolorum,et  maxi- 
me  ibunt  in  splendore  fulgurantis  hastce  tuas^  id  est 
per  pra^dicationem  Christi,qui  fuit  quasi  fulguraiis 
hasla  ad  comparationem  sagittarum. 

Et  hoc  mitibus  et  pacificis  verbis  ilii  noluenmt 
couverti,  tu  vero  conculcabis  et  convincendo  coii- 
vertes  /m*am,id  est  illos  terrcnos,  in  fremilu^  id  est 
in  frcmentc  et  violenta  prsdicationc,  et  obstupefa- 
cieSyid  est  slupidas  ct  immobiles  quantum  ad  prio- 
ra  opora  reddes  iilas  gentes  gcntilitati  deditastii/M- 
rorCfid  cst,  in  furenti  et  comminanti  prffidicatione, 
quando  comminaberis  infcrnalcs  pcenas. 

Et  tum  benc  potcris  facere,  quia  cum  tu  prii» 
essosr  in  occulto,  paucis  cognitus^  modo  per  ioca^ 
nationem  Filii  egressus  es  in  salutem  multorum,  vi- 
lcns  in  salutem  populi  tui,  in  salutem  cum  Christo 
/uo,  quasi  diccrct,  pcr  Christum  dabis  illam  salo- 
tein. 

Populo  tuo  cs  in  salutcm,  sed  caput,id  est  diibo- 
lum,  pcrctissisti  de  domo  impiiy  id  est  de  cordibus 
malorum  ;  et  ipsum  fundamentum  cjus^  id  est  illofi 
in  quibus  fortiter  crat  fundatus,  denudasti  BbiVii^ 
diabolo  usque  ad  collum  ipsius  diaboli  vincieadDiD 
et  puniendum  sternaliter:  persimile  loquitur,sicttt 
aliquis  captivus,qui  ad  pu)nam  ducitur  per  colluffl 
ligatus. 

Et  intcrim  tamcn  dum  non  dimittisita«teraaliter 
tnaledixisti  sceptris  ejus,  id  est  minuisti  potestatem 
ejus,  quam  prius  exercebant  in  omnes  ;  et  maledi" 
xisti  capiti  bellatorum  ejus,  id  est  illis  principibos, 
qui  inter  bellatoros  et  persecutores  sunt  capitaei 
majorcs  :  capiti  dico  ct  sccptris  venienHOus  aiii' 
spergeyidum  me  ut  turbo  niare  concutit. 

Ipsi  veniunt  ad  dispergendum,  sed  nihii  lucra- 
buntur  :  quiasi  occidunt  corpus,  animam  occidere 
non  possunt  (Matth.  \) ;  hoc  dicit :  ExsulWio  eoruf^ 
persequentium  mc fSicut  exsultatio  ipsius,  qui  devo- 
rat  paupercm  in  abscomlito  loco  ;  et  cum  ille  priu* 
credidissctillum  essem  divitem,  etpermortemillii^ 


COMMENT.  IN  CANTICA  ALIQUOT. 


710 


[n  divitias,  illo  interfeclo,  recognoscit  A  iniputari,qui  si  non  pcccarcnt,custodirot  eos.Enu- 


886,  et  ideo  nihil  csse  lucratum. 

•e  exsultatio  corum  inanis  est,  quia  per 

um  persecutoruni  fccisti  cquis  tuis^ul  est 

rentibum,  viam  et  Iransitum  in  mari,  id 

lOy  scilicet,  in  luto  aquarum  multarum, 

sunt  aqua;  mult»,  carnales  concupis- 

t  generant  lutum,  in  quo  pedes  afTec- 

^untur,  sod  sancti  bonarum  planta  af- 

utum  bujusmodi  egrediuntur. 

lasi  diceret,  sancti  transcunt,  sed  tamen 

tribulantur  gravitcr ;  hoc  dicit  :  audivi 

via  contra  transeuntes  machincntur^^;/ 
,id  est  infirmitas  carnis  meo),  conturba- 
agilitate  carnis  meaB,  et  labia  mea  con- 

id  est  in  timoro  carnis  annuntiaverunt 


merat  autem  hic  Moyses  bona  quas  Deus  fecit  eis, 
ct  c  contra  mala  quanpsi  reddiderunt  ei,  ctiam  post- 
quam  tot  pcriculis  orcptos  induxit  in  terram  pro- 
missionis,  undc  merucrunt  graviter  puniri,  et  ab 
hostibus  conculcari.  In  prima  parte  ostendit  haec 
quaj  hic  docef,  vaide  esse  utilia,  unde  tam  majo- 
rum  quam  minorum  invocat  te8timonia;ethoce8t« 

Audite,  cmli,  qux  loquar,  audiat  terra  verba  oris 
mei :  quasi  diceret :  Omnes  audiant,  et  cogno- 
scentes  verum  esse  approbent,  et  posteris  annun- 
tient. 

Concrescat  in  pluviam  doctrina  mea  Ecco  quod 
utiie  est,  corda  auditorum  sterilia  concrescere  fa- 
cit  et  fecundari,  sicut  aqua  terram  ;  fluat  ut  ros 
eloquium  meum  ad  utilitatem  iterum  terrenorum, 


a  voce  illorum  audita,  id  est  intellectis  "  qui  de  judiciis  Dci  male  sentiunt. 


eparabant. 

ir.  Caro  limuit,  sod  tamcn  non  idco  ces- 

8  ingrcdiatur  putrcbo  etiam  sublcr  me 

I  ossibus  mcis  usquc  etiani  ad  ossa  ;  et 

.0  etiam  subtcr  me  scatcat,  hoc  est,  ante 

D  mo  ita  affligi,  ut  vcrmes  dc  corpore 

•ent. 

or,  ut  in  die  tribulationis  quando  illi  pcr- 

orquebunlur  in  inferno,  requiescam  et 

1  CGeluin  ad  populum  accinctum  nostrum 

!um  illorum,quifuerunt  populus  nostcr, 

sin  fidc  ctoperibus  similcs,  qui  fuerunt 

bene  succincli  et  praeparati. 

vere  tribulantur,  omnia  enim  bona  qucB 


Quasi  imber  super  herbam,  et  quasi  stilLv  super 
(jramina,  quia  nomen  Domini  invocabo ;  quasi  dice- 
ret  :  Omnes  audire  debctis,  quia  invocabo  testimo- 
nium  corum  qua;  dico,  nomcn  Domini. 

Date.  Wic  incipit  narrare,qua3  bona  fecitillis^un- 
dc  prius  invitat  eos  ad  bene  operandum;  et  hoc 
est  :  Datc  mayni/uentiam  Deo  nostro,  id  est  extollite 
quanlum  ad  vos,  eum  qui  in  se  magnus  est,  quod 
delictis,  quiaomnia  opera  Dei  perfecta  sunt,  in  om- 
nibus  quas  fecit  cst  perfectio,  et  omnes  viss  ejus 
quibus  vcnitad  homines  3uni  jtuUcia  recte  dispo- 
sita,  etsi  quaidam  occulta. 

Dcus  fidetis,  et  absque  ulla  iniquitate  :  commen- 
det  eum,  justus  eliam  est  Deus,  et  rectus  hoc  cst. 


ido  amavcrunt,  ibi  perdent  :  quod  ex-  C  via;  ejus. 


3r  parlcs  terrenorum  :  Ficus  enim  non 

non  erit  germcn  in  vineis, 

ropus  oliva),ct  arvanon  afTerent  cibum. 

fttr  de  ovili  pccus,  et  non  erit  armentum 

ms, 

..  Illi  suis  bonis  pcrditis  conlristantur, 

idepta  l)ealttudine  gatulcbo  in  Dopiino,  et 

i  Deo  Jcsu  meo. 

Deus  Dominus  est  fortitudo  mea  in  hoc 

iponet  in  hac  vita  pedes  meos  quasi  cer- 

.  cito  ascendcro  faciet,  sicut  cervus  cito 

deducet  me  victor  in  futuro  supcr  excclsa 

Imis  canentem. 

CANTICUM  MOYSI. 

"^bU.  Praidixerat  Dominus  [Deut.  xxxii) 

oriturum  essc,  ct    post  mortem  suam 

iiram  promissionis  inducendum,  et  ibi 

Q,,ut  et  alicnos  dcos  adoraret,  quare  mi- 

3U8  eos  aflligeret :  quare  nc  videretur  ex 

Dei  essc,qui  prius  protcxerat  eos,  prae- 

nu8  scribi,  illud  contingcrc  proptcr  pec- 

on  proptcr  Dci  impotcntiara,qui  peccan- 

et  ab  inimicis  pormittit  conculcari ;  et 

voluit,  ut  etiam  de  sequcntibus  idem 

quod  quando  puniuniur,et  a  Deodese- 

)  peccatis  cst  eorum  ;  ncque  debct  Deo 


Vcl  si  justus  et  rectus,  peccaverunt  ei  quia  etiam 
illi  qui  justi  videntur,  peccatores  sunt  compara- 
tione  :  et  non,  id  est,  nunquid  etiam  Filii  ejus  sunt 
in  sordibus?  Sunt  utique,  etiam  illi  qui  videntur 
filii.  Vel  sic  :  Justus  cst,  rcctus  est  Dominus,  et 
non  filii  peccaverunt  ci,  et  illi  non  filii  ejus  sunt 
in  sordibus. 

Generatio  prava  et  perversa.  Increpatio  :  quasi  di- 
ceret  :  Illi  non  filii  sunt  prava  'generatio,  hxccine 
reddis  Domino,  popute  stulte  et  insipiens  ?  Mala  sci- 
licet  et  perversa. 

Nunquid  nan  ipse  est  Pater  tuus  ?  Quasi  dicerct : 
Non  debercs  hajc  reddere,  quia  Pater  tuus  multa 
fecit  tibi ;  et  hoc  est  :  qui  possedit  te  regcndo,  et 
rw  fccit  et  creavil  te.  Praiposterus  ordo. 

Memento  dierum  antiquorum  in  quibus  bona  exhi- 
buit,  cogita  generationcs  singulas  quibus  singulis 
bcne  fccit. 

Interroga  patretn  tuum,  et  annuntiabit  tibi  majores 
tuos  post  Abraham,  Isaac,  deinde  Jacob,  et  sic  per 
singula,  ct  dicent  tibi  bona  quo;  fecit  antiquis. 

Quando  dividebat.  ^fuhdii  quaj  fecit,8cilicetquan- 
do  Altissimus  dividebat  gcntes:  non  ante  constitu- 
tionem  turris  legiturfacta  divisiogentium,8edtunc 
cocpit :  et  quot  fuerunt  capita  ct  principes  in  gigan- 
tibusillis,totdivisioneslinguarumfactaB  suntineis. 
In  Hebr«o,et  in  suis  rcmansit  iingua  Hebr«a,quia 


711 


IIAYMONIS  IIAl.BERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  GOMMENT.  BIBL. 


713 


non  conscnsit  aliis.  Postea  adco  imminutus  est  illc 
numerus  colentiura  unum  Deum,ut  temporc  Abrahae 
vix  invenircntur  duodccim.  Ipsi  etiam  dictum  est. 
Exi  de  terra  tua,  et  de  cognUione  tua  (Gcn.  xii) ;  ct 
hoc  cstiquando  Altissimus  dividcbat  gentcs,idest, 
quando  separabat  (ilios  Adam  pcr  linguarum  varie- 
talem  facia  est  separatio  illa :  et  quando  constituit 
terminos  populorum,  Suspensive  usque  illuc  :  Pars 
autem  Domini,etc.,secundum  linguasterminantur 
populi,per  quas  estprincipalis  divisio,quod  postca 
sub  eadcm  lingua  divisi  sunt  populi :  sub  divisione 
juxta  numerum  angclorum  Dci  ponunt  alii,quia  sin- 
gulis  populis  delegati  angeli  ad  custodiam,ct  juxta 
numcrum  illorum  angclorum  est  numerus  populo- 
rum  majorum;et  etiaminndclibuspopulis  dclogan- 
turangcli  ad  custodiendum  primam  naturamin  iliis, 
quae  bona  cst  creatura  Dei.  An  unusquisquc  homo 
habcat  angelum,  non  cst  ecrtum  nobis,  is  est  sen- 
susjuxta  numcrum  filiorum  Israel  ut  angeli  voccn- 
tur  filii  Israel.  Vcl,juxta  numerum  filiorum  Israel, 
quia  totanimasinduxitIsrael,id  cst  Jacob,interram 
iEgypti,  scilicct  scptuaginta,  id  est,  tot  sunt  varie- 
tates  linguarum,ot  sccundum  linguas  populorum. 

Pars  autem  Domini,  Quasi  diccrct :  Alios  sub  an- 
gelis  constituit,  scd  populus  Domini  est  pars  ejuSf 
quia  cum  spiritualitcr  quasi  in  manu  sua  custodi- 
vit,cul  tamen  familiarem  suum  Michaelom  delcga- 
vit,  et  Jacob.  Ilic  est  ille  populus  funiculus  lucredi- 
tatis  ejus  quem  sibi  inhabitandum  elegit. 

Invenit.  Subdit  adhuc  bona  quae  fecit  populoilli, 
invenit  eum  in  terra  descrta  Abraham  Huz  Chaldaeo- 
rum  populum  suum  in  yEgypto,m  loco  horroris,scl- 
licct  descrto,  et  vasse  solitudinis  drcumduxit  eum  et 
docuitj  et  custodivit  quasi  pupillam  oculi  sui.  Sicut 
aquilafprovocans  ad  volandumpullos  suos,et  supcr  eos 
volitans  nc  vcl  calor,vel  ventus  noccat  eis,sicDeus 
facit  suis,  expandit  longe  alas  suaSy  protectioncs,  et 
assumpsit  eum^  atquc  portavit  in  humeris  suis. 

Dominus  solUrS  ejus  fuit;  quasi  diccrct  :  Ipsc  to- 
tum  fccit,  et  non  erat  cum  eo  populo  Dcus  alienus. 
Postquam  cnim  vcnit  ad  dcos  alienos,  dcstructus 
est. 

Constituit  eum  super  excelsam  terram  Hierusalem, 
quae  in  vcrticc  cst,  vel  Ecclesiam,  ut  ibi  comederet 
fructm  agnorum  tam  corporales  quam  spiritua- 
les. 

Et  ut  sugeret  mel  de  petra,  et  si  ad  litteram  sit 
lapidosa  terra  illa,  tamcn  abundat  ibi  mcl,  ct  in- 
venitur  in  arundinibus  :  de  signilicato  patet, 
oleumque  de  saxo  quia  inter  saxa  oIcod  crescunt. 

Dutyrum  corrupte,  (luasi  bovis  cascum,  de  ar- 
mento  butyrum  doctrina  majorum  et  lac  de  ovibm 
doctrina  in  minoribus,  cum  adipe  interiori  devotio- 
ne,  agnorum  et  arietum  majorum  et  minorum  filio- 
rum  Basan.  Terra  Basan  pascuosa  cst,  ct  est  uUra 
Jordanem,  in  quibus  tribus  duac  habitaverunt. 

Et  hircos  per  quos  poeuitcntes  significantur,  cum 
medulla  tritici,  et  sanguinem  uvie  biberent,  ad  litte- 
pam  sunt  rubicundoj  ;  mysticum  patet. 


A     Incrassatus  cum  sic  abundaret,  superbivit  in  diis 
alienis,  id  est  idolis  a  Deo  diversis. 

Deum  qui  te  genuit  dereliquisti,  et  oblitus  es  Demi* 
ni  creatoris  tui.  Incrcpatio  intcrposita. 

Yidit  DominuSy  et  ad  iracundiam  concitatus  est, 
quia  provocaverunt  eum  filii  et  filiw. 

Narrationem  repetit.Vidit  mala  quas  faciebant,«f 
ait :  Abscondam  faciem  eam  ab  eis ;  prius  illumina- 
bat,  dum  facies  sua  ad  eos  erat  conversa ;  sed  fa- 
ciem  abscondit,  dum  auxilium  subtrahit ;  el  conmr 
dcrabo  novissima  eorum,  quia  praccipitantur  in  gra- 
vissima  mala. 

Et  merito,  quia  generatio  perversa  est,  et  infidela 
filii. 

In  eo  qui  non  est  Deus,  id  est,  rolendo  idolum 
l^  pro  Deo  quod  non  est  Deus  :  in  eo  qui  non  est  po- 
pulus,\d  cst,  rccipicndo  gentes  qui  non  est  populiis 
meus. 

Hic  prophetat  conversionem  gentium,tii  gentestui- 
/a,id  est,gcntilibus  qui  stulti  erant  prius,dum  sioe 
cultu  Dei  vivebant,  irritabo  ut  invidcant  illis  rece- 
ptis  ad  fidem,  etardehit  usque  ad  infemin  ovissima. 
In  pracscntienim  incipitpcena  raalorum  duraturain 
aeternum  ;  neque  punit  Deus  bis. 

Proptcr  hoc  in  idipsum  dcvorabit  tcrram,  id  cst 
tcrrcnos. 

Congregabo  :  multiplicabo. 

Fame.  Illi  in  dcserto  corporali  signiflcato  per  illos 
spirituali,aves  materialcs  devoraverunt  eorum  pro- 
stratorum  in  dcserto.  Dacmoncs  sunt  avca,  qui  de- 
vorant  spiritualiter.  ' 

C  Trahentium  super  terram  atque  serpentium,  hoc 
est,  qui  sunt  serpentes  in  terrenis  et  voluptuosid, 
foris  vastabit  eos  gladius  et  intus  pavor,  ita  ad  iitte- 
ram  factum  est  in  illis  :  idem  spiritualitcr  fit,  quia 
extcrius  afD  iguntur,interius  torquebuntur  ijuvenm, 
nec  sexui  nec  actati  pepercit. 

Et  dixi.  Gum  haec  mala  Gcrent,  cis  dixi,  id  cst 
videntes  boc  dicere  feci :  ubinam  sunt  ?ilii  qui  prius 
a  Deo  potentes  fuerunt ;  ccssare  faciam  vcrba  Dei. 

Hoc  fiet  in  i\iiuTO,sed  interim  propter  iram  iMmi- 
corum  distuliy  id  est  propter  gentiles  qui  hoc  sibi 
imputarent. 

Gens  absque  verba  Moysi,  totum  djd  illis. 

Quomodo  persequebatur  unus  mitle.  Hoc  prius  ^ 
ciebant,  scd  converso  modo  fit  in  eis. 
D     Et  hoc  ideo,  quia  Deus  qui  prius  suus,  veHiHii 
cos,  id  cst  a  se  alienavit,  et  Dominus  condusit  e» 
inter  hostcs,  ita  ut  non  possint  libcrari. 

Et  immici  etiam  nostri  sunt  judices  et  teates  ^ 
hoc,  quia  nunquam  audebant  eos  invadere,  nisi 
quando  scicbant  Deum  eis  iratum  propter  peccat»" 

De  vinea  Sodomorum,  cst  vinca  eorum,  qui*  4* 
mala  radicc  corum  sunt  progcniti,  et  similes  ilfoJ 
et  botrus,  fcmininura  cst,  de  illis  quaef  apud  Grffico» 
in  os  dcsinunt,  ct  apud  nos  ieminini  sunt  generis, 
ut  synodus,  etc. 

No7ine  hxc  condita  sunt  ?  Verba  Dei,  quasi  di- 
ceret :  Hacc   quas   fecerunt,   nou  sunt  abscondiU 


713 


COMMENT.  IN  ISAIAM. 


IfU 


mihi  in  thesauris  meiSf  id  est  in  sccrctis  dispositio- 
nibus. 

Tempore  convenicnter  u  mc  disposito  ut  labatur 
pes  earum,  peccent  in  pr<Bsenli. 

Juxta  est  dieSy  id  cst  propc  csl,  ct  tempora  qui- 
bu9  punientcr  festinant  adessey  id  cst  approiiin- 
qaant. 

\idebity  id  cst,  videri  faeict,  quod  infirniata  slt 
manus»  id  cst  opcratio,  vcl  ad  derendenduni  conlra 
bostes,  el  dausi  intcr  muros,  ut  dcfcndcriMU  so, 
acilicet,  foKiores  residui  minorcs  ct  dobiliorcs  ;  ct 
dicent  hasc  videntcs  : 

Leeabo  ad  cedum  manum,  hoc  de  Chrislo  asccn- 
deote,  vel  de  snis  quos  ascendero  facit. 


A  Vivo  ego  in  cetemum.  Eccc  juramentum  Dei,  et 
pupponit  quid  jurat  sic. 

Si  acuerOy  quod  verc  erit. 

De  cruore  occisorum,  scilicet,  inebriabo  sagittas, 
et  (lc  captivitate  capitis,  id  est,  qui  cst  caput  inimi- 
corum  :  capitis  dico  nudati  tunc  omni  potestatc  sua 
privali.  Vcrba  tracta  sunt  de  hoc  quod  captivi  ton- 
debantur  et  vondcbantur. 

Laudate,  gentes,  populum  ejus,  quia  sanguinem  ser- 
vorum  suorum  ulciscetur.  Et  vitidictam  retribuet  in 
hostes  corum^  et  propitius  erit  terrx  papuli  sui.  GIo- 
ria  Patri  et  Filio  et  Spiritui  sancto,  sicut  erat  ia 
principlo,  ct  nunc,  ct  scmper,  et  in  stecula  ssculo- 
rum.  Amen. 


HAYMONIS 

HALBERSTATENSIS  EPISCOPI 

COMMENTAUIORUM  IN  ISAIAM 

LIBRI  TRES 

Ab  codem  auctore  dum  vivert^i,  multorum  addiliono,  quae  in  aliis  ploridque  oxemplaribus 
dosiderautur,  passim  locupletati  ot  rocognitione  postrcma  ad  ungnem  ubique  reco- 
gfHti. 

(Colonix,  per  honestum  civem  Petrum  Quentelly  anno  1531  a.) 


REVERENDISSIMO  IN  GHRISTO   PATRI  AC  DOMINO 

D.  GDTBERTO 

In  Dorren  apud  Anglos  episcopo  prsstantissimo  sive  praBsuIi  Duracensi 

SUMM^  AUCTORITATIS  VI RO 

Pbtrus  Qubntell,  chalcographus  Colmiensis. 

S.  P.  D. 


Franciscus  Birckman,  bibiiopola,  communis  no-  B 
8ter  dum  vixit  amicus,  priusquam  naturae  Dooque 
concedens,  rcbus  etiam  excederet  huinanis,  attuiit 
£ecum  ex  Anglia  tuo  nomine  atr[uc  eliam  cx  com- 
ausaione  tuae  reverendas  paicrnitatis  Haymoncm  in 
Isaiam  prophetam,  ab  omnibus  sacrarum  litterarum 
stadiosis  ;|amdin  desideratnm,  ut  typis  illum  cxara- 
«em  politioribns.  Ta»  igitur  celsitudini,  tuceque 
«l^entisaimspatemitatidoctorom  illum  orthodoxum, 
«anium  litteris  atauo  linguis  extollendum,  in  cla- 
tissimitui  nominis  laudem  ac  gloriam  jam  rccons  a 
me  excusum,  humiliter  ac  revcrontcr  dedico.  Suc- 

•  Titalns  editionis  rarissima;  quam  scquimur.Ad 
■^alcem  pagiDS  hsc  prxterea  de  auctorc  nostro  Ic- 
fiuntur  :  «  Porro  de  auctoro  non  cst  quod  dubites, 
^tor^  cum  R.  in  Ghristo  Patcr  atque  doctissimus 
Tir  Joannes  Tritenhemius,  Abbas  Spanhemensis,in 


cisivi.j  autem  tcmporibus  omnia  ojusdemdivi  Hay- 
monis  opera,  et  bas  quoque  in  Isaiam  enarrationes, 
non  in  parva  (ut  aiunt)  forma,  sed  in  majore  potius 
ac  magis  egrcgia,  perque  tomos  non  indecenter 
distincta,  ad  ampliorcm  tuine  celsitudinis  honorem 
libens  imprcssero.  Valeat  feliciterin  Ghristo  R.T.P., 
cui  et  hanc  opellam,  a  mo  suppiiciter  dedioatam, 
boni  coiisulat,  mihiquc  parcat,  si  vel  titulo  ejusdem 
vel  honori,  mihi  nunc,  proh  dolorl  incognitis,  non 
cx  onini  parte  satisfecenm.  Coloniae  ex  ofiicina  nos- 
tra  litteraria,  quarto  Idus  Febniarias,  anno  post 
Christum  natum  1531. 

suo  de  ccclesiasticis  scriptoribus  libro  testetur, 
llaymonom  cpiscopum  llalbcrstatcnsem  tres  in 
Isaiam  libros  scripsisso,  ita  incipientcs  :  Isaiaspro- 
phcta  nobili  prosapia,  elc.  » 


Patbol.  GXVI. 


23 


715 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISG.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 

F.  NICOLAUS  HERBORN 

Ordinis  Fratrum  Minorutn  regularis  ohiervantix  per  provjnciam  Colonia;  minister 

Candido  lectori  S.  D.  P. 


716 


Quanquam,  Christiane  lector,  mc  publiciim,(iuo  A 
suffcctus  8um  nolcns,  munus  hoc  mmistcriatus,nt 
vocant,  sic  sibi  porro  mancipaverit,  utvix  por  tran- 
sennamquidpiaminbonos,  quoddolenHinCelicitatom 
mcam  palam  queror,  aucLores  olii,  sludii  ac  o[n;rjB 
impcndereliceat :  nolo  tamcn  me  sic  dcvineat  sicj^uc 
mergat  in  abyssum,  ut  aliquando  nihil  porro  mihi 
cum  musis  sit  coramune.Ouippe  qui  in  oa  legationc 
sum  pro  Christi  gloria,  quam  sinc  bonis  iitteris, 
adcoque  sinc  divinarum  Scripturarum  lectionc,  ac 
frequenti  meditationo,usu  etexcrcitio,neque  debco, 
neque  possum,  ut  par  cst  cxsequi.Et  recte  quidem, 
mea  scntentia,  mihi  idipsum  porsuasi.  Novi  cnim 
quot  Ecclesiarum  debitor  fuerit  Paulus,novi  quanta 
sollicitudine  omnium  utilitatibus  prospexerit,quot 
vigilias,  quam  incxhaustos  labores,  quanta  discri* 
mina  hac  ratione  obiverit,  quo  vidclicet  omnes  lucri- 
facerctChristo:  interimtamon  sacris  litteris  operam 
adco  navavit  omncm,  ut  ctiamnum  mcmbranulas 
afTcrre  jusserit  Timotheum.  Quaj  ros  mihi  frcquen-  B 
ter  hic  in  mentem  venit,  sicquc  persuasit,  ut  nun- 
quam  c  manibus  meis,  nisi  dormicns,  forsan  ot  sta- 
tarioprandiocxhaustiscorporisviriculissatisfaciens, 
libri  lUustrium  virorum  excidant.Quo  casu  fortoque 
factum  est,  ut  ct  Haymonis,  pneclarissimi  viri  pr®- 
clarissima  hacc  exegosis  pcr  amicos  sit  oblata.Quam 
dum  pcrspicio,  facio  autcm  socpius  mirari  cjus  vlri 
ingcnium,  judicium,  sinccritatem,  atque  in  divinas 
litteras  propcnsam  studiosamquo  diligentiam,  me- 
cum  soleo.  Neque  cnim  oscitanter,  ncque  segnius, 
quanquam  intcrim  laconicc  brcvitcniue  mullaatti- 
gisse  potius  quam  tractasse  vidctur,  sacras  littcras 
versatus  est,  nequc  sic  vcrsatus  cst  ut  non  pracclare 
praBstiterit  quaj  pollicitus  est. 

Verum  omnia  absolvit,  expendit,  tractavit,  cxpo- 
suit,  ut  et  a  genuino  sensu  non  discedat,et  singula 
tamen  cruae  ad  tcxtus  consequcntiam  conducunt,ex- 
ponat.  Gavit  et  hoc  vitii,quod  multis  fere  cognatum 
est  hiece  tcmporibus,  quibus  scribimus  indocti  ct  r 
doctique  poemata  passim,  magisquc  nostra  ingc- 
rere  ambitiose  quferimus  quam  prodesse  aliis,(|uod 
est  aliorum  proj  sc  contcmnorc  1ucubrationes,ridere 


labores,  taxare  crrata.  Facilis  enim  estct  civilis  hic 
auctor,  maximc  vero  omnium  modestissimus  quos 
ego  quidem  viderim.  Lnsdit  ncmincm,nisi  queni  sua 
facinora  niala  lajilunt.  Torquet  nominem,nisi  quem 
prop?'ia  conscicntia.  Excruciat  dilos  abhoc  viro  iegi 
multos  commentariolos  in  Paulum,in  Apocalypsim, 
itemque  homilias  atque  enarrationcs  Evangclioram, 
nusquam  tamcn  deprehcndi  scommata,nus()uamfa- 
ctiosum  iilud  nomen:  IlasrcticuscstyAntichristusesty 
Papisticus  cst.  Legi  tamen  intcrim  saspe  qus  etin 
hoircticos  ct  in  Antichristos,et  in  pseudopapisticos 
rccta  tendunt.  Id  qui  nolit  credere,  hos  legat  in 
Isaiam  Commentariolos,tumsentietmeveris  veriora 
diccre,in  quibus  sic  prophetae  oracula  expandii,  ut 
ct  gcrmanum  scnsum  ciiciat,et  non  semel,parerg8 
vice  ceu  flosculis  vcrnantibus,  allegorias  plerasqae 
interspergat.Quanquam  quod  ad  sulegorias  attinet, 
voluissem  cum  fusius  has  tractasse,quando(]uidem 
cas  quas  attigit  satis  feliciter  tra(*tasse  videtur. 
Proinde  quis(^uis  hunc  virum  lcgcris,  quisquis  tibi 
eum  famiiiarcm  rcddidcris,  crede  experto,  neque 
pudebit,  ne(iue  poenitebit  lectionis.  Sic  enim  instru- 
ctus  est,ut  Paulum  spireUsi  acrimoniam  desideres; 
Christunivcroinaxime,simodestiam;Petrumautem, 
si  auctoritatem  :  semper  tamen  sibi  similis,  id  est 
episcopus,gtTmunus,suo(iueoflicioperpetuorespon- 
dens.taxit  Dcus  ut  vulgus  episcoporam  hunc  unum 
episcopum  vel  a  tcrgo  sequatur  1  Egit  hic  episcopam, 
cgit  et  doctorem,  c^t  et  scriptorem  :  quod  paudi 
obtigit.  Agant  nostri  episcopi  quod  suum  e8t,affuit 
quod  Paulus  jussit.Instent  aoctrinai,lectioni,euo^ 
tationi :  discant,scribant,doceant,tumque  id  lauclis 
quod  nostro  Haymoni,  et  ipsis  porro  dedicabimus. 
Spero  f u  turu  m  u  t  q  uandoq  ue  ex  uno  H  aymone,omnes 
in  universum    discamus  qrualis   fructus,  qu»  vis, 

Suanta  utilitas  in  divinis  eloquiis  dclitcscat.  Paxit 
eus  Op.  Max,  ut  in  tam  ti^rbulento  ssculo  vel  icti 
sapiamus,  aderit  nobis  Christus.modo  non  desimos 
nos  ipsi  nobis  ipsis.  Vale,  lector  Ghristiane,  et  on 
Deum  ut  (luandoque  me  bonis  litteris  ex  integro 
rcstituat.  Colonio),  Nonis  Februarii,  anno  1531. 


HAYMONIS  PILEFATIO. 


Isafas  prophcta,  nobili  prosapia  ortus,  filius  fuit 
-Amos,  non  tamen  illius  qui  in  scrieduodecim  pro- 
phetarum  tcrtius  habetur.  Unde  apud  Hebr^eos  aliis 
litteris  scribitur  ille,  atquc  aliis  iste.  Sed  si  quis 
traditioni  Judosorum  assentirc  volucrit,  qui  dicunt 
patres,avos  atavosque  prophotarum  prophetas  cxsti- 
tissc,quorum  nominainprincipio  prophetiac  eorum 
ponuntur,animadvortercquiveritAmospatremIsaiaB 
prophetam  fuisse.  Prophctavit  vero  idem  prophcta 
Isaias  codcm  temporc  quo  ot  Osoe,Jool  ct  Amos,sub 
regibus  videlicet  quorum  montioncm  in  oxordio 
libri  sui  facit.Sed  sub  Manasse  quoque,  qui  flliam 
ejus  habuit  in  uxorcm  :  a  quo,accusantibus  Judceis, 
serra  lignea  sectus  est,  eo  quod  dixisset  de  iilis  : 
Audite,  principes  Sodomorumj  et  populus  Gomorrluv 
[Isai.  i),  occasionem  accipicntibus  cxindc  quod  dixe- 


rit  Dominum  sc  vidisse  :  cumipseDominusdizeK^^      ' 
ad  Moscn  :  Non  enim  videbit  me  homo,ei  vivel  (Esio^ 
xxxiii).Et  quidquid  subunoquoqucregeprophetairiV 
diligentissimc  in  suo  libro  distinguere  curavit. Pi'^ 
autem  non  solum  prophetaobhoc  qaia  venturapt^ 
dixit,  sed  etiam  apostolus  qui  Latino  diciturmufii^** 
quia  ipsea  Domino  meruit  mitti  dicente  sibi : Qii^^. 
rv  mittam?  Cui  cum  illc  respondisset,  Mitie  fiie,  aiti-^. 
Dominus  :  Vadc  ad  popiilum  istum  {Isai.  n). ' 
quidem  non  solum  dc  dcccm  tribubus,quie  sub 
rcge  Juda  ct  Uierusalem  vastari  jam  coeperant, 
gnante  apud  cos  Pbacce  filio  Romclio}  ct  Scdechii 
sed  de  diversis  gentibus  ac  regnis  multa  est  locutu^  ' 
Specialitcr  tamcn  dc  Juda  et  llierasalon:  vaticini 
vit,  per  quam  intclligiturtribus  Ber\jamin,  eo  quo' 
in  sorte  ejus  sita  sit. 


717 


COMMENT.  IN  ISAfAM.  —  LIB.  L 


718 


LIBER  PBIMUS 


CAPUT  PRIMUM. 

Visio  IsaiaDyfilii  Amos  :  qunm  vidit  supor  Ju<Iam 
et  Hierusalem,  in  diebus  OsiiB,  Joalham^  Achaz, 
Ez*KjhiiB»regum  Juda.  Mos  ct  usilata  consuctudo  est 
scriptorum,  qui  nobis  sacras  iittcras  ministrant,  ut 
quando  ab  aliquo  eorum  narratur  aliquid,cum  ad 
seipsum  venerit,  sic  de  se  tanquam  de  alio  loqua- 
tur.  Sic  fecit  Moses,  qui  dixit  :  Erat  autcm  Moses 
vir  roitissimus.  Non  dixit :  Eram  cgo  mitissimus. 
8ic  eti&m  Job  dicit :  Vir,  inquicns,erat  in  terra  II us, 
nomiae  Job.  Sic  beatus  Matthaeus,  et  Joannes,apo- 
stolua  quoquo  PauIus.Sic  denique  Isaias  propheta, 
qui  noluit  dicere :  Visio  quam  ego  Isaias  vidi :  sed 
sic  88  inseruit  ordini  narrationis  sux,  tanquam  rc- 
rum  gestarum  scriptor  :  non  tanquam  sui  ipsius 
prsdicator.  Sed  qui  de  se  in  primordio  ita  silcnter 
loquitur,p08tremoin  sequentibus  roboratus,riducia- 
liter  loquens,  dicit  Dominum  se  vidisse.  Notandum 
denique  est,  ac  dignum  qu(Bsitu,  quarc  dicat  pro- 
pheta  :  Visio  Isaise  filii  Amos,  quam  vidit  supor  Ju- 
dam  et  Hierusalem  :  cum  ipse  in  principio  non 
narret  hujuscemodi  visioncs  quas  vidit,  sicut  Daniel 
{Dan,  x),neque  dicat  quid  viderit :  sed  statim  subin- 
ferat,  inquiens  ;  «  Audi,  coelum,  ct  auribus  percipe, 
terra.»  Et,«  Audite  verbum  Domini,principcs  Sodo- 
morum,»  csteraque  his  similia?  Ad  quod  dicendum 
est :  Tria  genera  esse  visionum.  Siquidem  primum 
genua  visionis  corporale  est,  quo  vidcmus  coslum, 
et  terram,et  omnia  corporalia.Secundum  spirituale, 
quo  videmus  in  somniis  montes,arborcs,  homines 
ambulantes  atquc  inter  se  dimicantos  :  et  evigilan- 
tes  ignoramus  penitus  quid  fuerit  illud  quod  vidi- 
mus.  Tertium  verogenus  visionis  est  intcllcctuale, 
quo  consistit  rationabilitas  animas,  ct  per  quod 
cognoscentes  crcatorem  nostrum,intoiligimusquid 
debeamus  loqui  secundum  cjus  voluntatcm :  Spiritu 
sancto  nobis  hoc  in  mente  rcvelanto.  Videre  enim 
8£pe  ponitur  pro  intelligere.  Undc  solcmus  interro- 
gare  aliquem,  utrum  videat  hoc  vel  illud,  id  cst 
utnim  intclligat.  Prophcta!  quoque,qui  intelligobant 
ea  quffi  ventura  erant,  et  poterant  dicere  :  «  Oculi 
nostri  semper  ad  Dominum  (P5a/.  xxiy).i  Et,  «  Ad  te 
levaviocuIosmeos(P<a/.  L\xxiv),»idestocu1os  cordis 
mei.  Et  cum  Psalmista,  «  Audiam,  inquit,  quidlo- 
quatur  in  me  Dominus  Deu9{ibi(L),»  Illi  utiquc  pro- 
phetffi  prius  videntes  appcllabantur,  id  cst,  intelli* 
gentes.  Istiusmodi  ergo  generis  visionem  Isaias 
vidit,  id  est,  Spiritu  sancto  aitlatus  intcllcxit  :  et 
vidit  quaj  ventura  erant  populo  suo,  ot  dixit :  Visio 
IsaiSyid  est  intellcctus,  quem  intellcxit  contra  Ju- 
dam  et  Hierusalem. 

j<  Audi,  coelum,  et  auribus  percipe,  terra :  quoniam 
Dominus  locutus  cst.  »  Sicut  Moscs  (Deut.  xxx)  in- 
vocavit  coBlum  et  terram  in  testimoniumquando  per 
eum  dedit  Dominus  benedictionem,  et  maledictio- 


A  ncm  :  ita  post  prajvaricationem  populi  eadem  rursus 
in  testimonium  vocat  Isaias  :  ut  cuncta  elementa 
cognoscant  justc  Doum  in  ultioncm  mandatorum 
suorum  ad  iracundiam  motum.  Mctonomicosvero, 
id  cst  per  haBC  quae  continent  ca  quae  continentur 
accipientcs,  possumus  non  incongrue  coelorum 
nomino  supernas  angelicasque  virtutes  accipere  : 
pcrterram  autcm  homines.terrae  scilicethabiVatores. 
Qui  praecipiuntur  audire  etauribuspercipere,quo- 
nianiDominus  locutus  cst,  hoc  quod  prophetasub^ 
infert.  Scd  subnectatur  quid  Dominus  est  locutua. 
«  Filios  enutrivi  et  exaltavi,  rpsi  autem  sprevei^lint 
mo.  »  Populum  Judaeorum  quos  communi  lege  ser- 
vos  considerat  omnipotens  Deus,fiIios  dignatusest 
appcllare  :  non  solum  in  hoc  loco,sed  etiamjn  Ex- 

n  odo,  ubi  dicit  ad  Pharaonem  : «  Dimitte  (llium  meum 
primogcnitum  (Exod.  iv).»  Istos  siquidemfiliosomni- 
polens  Deus  piissima  miseratione  enutrivit,  atque 
exaltavit,  educens  eos  de  scrvitute  gravi  ^gyptiof 
rum,ubi  scrvicbant  in  luto  et  lateribus.  Sedillibe- 
neficiorum  ejus  ingrati  spreverunt  illum,  ejus  prae- 
ccpta  calcando,  servosquc  ejus  prophetas  contem- 
nendo,ac  deos  gcntium  surdos  et  mutos  adorandoi 
Si  quis  ergo  quicrit  quomodo  enutriverit  eos,atque 
exaltaverit,  animadvertat  qualiter  in  signis  et  pro* 
digiis  multis  eduxerit  eos  de  iEgypto,  siccoque  pede 
mare  transire  feccrit  (Exod,  xiv),  inimicos  eorum  in 
ipsis  aquis  invoIvens,et  quomodo  per  quadraginta 
annos  manna  eis  ministraverit,  illorum  mores  pra- 
vos,  murmurationesque,  atque  rebeIliones,patien- 
tissimo  tolcrans  (Deut.  viii) :  necnon  etquemadmo- 

C  dum  deleverit  scptem  gentes  a  facieiIIorum,intro- 
ducenscos  in  terramomnibusmcIiorem,utpotelacte 
et  mellc  manantcm  (Deut,  vi)  multaque  his  similia 
recolat,  quae  modo  perlongum  cst  retexcre.  Prudena 
autom  lcctor  sagaci  mente  praevideat,  melius  esse 
juxta  Hebraicam  veritatcm  legcndum,  filios  cnutrivi 
quam  gcnui,  tcste  beato  Hieronymo,  ne  videatur 
iilud  cssc  contrarium  quod  Joannes  apostolus  in 
epistola  sua  ait :  «  Qui  natus  est  ex  Deo,  non  peccat 
(IJoan.  iii).  » 

«  Cognovit  bos  possessorem  suum,etasiniispraB- 
sope  domini  sui.  Israel  vcro  non  cognovit  me,et  po- 
pulus  meus  mc  non  intellexit.  »  Ad  contumeliam 
Judaporum,  qui  rationabilcs  a  Dco  creati  ratione 
debuerant  uti,  bruta  et  insensibilia  stultissimaque 

[)  animaliaadducuTTtur  in  testimonium,quod  illafece- 
rintquac  isti  non  fecerunt,scilicct  ut  pastorem  nu- 
trilorcmque  suum  rccognoscersnt,quod  utiquebos 
ct  asinus  facit.  Altiori  autem  intellectu,  perbovem, 
qui  assuotus  cstferrojugum.ct  est  mundumanimal, 
significatur  populus  Israeliticus,  qui  legis  portavit 
jugum,munditiamquementis  accorporis  custodivit. 
Asinusvero  iascivus  ct  immundus  qui  similiteronua 
portat,  significat  gentilem  populum  pondere  pecca^ 


T!9 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PAIiS  I.  —  COMMEHT.  BIIJL. 


1* 


torum  gravatum.  Cognovit  crgo  bos  possessorcm 
suum,id  est  Judaei  qui  crcdcrc  nolucruiitin  Filium 
Dei  cognoverunt  illum,  a  quo  in  patribus  suis  pos- 
sessi  fuerant.  Illi  utiquc  dc  quibus  loquitur:  Quia 
nna  die  credidcrunt  tria  millia  ad  pra?dicationom 
apostolorum,  alia  die  quinquc  millia,  ct  deincops 
multa  millia.  Gognovit  ct  asinus  prjBscpc  domini, 
quando  gentilcscrcdideruntmystcrium  incarnatio- 
nis  Filii  Dei :  qui,sicut  in  Evangclio  lcgitur,quando 
ntiittis  est,  reclinatus  est  a  matrc  in  pr(Bsepio.  Tstis 
autem  cognoscentibus  Dcum  Patrcm  cum-Filio  ct 
Spiritu  sancto,  Isracl  non  cognovit  cum  :  Pbarisai 
dCilicet,  Bcribae,  aliiquc  Juda^orum,  qui  maluerunt 
in  infidelitate  mori,quam  in  Christum  credere.Qui 
Israel  appellantur :  non  quod  vcri  esscnt  Israclitae : 
'q\it>niam  Deum  mcntc  non  videbant. 

t  VflB  genti  peccatrici,  populo  gravi  iniquitate, 
Bemini  nequam,filiis  sccleratis.  »  Non  alia  gisns  et 
alins  populus  hic  accipitur,  scd  ipsc  Israel  ot  gcns 
Hppellatiir,  etpopulus,  ct  filii  scclcrati.  Vab,  aiter- 
TkJitA  Bupplicium,  aeternamquc  damnationcm  sonat. 
Judflgi  fergo,qui  quondam  fdii  Dci  sunt  appcllali,in 
prfficeptis  patris  sui  Dci  omnipotcntis  ambulanlcs, 
niHic  Bcmcn  noquam,  filiique  scelerati  dicunlur,  a 
voluntate  Dei  dcviantcs  :  minaturquc  cis  «^tcrnam 
damnationcm,ffitcrnumquc  intcritum  :  eo  quod  no- 
Itierantcognosccrc  FiliumDoi,  vcnicntem  ud  rcdem- 
jplioHem  suam  in  mundum.  Sic  ctiam  ab  ipso  Salva- 
tore  filii  diaboli,  ct  gcnimina  vipcrarum,  vocantur, 
dicente  illo  in  Evangclio  :  «  Vos  cx  paire  diabolo 
hBtiB{Joan.yin),»  Et, «  Gcnimina  vipcrarum,  fugitea 
Ventura  ira  {MaUh.  v;  Luc.  iii),  »  «  Dcrcliqucrunt 
Dotiainum,blasphcmavcruntsanctumIsracl :  abalie- 
tfiti  BUnt  retrorsum.  »  Dominum  Deum  omnipoten- 
tiem  der^liquerunt,  quando  adoravcrunt  idola,  et 
i^ando  Fllium  ejus  non  rccepcruut.  Blasphemave- 
i»urit  sanctum  Israel,id  est,Christum  FiliumDei  vivi, 
qiiandodixerunt  illi,«Da:monium  habcs(/oan.vni).» 
Et,  «  Samaritanus  es  {Ihid.).  »  Et  insupcr,  quando 
livido  ore  conclamavcrunt  diccntcs  :  «  Non  habc- 
muB  regem  nisi  Gaesarcm  (Hfid.  xix.»  Et  alitcr,«Cru- 
'e!fige,crucifige  istum  {Matth.  xxvii;  Luc.  xxni);  »  ct, 
'«  Dimitte  nobis  Barabbam  {Ibid.).  »  Blasphemarc 
JEiutem  est :  contumeliam  vcl  convicium  aliquod  in- 
ferro.  Quia  vero  dereliqucrunt  Deum,ct  blasphcma- 
Verurit  Christum,  abalicnati  sunt  retrorsum,id  cst, 
Uiim  debuissent  grcssus  opcrum  suorura  ad  antc- 
Hora  dirigcrc,  ct  proeccpta  mandatorum  Dci  scqui, 
decundum  quod  cis  dictum  cst,  «  Post  Doniinum 
Derrim  vestrum  ambulate  {Osc.  xi)  :  »  alicni  a  Dco 
effecti,rctro  conversi  sunt  ad  iniquitates  suas :  fa- 
eicntes  contra  id  quod  praccipil  Salvator :  Nc,appre- 
benso  aratro,  rcspiciat  quis  post  tcn^um. 

«  Super  quo  percutiam  vos  ultra,  addcntos  prip- 
vMcationem?  »  Vox  Dci  omnipotcntis  ad  Judcoos 
VecordeSyper  Prophctam  loqucntis  :  Supcr  quo,  sivo 
iri  quo  loco  pcrcutiam  vos  ultra,  qui  additis  scm- 
^r^praBvaricationcm ?  Ac  si  diccrct  aliisvcrbis  :  Non 
l&venio  quam  medicinam  possim  adhibere  plagis 


A  vcstris :  quoniam  omnia  membra  vcstra  plena  sunt 
vulnoribus.  Adhibuit  sa^pius  curationcm,  ci  modo 
nullam  partcm  invcnio  qua;  non  sit  jam  pcrcussa, 
plcnaquo  plagis.Vcl  ccrte  potest  intolligi  ila :  NuUas 
invonio  plagas,  noque  ulla  flagella,  quibus  possim 
frangore  duritiam  cordis  vcstri  :  quia  quo  majora 
Bunt  tormcnta,  co  amplius  crescit  impictas,murmu- 
ratio,  atque  superbia  rebellionis.  Quibus  verbissie- 
ut  beatus  Hicronymus  ait  :  Animadvertere  possih 
mus  idcirco  Dcum  pcrcutere  delinqucnteB,  ut  cor- 
rigat :  ut  non  tam  pcena  sit  eis  afllictio,  quam 
emendatio.Quod  non  fuerit  locus  aptus,  in  quopo- 
tuisset  eis  medicinam  salubrem  inferre,  declarat 
cum  infcrt.  «  Omne  caput  languidum,  et  omne  oor 
mcDrens. »  Quia  igitur  inter  omnes  Bensus  corporis, 

|.  et  intcr  omnia  membra^  principalitatem  quodam- 
modo  obtinet  caput,  in  cordequoque  requiescitdo- 
ctrina  et  sapicntia :  non  incompetenter  metaphorioe 
per  caput  principcs  a  quibus  regitur  populus,  sieal 
a  capitc  membra  :  et  per  cor  intelliguntur  sapientes, 
doctorcsque.  Omnc,  inquit,  caput  languidum,  et 
omne  cor  mcQrcns  est,  hoc  est,  a  principibus  usque 
ad  mondicum,extremamque  plebcm ;  et  a  doclori- 
bususqucad  imperitum  atqueindoctumvulgU8,non 
cst  sanitasmcntis:  scdomnes  infirmati  suntinim- 
pictatibus  suis,omnesque  tabcscunt  in  iniquitetibus 
suis.  Sicut  ergo  lo^titia  animi  interdum  doloree 
corporis  tempcrat;  et  si  ad  aegrotationem  corporis 
acccdat  languor  mentis,  duplicatur  infirmitas;etn 
caput  dolucrit,omnia  membradcbilia  sunt :  ita  ([wy- 
quc  populo  infirmante  in  suis  impietatibus,  si  prin' 

C  cipcs  ct  doctores  statum  r*3ctitudinis  servassent, 
utcunqucmedelam  salutis  n.ereretur  idem  populi». 
Sed  quoniam  simul  omnes  debilitati  sunt,  idcirco 
prolongata  est  ab  eis  salus,  'i  medicina  animaram. 
Undc  ct  sequitur  : 

«  A  planta  pcdis  usque  ad  verticem  non  est  in 
eo  sanilas.»  Scrvat  motaphoram,  ct  dicit,  aplaAtl 
pcdis  usque  ad  vcrticom.  Id  ost  ab  humillimis  m^ 
ad  summos,  ct  ab  e.\tremi&  usque  ad  primos,  noA 
csse  aliqucm  sanitate  mentis  florentem.  «  Vulnofl^ 
ct  livor^  et  plaga  tumcns  :  non  est  circumligtt», 
ncc  curata  medicamine,  neque  fota  oleo.  »  Vulnol 
proprie  cst,quod  fit  cum  baculo.Livor  autem  ver* 
bcratione  virgaruni.  Plaga  quoque  tumens,  sivein* 
flata,nt  plerumque  gladio,pIerumque  bacuIo.Nolan- 

j)  dum,  quod  haec  verba  specialiter  pcrtinent  ad  Do- 
mini  advontum^  et  ad  ultimam  vastationem  Judco- 
ruin.  Siquidom  plaga  impietatis  eorum,  pro  qo^ 
ducti  sunt  in  Babylonem,postea  curata  est,  quandi 
sub  Zorobabcl  aliisque  ducibus  rcversi  sunt  de  ca* 
ptivitate,  templumque  postmodum  reaBdificavernnt 
(/  Esdr.  v).  Quapropler  ad  cxtremam  captivitalert 
rcfcrcnda  sunt,postquam  nullum  remedium  mcrofr 
runt.SedimploturineisquodhicdicitPropbeta:VnI- 
nus  malitioiyCt  livor  iniquitatis,plagaquc  Judffiornm 
tumcns,  id  cst,  pcccatum  illorum  inflatnm  atqn^ 
distentum,non  cst  circumligatum  linteaminibusat- 
que  fasciolis  orationum,  nec  curatum  aliqno  me^t* 


m 


GOMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  I. 


m 


camine  bonorum  openim,  ncque  fotum,  id  cst,  ca-  A  rhasimiloscsscmus.  »  IIoc  de  rcliquiis  apostoloruoi. 


lefacum  vel  curatum  oleo  pajnitcntia).  Nec  mirum, 
si  illorum  plaga  non  cst  curata,  quippe  cum  ipsi 
piissimum  medicum  ad  sc  missum  pcrcmerint. 

«  Terra  vestra  deserta  »  scilicet  crit  «  civitatcs 
vestraB  succensas  igni.  Regioncm  vestram  coram  vo- 
bis  alieni  devorant  »  pro  co  quod  cst  dcvorabunt, 
«  et  desolabitur  sicut  in  vastitate  bostili.  »  IIjbc  sub 
Babyloniis  ex  parte  complota  sunt,inccnsis  civitati- 
bus,  nicnisalcm  subvcr8a,et  Samaritanis  regioncm 
eorum  iocolentibus,  totaquc  terra  terra  desolata, 
intantum  utaleonibus  vastaretur.  Sed  plcniusatque 
perfectius  sub  Romanorum  adventu  completa  sunt, 
quae  vastatio  usque  ad  nnem  mundi  permanebit, 
regionemque  Judsorum  alieni  coram  eis  comedent. 

«  Et  derelinquetur  filia  Sion  ut  umbraculum  in  vi-  ^ 
nea,  et  sicut  tugurium  in  cucumerario^et  sicut  civi- 
tasquaa  vastatur.  »  Similitudo  vastationis  templi  et 
^ierusalem  sumiturah  agricoIis,quiquandiu  vinea, 
plena  est  uvis,  ponun  custodes  in  umbraculis.  In 
oucumerario  quoque  (nro  quo  Scptuaginta  pomo- 
rum  custodiam  transtiUerunt)  fiunt  tuguria,  id  est, 
parve  casulce,  propter  ardorem  solis  ac  radios  de- 
dinandos,  indeque  vel  homines  vel  bcstiolas  repel- 
luoty  quae  nocere  solentnatisfrugibus.ColIeclisau- 
tem  istiusmodi  fructibus,  et  custode  recedcnle,quia 
aon  babet  qood  ultra  ibi  servet,  remanent  arentia 
umbracuIafructicumcasuIxquedestructa^.Similiter 
omnipotcns  Deus  desertam  fecit  nierusalem  ct  tcm- 
plum,  populum  quoque  dercliquit,eo  quod  non  fer- 
ret  jam  fructus  boni  operis,  cujus  custos  quondam 


aliorumque  rideliuni,  cst  intelligcndum,  qui  po^ 
Doiiiini  advcntum  crcdidcrunt  ex  JudaeiSyde  quibus 
dicitur  in  Actibus  apostolorum  (AcL  ii)  :  quod  upa 
die  credidcrunt  tria  millia,  aliadic  quinquo  milUai 
et  dcinccps  multa  millia.Egrcgius  quoque  praedica- 
tor,  in  Epistola  ad  Romanos  dc  iisdcm  rcliquiisit^ 
loquitur  :  «  Rcliquiaj  sccundum  clcctionem  grati» 
salvaj  factaj  sunt  {Rom,  xi.)  »  Dicit  ergo  Prophetaex 
pcrsona  sua,aliorumquc  fidclium  cx  eadem  plebe : 
Nisi  Dominus  cxercituum,  cui  serYiunt  exercitusi^i- 
golorum,reliquissct  nobis  semcn,in  apostoliseorui]|« 
que  sequacibus,sicut  Sodomita;  et  GomorrhitaB  prop* 
tcr  peccata  sua  pcricrunt,itaetomnis  nostraprosapia 
pcccato  innderitatis  pcrdita,pcnitusconsumereiur« 
«  Audite  verbum  Domini,priucipes  Sodomorum : 
percipite  auribus  legem  Dei  nostri,  populus  Go- 
morrhse.  »  Traditio  Jud(Borum  est,ut  beatuslliero- 
nymus  dicit,  ob  duas  causas  Isaiam  prophetam  in- 
terfectum  essc  :  vcl  quod  principcs  Sodomorum  ei 
Gomorrha^orum  cos  appellaverit,  vel  quod  dioente 
Domino  ad  Moscn  :  «  Non  enim  vidcbit  mo  homo  et 
vivet  {Exod,  xxxiii),  »  iste  ausus  est  dicere  :  Vidi 
Dominum  sabaoth  scdenlem  super  solium  cxcel- 
suni.Possunt  autem  hajc  vcrba  rcferri  ad  Judaeos  il- 
lius  tcmporis  :  scd  spccialitcr  ad  scribas  ot  harisaeoB 
pcrtinent,  ct  populum  sic  clamantem  :  «  Gruoifige, 
crucifige  (Joan.  xix)  »  talcm.  Principes  ergo  Sodo- 
morum  ct  populus  Gomorrha3  idcirco  appellantury 
quia  sicut  Sodomito;  ct  Gomorrhitae  publioe  pecca- 
bant,  cogitantes  consilium  pessimum  contra  vinim 


ipae  fucrat,  quando  fructus  bonorum  opcrum  pro-  C  justum  Loth,ctsinealiquo  verccundiaj  ruboredixe- 


fiorebat.  Quod  autcm  vinca  appellatus  sit  idcm  po- 
pulus,  ostendit  idem  prophcta  Isaias,  inquicns 
paulo  inferius  :  «  Vinea  enim  Domini  Sabaoth,  do- 
mus  Isracl  cst  {tnfra,  V).  »  Et  Psalmista  :  «  Vincam, 
inquit,  de  if!gypto  transtulisti  (Psahn.  lxxix.)  »  Ista 
vinea  quandiu  uberrimos  attulit  fructus,habuit  cus- 
todem  de  quo  dicit  Psalmista :  «  Nisi  Dominus  cus- 
todierit  civitatem,  frustra  vigilant  qui  custodiunt 
Qam.  (Psal.  cxxvi)  »  Postquam  amisit  fructus  bonos, 
dereliquit  illam,  ut  ipso  Dominus  Judaeis  dicit  : 
«  Relinquetur  vobis,  inquit,  domus  vostra  descrta 
(Jla^.x}^m.)»Vocatautemeumdem  populum  filiam 
Sion,  ut  ostendat  afTectum  piissimi  patris  se  habcre. 
Nec  mirum  si  Sion  appellatur  filia,  cum  etiam  Ba- 


runt :  «  Educ  viros  qui  ingrcssi  sunt  ad  te,  ut  aib- 
utamur  eis  (Gcn.  xix),  »  itaetisti  cogitaverunt  con- 
siliufii  pcssimum  cuntraDoininuni  Christum  dicen" 
tcH,  rxcluea  onini  verocundia,  Vcnitc  cogitemuB 
contra  justuni  cogitationes,  ct  rcus  cst  mortis,  mul- 
taque  his  similia.  Undc  dlcit  idem  Propheta  in  con- 
sequentibus  :  Iniquitatem  suam  sicut  Sodoma  prao- 
dicaverunt,  ncc  absconderunt. 

«  Quomihi  mullitudincmvictimarum  vestrarumy 
dicit  Dominus  ?  »  Ac  si  diceret :  Ut  quid  mihi  muIU* 
tudincm  victimarum  ofTertis?  Au  putatis  me  indigero 
his?  Atque  protinus  subdit :  «  Plenussum,  » id  eeti 
nulla  ro  indigeo.  «  Mea  est  cnimterra,etplenitudo 
ejus  » (Psal.  xxiii).  Vel  etiam   quod  dicit  plenus 


bylon  soepissime  filia  nuncupetur.  Omnesenim  na-  ^  sum,  sub  hoc  scnsu  polest  accipi :  ut dicatur  plenua 

cimur.      sum,  id  est,  in  fastidium  aunt  mihi  victimae  vestrae  ; 


tura  filii  Dei  sumus,sed  nostro  vitio  alieni  efficimur 
Iforalitcr  autcm  per  Sion,'|uaD  intcrprctaturspccu- 
latio,  et  nomine  vinea?  censetur,  possumus  accipcre 
animam  quamlibet,  quae  in  contemplationc  Dei  dc- 
bct  consisterc,  afTerens  fructus  acceptabiles.  Quae 
anima  quandiu  rationabilitervivit  profcrendo,sciIi- 
cet  fructus  bonos,  habct  custodcm  mcntis  Deum.Si 
autem  vitia  et  peccata  fruclus  virtutum  depra.Mlata 
fuerint  quasi  quaedam  bcstiolx  derclinquitur  a  cus- 
tode  Deo,  et  omnia  illius  rediguntur  ad  nihilum. 

«  Nisi  Dominus  cxercituum  reliquissct  nobis  se- 
qien,  quasi  Sodoma  fuissemus,  et  quasi  Gomor- 


quia  non  oITertis  eas  simplici  et  pura  mcnte.  «  Ho- 
locausta  arietum,  et  adipem  pinguium,  et  sangui- 
ncm  vitulorura,  et  agnorum,  et  hircorum  nolui.  » 
Gontinentia  hujus  capituli  usque  ad  cumlocum^ubi 
ait :  Judicatc  pupillo,  dcfcndite  viduam,  respuitQar 
crificia  Judajorum,  et  docet  obcdicntiam  EvangoUi. 
Et  pcr  hoc  quod  dicit  nolui,  vcrbo  practeriti  tempo- 
ris  utcns,  ostendit  nunquam  so  dclectatum  csse 
sacrificio  Judajorum.  Maximcque  adveniente  sacri- 
ficio  novo,  pro  nihilo  dcputatum  cst  sacrifioium  ve- 
tus.  Solu  enim  bona  voluntas  cum  fide  purissima 


723 


HAYMONIS  HAUBBaSTAT.  EPISC.  OPP.  PAllS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


124 


liberat.  Potest  hoc  ct  dc  his  accipi  qui,  cum  Dei  A 
praecepta  non  faciant,  volunt  illum   placare  variis 
donis  atque  muncribus,  quac  dc  rapina  acquisicrunt. 

«  Cum  venirctis  ante  conspcctum  mcum,  quis 
qussivit  hajc  de  manibus  vestris,  ut  ambularctis  in 
atriis  mcis?  »  Hostias  ct  sacrificia  Judo^orum  non 
quffisivit  idcirco  omnipotens  Deus,  ut  ipsc  iliis  in- 
digeret,  sed  nc  idolis  immolarent,  et  ut  pcr  car- 
nales  typicasque  medicinas,  ad  spiritualcverumque 
sacriflcium  facilius  pervenircnt. 

«  Ne  offeratis  ultra  sacrifioium  frustra.  Inccnsum 
abominatio  est  mihi,  »  id  est,  dctcstor  ct  pro  nihilo 
deputo  illud  :  quia  non  fit  munda  intcntione.  <«  Neo- 
roeniam,  et  sabbatum,  et  festivitates  alias  non  fe- 
ram,  »  id  est,  non  sustinebo  ad  hoc  ut  placeant 
mihi.  Nco  novum,  menno  dicitur  luna.  Inde  compo-  «^ 
nitur  hoc  nomen,  ut  dioatur  Neomcnia  festivitas 
novffi  lunas,  quam  celebrant  Juda^i  initiis  mcnsium. 

«  Iniqui  sunt  ccetus  vestri,  calendas  vcstras  et 
Bolennitates  vestras  odivit  anima  mca.  Facta  sunt 
mihi  molesta.  »  Subauditur  omnia  ista  quaj  com- 
memoravit.  Festivitates,  inquit,vestras,  non  meas, 
odivit  anima  mea,  quia  male  abutimini  eis.Non  ut 
Deus  animam  habo^t,  scd  nostro  loquitur  affcctu,ct 
more.  Et  talo  est,  ao  si  diceret :  CoQtus  vcstri  et  so- 
lemnitates  vertraj  non  placuorunt  mihi,  neque  ista 
qusB  commemoravi,  sed  potius  factasunt  mihi  mo- 
lesta  :  quoniam  iniqua  mente  impleta  sunt  a  vobis. 
«  Laboravi  sustinens,  »  id  est,  laborare  me  focistis, 
exspectando  conversionem  et  pojnitentiam  vcstram. 

«  Et  cum  extenderitis  manus  vestras,  avcrtam 
oculos  meos  a  vobis.  »  Oculi  Domini  significant  C 
respectum  misericordioj  cjus,  quibus  oculis  vidit 
populum  Isracliticum  in  ^gypto,  ideoquc  miscrtus 
est  ejus.  Unde  et  dixit  :  «  Videns  vidi  afflictionem 
populi  mei,  et  gemitum  ejus  audivi,  ct  dcsccndi  libc- 
rare  eum  » (Exod.ui.)  Videns,  inquit,  vidit :  hoc  est, 
vidi  et  misertus  sum.  Cumergo  extenderitis  manus 
vestras  ad  me,  tempore  tribulationis,  ut  vos  exau- 
diam  ctliberem,  avertam  oculos  meosavobis,id  est, 
respectum  misericordiac  meoB  aufcram  a  vobis.«  Et 
cum  multiplicaveritis  orationcm,  non  cxaudiam.  » 
Tale  quod  ad  Jeremiam  de  eodem  populo  dicit :  Tu 
ergo  noli  orare  pro  eis,quia  nonexaudiamte.Reddit- 
que  causam  quare  avertatoculos  suos. «  Manus  cnim 
vestraB  sanguine,»  subauditur  prophctarum  et  justo- 
rum,«  plenajjsunt.»  Judffli  siquidem  homicida;  sem-  n 
per  fucrunt  parati  ad  fundendum  sanguinem  justo- 
rum,in8uper  et  ipsius  Domini  ad  se  missi.  Undo 
Salvator  improperat  illis  dicens  :  «  Et  vos  implete 
mensuram  patrum  vcstrorum  (MaUk.  xxiii.)  »  Quod 
est  dicere,  quod  illi  minus  feccrunt,  vos  suppletc. 
Illi  interfecerunt  scrvas,  vos  interficitc  Dominum. 
Moraliter  Sutcin  per  manus  accipitur  oporatio,  per 
sanguincm  vcro  pcccatum.  Undc  Psalmista  :  Libcra 
me,  inquit,  de  sanguinibus,id  estjde  peccatis.  Idco 
ergo  non  cxaudiam  vos,  quia  opcratio  inanuum  vcs- 
trarum  plena  cst  peccatis  et  impietatc,  homicidio 
scilicct,  adulterio,  fornicatione,  cojtcrisque  vitiis. 


«  Lavamini,  mundi  eslote.  »  Ac  si  diceret  aliis 
verbis  :  Pro  omnibus  quae  superius  comroemorata 
sunt,  qu?B  dixi  odio  me  habere.Evangelii  placet  re- 
ligio,  ul  baptizcmini  in  nominc  S.  Trinitatis.Idcirco 
lavamiui  sanguine  meo^etaquabaptismatis.Mundi 
estotc,  post  baptismi  gratiam  manentes  in  innocen- 
tia  vita3.  Vel  etiam  lavamini  perpcBnitentiam,etper 
lacrymas  compunctionis.  Mundi  estote,  nc  iterum 
inquinemini  ruendo  in  laqueum  coenumquc  pecca- 
torum.  «  Beati  enim  mundo  corde,  quoniam  ipsi 
Dcum  videbunt  (MaUh.w) »  Huic  sententiae  concordat 
iIlud,quod  Dominus  dicit  Evangelio  cuidam  aanato : 
«  Ecce  sanus  factus  es,  jam  noli  peccare.  >»  «  Aa- 
fcrte  malum  cogitationum  vestrarum  ab  oculis 
meis.  »  ProBccpcrat  ut  lavarentur  essentque  mundi, 
nunc  docet  qucmadmodum  sit  illis  agendum  dicens : 
Auferte  malum  cogitationnum  vestrarum^  o  pre- 
scntia  mea,  ut  si  cogitatis  aliquid  mali,  non  perfi- 
ciatis,  ipsamque  cogitationem  pravam  fanditus  a 
cordibus  voslris  eradicate,  et  destruite. 

«  Quiescite  agers  perverse,  discite  benefacere.  • 
Hoc  est,  quod  Psalmista  eodom  sensu,  et  non  eisdem 
verbis  praecipit : «  Dcclina,  inquiens,  a  malo,  ei  fac 
bonum  (Psalm.^xi),  •  Compctenter  ergo  dicitar,di9- 
ci^  bcnefacere,quia  virtus  bona  discenda  et  imitan- 
da  est.Nec  sufficit  tantum  naturabonaadjustitiam, 
nisi  quis  erudiatur  congruis  disciplinis.  «  Qusrite 
judicium.»  A  quibus  qusrendum  est  judiciuro?  Uti- 
que  a  sapicntibus,  quia  non  omnium  est  judicare, 
ncquc  consilium  salubre  dare.  Et  revera  nonnisi 
sapientium.  «  Subvenite  oppresso,»  id  est,  de  mano 
potcntis,  violentiam    pauperi  inferentis,    liberate 
cum.  «  Judicate  pupillo,  »  hoc  est,  in  judicio  sub- 
venitc  illi,  «  ct  defendite  viduam  »  de  manu  fortio- 
ris  cjus. 

«  Et  venite  ct  arguite  me,  dicit  Dominus.  MCam 
ha3comnia,  inquit,  feceritis,  arguite  me,id  est,in- 
crepate  me,  et  judicio  contendite  mecuro,  si  non 
reddidero  vobis  praemia,  qus  pollicitus  sum.  v  Si 
fucrint  pcccata  vcstra  ut  coccinum,  quasi  nixdeal- 
babuntur.  Et  si  fuerint  rubra  quasi  vcrmiculus,velut 
lana  alba  eruut.  »  Idem  est  coccinum  sivo  coccus, 
quod  ct  vcrmiculus.  Ideoque  quod  inteiligitur  per 
coccinum,  hoc  et  per  vcrmiculum,  grave,  sciliccl 
poccalum,  ut  est  homicidium,  aduItorium,furtum, 
ca3tcraquc  talia.  Et  quod  significatur  per  nivem, 
hoc  pcr  lanam,  purgatio  sciiicet  delictorum,etab* 
lutio  scclcrum.  Si,  inquit,  feceritis  ea  quae  prsci* 
pio  vobis,  ut  rccedatis  a  malo  et  faciatis  bonum, 
subveniatis  pupillo  et  defendatis  viduaro,tunc  pec- 
cata  vestra  immania  et  opera  scelestissima,  qufi 
prius  sanguinea  crant  ut  coccinum,  ct  rubraquasi 
vcrmiculus,  per  pasnitcntiam  et  compunctioDem 
lacryinarum  doalbabunlur,  et  erunt  candida  vclut 
nix  et  lana. 

«  Si  volueritis  »  ambulare  in  prjBceptis  meis,  et 
t  si  obaudieritis  verbis  meis  :  bona  (istius)  terrs 
coniodetis.  »  Vcl,quod  mcyus  est^bona  terre  de  qui- 
bus  psalmus  dicit  :  «  Crcdo  videre  bona  DoiaiiiitiQ 


W5  COMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  I.  726 

terra  viventium  {Psalm,  ix,  Matth,  v).  »  El  de  qua  A  tur  :  quac  et  rubigo  potest  nuncupari.  Argentmn 
in  Evangelio  Veritas:«Beati,  inquit,mitcs,quoniam  tuum,  id  est,  cloquia  divinarum  Scripturarum,  de 
ipsi  possidcbunt  terram.»  Cum  omnia  elcmcnta  in 
motu  sintfterra  sola  immobilis  pcrmanct,et  solida. 
Ideoque  non  immerito  pcr  eam  intclligitur  soliditas 
etemse  beatitudinis. 

«  Quod  si  nolucritis,  »  subauditur  ambularc  in 


prsceptis  meis ;  t  et  mc  provocavcritis  ad  irncun- 
diam,gladiu8  devorabit  vos,quia  os  Domini  locutum 
est,»  id  est,  verbum  Dei  Patris,  vel  etiam  ego  pro- 
pheta  locutus  sum^quia  os  Domini  cxisto,quia  pcr 
me  secreta  sua  loqui  dignatur.  Prophctas  cnim  os 
Domini  appoliabantur,quod  pcr  eos  Dominus  loquc- 
bator.Quod  autem  dicit,gladius  devorabit  vos,tam 
gladium  manualcm  significat  Babyloniorum,quam 
et  Romanorum.Possumus  autem  intclligerc  pcr  gla- 
dium  illum  signiricarimortaIitatem,pcstilcntiam,fa- 
mem  sive  vindictam  omnipotentisDci:quamsustine- 
buntimpii  post  mortem,in  poenis  constituti  inTcrni. 
Nomineetenimgladii,quidquidcruciat,quidquidpu- 
iiit,quidquid  urit,accipitur  in  isto  loco.  Et  libcrum 
mrbitrium  ex  parte  scrvatur^dum  dicitur :  Si  volue- 
ritis,et  si  nolueritis  :  ut  in  utramquc  partcm  non  ox 
Jndicio  Dci,  scd  ex  meri<io  singulorum  pcDna  vcl 
pnemium  sit. 

M  Quomodo  factaest  mere^rix  civitas  fldelis,  plena 
fudicii?  Justitia  quondam  babitavit  inca,nunc  au- 
tcm  homicidx.  »  Fornicatio  non  solum  corporalis 
estySed  ctiam  spiritualis.Undcpsalmographusdicit : 
«  Pcrdesomncsqui  fornicanturabs  tc (Psa/m.  lxxii),» 
hoc  e8t,qui  recedunt  a  te.  Fomicari  etenim  cstpro 


quibus  dicit  Psalmista:  <«Eloquia  Domini  argentum 
igne  cxaminatum  (P^a/.xvii),»  vorsa  sunt  in  scoriam 
sive  in  Fordos  :  in  pravam  videlicet  doctrinam  scri- 
barum  et  PharisaDorum.Alitcr:  pcr  argcntum  intelli- 
guntur  viri  rcligiosi,omniquc  vitalucidictprobali; 
pcrscoriam  vcro  pcccatorcs,?orditati  rubiginepecca- 
torum.Etcst  scnsus  :  sancti  viri,qui  prius  lucide  et 
clare  convcrsati  sunt  in  mcdio  tui,po8teain  rubigi- 
ncm  sordcsquc  poccatorum  conversi  sunt;vel:quQ 
prius  habcbas  viros  lucidos,  omniquc  puritate  pro- 
batos,  modo  habos  loco  illorum  alios,rubiginepec- 
catorum  ftBdato9.«Vinum  tuum  mistum  est  aqua.» 
Vinum  austeritatcm  habct.  Idcoquc  pra?cepta  lega- 
P  lia  intclliguntur  pcr  vinum,  qua3  austeritatem  ha- 
bcnt,  id  ost  fortia  et  pura  atquc  sinccra  ac  vcritato 
firmata  sunt.Quae  niista  sunt  cum  aqua,traditioni- 
bus  Judaiorum  et  Pharisaeorum  violata.Quod  Domi- 
nus  in  Evangclio  manifcstat,  dicons  :  «  Vje  vobis, 
scribaj  ct  Pharisffii,qui  dopravatis  lcgcm  Dcivolen- 
tes  statucrc  traditioncs  vcstras  {Malth.  xv,  xxv).  » 
Vinum,inquit,tuum  mistum  est  aqua:  quia  legalia 
praeccpta  pura  sincorissimaque  austcritatcm  in  se 
habcntia,corrupta  suntctcmoUita  falsis  Scribarum 
et  Pharisaiorum  traditionibus.Omnisquippe  doctor, 
qui  austoritatem  sacrarum  Scripturarum  perquam 
potcst  auditorcs  corrigcrc,  vertit  ad  gratiam  illo- 
rum,ct  ita  loquitur  ut  non  corrigat,  scd  dclectet  au- 
dicntcs,  vinum  sanclarum  Scripturarum  violat,at- 
que  corrumpit  suo  snnsu.IIoc  faciunt  hajretioi,cau- 


Deo  idola  colere,sicutlcgitur :  «  Quia  fornicatusest  C  poncsquc  possimi,  qui  Evangelicam  veritatem  sua 
Israel   in   Beelphcgor   (Num,    xxv).  i   Quapropter      prava  doctrina  corrumpunt. 


plebslsraeliticameretrixappellatur:  non  tam  pro- 
pter  fomicationem  corporalem,  quam  proptcr  hoc 
quod  a  Dco  recessit.Pertinent  autem  ha;c  vcrba  non 
ad  tempora  prophctffi,sed  specialitcr  ad  tcmpus  Do- 
minics  incarnationis,  quando  ponitus  reccsscrunt 
a  Deo,eligendo  Barabbam,et  Filium  Dei  occidendo. 
M iratur  ergo  Propheta,et  dicit  :  Quomodo  facta  ost 
meretrix  civitas  fldelis,  recedcndo  a  Deo^plcna  ju- 
dioii  quondam  ?  Justitiaquc  habitavit  in  ea  olim, 
nunc  autem  homicidae.  Civitas,  inquam,  fldrlium, 
qam  prius  fuit  plena  judicii,  et  in  qua  rcquievit 
quondam  justitia  :  nunc  autem  facta  est  mcretrix 
plena  homicidis,qui  interfcccrunt  prophctas  ipsum- 


«  Principos  tui  intidcles,sociiquc  furum.  •  Princi- 
pos  Judffiorum  in  hocloco  sacerdoles  quoque  intelli- 
guntur,quividol)antur  judicarc  et  docere  populum. 
Qui  idcircoinfldclos  appcUantur  sociiquefurum,quia 
infidelitcrin  mandatis  Dci  ambulabant,  accipientes 
a  scribis  ct  Pharisacis  muncra,  quaj  illi  per  violen- 
tiam  ct  rapinam  a  paupcribus  exigobant,ideoque80- 
cii  furum  orant,  scribffl  scilicot  ct  Pharisaji.  In  Do- 
mini  quoque  passione  infideles  fuerunt,  nolentes 
in  eum  crcdcre ;  et  socii  furum,  scribarum  Bcilicet 
ct  Pharisajorum,  sed  et  Juda;  proditoris.  Nos  quo- 
quesummopere  cavere  debemus,neabilli8  accipia- 
musmuneraquirapinismiserorumquelacrymiscon- 


qne  caput  prophetarum,Salvatorem  scilicet  mundi.  j^  gregant  divitias,ct  vocemur  non  solummodo  Aires, 

imam  re-      sed  et  socii  furum,dicaturque  de  nobis  :  Videbas  fu- 


Poiest  hocmoraliterad  unamquamque  animam 
fferriyquaDcivitasest  fidelisplenajudicii,quandiuDei 
voluntati  paret,  habens  habitatorem  in  sc  ipsum 
l>eum,qui  cst  justitia  substantialis,  quia  justificat 
omncs  fldelessuos.Gumautem  receditaDcopermala 
opera,nonloco,sedmerito,efficitur  moretrix.Et  qua3 
fnit  prius  plena  judicii,habons  habitalorcm  Deum, 
incipit  jam  inhabitari  adxmonibus  malignisqucspi' 
i-itibus,  quorum  voluntati  obtomporat. 

Qui  8unt  homicido!,  animarum  vidclicct  intorfc- 
ctores.  M  Argcntum  tuum  vori^um  cst  in  scoriam.» 
Purgamenta  metallorum  sordesque  scoria  appellan- 


rem,ct  currcbas  cum  eo  «  Omnes  rctributiones  se- 
quuntur  eos  qui  diligunt  munera,»  ideoque  in  sorte 
vitiorum  annumorantur.  Multi  enim  sunl,  ut  bene 
nieronymus  dicit,qui  non  putant  amicosnisiaqui- 
bus  dona  acceperint,nccconsidcrant  osamicorum, 
scd  manus,oosquc  sanctos  judicant  quorum  marsu- 
piumoxhauriunt.Istostalcssciiuunturretributiones, 
quia  illis  retribuunt  sua,aquibussimiliasperant8e 
rocipcrc.  Qualibus  Dous  dicit  :  »<  Recepistis  merce- 
dcm  vcstram  {Matlh.  vi).  »  Vel  in  hoc  sequuntur 
rctributioiies,quia  illos  tantummodo  suo  favoro  cx- 


137 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EW8C.  OPP.  PAliS.  1  —  COMMBNT.  BIBL. 


1» 


toUunt  et  laudant,a  quibus  aliquid  accipiunt.u  Pu- 
pillo  non  judicant,>)id  cst  in  judicio  non  subveniunt 
illi,«et  causa  viduac  non  ingrcditur  ad  cos,»  quia  pro 
nihilo  dcputatur  ab  cis. 

«  PropterbaecaitDominusexercituum  fortislsraol : 
Heu  I  consolabor  super  hostibusmeis,ctvindicabor 
deinimioismeis.»  Condolet  omnipotcns  Deusmisc- 
riis  popuH  8ui,et  tamen  vocat  eos  hostes  et  inimicos 
8U08,qui  specialiter  intelliguntur  scribaBctPharisoci, 
quibus  et  in  Evangelio  ait  :  «  \ai  vobis,  scribtc  ct 
PharisaBi  (Matth.  xxiii ;  Luc,  xi).  »  Consoiari  aulcm 
hic  dicitur  de  bostibus  &uis,ultionem  ex  ipsis  reci- 
pere.  Gonsolatio  quippe  Dei  est,  super  hostibus  ct 
inimicis  e|jus,ut  qui  in  prosperitate  ejus  noluerunt 
habere  beneflcia,  suppliciis  afHictionibusque  corri- 
gantur. 

«  Et  convertam  manum  meam  ad  te,et  excoquam 
ad  puniendum  scoriam  tuam  et  auferam  omne  stan- 
num  tuum.  »  Vox  Dei,  apostrophum  facientis  ad 
ip8amplebem.PerscoriaminteIligunturvitia,sordes- 
que  vitiorom.Per  stannum  vero,quod  solct  assimi- 
lari  argento,  falsa  doctrina  scribarum  ct  Pharisa)o- 
rom,  qucB  videbatur  esse  vera,  et  assimilari  elo- 
quiis  divinis.  Extensio  manus,  ultionem  significat 
divinam.Dicitur  ergo :  Gonvcrtam  cxtendamque  ma- 
Dfim  mcam  ad  puniendum  te,et  excoquam  sive  pur- 
gaboignetribulationisomnessordcspeccatorum,au- 
feramque  falsam  doctrinam  scribarum  ct  PharisaBo- 
rum»  daboque  sincerissimam  ac  perfectissimam 
scientiam  legis  atque  Evangelii. 

«  Et  restituam  omnes  judices  tuos  sicut  prius,  ct 
oonsiliariostupssicutantiquitus.»  Priorcejudiccsct 
consiliarii  antiqui  fuerunt  Moses,  Aaron,  Josue,  Ge- 
deoB,  Samuel,  David,  cajteriquo  qui  judicavcrunt 
populum  Dei  apoundum  voluntatem  Dei,ct  cum  qui- 
bu8  oonsiliabatur  omnipotcns  Deus,revclans  eis  ar- 
oana  secretorum  Buorum.Restituti  suntcrgojudicos 
et  coQsiiiarii  instar  priorum,  non  solum  postcapti- 
Titatem  ut  fuerunt  Zorobabel,Esdras,aliique  duces, 
qui  usque  ad  Hircanum  populo  prasfuerunt :  sed 
eiiam  post  adventum  Domini,  ut  fuerunt  apostoli, 
Eoclesiarumque  principes,atque  rectores.  «Posthajc 
focaberis  oivitas  justi,  urbs  fidclis.  »  Civitas  justi, 
hoc  €i8t,Domini  Salvatoris.Et  urbs  fidelis  illa  intel- 
ligitur,  do  qua  Veritas  in  Evangelio  ait:Non  potcst 
CH^itas  abscondi  supra  montcm  posita,id  est  Eccle- 
sia  supra  Christum  fundata.  Postquam,  inquit,  re- 
stituero  tibi  judices  tuosut  fuerunt  priii8,ct  consilia- 
rios  tuos  sicut  antiquitus,  tunc  vocabcris  civitas 
ja8ti,id  est  Christi.Et  urbs  fidelis,quoniam  integcr- 
rime  fidem  Domini  Salvatoris  retincbis. 

«  Sion  in  judicio  redimetur,  et  reduccnt  eam  in 
Justitia.»  Ac  si  dicerct  aliis  verbis :  Non  omnos  Israe- 
lit«  redimentur,  scd  illaj  reliquioc  de  quibus  supra 
dictum  est  (Rom,  xix).  Et  hoc  est  quod  dicit,  quia 
redimeturinjudicio,idest  in  discretione,ut  qui  vo- 
luerint  credere,  salvontur  et  redimuntur.  IsLi  vcro 
qui  adduxerunt  cos  ad  fidem  Christi  in  justitia,apo- 
sloli  intelliguntur,  aliiquc  prajdicatores. 


A  «  Et  contcret  sceleratos  et  peccatoros  8imul,et  qoi 
dcrcliqucrunt  Dominum  consumentur.»  Scelerati  ei 
pcccatorcs  illi  utique  intelliguntur  qui  in  Christi  ne- 
ccm  cotisonscrunt,  cjusque  fidem  postmodum  reci- 
prrc  nolucruni.  Qui  merito  contriti  et  coneumpti 
snnt.tnm  a  Roinanis  quametiam  pceiiis  infemi,quia 
dercliqucrunt  Dominum,  permanentes  in  sua  ma- 
litia. 

c  Confundentur  cnim  ab  idolis  quibus  sacrifica- 
verunt,  et  crubescetis  super  hortis  quos  elegera- 
tis.»  Confusio  scepissime  pro  erubescentia  ponitur. 
Pcr  bortos  quorum  fecit  mentionem,debemtts  aoei- 
porc  lucos  cl  nemora,  in  quibus  immolabani  et 
crificabunt  da;monibu8,  luxuriam  suam  ante 
idolorum  invcrccunde  perpetrantes.  Quo  vero  iem- 

n  porc  crubesccre  debeant  ab  idolis,  et  super  hoitii 
quos  clegcrunt,  aperto  manifestat,  dicens  :  ■  Dum 
fucritis  vclut  quercus  defluentibus  foliiB,  eit  Yeliii 
hortus  absquc  aqua.»Ete8t  sensus  :  sicuta  qaerett 
ariditate  concussa  defluunt  folia,  et  sicui  hortiu 
fructus  hcrbarum  non  valet  proOsrre  si  dcfneril 
aqua  cx  qua  irrigctur  :  ita  cum  defuerii  vobisaqua^ 
id  cst,scicntia  divinarum  Scripturarum,sptriiualii^ 
quc  gratia,quam  Dominus.promisit  de  veuire  adae 
vcnientium  manare,  non  valebitis  tenero  ei  ousto- 
dire  opera,  fructusque  vestros  vacuos,  nuUiusqoe 
utilitatis  :  quia  ariditate  siccabimini.  Hoc  cst,  defi- 
cictis  in  pcccatis  vestris.  Et  notandum  :  qui  a  more 
prophetico  subito  mutavit  personas.  Cum  enim  de 
tcrtia  persona  plurali  loqucns  dixissct :  confunden- 
tur  ab  idoiis  quibus  sacrificavcrunt,repente  oculum 

C  mentis  vcrtit  ad  sccundam  personam  popult,  in- 
quiens :  Et  crubcscotis  8uper  hortis  quos  elegeroiif, 
ct  caelcra. 

•  Et  crit  fortitudo  vestra  quasi  faviila  siupas,  et 
opus  vcstruin  quasi  scintill».»  Adveniente  tempore 
persccutionis  etcaptivitatis  ejus  :  omnis  feriitiidoei 
supcrbia  Judasorum  qui  Dominum  dereliqueruni,in 
qua  confidcbant,ad  nihilum  redacta  esi :  sicuifieilfl 
consumitur  favilla  stup^B.Et  omne  opus  oorunitqiM 
spcrabant  se  tucri,  subito  pertransiit :  sicui  seiii* 
tilla  ignis  subito  cvoIat.oEt  &uccendotur  uinimqae 
simul,  ct  non  crit  qui  exstinguat.  »  Hoc  08i»eiiar» 
titudo  supcrbitje,  ct  opus  falsum  eimul  peribunt£l 
non  erit  qui  salvct,  quia  Dominus  dissipobit  illud. 


D 


CAPUT  II. 

«  Verbum  quod   vidit  Isaias  filius  Amos,  super 
Judam  ct  Uierusalcm.  »   Mirum    valde    est,  ui* 
misquc  aninio  pcrpcndcndum  quod  propbeia  dicii 
Vcrbum  se  vidisso.  Quo  enim  modo  potost  homo 
Vcrbum  vidcrc?Et  quod  est  istud  VcrbumtNim** 
rum  illu(1,dcquo  Joannos  dicit:  «  In  principio cra^ 
Vcrbuni.  (Joan,  i.) »  fstud  denique  Verbum,  sapien^ 
tiani  sciiicct  Patris  Filiumquccjus,  vidit  prophcta^ 
Id  est  mcnte  intellexit  illum  venlurum,idooque  sub^ 
junxit  : 

«  Et  erit  in  novissimis  dicbus  praeparatus  mow 
doinus  Domini  in  vertice  montium,ot  elevfthiiiirBB'? 


199 


CUMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  I. 


730 


pcr  colles.»  Isti  novissimi  dies  sunt,de  quibus  Jacob  A  sic  ambulabimus  in  scmitis  ejus,  id  fest,  in  operibus 


patriarcha  dixit  :  Venite,  filii  Jacob,  audite  Israel 
patrem  vestrum;  et  annuntiabo  vobis  quae  ventura 
su&t  in  novissimis  diebus,  id  est,  in  novissima  sac- 
culi  aBlate.  Et  protinus  addidit :  f<  Non  deflciet  dux 
de  Juda,  donec  vcniat  qui  mittcndus  ost  (Dan  ii).  » 
Notandum  autem  istum  esse  montcm,  quem  supe- 
rius  appeiiavit  Verbum.  Et  iste  est  Iapis,qui  visus  est 
Danieli  crevisse  in  montcm  magnum,  ct  implessc 
omiiem  terram.  Iste  quippe  mons,  mons  domus  l)o- 
mini  est,  id  est,  Ecclesir^e,  quae  cst  domus  Doniini 
supra  Christum  fundaia,  de  quo  psalmographus  ce- 
cinit :«  Unam  petii  a  Domino,  banc  requiram,  ut  in- 
habitem  in  domo  Domini  (Psalm,  xxvi).  »  Egregius 
quoque  prffidicator  ad  Timotheum  :  «  Scito,  inquit, 


illius,  imilando  iiium.  Sed  prius  discenda?  sunt  vi® 
Domini,id  cst,mandata  illius,ut  beatus  Hieronymus 
dicit,etposteaaiTibulandum  persemitasejus.«Quia 
de  Sion  cxhibit  lex,  ei  verbum  Domini  de  Hierusa- 
lem.»  Ac  si  dicerct :  Idcirco  omnos  gcntes  populique 
mulli  mutuo  sehoriabuntur,ut  veniantad  montem 
Domini,  ct  ascendantad  domum  Dei  Jacob,quiade 
Sion  exhibit  lcx,  ct  vcrbuin  Domini  de  Hierusalem. 
Per  Sion  {qua*  interpreiatur  speculatio)  et  per  Hie- 
rusalem  (quiB  intcrpretatur  visio  pacis)  intelligitur 
primitiva  Ecclcsia,  quas  fuit  in  apostolis  aliisque 
crcdcntibus  ex  Judaeis,  de  qua  processit  ad  omnes 
nationes  lex  Vetcris  Tcstamenti  spiritualiter  intel- 
lecta,  et  verbum  Domini  doctrina  Evangelii.  Potesi 


quomodo  te oporteat  ambulare  in  domo  Domini,qua!  n  etiam  et  de  generali  Ecclesia  intelligi,  de  qua  quo- 

-  MB  «  ■  vv       •  *        *         /  V       #W  *  \  T  ^^      A.*J*  4l  A_l  a*  T^  1  >  * 


66t  Eeelesia  Dei  vivi  (/  Tim.  iii).  » Ipse  quoque 
Ghristus  mons  est  et  domus  Dei,  de  qua  dicitur  : 
•  Mons  in  quo  beneplacitum  est  Deo,  habitare  in  eo 
(Pstthn.  Lxvii).  »  Sed  quis  vidit  unquam  montem* 
0upra  verticem  montium  ?  Mons  enim  est  Christus 
nt  diximua.  Montes  vero  angeli  sunt,  ca^lostcsque 
^rtices,  apostoli,  patriarchsB,  propheta;,  martyrcs, 
confessores,  qui  doctrina  sua,  fide,  et  operationo^ 
stgnisque  miraculorum  fortiter  micucrunt.  CoUes 
vero  simplioes  quique  et  fideles,  ut  sunt  orcmita3, 
eontinentes,  viduas,  et  vidui,  bonique  conjugati.Qui, 
Ucetdoctriuactsignis  miraculorum  non  claruissent, 
fide  tamen  et  operatione  pcrfecti  fucrunt.  De  his 
montibus  coHibusque  Psalmista  decantat,  inquiens : 
Monies  in  circuitu  ejus.  Et  Ecclcsia  in  Cantico  can- 


tidie  manat  Icx,  ct  doctrina  Evangelii. 

«  Et  judicabit  gcntes,  et  arguet  populos  multos.» 
Quidam  sub  uno  sensu  accipiunt :  quod  unum  sit 
judicare  genles,  et  arguerc  populos  mulios.  Sed  rae- 
lius  est,  ut  distinctc  accipiamus  pcr  gentes,  gentiles 
crcdcnics  et  non  crcdcntcs ;  per  populos  mulio8,8ive 
per  populum  muUum(utScptuagintatranstuIerunt) 
JudsRos  incrcdulos.  Judicat  ergo  Dominus  quotidie 
gentes,  et  judicabit  gcneraliier  in  die  judicii,  id  est 
discretioncm  facict  intcr  crcdenies  et  non  credentes. 
Aliierenim  judicabuntur  credentes,  aUter  non  cre- 
dentcs  f  quia  qui  non  ercdit,  jam  judicatus  est.  Ar- 
guet  autem  populos  muUos,  id  cst  damnabit  JudsBOS 
inrrcdulos  ct  infidelcs.  «  Et  conflabunt  gladiossuos 
in  vomcres,  et  lanceas  suas  in   falces.  »  Hoc  est, 


tioorum  :«  Ecce  iste  venit  saliens  in  montibus,  tran-  ^  omnc  siudium  bcUandi  vertciur  in  pacem  :  et  pro 


silieiisque  colles  {Caniic,  ii).  »  Mons  crgo  domus 
Domini  in  vertice  moniium  cst  praeparaius^ac  super 
oolies  el6vatus,Chri8ius  videlicet  supcr  qucm  fun- 
data  esi  Ecclesia,  a  Deo  Paire  prsparatus  ct  elc- 
vaius  super  omnem  principatum,  et  virtuiem,  et 
domiDaiionem. 

«  fii  fluent  ad  eum  omnes  gentes,  et  ibunt  populi 
mul^  ei  diceni :  •  Domino  adveniente  in  mundo, 
eoBktsque  peracta  redemptione  penetrante,  omnes 
genies  ei  populi  ad  fldem  ejus  oonfluxerunt.  De  qui- 
bos  ei  dicium  fuerat  a  Patre : «  Postula  a  me,  et  dabo 
\M  genies  hsreditatem  tuam  (Psalm,  ii).  »  Sed  isti 
populi  geniesque  nequaquam  propria  salute  conten- 
ii,  horiabauiur  se  invicem  dicentes  :«  Veniie  ct  as- 


discordia,  erit  in  toto  orbe  concordia.  Gladii  siqui- 
dem  mutabuniur  in  vomercs,  et  lanccaB  su®  in 
falcos  :  ut  amisso  furore  et  superbia  belligerandi, 
agriculiuric  descrviant.  Spiritualiter  autem  gladii 
muiantur  in  vomcrcs^  ei  lanceae  in  falces :  quando 
et  sediiioncs  discordiarum  longe  pelluntur  a  nobis, 
et  duritia  cordis  Chrisii  vomerc,  id  est  admoni- 
tione  verbi  Dei,  frangiiur  :  eradicanturque  spins 
viiiorum,  ut  semen  scrmonis  Dei  croscat  in  fruges. 
ei  postea  iaborcs  manuum  nostrarum  manducemus : 
advenienie  iempore  messionis,  id  est,  mortis.«  Non 
levabii  gens  conira  geniem  gladium,  nec  cxerce- 
buntur  ultra  ad  praelium.»  Ea  quae  superius  dicta 
sunt  de  muiatione  gladiorum,et  quo:  etiam  nunc 


eendemus  ad  moniem  Domini,  et  ad  domum  Dei  Ja-  D  dicuntur,  iompore  incarnationis  completa  sunt.  Si- 


oob,  ei  docebit  nos  vias  suas  et  ambulabimus  in  se- 

miiis  ejus.  »Quis  sit  mons  Domus  Domini,et  quae 

domus  Dei,  paulo  superius  diximus :  Christus  vide- 

licei  et  Ecclesia.  Hoc  autem  animadvertcndum  est, 

Quia  cumdixisset,  Ascendamusad  domum,  protinus 

curavit8ubnectereadcujusdomum,aubjungcnsDei. 

A.ddiditque :  Cujus  Dei  ?  Dei  Jacob.  Quod  est  dicere  : 

^  domum  illius  Dei,  qui  est  Deus  credcniium  sicut 

^acob  credidii,  venite  et  ascendamus.  Postquam  au- 

^mvenimus  credendo  ad  montcm  Domini,  et  asccn- 

^erimus  ad  Ecclesiam  Dei,  duccbit  nos  vias  suas,  id 

^  mandata  vitae  per  Evangclicam  doctrinum  :  ct 


quidem,  ut  historia)  divinae,  maximcque  gentilium 
tradunt,  in  toto  orbe  tcrrarum  tanta  fuit  discordia 
antcDomini  naiivitaicm,  usquead  vigesimum  an- 
num  Ociaviani  Augusii.sub  quo  Dominus  natus  est, 
ut  non  permittcretur  dc  regno  in  rcgnum,  id  estde 
provincia  in  provinciam  transirc,  acccnsis  omnibus 
studio  pra^liandi  :  non  solum  contra  exteras,  sed 
eiiam  contra  vicinas  nationes  ct  civitai^s.Orto  autcm 
Domino  Salvatorc,  qui  vonit  pacem  darc  mundo,  ui 
nos  rcconcUiaret  Deo  Pairi,  ei  in  cujus  nativitate 
cives  angclici  cantavcrunt,«  Gloria  in  excelsis  Dco  ei 
in  ierra  pax  homiuibus  bono}  voluntatis  {Luc.  u),  » 


731 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS.  I.  —  COMMENT.  BUBL. 


732 


omnia  bella  cessavcrunt,  et  ncquaquam  studio  bel- 
landi  cajperunt  se  cxcrccrc,  sed  cullura3  agrorum 
descrvire.Quod  autcm  dicit,  ncc  cxcrccbuntur  ullra 
ad  praelium,  subaudicndum  cst, sicut  prius  fecerant. 
Legimus  enim  multa  praelia  postmodum  ej?sc  com- 
missa  :  sed  non  tam  gravia,  sicul  anlca  fuerunt. 

«  Domus  Jacob,  vcnite,  ct  ambulemus  in  luminc 
Domini.  »  Post  vocalionem  gcntium  et  ostensioncm 
montisDei,convertitur  prophetaad  populum  suum, 
qui  Domus  Jacob  appellabatur,  co  (juod  de  familia 
Jacobdcsccnderit,  hortaturqueeosproccdere  dc  te- 
ncbris  infidclit^tis  atquc  erroris,  et  suscipere  lumen 
vcritatis,  id  cst,  Christum,  qui  dixit :  Ego  sum  lux 
mundi :  sicquc  ambulare  in  lumine  Domini,id  est, 
in  fide  et  proDceptis  Domini  Salvatoris.  Vos,  inquit, 
domus  Jacob,  domus  populi  mci,  vcnitc  mecum,  ct 
paritcr  ambulemus  in  lumine  Domini,  de  quo  dicit 
Psalmista  :«  Accedite  ad  cum  ct  illuminamini.  (P^a/. 

XXXIII.)  » 

«  Projecisti  enim  populum  tuum,  domum  Jacob.» 

Alloquens  propheta,  et  exhortans  populum  suum,  ut 

ambularentin  fide  Domini  Salvatoris,  postquam  vi- 

ditperSpirituinsanctumduritiamcordisJuda3orum 

et  impoenitens  cor  corum  :  subito  convcrtit  oculum 

mcntis  ad  Dcum,  dicens  :  Ideo(inquit)  hortor,  ut  ad 

te  veniant,  mecumque  tuo  lumine  perfruantur,  quia 

proptcr  multitudincm  pcccatorum  rcliquisti  cos,  ct 

abjccisti  populum  quondam  tuum,  domum  scilicet 

Jacob.  Rcddilquo  causam  quare   projcccrit   illos. 

«  Quia  rcpleti  sunt  ut  olim,et  augurcs  habucrunt  ut 

Philistiim.n  Hunc  locum  quia  divorsi  diverso  medo 

.explanare  nituntur,  diccndum  est  juxta  traditionem 

magistrorum  :  et  quid  sinccrius  illis  visum  fucrit. 

Repieti  sunt  (inquit)  idolis  infidelitatc  ct  scclcre 

poccatorum  ut  olim  :  id  cst,  sicutquondam  in  iEgy- 

pto,  ac  postmodum  in  terra  rcpromissionis  tcmpori- 

bus  judicum,  et  tcmporibus  Jcroboam  atque  Achab, 

et  augurcs  suos  etdivinos  habucrunt  utPhilistiim, 

vel  Pala?8tini  vicini  eorum,  a  quibus  cos  lex  prohi- 

bct.Augurium  estdivinatio,  sumptaetdicta  a  garritu 

avium.  Inde  dicuntur  augures,a  garritu  avium  divi- 

nationem  sumentes.Cui  superstitioni  maxime  Palse- 

Btini  inter  cseteras  gentes  dediti  erant.  Notandum 

autem  temporibus  Osia3,  Joatbam,  ct  Achaz,  sub 

quibus  Isaias  prophctavit,  Judoios  habuissc  idoia 

sicut  quondam  habucrunt.Sequi  tur : «  Et  pueris  alio 

nis  adhaeserunt,  » id  est  cum  puoris  a  Dco  alienis 

fornicati  sunt.  Potcst  autem  duobus  modis  intelligi, 

ut  cum  pucris  suas  gentis  libidinem  suam  explercnt, 

qui  pcr  hoc  scel us  alieni  erant  a  Deo,quia  omnis  pec, 

catorlongeaDeo  cst,vel  o.tiara  cum  puerisgentilium. 

In  tantum  enim  detestando  ct  horrendo  vitio  deser- 

viebant  Judaji,  utotiam  pucros  gentiliura  forraosos 

emerent,  a  quibus  hujuscemodi  libidinem  explercnt. 

«  Rcpleta  cst  terra  argento  et  auro,  et  non  cst 
finis  thcsaurorum  ejus.  »  Intcr  caetera  vitia,  quibus 
Judsi  deserviebant,  etiam  immoderata  avaritia  cu- 
piditasque  signatur,dum  dicitur  :  Non  ost  finis  the- 
saurorum  ejus,  id  est,  avaritiae  et  cupiditatis  illo- 


A  rum.  Non  quod  thesauri  finem  non  habeant,  sed 
quod  possidcntium  animus  non  impleatur.juxta 
illud  Salomonis  :«  Avarus  non  implebitur  divitiia 
(Eccle,  ix).  >  Thesauri  Judxorum  siquidem  finein 
habebant,  sed  cupiditas  illorum  fine  carebat. 

«  Et  repleta  est  terra  ejus  cquis,  et  innumeraLi- 
les  quadrigjE  cjus. »  Et  hoc  conlra  priBCcptum  Do- 
mini  crat,  qui  prohibct  in  lege  multiplieari  currus 
et  cquos.  Siquidcm  ct  illa  animaiia  data  sunt  ad 
adjutorium  hominis,  non  ad  superbiam,  scd  ipse 
abusus  est  illis  in  supcrbia.  Unde  jumenium  dicitur 
ab  adjuvando,  id  cst  a  sublevando.  Dc  illis  qui  su- 
pcrbe  his  abutebantur,  dicit  Psalmista  :  u  Hi  in  cur- 
ribus,  ct  hi  in  cquis  :  nos  autcm  in  nomine  Domini 
nostri  iuvocabimus  (PsaL  x).  » 

n  «Et  repleta  ost  tcrra  ejus  idolis;  opus  manuum 
suarum  adoraverunt,  quod  fccerunt  digiti  eorum. 
Et  incurvavit  se  homo,  et  humiliatus  cst  vir.  »  IIgc 
est,  ct  infirmi  sivc  potentes,  qui  designantur  per 
homincm  qui  dicitur  ab  humo  :  et  illi  qui  debue- 
rant  csse  fortes  ct  virtuosi,  qui  intelliguniur  per 
virum  qui  dicitur  a  virtutc  :  omnes  pariier  incur- 
vati  suut,  ct  humiliati  ad  adoranda  idola.  Hoc 
quoquc  tcmporibus  Isais  factum  cst. 

«  Ne  crgo  dimittas  cis.  »  Quod  Septuaginta  alio- 
modo  interprctati  sunt,  sub  persona  Dei  dicentis  : 
Ne  ergo  dimittara  eis.  Quapropter  geminam  recipii 
expositioncm.  Si  crgo  ad  personam  Dei  refertur, 
ut  Dcus  locutus  sit  hoc  :  ita  est  intelligendum :  quia 
tanta  maia  fccerunt,  non  parcam  eis,  necdimittam 
innumcrabilia  scelcra  corum.  Si  propheia  loquitur, 

C  sic  est  sentiendum  :  ne  ergo  dimittas  eis  peccata 
corum,qui  tauta  mala  pcrpetraveruni.  Animadve^ 
icndum  est  autcm  prophetam  non  imprecari  roala 
contra  populum  suum  :  scd  subaudiuniur  ea  qus  in 
veritate  sunt  rutura,quaB  crant  illis  more  prophetan- 
tis  priBdicenda,  a  sapcriori  loco  ubi  legiiur,quia  re- 
pleti  sunt  ut  olim,  ct  augurcs  habucruni  ui  Philis- 
tiim,  usque  ad^  istum :  qui  tam  ad  Judsos  refertureo 
modo  quo  diximus,  quam  ad  Chaldeos  Romanosque 
qui  illius  populi  deprsdatores  fucruni,  eorumqoe 
tcjram  incoluerunt  diccnics,  quod  protecto  Judara 
rum  populo,  habitaverunt  in  Judsa  alienigens  qoi 
repleti  sunt  idolis,  habueruntque  augures,  eipueris 
alionis  adhaesorunt.  Et  rcplcta  est  ierra  cjus  equifl, 
et  innumerabiles  quadriga3  cjus.  Per  quod  desigoa- 

D  tur  Juda3orum  Romanorumque  avariiia,  quibusni- 
hil  cst  avarius,  testc  bcato  Ilieronymo.  Replcta  esi 
tcrra  quoque  Israelitici  populi  cquis  Chaldsoruffl 
Romanoruraque  ct  fuerunt  innumerabiles  quadrigi^ 
ejus,  hoc  ost  vitiorum. 

«  Ingredere  in  petram,  abscondere  in  fossahumo, 
a  facie  timoris  Domini,  ct  a  gloria  megcsiatis  cjttS** 
Vox  propheta3  hortantis  populum  suum,  ut  ingrC" 
dialur  in  petrara,  ct  abscondatur  in  fossa,  cooperlus 
desuper  humo.  Ac  si  diceret  aliis  verbis  :  Hortalus 
sum  ut  ambularetis  in  lumine  Domini,  sed  qui^ 
noluistis  audirc,  ccce  dcnuntio  ct  horior,  ut  ing!*' 
diaraini  in  petram  et  abscondamini  infossa,  vel  ^ 


13» 


GOMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  1. 


734 


Bpeluncis^a  facie  timoris  Domini^vei  afacie  Baby-  A 
lonis  exercitus,  qui  designatur  per  timorcm  Domini, 
et  a  gloria  majestatis  ejus,  quoniam  pcr  illos  misit 
tiroorem  suum  super  JudaBos,ct  glorificaius  est  de 
hostibus  suis  Juda)is,vindictam  recipiondo.  Dchac 
tribulatione  cujus  formidine  abscondcrunt  se  in  spe- 
luncis  et  puteis,  sicut  historiae  narrant,Dominus  in 
Evangclio  ait :  «  Tuac  diccnt  montibus,Cadito  super 
nos:  et  petris  Abscondite  nos  {Ltic.  xxiii).  »  AUiori 
aatem  intellectu,  prxcipitur  nobis  omnibus  ut  in- 
grediarour  in  petram  a  facie  timoris  Domini,id  cst 
confugium  fnciamus  ad  Christumde  quo  dicitur  : 
«  Petra  est  refugium  erinaccis  (P^a/.  ciii).»ChristuB 
eiiim  per  similitudinem  petra  cst,sicut  Paulus  apo- 
stohiB  dicit :  <c  Petra  autem  erat  Christus  (/  Cor. 
t), »  In  petram  ergo  ingredietur,  quisquis  vcraciter  ^ 
credens,  facit  confugium  ad  ipsum,  ne  in  advcntu 
illiuB  cum  venerit  perdcre  reprobos,  damnetur, 
AbBConditur  in  fossa  humo,  qui  intrans  in  cubicu- 
Inro  orat  Patrem  suuro.  Vel  etiam  absconditur  in 
fossa  humo,qni  in  terreno  corpore  constitutus,quod 
designatur  per  humum  abscondit  et  cclat  infirmi- 
tates  carnalesy  ne  videlicct  omnia  illeccbrosa  pcr 
operationem  forinsecus  ostendat^qus  caro  desirlerat 
perficere. 

H  Ocnli  BublimeB  hominis  humiliati  sunt,et  incur* 
vabitur  altitudo  virorum  :  exaltabitur  autem  Domi- 
nus  BoluB  in  die  illa.»  Per  oculos  sublimis  hominis 
qui  humiiiati  sunt,  aUitudincmquevirorum,accipi- 
tur  fastuspotentiae  ct  nobilitasgeneris.  Cum,  inquit, 
hostes  Bupervenerint^tunc  nec  divitijB,  nec  nobilitas 
generlB,necpotentia  dignitatum  aliquem  defendere  C 
poterit,  quippe  cum  una  sit  captivitas  omnibus*  Sed 
humiliabuntur oculi  potentis,divitisque  hominis,qui 
torvide  cum  supercilio  rcspiciebat  aliquem.  Incurva- 
bitar  quoque  altitudo  virorum,id  est,  contemnetur, 
ac  pro  nihilo  reputabitur  nobilitas  generis.Dominus 
autem  solus  exaltabitur' in  die  illa,hoc  est  in  tem- 
pore  adventus  Chaldasorum  Romanorumque,  cujus 
iram  ei  vindictam  nuHus  poterit  cfTugere.  Possunt 
autem  hffic  eadcm  non  incompetenter  ad  dicm  ex- 
tremi  examinis  referri :  in  qua  omnis  croatura  divi- 
nae  majestati  atque  potentis  humiliabitur,  et  com- 
paratione  illius  cognoscet  se  nihil  csse.  Rcdditque 
eausam,  quare  debeat  humiliari  et  incurvari. 

«  Quia  dies  Domini  exercituum  supcr  omnem  su- 

perbum,et  excelsum,  et  super  omncm  arrogantem :  n 

et  humiliabitur. »  Ubicunque  dc  vindicta  et  victoria 

Oomini  propheticus  sermo  loquitur.Dominum  exer- 

cituum  Bolitus  est  illum  vocare,id  est,  militiarum, 

qoodHebraicedicitursabaoth.IpseenimestDominuB 

HillUiarum  suarum,sivcexercituum,angeIorum  sci- 

licet,  atque  hominum.  Dies  autcm  Domini,  id  est, 

dies  vindictoB  illius,  duplicitcr  intclligitur  :  tcmpus 

videlicet  captivitatis  Juda^orum,  qu.-B  venit  supor 

omnem  supcrbum,et  excelsum,ctsuperomncmar- 

rogantem.  Qus  tria  unum  scnsum  obtinent,  per 

qus  intelliguntur  principes  Judaeorum,  sacerdotes, 

Pharissi  etscribce.  Tempus  quoquc  ultimi  judicii. 


in  quo  damnabitur  superbus  diabolus  cum  omnibus 
consectatoribus  cjus,  ct  humiliabitur  super  omncB 
arrogantes  et  superbos. 

«  Et  supcr  omncs  cedros  Libani  sublimes,  et 
erectas,  ct  supcr  omnes  quercus  Bosan.  »  Subaudi- 
tur,  veniet  dicsDoniini.Libanus  mons  cst  Phcenicis 
regionis  excclsissimas  cedros  continens,qua;,  sicut 
Cassiodorus  in  expositione  psalmorum  dicit,  sua 
proceritate  transcendunt  omncm  altitudinem  arbo- 
rum.  Basan  vero  regio  est  Arabiae,  cui  imperavit 
Og  rcx,habcnsgiandiferas  qucrcus,quarum  fructus 
porcorum  est  cibus,  non  hominum.  Mctaphoricos 
autem  per  cedros  Libani  sublimcs  eterectas,  intel- 
liguntur  superbi  quique;  perqucrcus  autem  Basan, 
quae  interpretatur  ignominia,  qui  opera  ignominiffi 
excrcent  et  in  coDno  libidinis  volutantur  :  quorum 
fructus  porcorum  est,  id  cst,  dfemonum.  Super 
omnes  autem  istos,  vindicta  et  dies  iraa  Domini 
consurget.  De  talibus  cedris  dicitur  in  psalmo 
(Psal,  xxviil)  :  <c  Vox  Donsini  conterentis  cedros.  » 
Et  item  :  Vidi  impiumsuperexaltatum,sicutcedros 
Libani. 

«  Et  super  omncs  montes  excelsos,et  super  omnes 
colles  et  clevatos.  »  Subaudis,  veniet  dies  Domini. 
Montes  et  colles  plerumque  in  bonam  partem  acci- 
piuntur.  Pro  sanctis  videlicet,  varietate  virtutum 
decoratis.  Plerumque  autcm  ipsi  impii  pro  diversi- 
tatevitiorum,  maximeque  superbiymontes  appellan- 
tur  et  coIIes,sicut  in  praescnti  loco.De  his  montibus 
collibusque  dicit  Ezechiel  prophcta  :  «  HdBC  dicit 
Dominus  montibus  et  coHibus :  Ecce  ego  inducam 
super  vos  gladium  {Ezech.  xxxvi)*.  » 

«  Et  super  omnem  turrimexcelsam,et  super  om- 
nem  murum  munitum.»  Subaudis,  veniet  diesDo- 
mini.  Quantum  ad  litterae  sensum  spectat  adve- 
niente  Romano  exercitu.dies  Domini  vindicts  super 
turrim  et  Hupcr  omnem  murum  Judieorum  fuit  : 
quoniam  funditus  sunt  omneseversi.Metaphoricos 
autem  per  turrim  ct  murum  intcnigunturhi,quiin 
altitudine  turrium  et  firraitate  murorum  potiuB  con- 
fidebant  quam  in  Deo.Super  quos  dies  ultionis  Do- 
mini  venit,  quia  fame,  mortalitate,  et  gladio  sunt 
consumpti  et  in  prctium  distracti.  Vel  etiam  per 
turrim  specialitcr  possunt  intelligi  illi  qui  prsemine- 
bant  in  populo,8icut  turris  in  civitate.  Per  murum 
vero  munitum,  divites  potentesquc,  qui  se  munie- 
bant  divitiis  :  super  quos  Domini  dies  veniet. 

'i  Et  super  omnes  naves  Tharsis,  et  super  omne 
quod  visu  pulchrum  est.  »  Subaudis,  dies  Domini 
veniet.  Ilebrsei  omnia  maria  Tharsis  appellant,  et 
congregationem  aquarum  nomine  maris  vocitant : 
juxta  illud  in  Genesi  :  «  Congregationesque  aqua- 
rum  appollavit  maria  (G^.i).»  Quapropter  hoc  loco 
non  simplicitcr  illud  mare  accipiendum  est,  quod 
adjacet  terrac  rcpromissionis  :  sed  etiam  omnia  flu- 
mina  vicina.per  quae  Judaei  soliti  erant  navigare,  et 
negotia  exprcere.  Et  translative  per  naves  intelli- 
gunlur  hi,  qui  in  navibus  residentcs, negotiationiB 
causa  pelagus  et  flumina  navigabant.  Super  quos 


733 


HAYMONIS  HALBEaSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS.  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


T3ft 


dies  vindicla;  Domini  venit :  qiiando  sicut  Josephus  A  quod  est  aninial  lumino  carcns  oculoniro,  aui  ves- 


oarrat,  advenientibus  Uomanis,  illi  comprehensi 
sunt,  qiii  in  porlibus  coniniorabantur,  navesque 
corum  succcnsa»,.  Quodquc  8equiLur,ct  supcr  omne 
quod  pulchrum  cst  visu,  inlolligcndum  est  super 
templum  et  sanctuarium,ubi  crat  niaxima  pulcbri- 
tudo,  ct  super  omnes  virgines  ct  juvencs  :  supcr 
omne  quodque  quod  dclcctubilc  crat  advidendum, 
diem  uliionis  venissc  :  quando  simul  omnia  bona 
illius  populi  dcstructa  et  cvacuata  sunt. 

c<  Et  incurvabitur  sublimitas  hominum,ct  humi< 
liabitur  altitudo  virorum.  >»  Pcr  sublimitati  homi- 
num,  altitudinemque  virorum,  fastus  potcntia;,  et 
nobilitas  generis  accipitur,  sicut  paulo  supcrius  di- 
ctum  est,quia  incurvataet  humiliata  sunt,  quando 


pertilionis,  quo;  est  avis  lucifuga.  Dcd  despecUve 
atquc  irrisorie  protulit,  idola  corum  talpis  et  vgs- 
pcrlilionibus  comparans,qu£B  cum  oculos  videantur 
hal)crc,minime  vident,  sicut  Psalmista  dicit :  «Si- 
mulacra  gcntium  argontum  et  aurum,  opera  ma- 
nuum  hominum.OculoshabcntetnoQ  vidcnt(PM/. 
c\iii).  » 

«  Quiescitc  ergo  ab  homine  cujus  spiritus  in  nari- 
bus  ejus,  quia  cxcelsus  reputabitur  ipse.»  Considj»- 
rans  proplicta  Isaias  Juda^os  cencives  suos  perden- 
dos  proptcr  mala,  quac  Christo  pcrfida  mente  into- 
lerunt,  hortatur  cos  diccns :  Ecce  prophetali  spirita 
pft-cdixi  vobis,  quao  evenire  possunt.  Moneo  orgo 
atque  prascipio,  ut  quiescatis  ab  homine  Cbristo, 


quidam  occisi,  quidam  vero  in  servos  sunt  venun-  _>  qui  sccundum  carneni  quidem  homo  ost  veruSyba- 


dati. 

«  Et  elevabitur  Dominus  solus  in  dic  illa.et  idola 
penitus  conterentur.  »  Quod  cst  apcrte  dicere :  In 
die  illa,  hoc  est,in  tempore  vastationis  Judccorum, 
elevabitur  Dominus,  id  est,  excclsus  ct  gloriosus 
fortisque  apparebit  :  cum  tradidcrit  inimicos  suos 
Judeos  in  ore  gladii  Chaldo^orum  Uomanorumquc, 
tunc  penitus  idola  conterentur  Judicorum  cum  cul- 
toribus  suiSyLicet  in  Domini  advontu  non  Icgantur 
Judaei  idola  coluissc,tamcn  quando  captivati  sunt 
a  Chaldo^is,  idola  coIebant,sicut  Ezechioli  ostcnsum 
est.  {EmcIi.  viii),  Quaproptcr  quia  scrmo  propheti- 
cus  mixtim  loquitur  de  utraque  captivitate  et  vas- 
tatione,  spocialiter  ad  priorem  refcrcndumest,quod 
dicilur,  idola  pcnitus  cont'^rontur.  Contrita  sunt 
enim  idola  Judaeorum  aChaIda;is,ct  metalla  corum  C  ferot  ab  Ilierusalom  cta  Juda  validum  et  foriem.  » 


bens  animam  et  spirans»  ot  halitum  trahens  nari- 
bus,  sicut  no9  puri  bomines  spiramus  et  vivimiu, 
scd  secundum  divinam  majestatem  exceLaus  repu- 
tatur  ipse,  et  crcditur,  quia  xqualis  cst  Deo  PatrL 
Cavcto  ne  offcndatis  eum  in  aliquo^  quia  lioot  spi- 
rct  ut  homo,  Dcus  vcrus  tamcn  est.Et  si  feceritig, 
venicnt  vobis  propcre  omnia  mala  superiufl  dicta. 
Quod  Rodcmptor  nostcr  cxcelsus  sit,  Psalmista  io- 
dicat,  diccns  :  Excclsus  supcr  omnes  gentes  Doini- 
nus,et  supcrcoDlos  gloria  ejus.Etquod  dicit,cnju8 
spiritus  in  naribus  ejus,  tale  est  ac  si  dioeret : 
In  cujus  naribus  est  flatus,qui  plerumque  «pirilus 
appollatur. 

CAPUT  III. 

«  Ecce  cnim  domiuator  Dominus  exercituum  au* 


in  Dabylonem  ducla. 

«  Et  introibunt  in  spcluncas  pctrarum,ct  in  vora- 
gincs  terrae,  a  facio  formidinis  Domini,  et  a  gloria 
majeztatis  ejus,cum  surroxcrit  pcrcutcrc  tcrram.  >» 
Pra3sentia  cum  se(|ucntibus  ad  utramque  vastatio- 
nem  Judaeorum  pertinont,quando  cfrugorenitcntes 
Dei  vindiclam,abscondcbant  se  in  speluncis  ct  vora- 
ginibus  tcrrae.Bcnc  autem  dicitur  :  A  gloriapotentiae 
Domini,  cum  surrexeritpcrcutere  terram.Quodam- 
modo  enim  omnipott^ns  Dcus  consurgit  pcrcutcre 
terrenos  homines,  terrena  solummodo  cogitantes 
et  quaerentes,  quando  severiter  suos  per  ministros 
pcenair;  infert  illis,sicut  per  Chaldaios  Romanosque 
Judasis  intulit. 


Vox  prophcto!  dirigitur  ad  Judaeos,  qui  Dominam 
porsecuti  sunt.  Quia,  inquit,  noluistisquiescereab 
bominc  cujus  spiritus  in  naribus  eju8,qui  excclaM 
crcdcndus  ost,  scd  econtrario  fudistis  sanguineai 
innocontis,  cccc  dominator  Dominus  auforotabHie* 
rusalom  vulidum  et  fortem,omnemque  virum  beilt* 
torcm  :  ut  nemo  remancat,qui  alicujus  sitviriutiii 
sod  omnes  sintlanguidietimbecilles. «  OmnerofaDr 
panis,  et  omne  robur  aquae.  »  Subaudis  auferaii 
Juda  et  ab  Hicrusalem.  Robur  sive  fortitudo  paiiiB 
ct  aqu(B,  pro  omni  cibo  et  potu  accipitur  :  qu»  Do- 
minus  abstulit  a  Judasis,  in  tantum  ul  filios  raos 
fame  urgente  comedercnt.AIIcgoriccautemperpi- 
nometaquam,divinaaccipiturScriptura:queinqni- 


«  In  die  illa.»  IIoc  est  in  advcntu  ChaIda;orum  vel  ^  busdam  locis  cibus  est,  in  quibusdam  potus.Qaai& 


etiam  Romanorum  «projiciethomo(Juda3us)idoiaar- 
gentisui,ctsimulacraaurisui,qua3feceratsibi,ut  ad- 
orarct  talpas  etvespcrtilionos,etingrodioturscssura8 
pctrarum  et  in  cavernas  saxorum  a  facic  forniidinis 
Domini  et  a  gloria  majestatis  cju8,cum  surrcxcrit 
pcrcutcre  tcrram.»  Subauditur  Judmorum,vcI  ipsos 
Judajos  tcrrcna  scctantos.  Sic  factuni  c?t,  (juando 
Bupcrvcnicntc  hostili  exercitu  projeccrunt  idola  sua 
Judwi,  abscondoruntquc  sc  in  cavcrnis, uteirugcre 
posscnt  iram  Domini.  Quod  autem  dicit,  ut  adora- 
rent  talpas  et  vcspcrtiIioncs,non  cst  intoUigondum, 
quod  simulacra  haberent  ad  similitudincm  talpa; 


abstuIitDominus  a  Juda^isct  tradidit  illamgentiboa» 
ut  faciant  fructus  cjus,  sicut  ipse  dicit :  «  Aufere^ 
tur  a  vobis  regnum,  et  dabitur  gcnti  facienti  ihic^ 
tus  ejus  {MaUk.  xxi).  »  Ubicnnque  cnim  gravis  e^ 
ad  intclligendum,ctcumdifficultate  sumiturcibi^^ 
cst  :  quia  quodam  modo  mandendo  glutitur.  \ytCMi 
vero  facilo  intclIigitur,potusest.  Dcistiusmodi  pac9^ 
etaqua  tostatur  alius  prophota :  «  Ecce  dies  venieiP-^A 
dicit  Dominus,  et  mittam  famcm  in  terram,  m  '  ^ 
famcm  panis  ncque  sitim  aqua;,  sed  famem  ai 
dicndi  vcrbuiu  Dei  (Amos.  viii).  » 
«  Fortcm  ct  virum   bcllatorcm,  et  judicem, 


137 


CGMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  I. 


738 


Jirophetam,  et  harioliim,  ct  scncra,  »  Subaudis  au-  A      ■  Et  irruct  populus,  vir  ad  virum,et  unusqutsque 


ferel  Dominus  ab  Juda  et  ab  Hicrusalcm.  Non  du- 
bium,  quin  omnes  islos  abslulcrit  Dominus  a  Ju- 
da;is.Virum  enim  bcllalorcm  cl  fortcm  (juomqnam 
non  habent,  scd  omnes  sunt  infirmi  ct  plcni  for- 
midine.  In  hoc  quoque  appai^t  cos  judiccs  non  ba- 
berc,  quia  ipsi  judicantur  a  Romanis  principibus. 
Propheta  vcrus,  sencxque  sapicns,  jam  dcsiit  csse 
ex  illis.  Et  non  solum  alios,  sod  ctiam  ipsos  nrio- 
los  (pro  quibus  Scptuaginta  divinos  intcrpntati 
8unt)  abstulil  Dominus  ab  eis.  Arioli  autcm  sunt 
iiiGantatoreB,  qui  quibusdam  incantationibus  rcm 
peragunt.  Per  quos  etiam  plcrumquc  futura  pro;- 
dicantur,  sicut  de  Balaam  {Nutn.  xxiv)  ariolo  lc- 
gimas,  et  de  divinis  (/  Reg.  vi)  quinque  urbium 
Philistinorum.  Sensus  autcm  cst,  quod  vcra  et 
falsa  pariter  a  Judasis  auferantur. 

#c  Principem  super  quinquaginta,  ct  honorabilem 
Tnltu,  et  consiliarum  sapicntcm  de  arcbitcctis,  ct 
prudentem  eloquii  mystici.  »  In  hoc  loco  a  parte 
totum  accipientes,  pcr  principcm  supcr  quincjua- 
ginta(qui  quinquagcnariusnnncupatur)omnes  prin- 
€ipc8  judaiorum  intcUigimus  cssca))latos.Inlcrc(c- 
teras  quoque  gratias,ctiam  hoc  auferet  Dominus  a 
JudjBis  :  ut  nullum  habcant  honora))ilom  vultu^qui 
pro  sua  reverentia  honorctur:  nullum  consiliarum, 
-Bcd  cuncta  facient  absque  consilio.  Principcmque 
artificum,qualis  fuit  Bcscleci ;  ctprudcntcmeloquii 
mystici,  id  cst,  prudcntcm  doctorcm,  qui  docct 
eloquia  mystica  sivc  divina;  vcl,  ut  quidam  volunt 
dicere, prudentem  auditorem,qui  possit  disccrncre 


ad  proximum  suum.Tumultuabiturpucrcontrase- 
ncm,t^l  ignobilis  contra  nobilcm.  »  Cum  pueri  fue- 
rint  principos  ccrum,ct  cffcniinalifucfinteisdomi- 
nati,  tunc  ntique  ncc  «Tlatis,  nec  dignitatis  ullius 
ordoscrvjibitnr:  scd  irruct  sivc  consurget  populus 
adversus  scnictipsum,  soluto  fa?dcre  pacisetciviii- 
tatis:vir  scilicct  contia  virum,  ct  unusquisqucad- 
vci^sus  proximum  suum.  Puer  quoque  ffitatemurmu- 
ndjit  contra  s»!ncm,  sivc  stultus  conlra sapicntem  ; 
et  ignobilis  contra  nobilcm.  Sic  fit  plcrumque  in 
sancla  Ecclcsia,proptcr  peccata  populi.Auferuntur 
enim  principes  ad  bellanda  prjclia  Domini  fortes, 
rectorcsque  reIigiosi:qui  plebemDei  secundumejus 
placitum  noverunt  rcgere,  consiliarii  quoque,  et 
doctores  prudentcs.  Sicque  confunditur  omnisordo, 
"  ct  consurgit  vir  contra  fratrem  suum  :  puer  sumit 
audaciam  murmurandi  contra  senem,  et  ignobilis 
gcncrc,  ct  couversatione  morum,  contra  nobilem. 

«  Apprchendet  vir  fratrem  suum,  domesticum 
patris  sui,(«  id  cst,vernaculum,quempaterejnsnu- 
trivit.Dum  civilas  Hicrusalem  obsidione  vallaretur 
a  Romano  exorcitu,Juda;i  inframoeniasuaBcivilatis 
conclusi,  in  trcs  partes  crant  divisi.  Alii  siquidem 
tcniplum  arccniquc  Sion  tcnebant,  alii  vcro  partem 
supcnorcmcivitatis,al(iuc  alii  inferiorcm:etquem- 
cunquc  quis  volcbatsibi  principemcon8tituebat,non 
sohmi  vcrnaculum  patris  sui  ,sed  etiam  alium  dicens : 
«  Vcstimcntum  tibi  cst,  princeps  esto  noster.Ruina 
autem  hxcsub  manu  tua.  »  Et  est  sensus  :  Hal>es 
cibum  ct  vcstin.cntum,  csto  nobis  princeps  :   tan- 


praedieationeni  docentis  :  iilum  aufcret  ab  eis.  Ad-  C  tummodo,  ut  libcres  nos  ab  ingruente  fame,  et 


miraiida  est  enim  scntentia  cujusdam  poetie  Groe- 
ci  :  qui  dicit  primum  esse  beatum  qui  per  sc  sa- 
piat :  secundum,  qui  sapientem  audiat. 

«  Et  dabo  pueros  principes  corum,  et  efTeminali 
dominabuntur  eis. »  Loqucnte  ex  pcrsona  sua  pro- 
pheta  ea  qus  superius  dicta  sunt,  subito  sccun- 
lium  morem  propheticum,  loqultur  cx  pcrsona  sua 
Deus  per  prophetam,diccns  :  Dabo  pucros  principcs 
torum,  id  est,  sublatis  his  quos  ante  donaveram 
principes^  videlicet  quinquagcnario,  scnequc,  et 
prudcnte  consiliario  :  pro  his  dabo  principcs  lasci- 
V09,  et  dissolutos,  moro  pucrorum.Noncnim  pue- 
fos  BOltii!nmc.do  a^tate  dcbemus  intclligcro,  scd  mo- 
Hbus  ct  conversationo.  De  talibus  pucris  principi- 


miseria  nostra  tuo  sustcntur  auxilio. 

«  Rcspondebitque  in  die  illa  dicens  :  Non  sum 
mcdicus,  et  in  domo  mca  non  est  panis  neque  ves- 
timentum  :  nolitc  constituere  me  principem  popu- 
li.B  Considcrans  is,qui  clcctusfucritin  principem, 
paupcrtatcm  ct  imbccillitatcm  suam,  respondebit: 
Non  sum  (inquicns)  mcdicus,  id  est,  non  possum 
vcstram  ncccssitatcm  implcre  :  quia  non  habeo 
panem,  ncque  vestimcntum.  Quapropter  nolite  me 
constitucrc  principcm. 

«  Ruit  cnim  Hierusalcm,  et  Juda  concidit  :  quia 
lingua  corum  ctadinvcntioncscorum  contraDomi- 
num,  ut  provocarcut  oculos  magcstatis  ejus.  »  Non 
loquitur  hoc  illc,  qucm  principcm  volebant  consti- 


kus  in  Ecclesiaste  legimus  :  «  Va3  tibi,  tcrra  cujus  j.  tucre,  scd  polius  prophcta,  qui  dicit  idcirco  nemi 
rcfx   iuvenis  est  (EccL\)\  id  cst,  iuvcnilitcr  agcns.      nem  vclle  populo  pcccatori    prajcsse,  quia   urbi 


juvenis  est  (EccL\)\  id  cst,  juvcniliter  agcns. 

Talia  fuit  Roboam  qui,  dcspecto  consilio  sonum, 

^ScM^utud  cst  consilia  juvcnum  (///  Itcg.  xii).  Non, 

^uod  puer  aut  juvcnis  cssct  astatc  quando  acccpit 

>^num,  utpote  quod  quadraginta  scx  crat  anno- 

imm,  sed  quod  pucrilitcr  gcssit,  ct  dissoIutc.Quod- 

<Jue  8cquitur,et  effeminati  dominabuntur  cis,idcm 

^nsms  esL  Effcminati  autcm  sunt,  qui   fortitudi- 

Tkem  stabilitatemque  virilem  in  fcmineammollitiem 

tiabent  redactam.  Talcs  sunt  hodic  principes  Ju- 

^ttortim,  pueriliter  videlicet  cuncta  agentcs,  nul- 

liusqtie  virtutis  existentes. 


nem  vclle  populo  pcccatori  prajcsse,  quia  urbs 
Ilicrusalom  ot  Juda^a  provincia  paritercorrueruntin 
manus  hostium. Causasque  reddit  impietatis  corum 
atquc  pcrditionis:  quod  contra  Dominum  blasphe- 
mavcrunt  diccntcs,  «  D.xmonium  habes,  »  ct, «  Sa- 
maritanuscs,  »ct«  Reus  cst  mortis, »  ct  «  Crucifige» 
talom,muUaquc  his  similia  [Joan.  viii;  Matlh.  xxvi ; 
Luc.  xxiii).  Adinventioncs  quoque  suas  contra  Do- 
minum  protulerunt,  quando  opposuerunt  ci  falsos 
testcs,dicentcs:IIicdixit,possumdestrueretemplum 
hoc  manufactum,et  in  triduoaliud  non  manufactum 
reasdificare.  Quapropter  ooulos  majestatis  Domini, 


739 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISG.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


740 


1(1  e8t,rc8pectuin  misericordiffx  illius  ot  clementiam,  A 
ad  amaritudinem  provocaverunt.  Licet  cnim  Roma- 
ni,  quantum  ad  se  pfertinent  propter  hoc  venerint, 
quia  tributum  rcnucbant  persolverc,  causa  tamcn 
perditionis  illorum  mors  Filii  Dei  fuit.  Et  quia  il- 
lum  provocavcrunt  ad  amaritudincm  : 

V  Agnitio  vultus  corum  respondebit  cis,  »  id  est 
cognitioquodjChristum  vidcntes  incarno,noluerunt 
ineumcrcderc.Rn8pondebitqueeisDominus,quando 
positi  in  miscria  ct  tribulatione,  recordabuntup 
proptcr  neccm  Filii  Dei  haBC  sibi  advenissc.Vel  ali- 
ter:  Agnitio  vultus  eorum  respondebit  eis,  quia  sua 
receperunt  pcccata,vcl  ante  oculos  mcntis  scmper 
habuerunt  propriadelicta. «  Etrpcccatum  suumquasi 
Sodoma  praedicavcrunt,  ncc  absconderunt.  »  Sicut 
SodomitaB  ncrandis  criminibus  inquinati,  inverc-  ^. 
cundedixeruntad  Loth,Educ  viros  forasutconcum- 
bamus  cum  eis  :  ita  et  isti  eisdem  pcccatis  irretiti, 
impudcntcr  et  absque  omni  revcrentia  peccatum 
suum  pracdicaverunt,  acclamantcs  contraDominum: 
Crucifige,  crucifige  istum !  Et,  Reus  est  mortis.  Undc 
abcodcmpropheta,principesSodomorumctpopulu8 
Gomorrhas  appcllantur.  Moralitcr  autem  unusquis- 
que  peccatum  suum  sicut  Sodomitaj  publicat,qui  vi- 
tia  quibus  ipsc  tenetur  inquinatu8,aliis  inverecunde 
prodit,adhocutcos8imilc8reddat,8uiqueiniitatore8 
eniciat.  Nec  sufflcitci  immunditiam  suam  uniosten- 
dere,  nisi  etiam  multos  sibi  illiciat.  Quaproptcrsicut 
Sodomitffi  corpore  etanima  pcricrunt,ita  etiam  ille 
in  diojudicii  pariter  in  corpore  et  animadamnabitur, 
audicns  a  Domino  illam  tcrribilom  vocem  :  «  Ite, 
maledicli,  in  igncm  ffitcrnum  (MaUh.  xxv.  »  «  Vaj  C 
anima3  eorum,  quoniam  reddita  sunt  cis  mala.  » 
Damnationem  scilicet  suorum  scelerum  rccipiendo. 

«  Dicite  justo,  quoniam  benc,  quoniam  fructum 
adinvcntionum  suarum  comedent. »  Lecturos  hanc 
prophetiam  alloquitur  propheta  :  Vos  qui  lcgistis 
librum  hujus  prophctiai,  vel  qui  audistis  perditio- 
ncm  Judajorum,  laudate  justitiam  Domini,  et  di- 
cite  justo,  hoc  est  Christo,  quoniam  bcne  fecit, 
quod  reddidit  Judoeis  pccnam,  quam  merebantU|. 
illorum  adinventioncs. 

«  V8Bimpioinmalum,retributio  manuumcjusflet 
ci«  »  Quod  cst  dicero  :  if^tcrna  perditio  veniet  in 
populo  Judieorum,  quia  qualia  operatus  est,  talia 
recipiet.  Principem  suumRomanffi  tradiditpotestati, 
ct  ipse  Romanffi  subjcctus  est  servituti.  Refertur  rv 
autem  et  ad  unumquemque  impium,qui  qualia  fe- 
ccrit,  talia  venicnt  ei. 

u  Populum  meum  exactores  sui  spoliaverunt,  et 
mulieres  dominatiesunt  eis. »  Conlra  scribas  ct  Pha- 
risajos  loquitur  sermo  prophcticus  (Matih.  xxni ; 
Lmc.  xi),  vocans  cos  exactores  suos,quia  utcxigcre 
possent  a  suissubditistributa,dccimasetprimitias, 
atquc  in  suos  usus  redigcrc.  eam  turpis  lucri  Dei 
Filiumncgaverunt.Etnonsolumoxactoresvocantur, 
quia  populum  spoliabant;sedetiam  muliercs  des- 
pective,  eo  quod  muliebriter  viverent,  servientes  li- 
bidini,  omnique  voluptati.  Tant»  etenim  cupiditati 


erant  dcditi,  ut  si  pcr  omnia  non  rcddidissent  eo- 
rum  subjccti  qus  reddenda  erant,  flagellarent  ooi 
publice :  et  muUipliciter  ab  eis  postea  exigerent,  d^ 
centes: «  Scriptum  est:  Non  apparebis  in  conspecta 
meo  vacuus  (Exod.xxiw).  »  Potest autem  ct  ita  iotel- 
ligi,quod  mulicrcs  dominato;  eis  sunt,  id  est.uxore» 
scribarum  ct  Pharisa^orum.  Cavendum  est  crgo,  oe 
inagiKtri  doctoresque  Ecclesios  exactores  populisint 
opprimcntcs  subjcctos,  ut  illorum  divitiis  ditentur, 
ct  cupiditati  scrvientcs,  mulicbriter  vivant. «  Popult 
meus,qui  beatum  te  dicunt,ipsitedecipiunt,etviam 
gressuum  tuorum  dissipiant.  »  Scribad  et  PharisaBi, 
qui  supcriusexactorcs  appollati  sunt,  illos  a  quibus 
munera  accipiebant,beatoses8e  dicebant :  adulantra 
eis  ac  diccntcs:Vo8  estissanctietelectiomuipoten- 
tis  Dci,  qui  ministros  illius  honoratis,  et  columna 
domus  Dei,  cffiterisque  hissimilibusverbiaadulato- 
riisdccipiebanteos,ct  viam  actionum  illorumlaudi- 
bus  suis  male  cxtollendo  dissipabant  contra  illud 
agentes: «  Ne  laudcs  hominem  in  vita  sua  {Eccle.n).n 

«  Stat  ad  judicandum  Dominus,  stat  ad  judican- 
dum  populos.  »  Non  scdet  ad  judicandum  ad  hoc 
ut  in  praiscnti  perdat  tcmpore,  sicut  in  Danielis 
volumine  legitur  {Dan.  xiii)  :  sed  stat,  id  est,  con- 
siderat  ct  discernit  omnium  opcra:  volens  statuere 
eos  in  fide  bonisque  operibus,  quorum  via  fuerit 
dissipata.  Vel  ctiam,  c-onsiderat  quomodo  benefao- 
torcs  in  futurum  remuneret,  malefactores  autem 
Buos  in  futurnm  perdat. 

«  Dominus  ad judicium  veniet  cum  scnibus  populi 
sui,  »  id  cst,  cum  patriarchis  et  prophetis,  et  cum 
principibus  ejus,  hoc  est  cum  apostolisrde  quibus 
Psalmistaloquitur : «  Constitues  eos  principessuper 
omncm  terram  {Psalm.  xuv). »  «  Vos  autem  depasti 
estis  vineam  mcam,rapinapauperum  in  domoves- 
tra.»  Contra  scribas  et  Phari8a)os,exactoro8scilicet 
Juda!orum,loquitur  sermodivinus  :qui  suntdepasti 
vincam  Domini,  hoc  est  plebem  Isracliticam,  spo- 
liando  illam  de  qua  diciturpsalmo  :  Vineam  dtA 
gypto  transtulisti.  Isaias  quoque  alibi  :  «  Vinet, 
inquit,  Domini  sabaoth,  domus  est  Israel  {In/ra  v.)> 
In  quorum  domibus  orat  rapina  pauperis,  id  est, 
innoccntis,  pupillorum  scilicet  orphanonim,  acvi- 
duarum  :  qui  non  habeant  facultatem  se  tuendi. 

«  Quare  atteritis  »  sive  afdigitis  «  populum  meam 
et  facicspauperum,  »idest,egenorum  ac  pupilloruiB 
«  commolitis  »  sive  attenuatis,vcl  conteritisfGoHi!' 
molerc  cst  attcnuare,  vel  comedere  aut  conterer^ 
Unde  in  Evangelio  {MaUh.yi):  acribiB  et  Pharisxid^ 
cuntur  jcjunantes,quia  facies  suas  demoliunt,id 
uttcnuant.  Ipsi  quoquc  substantiampauperume( 
norumquo  diripicbant :  sicque  inopia  famis  fac^*^ 
eoruin  attenucbantScdcthocad^nalosprincipes  IS^^ 
clesia;  rcferri  potest:qui  spoliant  egenos,etinnoc»  ^' 
tcspubiicccondemnant :  inquorum  domibus  rapi ^^^ 
pauperum  est,  et  attenuant  facies  eorum. 

«  Et  dixit  Dominus  :  Pro  eo  quod  elevateB  su  ^' 
filias  Sion,  et  ambulaverunt  extento  collo,  et  nutib  "^ 
oculorum  suorum  ibant  ot  plaudebant,  ambulaba^^ 


m 


COMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  I. 


742 


B 


ei  pedibus  suis  composito  gradu  inccdcbant.  »  Su-  A 
perius  tam  Dominus  quam  prophcta,  populum  et 
principes  increpaverat:  nunc  ad  mulicrcs  scribarum 
et  Pharisa;orum,dc  quibus  supradixeratrct  mulic- 
res  dominatffi  sunt  cis  :  rursiis  scrmo  prophclicus 
dirigitur,  nc  so  alicnas  a  crimiuc  arbilrcntur,  ob 
quarum  delicias  atquc  luxuriam,viri  carum  spolia- 
vcrunt  populum  Domiui.  OrnaL-u  autcm  craut  ct 
depompatx  dcliciis,dum  ambulabant  cxtcnto  collo, 
et  nuUbus  oculorum  loqucbantur.Ibant  plaudondo 
manibus,atque  ludendo  pcdibus^pnT  nimia  lascivia 
et  dissolutionCy  et  composito  gradu  propter  supor- 
biam  incodebant.  Hoc  tcstimonio  corrigcndn;  sunt 
fcmina;  et  mulieres  sancta;  Ecclcsia;  :  quo)  istarum 
imitatrices  existunt.  Pro  eo,  inquit,  quia  hoc  rcce- 
runt. 

«  Decalvabit  Dominus  verticcm  filiarum  Sion,  » 
id  cst,  earum  capitafacict  radi. 

««  Dominus  crincm  earum  nudabit,  »  ut  pro  or- 
natu  sit  ignominia. 

«  In  die  illa,  »  hoc  cst,  in  tcmporc  captivitatis 
Judasorum,  qua;  vcnict  cis  pcr  Uomanos. 

•  Aufcret  Dominus  ornatum  calccamcntorum,  ot 

lunulas, »  cxteraquc  ornamcnta  mulicbria.  Habcnt 

mulieres  buUas  sivc  libulas,inslar  luna}  iartas.Tor- 

ques  cx  auro  fit,  ct  circumdat  collum.Unde  Daltlia- 

sar,  videns  articulos  manus  scribcntis  in  pariete, 

dixit  (Dan.y) :  Quicumquc  lcgcrit  scripturani  hauc, 

et  intcrpretationcm  ejus  dixcrit,  purpura  vcstictur, 

et  torques  aurca  ponctxr  in  collo  ojus.  Moniliagc- 

neraliter  dicuntur  omnia  ornamcnta  mulicrum,Ar- 

mills,  dextralia  qua)  in  brachiis  ponuntur.  Mitra  C 

operimontum  est  capitis:  velvirorum  appcllatur  pi- 

leum  vel  thiara,  mulierum  vero  potcst  dici  cusia. 

Discriminalia  sunt,  quibus  discriminantur  crincs  : 

qusalio  nomine  appellantur  squinones.Exillisenim 

dividunt,  ac  prasparant  muliercs  crines  capitissui. 

Pcrischelidessunt  torques  ex  auro,ad  similitudinem 

armiHarum,  ct  ponuntur  circa  collum.  MurenulaB 

Buat  virgulffi  aures,  contortosque  auro  argontoquc  : 

qua)  habent  margaritas  interpositas,  ct  dependent  a 

collo.OlfactorioIa  dicuntur  ab  olfaciendo  :  ibi  enim 

portant  muscum,  aliaque  odoramenta  muliebria. 

Inaurcs  sunt,  qus  in  auribus  depcndent.  Sindones 

sunt  linteamina,  subtili  opere  facta.  Tcristrum  ge- 

nus  est  pallii  muliebris,quod  fit  ex  optimo  genere 

lini :  adco  subtilissimum  ac  tenuissimum,ut  si  quis  ]) 

tunicam  indo  babucrit  indutam,macu]acorporis  ne- 

queat  abscondi.Utuntur.autom  eo  Indumcnto  maxi- 

mo  mulieres  Arabia},necnon  ct  Mcsopotanio;  atque 

Hispanios  tou  thcreos,  hoc  cst,  in  (cstatc  :  undc  et 

nomen  accepit,  theros  cnim  dicitur  o^stas. 

M  Et  erit  pro  suavi  odore  fetor,  ct  pro  zona,  »>  id 
est,pro  cingulo  aurco  a  funiculus,  ct  pro  crispanti 
crine,»quod  solent  muliercs  faccre,  scilicot  crispare 
cincinnos,  t  erit  calvitium.Et  erit  pro  fascia  pccto- 
rali  cilicium.»Fasciapcctus  tcgit  :  ct  cum  possidet 
locum  in  feminis,  quem  rationale  in  pontiflcibus. 
Idcirco  autem  apponitur  pcctori^  ut  restringat  ma- 


millas  ne  nimis  crescant,  quod  deforme  e8t.De  hao 
fascia  pectorali,  ct  Jcremias  mystico  scrmone  dice- 
bat.«Si  oblivisci  potcst  sponsa  ornatus  8ui,aut  virgo 
fasci.e  pcctoralis  suaj,  ct  cgo  obliviscar  tui,  dicit 
Dominus(ym'm.ii).  »»Inquibuadam  autcm  rcgionibus 
fiunt  quaHlani  formulm  cx  corio  crudo,tanta5  magni- 
tudinis  quantni  quis  vult,ut  sint  mamillo; :  ctappli- 
cantur  nianiillis  puollarum,  sicquc  dcsuper  tum  fa- 
scia  striuguntur:ct  tunc  ncquc  nimis  crcscunt,ne- 
quc  manibus,  ct  tactu  lascivicntium  juvenum  con- 
fract-e  cxubcrant. 

«  Pulchcrrimi  quoque  viri  tui  gladio  cadent,  et 
fortcs  tui  in  prslio.  wTam  pulchcrrimi  juvenes  Ju- 
da;orum,quam  fortcsbollatores,gladio  Romanorum 
cccidcrunt  in  mortcm,  ct  in  prxlio  dimicando  con- 
tra  cos  pcrierunt.  Licet  enim  cominus  minime  pu- 
gnasscnt  cum  Uomanis  in  campo,tamen  dimicave- 
runt  contra  cos  conclusi  intra  mo^nia  urbium  sua- 
rum:sicut  apcrtissimc  Joscphus,et  iEgesyppus  nar- 
rant. 

«  Et  mccrcbunt  atque  lugcbunt  porta^  cju8,et  de- 
solata  in  tcrra  scdcbit.  »  Mctonomicos  pcr  portas 
Hicrusalcm,  quaj  dicuntur  mocrcrc  ct  lugcre,  intel- 
liguntur  habitantcs  cxti*a  portas,  vcl  in  ipsisportis 
morc  aniiquo  :  quia  sedcs  rcgiuim  ct  principum  su- 
pcr  portas  crant :  sicut  do  David  lcgimus  (//  Heg, 
xix),  quod  scdcrit  in  porta.  Possunt  et  pcr  portaa 
Hicrusalom  iutclligiprincipesillius^qui  postmodum 
in  muarorc  ct  luctu  morantur.  Ipsa  quoque  civitas 
dcsolata  ab  habitatoribus  suis  sedct  in  terra  fun- 
ditus  subvcrsa,  vcl  ctiam  ipsa  plebs  dcsolata  et 
dcrelicta  ab  habitatorc  suo  omnipotente  Deo,  so- 
dct  in  tcrrajioc  cst  in  bumiliatione  et  abjectiono, 
dum  quotidic  a  cuntis  gcntibus  contemnitur^atque 
dospicitur. 

GAPUT  IV. 

«Etapprchcndcntscptcm  muliercs  virum  unum  in 
dic  illa,  diccntcs  :  Pancm  nostrum  comedemus,  et 
vestimcntis  nostris  opcremur,tantummodo  invoce- 
tur  nomcn  tuum  super  nos,  aufer  opprobrium  no- 
strum.  »Quando  Nabuchodonosor  (iVReg,  xxv)  rex 
Babylonis  captivavit  Sedcchiam  rcgem  Juda,  om- 
ncsque  principes  Judasorum  et  omnem  populum  ter- 
ra;  duarum  videlicettribuum  JudaietBcm*amin:jam 
enim  dccem  tribus  ducta;  crant  ultra  montes  Medo- 
rum  et  Pcrsarum,  undo  postea  nsn  sunt  rcversae  : 
potuit  ficri,  ut  mulicrcs  multo  plures  rcmanserint 
in  tcrra,  ut  pro  paucitate  virorum  scptcm  ex  illis 
apprchcndcrint  virum  unum,dicentcs:  Ilabcmuspa- 
ncm  ct  vcstimcntum,scd  marito  privata;  sumus.Ne 
ergo  absqucscmincsimus,ctillud  malcdictum  legis 
supcr  nos  vcniat,  Maledicta  sterilis  qua;  non  dimi^ 
serit  scmcn  supcr  tcrram  :  vcnicns  aufcr  oppro- 
briuni  stcrilitatis  a  nobis,et  vocctur  nomcn  tuum 
supcrnos,id  cst,8is  vir  noster,ne  absquc  marito  csse 
vidcamur,  tuaiquc  dicamur  cssc  uxores.  Allcgorice 
vcro  scptcm  mulicres,8cptcm  dona  Spiritus  sancti 
intcliiguntur  :  quae  idem  prophcta  in  sequentibua 


743 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISG.  OPP.  PARS.  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


74i 


oommemorat  dicens  {Infra,  xi)  :  Requiescet  super 

eum  spiritus  Doraini.spiritus  Bapientiaj  et  intellc- 

ctus,  ct  usque  timons  Domini.  Vir  autem  unus 

Dominus  Jesus  Ghristus  intcllij^itur  :   dc  qno  pcr 

Zacbariam  dicitur,  «  Ecce  vir,  oricns  nonicn  cjus 

{Zach.  vi).  »  In  dic,  inqnit,   illa  approhcndent  so- 

ptem  muliercs.  IIoc  est,  in  tcmporc  Doniinicac  in- 

carnationi8,apprehendcnt  septcm  donaSpiritus  san- 

cti  virum  unnm:  Dominum  Jesnm  significat,quem 

multo  tcmporc  dcsideravcrant :  quia  nulluni  alinm 

potucrunt  invcnirc,in  quo  rctcrna  slatione  quiescc- 

rent.Unde  Joanncs  dicil,quia  vidi  Spiritum  dcsccn- 

dentem^  et  mancntem  in  ipso  (Marc.  i).  Istae  sunt 

septem  muliercs,id  est^scplem  dona  Spiritus  sancti, 

quffiaZachariaoculorum  nomine  cen&enturdicente : 

«Supcr  unum  (inquit)lapidem  septem  oculi  sunt,  et 

in  uno  aureo  candelabro  septem  lucernae,et  septem 

suffusoria  (Zach»  iv).  »  Non  enim  tunc  primum  se- 

ptem  dona  Spiritus  sancti,qua3  designantur  per  so- 

ptem  mulicies,  apprehenderunt  Dominum  Jcsum, 

ut  in  illo  aBtemaliter  habitarent,  quando  tempore 

baptismatis  Spiritus  sanctus  supcr  eum  in  specie 

€o1umbffi  descendit,  et  vox  patema  intonuit(^fa/^. 

III,  Luc.  iii,  Joan.  iii)  :  Hic  est  Filius  mcus  charis- 

simus  :  sed  potius  a  tempore  conccptionis  plenis- 

fiime  in  eo  mansit:sicut  bcatus  Augustinus  et  Boe- 

lius  in  librode  sancta  Trinitate  tcstantur.Quod  vero 

dicitur:Panem  nostmm  comedamus,etvc8timentis 

nostris  operiemur :  ita  cst  intelligendum,quod  gra- 

tiasancti  Spiritus  cuncta  cum  Patre  et  Filio  possidcat. 

Et  quia  in  hominibus   sempcr  patiebalur  oppro- 

brium,dum  per  peccatum  cxcludebatur  ab  illorum 

cordibus,  nullo  ita  vivente,  ut  dona  Spirifus  sancti 

poscebant  idcirco  nomen  Jesu  sibi  cupiunt  invo- 

cari,ut  ab  illo  qui  est  Salvator  et  dicitur  Jesus  sive 

Ghristus,  homines  sint  salvati  et  Christiani  dicti, 

et  in  illis  possit  deinceps  habitare.  Potcst  ct  ali- 

ter  intclligi.  Septem,  inquit  mulieres,  scptem  Ec- 

clesias  dcs]gnant,ad  quas  scribit  Joannes  in  Apo- 

calypsi  sua.  QuaB  septem  Ecclesia^  figuram  tenent 

omnium  Ecclesiarum,qnne  perunivcrsum  mundum 

dilatatae  sunt.Septenariusetenim  numcms  frequcn- 

tor  in  sacro  eloqnio  pro  univcrsitale  accipitnr.  Et 

cum  loquitur  uni  carum,  omnibus  loquitur  :  sicut 

in  fine  sentenliarum  uniuscujusquo  carum  dicit  : 

K  Qui  habet  aures,audiat  quid  Spiritus  dicat  Eccle- 

Biis  (i4;w.ii).  »  Quo  ergo  tempore  ista;   mulicres 

DominumJesumapprehcndcrunt?Utiquepostasccn- 

sioncm  ejus,quando  praidicantibus  aposlolis  fidom 

ejus  recepernnt,  firmitcrque  in  eum  credcrc  Cffipc- 

runtSed  qnid  dixcrunt  illi?  Pancm  nostrum  com- 

edemus,id  est,corpus  luum  in  Ecclosia  sumemus  : 

quia  tu  cs  verus  panis,  qui  de  ccelo  dosccndisti.Et 

vestimcntis  nostris  opcriemur,  id  est,  ornamcnlis 

virtutum  decorabimur,  qujE  contexuntur  in  duobns 

lignis,in  dilectione  Dei  8cilicet,et  dilectione  proxirai 

(/oan. vi).Tantummodo  invocetur  nomen  tuum  su- 

per  nos,  ut  a  te  Ghristo  Christianitatis  nomen  ha- 

beamvs.  Aufer  opprobrium  nostrum,  hoc  est,  esto 


Ji,  vir  nostor  intcr  adversa  et  prospcra  protegens  nos : 
ut  possimus  crcsccre  per  universum  orbem,  8e« 
menque  bonorum  opemm  relinquero  posi  nos,  vel 
liberos  spirituales,  qui  sint  filii  Dei.Siquidem  ante 
Domini  advcntum  gcntilos  opprobrio  habebantur 
a  Jndccis,quod  non  habcrent  virum  Deum  omnipo- 
tcntem.  At  post  Domini  asccnsionem  istud  oppro- 
brinm  sublatum  est  ab  cis,  quando  reccperunt  .vi- 
rum  suum  Doum  omnipotcntcm  per  fidem  ipsius. 
«In  dic  illa  erit  gcrmcn  Domini  in  magnificentia 
ct  gloria,ct  fructus  tcrro;  8ublimis,et  exsultatio  bis 
qui  salvati  Aierint  de  Israel.  »  Germen  Domini  ap* 
pellatFiliura  Dei  Patris,dequodicitpropbeta:«Exict 
virga  de  radice  Jcsse,  et  flos  do  radice  ejus  ascen* 
det.»Et  radix  Jesse  qui  stat  in  signum  populoriim, 

P  Et  alibi  :«Aperiatur  tcrra,et  germinet  salvatorem.v 
Fructus  terra$  ipse  est  filius  beats  MariaQ  vii^ni^, 
Notandumque,  quia  dum  dicimus  illum  Filium  Dei 
essc,  et  filium  Virginis,  non  dividimus  personam, 
qucB  una  est:sed  distinguimus  naturaSydivinam  et 
humanam.  Iste  est  fructus,  de  quo  dicit  Pater  ad 
David  :  De  fmctu  lumbi  tui  ponam  super  sedem 
meam  (PsaL  cxxxi).  Et  Psalmista  :«  Dominus  dabit 
benignitatcm,  et  terra  nostra  dabit  fructnm  suao 
(P5a/.Lxxxiv).))In  die  ergo  illa,  hoc  est  in  temport 
illo,quando  septem  mulieres  apprehenderuni  vinim 
unum,  fuit  germen  Domini,  id  est,  Pilius  Dei,  iii 
magnificentia  et  gloria :  quia  viriate  miracalorum, 
et  doctrina  coDlesti,  magnus  et  gloriosus  apparuit, 
Fructus  quoque  terrae  ejusdem  ipse  filius  Virginis 
sublimis  exstitit,quandosuperomnes  ordinesange- 

G  lomm  est  elevatus.Tunc  fuit  exsultatio  maxima  bis 
qui  salvatierant  de  Isracl :  apostolis  videlioetaliisque 
credentibus  ex  Judseis^de  quibus  dicit  Lucas  ^«Qaii 
crcdidemnt  una  die  tria  millia,alia  die  quinque  mil- 
lia,  et  deinceps  multa  millia  (Act.  ii,  4).  »  Econtn 
scribis  et  Pharissis,  aliisque  in  infldelitate  flianeD- 
tibus,  qui  non  mememnt  salvari,  non  fuit  exsul- 
tatio  sed  maxima  tristitia  videntibus  apostdos  pr»' 
dicarc  nomen  Domini  Jcsu,  fidemque  ilKus  longe 
lateque  divulgari. 

«  Et  crit.  Omnis  qui  relictus  fuerit  in  SioB,  resi- 
duus  in  Hicrusalcm  sanctus  vocabltur,  omnia  qai 
scriptuscst  in  vita  in  Hiorusalem.»Sion,quaBinter* 
pretatur  specuIatio,ct  Hicrusalem^quae  d^citur  vtsift 

pacis,sanctamEccIesiamsignificant,qua3mcnii8COii- 
U  tcraplatione  cajlcstia  intuetur:tendensiotismsibu3 
ad  visionem  pacis.Omnis  igitur  qui  relicius  cl  resm-' 
duus  fucrit  in  Ecclesia^  pcr  fidem  et  operaiionenC^ 
bonam,sanctusvocabitur,quiaa  Ghristo  Chrislianu^ 
nnncupabitur.Omnis  videlicet  qui  scriptus  estin  vit^^ 
in  Hierusalcni,id  cst  in  menioriaetpr®desiination^^ 
omnipotentis  Dei.  Quo  loco  apostoli  inielliguntu 
castcrique  fidclcs  ex  codem  populo,  de  quibus  dici 
idem  propheta :  Nisi  Domi  nus  reliquisset  nobisseme 
quasi  Sodomafuissemus.Istis  etiam  Dominus  loqu 
batur :  «Gaudcte  quod  nomina  vestra  scripia  snni  iim 
cobIo  (Luc.x).  »  Non  in  libro  materiali,  sed  iiumo-^ 
moria  omnipotentis  Dei.Nam  in  coolestt Bierasiden 


COMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB    I. 


746 


etur  alius  libcr,  nisi  mcmoria  ct  prscscntia  A 

bluerit  Dominus  sordes  filiarum  Sion^  et 
Btn  Hierusalcm  lavcrit  dc  mcdio  ejus,  in  spi- 
idi  et  spiritu  ardoris.»  Ista  particula,  qua; 
liquando  ncgaiivam  significationcm  habct, 

8i  rcddidi  retribucntibus  mihi  mala  (Psal. 
>c  est,  non  reddidi.  Aliquando  vero  aiHr- 
lonitur,  ut  in  prosscnti  loco  ct  in  aliis  mul- 
i  diceret  :  Omncs  qui  in  cum  crediderint, 
tur  sancti.  Et  abluet  Dominus  sordes  pec- 
.  ab  cis,  pcr  gratiam  baptismatis,  ct  san- 
prophctarum  lavabit  de  medio  ejus,  qucm 
irunt  et  patres  corum^  insuper  ct  ilium  quem 
ulus  crrans  imprccatus  est,dicens :«  Sanguis 
er  no8  ct  super  (ilios  nosiros  {MaUi.  xxvi).»  ^ 
tem  purgationem  faciet  in  spiritu  judicii,  id 
aaptismate,  et  spiritu  ardoris,  hoc  est  in 
d  sanguinis  sui.  Vel  etiam  per  spiriium  ar- 
u  combustionis,  intelligitur  Spiritus  san- 
li  consumit   peccata  clcctorum.  Unde  et 

«  Quia  Dcus  noster  ignis  consumcns  cst 
').  »  Potest  et  spiritus  ardoris  tertio  modo 
»  tribulatio  et  tormcntum  passionis,  quo 
ar  electi.  Hoc  tamcn  advertendum  cst  de 
9  dictum,  csterisquc  ex  eodcm  populo  crc- 
i. 

reabit  Dominus  supcr  omnem  locum  montis 
ttbi  invocatus  est,  nul^em  per  diem,et  fu- 
;  splendorem  ignis  flammantis  in  nocte.  » 
I  hic  sancta  Ecclesia  intclligitur.  Pcr  nubem 
)  divina.  Pcr  fumum  gloria  ejus,  sicut  in  hoc  C 
mpheta  dicitur,  quia  «  domus  implcta  est 
id  est,  gloria  Domini.  Vel  etiam  per  fumum. 
etio  p(£nitenti(B  accipitur.  Per  splcndorem 
nissio  pcccatorum.u  Super  omnem,»inquit, 

montis  »  Sion,  id  est,  supcr  sanctam  Ecclc- 
.  ubi  invocabitur  a  fldelibus  suis,  creabit  Do- 
ubem  per  diem,  id  est^  proicctioncm  in  pro- 
t  famum,  et  spkndorem  ignis  flammantis  in 
9C  est  auxilium  et  libcrationcm,sive  gloriam 
•unctionem,  necnon  et  remissioncm  pccca- 
>er  gratiam  Spiritus  sancti  protcgentis  inter 
.  Ac  si  dicerct  :  Inter  prospcra  ct  adversa 
;  sperantes  in  se,  ut  nec  inter  prospcra  su- 
t  et  labantur  in  pcccatum,  nec  inter  adversa 
tdcsperando,  ut  sicut  fllios  Israel  proiegcbat  n 
iolumna  nubis  ad  repellendos  rostus,  ct  in 
»lumna  ignis  ad  incuticndum  timorcm,  ita 
\  prosperis  ct  adversis  prolegot  et  gubcrna- 

^  8U0S. 

CAPUT  V. 
tabo  nunc  dilecto  mco  canticum  patruclis 
^  su«. »  Cantat  Propheta  rarmcn  lamcnia- 
»ulo  Israel,  quod  composuit  ilie,  de  quo  di- 
\i  inEvangelio,  «  Cum  autem  vidisscieam,» 
ibium  quin  Hierusalcm,«  flevit  super  eam  et 
i  sciresettu  qu®  ad  pacem  sunt  tibi,  quo- 
mient  super  te  inimici  tui  et  circumdabunt 

Patroi.  CXVL 


iibi  muniiiones,  ct  vallabunt  te,  et  prostement  te  et 
filios  tuos  [Luc,  xix).»  Quod  autem  Ghristus  dicatur 
dtlccius.quadragcsimi  quarti  psalmi  nos  inscriptio 
docct,  Canticum  pro  dilecto,  ct  vox  Dei  patris  in 
Evangelio  :  <c  Hic  est  Filius  mous  dilectus^  in  quo 
mihi  hcne  complacui  (Matth.  ni,  17). »  Hic  crgo  di- 
lectus  carmen  lugubre  fecit  vineoi  suoe,quod  cantabo 
ego  dilecto  atqu»  miscrabili  populo  meo.  Vel  cerie 
ita  intelligendum  :  Cantabo  omnipotenti  Deo  Patri 
canticum  Christi,  qui  est  patruclis  meus,  hoc  est  ex 
eadcm  mecum  gente  gcncratus.  Quod  autem  vinea 
Domini  appelletur  populus  Isracl,  in  septuagCBimo 
nono  psalmo  dicitur :«  Vincam  do  iEgypto  transtu- 
lisii^  ejccisti  gcntes  et  plantasti  eam.»  In  Evangelio 
quoque  pene  iisdem  verbis  quibus  Propheta  nunc 
loquitur,  Dominus  lexuit  parabolam  :  u  Homo  qui- 
dam  crat  paterfamilias,  qui  plantavit  vinoam.  •  Et 
ha;c  itaque  Hierusalem,  ut  diximus,  plangitur  et 
sermone  prophetico  illius  ruina  cantatur.  «  Vinea 
facia  est  dilccto  mco,  in  cornu  fllio  olci.»  In  comu 
regnum  significari  et  potentiam  saipe  legimus,  ut  est 
iilud  in  Evangelio  :«  Suscitavit  cornu  salutis  nostr» 
in  domo  David  pucri  sui.»  Et :«  In  te  inimicos  nos- 
tros  corau  ventilabimus.»  Et  in  Zacharia  «  quatuor 
cornua  poteniissima  dcmonsirant  rcgna. » 

«  Et  sepsit  eam,  ct  lapides  elegit  ex  iiia,  et  pian- 
tavit  vineam  Soreth  :  et  sdificavit  turrim  in  medio 
ejus,  cttorcular  exstruxit  in  ea.»  Per  metfl^horam, 
ut  prius  diximus,vineam  descripsit  esse  populum 
Juda^orum  :  qucm  sepsit  angclorum  auxiIio.«  Et  la- 
pides  elegit  ex  ea^»  id  est,  idola :  vel  omnia  quffi  Dei 
cultum  potcrant  impedirc.«  Et  plantaviteam  vineam 
Sorcth.»  Aiuni^enim  Hcbrasi  Soreth  genys  esse  vitis 
optimze,  quse  ubcres  frucius  faciat  atque  perpetuos. 
Dcnique  Soreth  a  quibusdam  callicarpos  interpreta- 
tur,  quod  nos  in  pulcherrimos  fructus  vertere  pos* 
sumus.  «  ifldincavit  quoque  turrim  in  medio  eju^,» 
templum  vidclicet  in  mcdia  civitate. «  Et  torcular 
exsiruxit  in  ea,»  quod  quidam  altare  significare  pu- 
iant.  Cuncta  ergo  quae  dicuntur  de  vinea,  possunt 
et  ad  animo!  siatum  refcrri :  quse  a  Deo  plantata  in 
bonum,  non  uvas  attulit,  sed  labmscos  :  et  postea 
sit  tradita  bestiis  conculcanda,  nec  divinum  im- 
brem  susccpcrit  doctrinarum  :  quia  prosterita  dona 
contcmpserit. 

ft  Et  ovspectavi  ut  faccret  uvas,  fecit  autem  la- 
bruscas.  Hunc  ergo  habitatores  Hicrusalem  et  viri 
Juda,  judicate  inter  me  ct  intcr  vineam  meam.  Quid 
est  quod  debui  ultra  facere  vineaj  me«  et  non  fe- 
cerim  ei  ?  An  quod  exspcctavi  ut  faceret  uvas,  et 
fecit  labruscas?  »  Feci,  inquit,  universa  qufie  debui, 
plantavi  vincam  in  loco  uberrimo :  circumdedi  ma- 
ccriam,  clcgi  lapidcs,  et  flagella  ejus  hastilibus  oa- 
lamisque  supposui.  Vitis  quoque  ipsa  non  fuit  una 
de  pluribus,  sed  clecia.  Quia  igitur  hojc  feci  quae  fa- 
cere  debui,rcspondeant  mihi  habiiatores  Hierusalem 
ct  JudiE,  imo  judiccnt  inicr  me  et  vineam  meam  : 
quid  est  quod  facere  debui,  et  non  fecerim?  Hic  po- 
pulus  interrogatur  qu/oisi  de  vinea,  ut  contraee  ipee 

24 


747 


HAYMONIS  IIALBERSTAT.  EPISG.  OPP.  PARS  I.  ~  COMMENT.  BIBL. 


748 


respondcat.  Hunc  locum  in  Evangclio  (Matth.  xxi)  A  ^uid  vos   soli   habitabilis   super   terram?  •  Quod 


plenius  Salvator  cxsequitur.  Et  quod  hic  practcr- 
missum  cst,  scribas  et  Pharisacos  intcrrogat.  In 
Isaia  enim  nihil  dictum  cst  dc  agricolis,  ncc  qua5 
passuri  sunt  indicatur :  scd  tantum  de  vinca  sormo 
est.  Ibi  autem  quasi  alia  sit  vinca  et  alius  agricola, 
sic  de  populo  loquitur  et  magistris,  ut,  «  Malos  male 
perdat;  »  Et,  «  vineam  aliis  agricolis  locet,»  siguifi- 
cans  apostolos  et  oos  qui  apostolis  succcssuri  sunt. 
Supraenim  apud  sctacitusloquitur,hicautemquod 
cogitaverat  alios  intcrrogat. 

«  Et  nunc  ostendam  vobis  quid  ego  faciam  vinc® 
me^.  Auferam  scpem  ejus,  et  erit  in  direptionem. 
Diruam  maceriam  ejus,  et  crit  in  conculcationem. 
Et  ponam  eam  dcscrtam,  non  putabitur  et  non  fo- 


quidem  ct  gcneraliter  adversum  omnes  quibus  nihil 
satis  est,  dictum  puto,  et  specialiter  contra  vineam 
Domini,  quae  pro  uvis  fccit  labruscas,  id  est,  pro 
judicio  iniquitatem,  pro  justitia  clamorcm.  Qu» 
enim  est  rabics^  cum  tecta  in  agris  ad  depellcndos 
imbres  et  ad  screndas  fruges  habcri  videantur,  ea 
habcre  cupcrc,  quibus  conjunctis  habitare  non 
possis,  et  quo!  colcre  non  sufficias :  alterius  quoque 
neccssitatem  tuam  facere  voluntatem?  Juxta  tropo- 
logiam,  contra  haireticos  quidam  hoc  dictum  arbi- 
trantur.  Qui  cum  moverint  pcdes  suos  dc  oriente, 
veniunt  in  campum  Sennaar,  qui  interpretatur 
excussio  dentiumy  et  sedificant  civitatem  confUsionis, 
turremquc  superbiae.  Isti  domos  domibus,  id  est, 


dietur,  et  ascendent  super  cam  vepres  ct  spina;.  »  «  dogma  dogmatibus  conjungunt.  Tam  diu   autem 


Quia  feci  vincae  mcae  cuncta  qua;  debui,  et  pro  uvis 
attulit  labruscas^  auferam  univcrsa  quae  dedcram. 
Tollam  angelorum  auxilia,dcquibus  in  psalmis  scri- 
ptum  est:  Circumdabit  angclus  Domini  in  circuitu 
timentium  cum,  ct  libcrabit  cos  :  ct  diripict  ab  ad- 
versariis.  Dcstruam  muros  ejus,ct  inimicis  gcntibus 
subjacebit.  Eritquc  dcscrta,  ct  non  putabitur  in 
aeternum,  ncc  fodictur,  ut  rcdigatur  in  veprcs.  Tol- 
litur  autem  Dci  auxilium  ab  his  qui  indigni  sunt : 
ut  quia  non  scnserunt  Deum  per  benclicia,  sentiant 
per  supplicia.  Vcl  ideo  truculenta  qua;dam  et  aspera 
est  comminatus,ut  convcrsi  ad  poenitentiam,  immi- 
nentia  tormcnta  dcvitcnt. «  Et  nubibus  mandabo, 
ne  pluantsuper  oam  imbrcm.»  Non  solum  de  pro- 
phetis,  sed  et  dc  apostolis  possumus  intelligere.  Ne 


quaerunt  heretici  nova  veteribus  jungere,  ot  eadem 
reccntioribus  immutare,  donec  et  sensus  humanus 
et  scrmo  deficiat. 

»  In  auribus  meis  sunt  haec,  dicit  Dominus  exe^ 
cituum.  Nisi  domus  multae  desertae  fuerint,  grandes 
et  pulchrae  absque  habitatore.  »  Id  est,  verba  quc 
locutus  cst  Dominus,  adhuc  resonant  in  auribos 
meis.  Dominus  autem  locutus  est,  quod  post  capti- 
viiatcm  domus  magnae  atque  pulcherrims  deserte 
fuerint,  non  habentes  habitatorem. 

«  Decem  enim  jugera  vinearum  facient  lagun- 
culam  unam,  ct  triginta  modii  scmentis  facient  mo- 
dios  tres.»  Id  cst,chorus  faciet  cepha,  quod  Septua- 
ginta  tres  mensuras  inteepretati  sunt,  id  est,  tres 
modios.  Batus  autem,  in  liquidis  speciebus  dicitur, 


pro  uvis  affcrrent  spinas,  scd  pro  stcrilitate  et  aridi-  C  et  ojphi  sive  cDpha  ejusdem  mensurse  in  aridis.  Quod 


tate  sua  precarentur  eum  qui  potest  imbres  virtu- 
tum  prasbere. 

«  Vinea  Domini  exercituum  domus  Isracl  cst, 
et  viri  Juda  gcrmen  delectabile  cjus,»  id  est,  Dei. 
Pulchre  Israel,  id  cst,  iotus  populus  Israel,  domus 
Dei  dicitur  :  Judas  aulcm  germcn  dclcctabile,  qui 
postea  scparatis  tribubus  pulIulavit.Novellum  enim 
dicitur  delcctabile.  Sed  et  hoc  notandum,quod  juxta 
consuetudincm  prophctialcm,  qua;  prius  pcr  mcta- 
phoram  dicla  sunt,  vel  pcr  parabolam,  postea  ex- 
ponuntur  manifestius,  quod  vinca  et  novella  plan- 
tatio  Israel  ct  Juda  sunt.«  Exspectavi,  ut  facerct  ju. 
dicium  :  et  cccc  iniquitas.  Et  justitiam,  et  ccce  cla. 
mor. »  Exspectavit   Deus   ut   populus   Judaeorum 


judicium  faccrct,  id  est  uvas  :  ct  fecit  iniquitatcm,id  [)  eorum  de  Gomorrha. 


autem  aedificatio  et  agricultura  referatur  ad  intelli- 
gentiam   spiritualem,  etiam   alio  loco  (Ephes.  m) 
Paulus  apostolus  docet, «  fundatos  et  radicatos  in 
charitate  credentes  esse  »contestans.  Unde  et  Eccle- 
siastcs  {Eccles.  ii)  non  solum  sibi  sedificavit  domos, 
sed  et  plantavit  vineas,  et  fecit  hortos  et  pomeria, 
et  instituit  omnes  arbores  pomiferas,  exstruxitque 
piscinas,  ut  irrigaret  saltum.  Porro  haeretici  ima- 
ginem  tantum  habentes  umbramque  virtutum,  et 
non  ipsam  veritatem,  absque  fructu  openim  ve^ 
borum  folia  pollicentur.  De  quibus  arboribus  dicit 
Dominus  (Matth,  xv) :  «  Omnis  plantatio  quam  noQ 
plantavit   Pater  meus  cojlestis  eradicabitur. »  De 
vinea  autem  Sodomorum  vinea  eorum,  et  propago 


est  labruscas.  Et  exspectavit  justitiam,  ut  largitorem 
tantorum  muncrum  a  patre  missum  susciperct,  et 
fecit  clamorcm  quo  vociferaius  cst  contra  Dominum, 
et  clamavit  dicens,«Tolle,  toIlc,crucifigc  cum  !  (Joan. 
xix.) »  Unde  ct  Paulus  apostolus  scribcns  ait,  «  Om- 
nis  ira  ct  clainor  ct  blasphemia  tollutur  a  vobis, 
cum  omni  maliiivi  {Ephes.  iv).»  Vel  certo  quoniam 
justi  sanguincm  fudcrant,  ct  sauguis  Dominica; 
passionis  clamarct  ad  Dcum,  propteroa  claniorcm 
pro  justitia  rcddidcrunt. 

«  Va;   qui   conjungitis   domum    ad  domum   et 
agrum  agro  copulatis  usquc  ad  tcrminum  loci.  Nun- 


«  Va;  qui  consurgitts  mane  ad  ebrietatem  sectaiv- 
dam,  ct  potandum   usque   ad    vesperum,  ut  vi<^^ 
aesluetis.  Cythara,  et  lyra,  et  tympanum,  et  tibia,  ^ 
vinum  in  conviviis  vestris,  et  opus  Domini  non 
spicilis,  ncc  opcra  manuum  ejus  consideratis.» 
guit  juxta  conscquentia  cceptae  explanationis  ag''^ 
colas  vinea;,  (jui  imminente  sterilitate  etvicinio      ^ 
cendio,  quo  vcpres  et  spinae  sunt  comburendae, 
xuri(e  se  ctvoluptatibus  tradiderunt :  non  solum 
vcscendo  et  bibendo,  sed  in  aurium  quoque  ob 
ctatione  et  in  diversis  musica;  artis  generibus. 
cum  ista  faciunt;  opus  Domini  non  respioiuut :  n 


u 

» 

i 
e 
u 


749 


COMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  I. 


7tMI 


considerant  quffi  ventura  sunt  ilHs.  Potcst  juxta 
altiorem  intelligcntiam  omnis  animo;  porturbatio 
ebrietas  appcllari,  quae  concipilur  de  vino  furoris 
draconum,  et  de  veneno  aspidum  insanabili  :  quod 
nonnulU  bibunt  ab  adolesccntiu  usquo  in  sonectu- 
tcm,  hoc  cst  de  manc  usque  ad  vcsperam  :  alii  vcro 
hora  tertia,  sexta,  vcl  nona  suscitantur,vcl  docima 
dc  convivio  :  diciturquc  ad  cos. «  Expergiscimini  qui 
ebrii  cstis  vino  (Joel.  i).  Infclicissimi  auicm  sunt, 
qui  de  mane  usque  ad  vespcram,cbrictate,gula  ct 
diversis  voluptatibus  occupati,  non  intclligunt  in 
sc  opera  Dei,  nec  considcrant  quarc  crcati  sunt. 
•  Propterea  captivus  ductus  cst  populus  meus,quia 
non  habuit  acientiam,  ct  nobilcs  cjus  intcricrunt 
famey  et  multitudo  ejus  siti  exaruit.  »  Ha^c  juxta 
litteram  accidisse  populo  Juda;orum  sub  Vcspasiano 
etTitoRomanis  principibus,tam  Gra;ca  quamLatina 
narrat  historia.  Quod  quidcm  ct  spiritualitcr  hodie 
intelligitury  qus  patiuntur  sustincntcs  non  famcm 
panis  nequesitim  aqude,scd  famcm  audicndi  vcrbum 
Dei  (Deut,  viii.)  Quod  autem  omnis  scrmo  doctrin(B 
panis  appellatur  ct  aqua,  illud  docet  Evangclicum 
{Matlh,  IV ;  Luc,  rv;  Joan.  iv)  :  «  Non  in  panc  solo 
vivit  homo,  sed  in  omni  vcrbo  quod  cgreditur  de 
ore  Dei.  »  Et :  Quicunquc  bibcrit  cx  aqua  quam  ego 
dedero  ei,non  sitiet  in  setcrnum. »  Et  in  psalmo  di- 
citur :  «  Super  aquam  rcfectionis  educavit  me  (Psal. 
xxii).  »  Quidam  hoc  quod  dicitur  :  «  Captivus  ductus 
est  populus  meus,  et  quia  non  habuit  scicnliam,  et 
nobilesejus  interieruntfamo,ct  multitudo  cjus  siti 
exaruit :  «  generaliicr  dc  infcrno  ct  de  gehcnna  in- 
ierpretari  volunt,  in  qua  patietur  omnis  qui  Dci 
non  habuit  scientiam. 

<c  Propterea  dilatavit  infernus  animam  suam,  et 

aperuitos  suum  absque  ullo  tcrmino,  et  dcsccndent 

fortesejus  etpopulus  ejus^ct  suhlimos  gloriosique 

ejus  ad  eum,et  incurvabitnrhomo,ol  humiliabitur 

Yir,et  oculi  sublimium  deprimenlur.»  Quia  consur- 

rexerunt  mane  ad  sectandam  siccram,  et  perman- 

senint  iu  ebrietate  usquc  ad  vcsperam,ct  volupta- 

tibas  atque  deliciis  occupati,opus  Doinini  rcspiccre 

noIuerunt,nec  opera  manuum  ej  us  con  tcmplati  sunt : 

propterea  ducti  suntin  captivitatcm,  quia  non  ha- 

buerunt  scientiam  Filii  Dei,  diccnte  ipso  ad  cos  ; 

«  Nec  mesciti8,nec  eum  qui  mc  misit  {Joan.  viii).» 

Infernus  autem  habcre  animam  dicitur,  non  quod 

animal  sitjuxtaerrorcm  quorumdam :  scd  quod  vcr- 

i>i8  humanfficonsuetudinis  rcrum  inscnsibilium  cx- 

primamusafrectum,quod  insatiabilis  sitctnunquam 

mortuorum  multitudinc  complcatur.  Quidquid  vcro 

^e  populo  Judsorum  diximus.^tropologicc  rcfcrri 

potest  ad  eos  qui  saeculi  deliciis  occupati,ncc  rcspi- 

f^ientes  operaDomini,captivi  ducuntur  in  pcccutum, 

et  non  habent  scientiam  Dci,et  idcirco  fumc  ct  siti 

pereunt,  bonorum  operum  scilicct  atquc  virtutum  : 

ot  detrahentur  in  gehennam,ibique  (Dternis  dcpu^ 

t4iti  incendiis  potentiam  suam  et  supcrbiam  in  mi- 

Beriam  et  humilitatem  ccrnent  mutari. 

«  Et  exaltabitur  Dominus  exercituum  in  judicio. 


A  ot  Dcus  sanctus  sanctiHcabitur  in  Justitia,  »  id  esti 
cum  incurvatus  fuerit  homo  ct  humiliatus  vir,  et 
rcceperint  omnes  juxta  merita  sua,tuncexaltabitur 
Dominus  in  judicio,cujusprimum  incertum  videbi- 
turjudiciuin  osso,  ct  Dcus  sanctus  sanctificabitur  in 
justitia  :  ut  implcatur  illud  quod  in  Evangclio  di- 
citur  :  «  Palcr  nostcr,qui  csin  coclis,  sanctificetur 
nomcn  tuum  {Matlli.  xvi).  »  Et,  «  Patcr  juste,  mun- 
dus  tc  non  cognovit  (Joan.  xvii).  » 

«  Et  pascentur  agni  juxta  ordinem  suum  :  ct  de« 
scrta  in  ubcrtatcm  versa  advcnas  comedent.»  Quan- 
do  Dominus  cxaltatus  fuerit  in  judicio.  Et  sanctus 
David  in  sua  sanctificatus  justitia :  ut  mali  agricolaa 
malc  percant,et  exaltata  ccdrus  securiDomini  suc- 
cidatur  :  tunc  qui  fuerint  de  agnorum  numero,non 
|v  hacdorum,  pasccntur  in  Ecclesio;  pratis,  et  dicent  : 
«  Dominus  pascit  me  et  nihil  mihi  deerit  (PsaL 
xx).  »  Et  quffi  a  Judxisdeserta  sunt,vcrsa  in  uber- 
tatcm  comcdet  populus  gentium.  Hsec  juxta  tropo- 
logiam.  CsBterum,  ut  ordinem  compleamus  histo- 
rix^idipsum  aliis  vcrbis  dicitur  de  quo  supra  dixi- 
mus  :  Regioncm  vcstram  in  conspectu  vestro  alieni 
dcvorant,  et  deserta  est  atque  subversa  a  populia 
cxtcrnis. 

«  VflB  qui  trahitis  iniquitatem  in  funiculis  vanita- 
tis,ct  quasi  vinculum  plaustri  peccatum,  qui  dici- 
tis  :  Festinctur  cito  veniat  opus  ejus  ut  videamus, 
et  appropict,  ct  vcniat  consilium  sancti  Israel,  et 
scicmus  »  illud.  Quod  vincula  dicantur  esse  pec- 
cata,  crebrius  legimus.  E  quibus  illud  est.  «  Funi- 
bus  pcccatorum  suorum  unusquisque  constringitur 
C  {Prov.  v).  »  Nec  plangit  cos  qui  cceperint  peccare, 
statimque  desicrint.  Non  estenim  justus  super  ter- 
ram  qui  faciat  bonum  et  aliquando  non  peccet,  sed 
qui  longos  funiculos  pcccati  pcrtraxerint.  Quod 
autem  appellantur  funiculi  vanitatis,  hoc  significat 
quod  facicntibus  pcccatum  facile  texitur,  et  tam 
inane  ct  inutile  cst,  ut  aranearum  fila  texuntur  : 
scd  cum  inde  volumus  exirc,  solidissimis  vinculis 
innectimur.  Plaustrum  autem  plenum  oneratumque 
poccatis  fucilc  intclligunt,qui  meminerint scriptum 
in  Zacharia  {Zach.  v),  impictatem  sedere  sUp^r 
talcntum  plumbi.  Dicuntur  autem  haec  ad  principes 
Judoiorum,  qui  supra  arguti  sunt  in  avaritia  atque 
luxuria,  quod  provocati  a  Domino  ad  pcBnitentiam 
ct  postca  ab  apostolis  ejus,  et  usque  hodie  perse- 
n  vcrant  in  blasphcmiis,  ct  tunc  per  singulos  dies  in 
omnibus  synagogis  sub  nominc  Nazaraenorum  ana- 
thcmatizabant  vocabulum  Christianum.  Est  autem 
scnsus  :  Va;  vobis  qui  putatis  dicm  judicii  non  fu- 
turum,  vcl  non  venturam  caplivitatem,  quam  pro- 
pheticusscrmo  praidicit.Vos  enim  estis  qui  dicitis 
ad  prophctam  :  Usquequo  minaris  nobis  Dci  iram? 
Volumus  cire  si  jam  propc  cst  ut  veniat.  Hoc  autem 
per  ironicum  sermocinationcm  loquuntur,quod  eam 
non  putcnt  essc  vcnturam^sed  simulatum  essehoo 
verbum  a  prophcta. 

«  ViB  qui  dicitis  malum  bonum,  et  bonum  ma- 
lum,  ponentes  tenebfas  lucem,  et  lucem  tenebraSi 


751 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


182 


poiicntcs  amanim  in  dulco,  ct  dulce  in  amarum.  » 
Id  cst,ejusdem  criminiscst  bonura,  lucem  et  dulce 
contrariis  vocarc  nominibus,ciyus  malum  tcnebras, 
ct  amarum  vocabulo  appcllarc  virtutum.  Et  hoc 
contra  eos  dicitur,  qui  peccatum  non  putant  si  bono 
detrahant,et  non  ffistiraant  esse  delictum  si  lauda- 
verint  malum.Ponunt  autom  Judaji  bonum  malum, 
et  lucem  tcnebras,  et  dulce  amarum,  suscipientcs 
Barrabam  latrocinii  et  scditionis  auctorem,  ct  cru- 
cifigentes  Jcsura  (Mallli.  xxvii),  qui  non  vencratnisi 
ad  oves  perditas  domus  Israel,  ut  salvaret  quod 
perierat  (Matth,  xv).  Sed  et  hoc  possumus  dicere, 
quod  omnia  dogmata  vcritati  contraria  amara  sint, 
et  sola  est  dulcis  vcritas.  Undo  cavendum  ost  ne 
provcritatesoquaraurmondacium,noquoprolumine 
tenobras.  Multfc  enim  sunt  via)  qua?  videntur  homi- 
nibus  rcctoj  (Prov.  xiv),  ct  novissima  eorum  perve- 
niunt  in  profundum  inferni.  Et,  ut  loquar  quod 
scntio,  difficilc  hoc  malcdicto  quis  carcre  potest, 
cura  ot  raalis  Irequcntcr  adulomur  proptcr  potcn» 
tiara,ct  bonos  despiciarauspropter  inopiara.ln  hunc 
sensura  congruit  illud  quod  Salomon  in  Proverbiis 
loquitur  :  «  Qui  justificat  impium,ctqui  condcmnat 
ju8tum,abominabilis  cst  utcrque  apud  Deum  (Prov. 
xvii).»  ScribaB  quoque  ct  Pharisaji  verba  Salvatoris 
non  recipientcs,  scd  traditiones  hominuni,  et  iiia- 
nes  fabulas,  feccrunt  bonum  malura,  ct  raalura 
bonum. 

«  VaB  qui  sapientcs  cstis  in  oculis  vestris,  ct  co- 
rara  vobisraetipsis  prudcntes.  »  Id  est,  qui  vobis 
ipsis  (inquit)  videraini  csse  sapientes,  qui  prudcn- 
tiara  non  Dci  sequimini,  sed  honiinum,et  qui  non 
recipitis  Dei  virtutcin  Deique  sapientiara,  et  qui 
putatis  vos  esse  sapicntes  (l  Cor.  i). 

«  VflB  qui  potentes  estis  ad  bibendura  vinura,  et 
virifortes  ad  miscendam  ebrictatcm.  »  Id  est,  illis 
quibus  Bupradixcrat  :  Vn3  qui  consurgitis  raanc  ad 
ebrietatera  sectandam,  ct  potandum  usque  ad  vcs- 
perum,  ut  vino  aestuetis.  Vas  his  etiara  nunc  loqui- 
tur,  qui  potentes  sunt  ad  bibendura  vinum,  et  viri 
fortes  ad  raiscendara  sicerara,  qui  inebrietati  vino 
draconis  et  veneno  aspidura  insanabili,virtntcsDo- 
mini  caluraniabantur,  ct  ipsi  cbrii  inebriabant  po- 
pu1os,ut  pari  iurore  bacchantes,advcr8us  Dorainura 
conclamarent.  Intcr  vinura  et  sicerara  juxta  anago- 
gen  hoc  arbitror  osse,  quod  vinura  una  e  pluribus 
perturbatio  est  :  verbi  gratia,  libidinis,  avaritia;, 
gulaj  et  invidia;.  Siccra  autera,  id  cst  ebrietas,  ora- 
nes  in  se  vitiorura  continet  passioncs.  Quas  rectius 
Latino  serraone  pcrturbationes  possuraus  dicere, 
quod  statum  mentis  cvertant,  ot  cbrios  eos  efficiant, 
ct  faciant  eos  nescire  quid  agant.  Quicunque  ergo 
possunt  multura,  debcnt  carere  vitiis,et  raaxirae  ira, 
quaj  furoris  sororest,ne  quanto  plus  possunt,  tanto 
araplius  subjoctis  nocoant. 

«  Qui  justificatis  irapiura  pro  rauneribus,  etjusti- 
tiara  justi  aufertis  ab  co.  »  Et  haec  pars  vitiorura 
est  vineoB,  quac  pro  uvis  fecit  labruscas,  et  exspe- 
ctante  Domino  ut  faceret  judicium,  fccit  iniquita- 


A  temjustificans  impium  pro  muneribus,  ctnoncau- 
sas,  sed  dona  considcrans,  quaj  excaecant  oculos, 
tiam  sapientium.  Unde  cavendum  est,  ne  enebrie- 
mur  vino,  in  quo  cst  luxuria  (Ephe.  v),  ot  nudetur 
femina  turpitudinis  nostnc,  et  adulemur  impium 
pro  muncribus,  etjustitia  justi  pro  inopia  despi- 
ciamus.  Quod  et  in  Epistola  Jacobi  pnecipitur,  ne 
honorantes  impios  divites,  et  despicientcs  sanctos 
pauporcs,  fiaraus  judices  iniquitatis. 

»  Proptcr  hoc  sicut  devorat  stipulara  lingua  ignis, 
et  calor  flararaaB  cxurit  :  sic  radix  eorum  quasi  fa- 
villa,  et  gerracn  eorura  ut  pulvis  ascendet.  Abjece- 
runt  cnira  lcgcra  Doraini  exercituum,et  sermonem 
sancti  Israel  blaspheraaverunt ;  »  id  est,  propter 
superiores  causas  supcrbiaB  et  ebrietatia  et  avaritiae, 
B  quiapro  uvisattulcruntspinas,  fenum,  ligna,8tipih 
lam,  arsurasque  veprcs,  ideo  radix  malitiaB  eonim 
redig^tur  in  favillara,et  oranis  flos  superbiae  et  pul- 
chritudo  divitiarura  ct  corporis  pulveri  comparabi- 
tur.Nonenim  solura  ista  fecerunt,sed  hisgradibus 
pervcncrunt  ad  blasphemiam  :  ut  legem  Domini 
non  ut  lcgcm  Domini  reciperent,et  sermones  sancti 
Isracl  blasphemarcnt.  De  quibus  sermonibus  supra 
legimus  :  De  Sion  cgredietur  lex,  et  verbum  Domini 
dc  Ilicrusalom.  Potest  autem  et  radix  in  malis  cogi- 
tationibus  accipi,fructusautem  vel  germen  in  malis 
operibus  atque  sermonibus,  ut  quod  in  radice  latet, 
monstrctur  in  gerraine. 

«  Ideo  iratus  est  furor  Domini  in  populum  suum, 
et  cxtendit  manura  suain  super  eum,  et  percussit 

C  cura  :  et  conturbati  sunt  montes,  et  factasuntmo^ 
ticina  eorum  quasi  stercus  in  medio  platearum.  In 
oranibus  his  non  est  aversus  furor  ejus,  sed  adfanc 
raanus  ejus  extenta.  »  Quoniam  abjeoerunt  legem 
Domini  exorcituura,  quam  se  daturum  per  Jers- 
raiam  Dorainus  pollicetur  dicens  :  «  Ecoe  dies  ve- 
niunt,  dicit  Dorainus,  et  feriam  domui  Isradet 
doraui  Juda  fosdus  novura :  non  secundum  pactum 
quod  pepigi  cura  patribuseorum,indie  quando  ap- 
prehendi  manura  eorum  ut  educerem  eos  de  tem 
iEgypti  (Jer.  xxxi).  »  Et  sermonem  sancti  Isnel 
blasphemaverunt  dicentes  (Joan.  viu ;  Matik,  xm; 
Marc.  vi)  :  «  Dasmonium  habet^ »  et  «  Samaritaims 
est.»  Et :  «  nonne  hic  cst  filius  fabri?  »  Idotrco  ir»- 
tus  est  furor  Doraini  in  populum  suum,  qui  pritx^ 

Q  iratus  fuorat  contra  principes  ct  potentes,  qui  s^* 
pientes  erant  in  oculissuis.Irasci  autem  Deus  dic^^' 
tur,non  quod  humanisperturbattonis  8ubjaoeat,s^^ 
quod  nos  qui  dclinquimus^nisi  irascentem  ftudie^^ 
raus  Dorainus,  non  tiracamus  eura.  Unde  et  Apost-^^ 
lus  scribit,  quod  «  bonitas  Dei  et  patientia  provoc-'-^ 
nos  ad  poenitentiara  {Rom,  ii).  »  Nos  autem  sccu:^^ 
dura  duritiam  et  irapQcnitcns  cor  nostrum,thesaui^^ 
zamus  nobis  irara  in  die  iro)  et  revelationis  jui 
judicii  Dei.  Quos  sit  autem  manus  qu2e  extendil 
vel  elevatur  super  populum  peccatorem,  Job  capi  "^ 
nono  loquitur  manifestius,  «  Manus  enim  Domi-^^ 
tetigit  me,  »  Unde  diabolus  sciens  poteatatem  m  ^ 


753 


COMMENT.  JN  ISAIAM.  —  LIB.  I. 


754 


manu  Domini  es8e,et  in  brachio  cjus  quod  universis  A  ejus  quasi  impctus  tempcstatis.Rugitus  cjus  ut  leo- 
gentibus  revclatum  cst,dicit  ad  Dominum  :  «  Mitte  nis,  rugiet  ut  catuli  lconum,  ct  frcndet,  et  tenebit 
manum  tuam  ct  tange  omnia  qujc  habet,  nisi  in  fa- 


ciem  benedixerit  tibi  {Job.  ii).  »  Quod  autem  sequi- 
tur :  et  percussit  eum,id  est  populum  8uum,ct  con- 
turbati  sunt  montes  :  hyperbolice  putamus,  quod 
pro  magnitudine  malorum  etiam  montcs  commo- 
veantur,  et  cadavoribus  mortuorum  repleantur 
omnes  plates  urbium.  Iloc  accidisse  Juda;is  post 
passioncm  Domini  sub  Vcspasiano  ct  Adriano,  ne- 
mo  quis  dubitat.  Gumque  hxc  facta  sint,  non  cst 
aversuB  furor  cjus,  sed  adhuc  manus  cjus  cxtenta, 
quo  habitum  irasoentis  et  percuticntis  oslendit.  Et 
notandum  in  bis  omnibus  quod  non  eis  cxprobret 
idololatriam,non  alia  peccata  propter  quae  offende- 


pra^dam,  et  amplexabitur  :  et  non  erit  qui  eripiat. 
Et  sonabit  super  eum  in  dio  illa,  sicut  sonitus  ma- 
ris.Aspicicmus  in  torram,  ct  eccc  tcncbraB  tribula- 
tionis,  ct  lux  obtencbrata  cst  in  cah'gine  ejus.  » 
Gcntes  crgo  longo  positas  significat,ctqutBin  terrae 
finibuscoinmorantur :  haud  dubium  quin  Romanos, 
et  omncs  Italio},  Gallorum,  ct  qua3  in  Hispania 
sunt  gentcs,  qua?  sub  Vespasiano  et  Adriano  RO' 
mano  imperio  subjaccbant.  Dcscribit  ergo  sermo 
divinus  vclocilatem  vonienti8cxercitus,qui  non  sua, 
scd  Domini  vcncril  voluntatc,  imo  ab  illo  attractus 
ct  sibilo  illius  provocatus,  quod  non  defecerit,  nec 
tanto  itincrc  laboravorit,  et  cupiditatc  praedandi 


runtDominum,8edquiaabjccerunllegemEvangcIii,  ^  somnum  oculis  non  admiserit,calceamenta  quoque 

^A  -^— «^«^«,  T\«:  u\^^^u^^^,. »  *J  _.•-_ «    _».„•.  ...     . 


et  sermonem  Dei  blasphemavcrunt. 

M  Et  elevabit  signum  in  nationibus  procul,  ct  sibi- 
labit  ad  eum  de  finibus  terrae.Et  eccc  festinus  vclo- 
citer  veniet^et  non  erit  deficiens^  ncquc  laborans  in 
eo.  Non  dormitabit  neque  dormiet,  nequc  solvetur 
cingnlum  lumborum  cjus,neque  rumpetur  corrigia 
calceamenti  ejus.  Sagittae  cjusacuta2,et  omncs  arcus 
ejus  extenti.  Unguloe  cquorum  cjus  ut  8ilcx,et  rotffl 


ejus  non  sunt  attrita,  sagittariorum  cursum,  ao 
muUitudincmequitum,turmasquocurruum,quadri- 
garumc^uc  fervorem,quod  instar  leonis  non  tam  ad 
pugnandum  quamadpraidandum  vorandumque  ve- 
ncrit,et  ululatus  vincentis  exorcitus  marinis  flucti- 
bus  comparatur.  Ex  quo  notandum  cst,  ubicunque 
sonitus  maris  in  Scripturis  api)ellatur,quid  signifi- 
cct  hic  dcmonstratur. 


LIBER  SECUNDUS. 


CAPUT  VI. 

«  Anno  quo  mortuus  est  Ozias,vidi  Dominum  se- 

dentem  super  solium  excelsum  et  elcvatum.»  Visus 

est  Isaiae  Dominus  supcr  solium  excclsum  et  clcva- 

tum,atbabitum  regnantisostenderet.Oziam  namque 

quia  sibi  illicitum  sacerdotium  vindicaverat,  lepra 

fuisse  percuBSum   sacra  narrat  historia.  Quo  mor- 

tuo,  Dominus  videtur  in  templo^  quod  illc  pollucrat. 

Ex  quo  animadvertimus,  rcgnante  leproso  regc,  nos 

Deum  in  sua  majestate  videre  non  pos8C,nec  sanctae 

Trinitatis  nosse  mystcria.  Undc  ct  in  Exodo  post- 

quam  mortuus  est  Pharao  qui  opprimebat  Isracl, 

Iuto,et  paleis,et  lateribus,popuIus  clamavit  ad  Do- 

minumy  qui  illo  vivcnte  clamarc  non  potcrat.  Quis 

sit  autem  iste  Dominus  qui  vidctur,  in  evangolista 

Joanne  et  in  apostolorum  Actibus  plcnius  discimus. 

Inter  quos  Joannes  ait  :  [Icec  dixit  Isaias,  quando 

vidit  gloriam  ejus,  et  locutus  est  de  eo  :  haud  du- 

bium  quin  Christum  significarct.Rursum  Paulus  in 

Actibus  apostolorum  ubi  Romse  loquiturad  Judo^os : 

Bene  (inquit)  Spiritus  sanctus  locutus  est  per  Isaiam 

prophetam  ad  patrcs  nostros  diccns  :  Vadc  ad  po- 

pulum  istum,  etdic  :  Aurc  audietis,  ct  non  intclli- 

^etis,  et  videntes  videbitis,  et  non  perspicictis.  Vi- 

Qus  est  autem  Filius  regnantis  in  habitu,ct  locutas 

^st  Spiritus  sanctus  pcr  consortium  majestatis,uni- 

tatemque   substantise.   Quseret   aliquis,    quomodo 

nuDC  propheta  Dominum  se  vidisse  dicat,  et  non 

absolute  Dominum,  sed  Dominum  Sabaoth  :  ut  in 

consequentibus   ipsc   testatur,  cum  Joannes  evan- 

gelista  dixerit  :    «  Deuin   nemo   vidit  unquam  »> 


(Joan.  i.)  Ad  quod  rcspondebimus.  Non  solum  Pa- 
tris  divinitatcm,  sod  nec  Filii  quidcm  et  Spiritus 

C  sancti  (quia  una  in  Trinitate  natura  est)  nec  posse 
oculis  carnis  aspicerc,Hcd  oculis  mcntis.  Dc  quibus 
ipsc  Salvator  ait  :  «  Bcati  niundo  corde,  quoniam 
ipsi  Dcuni  videbunt  (MalUi,  v).  »  Dei  natura  non 
cernitur,  scd  vidotur  ab  hominibus  ut  ipse  vo- 
luerit. 

«  Seraphim  stabant  supor  illud,  sex  alffi  uni,  et 
scx  alo)  altcri.  Duabus  vclabant  faciom  ejus,  ct 
duabus  velabant  pcdcs  cjus  :  duabus  volabant,  et 
clamabant  aitcr  ad  altorum,  ct  diccbant:  Sanctus, 
sanctus,  sanctus,  Dominus  cxercituum,  plcna  est 
omnis  terra  gloria  ejus.  »  Seraphim  interprctantur 
inccndentes,  sive  comhurentesy  juxta  illud  quod  alibi 
legimus  :  «  Qui  facit  angelos  suos  spiritus  (Psalm. 
cfii),  »  et  ministros  suos  igncm  urentem.  Dominus 

-.  in  seraphim  cx  parte  ostenditur  et  ex  parte  cela- 
tur.Faciem  cjus  ct  pcdcs  operiunt,  quia  et  praster- 
ita  antc  mundum,  et  futura  post  mundum,  scire 
non  possumus,  sed  mcdia  tantum,  qua3  in  sex  die- 
bus  facta  sunt  (Gen,  i)  contcmplamur.  Nec  mirum 
hoc  dc  scraphim  crcdcrc,  cum  et  apostoli  Salva- 
torem  crcdcntibus  apcriant,infidelibus  abscondant, 
et  velum  ante  arcam  fuerit  Testamcnti  (Exod.  xl). 
Alas  quoquc  habcre  dicuntur  propter  velocitatcm 
in  cuncto  suo  discursu,sive  quia  scmper  in  altiori- 
bus  commorantur.Ncque  cnim  illud  quod  dc  ventis 
dicitur,  qui  ambulat  supcr  pennas  vcntorum  (Psal. 
ciii) :  vcro  juxta  fabulam  poetarum  et  pictorum, 
vcntos  pennas  habere  testatur,  sed  celcrcs  in  cun- 


755 


HAYMONIS  HALBBRSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


756 


ciodiscursu.Et  singulis  alas  senas,  quia  de  fabri-  A 
catione  tantum  mundi  ac  prscsentis  saeculi  novimus. 
Quod  autem  clamat  aller  ad  altcrum,  vel  juxta 
UebraBos  isto  ad  istum  (id  cst,  unus  ad  unum), 
invicem  sc  ad  laudcs  Domini  cohortantur  ct  di- 
ount :  Sanctus,  sanctus,  sanctus,  Dominus  exerci- 
tuum,ut  mysterium  Trinitatis  in  una  divinitalc  de- 
monstrent,et  nequaquam  templum  Judaeorum,sicut 
prius,  sed  omnem  torram  illius  gloria  plenam  essc 
testentur,qui  pro  nostra  salute  dignatus  cst  huma- 
num  corpus  assumere  {GuL  iv,  ad  terrasquo  de- 
scendere.  Quidam  Latinorum  duos  scraphim,vctus 
et  novum  Instrumentum  intcliigunt,  quod  tantum 
de  praesenti  saeculo  loquitur.  Unde  ct  scx  alas  ha- 
bere  dicuntur,  et  faciem  Dei  pedcsque  velare,  et 
certatim  proferre  tcstimonium  vcritatis,  ct  omne  n 
quod  clamant  Trinitatis  sacramenta  monstrare,  ct 
mirari  adinviccm  quod  Dominus  Sabaoth,  cum  sit 
in  forma  Dei  Patris,  formam  servi  acccperit  ct 
humiliaverit  se  usque  ad  mortcm,  et  mortem  crucis 
{Philipp,  ii) ;  et  nequaquam,  ut  prius,  coclcstia  cum 
tantum,  sed  et  terrena  cognoscant. 

«  Et  commota  sunt  supcrliminaria  cardinum  a 
voce,  clamantis,  ct  domus  impleta  est  fumo.»  Cla- 
mantibus  serapbinetin  tota  terra  Trinitatis  mysto- 
rium  praBdicantibus,quando  passioncm  Domini  sal- 
vatoris  terra  universa  cognovit,  statim  commotum 
est,sive  sublatum  liminare  tcmpli,  et  omnes  cardi- 
nes  conciderunt  in  plateis,Saivatoris  comminatione 
dicentis;  «Relinquetur  vobis  domus  vestra  dcscrta 
(MaUh,  xxiii).  »  Et  quam  pulchcr  cst  iste  ordo  vcr-  q 
borum.  Postquam  enim  tcrra  repleta  cst  gloria  Do- 
mini  Sabaoth,  Judaeorum  templum  impletum  est 
ignorantiae  tencbris,  ct  caligine,et  fumo  qui  noxius 
est  oculis.  Vel  certe  pcr  fumum  lempli  monstratur 
incendium.Priusenim  Evangclium  Salvatoris  intoto 
orbe  praedicatum  est,  et  post  quadraginta  ct  duos 
annos  Dominicae  passionis,  capla  Hierusalem  tcm- 
plumquo  succensum  cst. 

«  Et  dixi  :  Vae  mihi  quia  tacui,  quia  vir  pollu- 
tus  labiis  cgo  sum,  ct  in  medio  populi  polluta  la- 
bia  habentis  cgo  habito,  ct  regem  Dominum  cxcr- 
cituum  vidi  oculis  meis.  »  Scd  et  Abraham  {Gen, 
xiii)  postquam  vidit  Dominum  ct  audivit  vocem 
ejus,  terram  ct  cincrem  se  essc  dicit.  Plangit  pro- 
pheta  sc,  quod  non  fuerat  dignus  laudarc  Donii-  n 
num  Sabaoth  cum  seraphim^quas  angclicas  fortitu- 
dincs  intclligimus  esse.  Non  fuit  autcm  ausiis  lau- 
dare  Deum,  quia  labia  habebat  immunda.  Et  pro- 
pterea  labia  habebat  immunda,quia  cum  pcccatorc 
populo  versabatur.  Vel  certa  ita  est  intelligcndum: 
Quia  tacui  et  non  audactcr  Oziam  rcgcm  impium 
corripui,idcoIabiameaimmundasunt,cLIaudos  Do- 
minicum  angclis  cantare  non  audco,ne  mihi  dica- 
tur  :  «  Quare  tu  enarras  juslitias  meas,  et  assumis 
testamcntum  mcum  per  os  tuum  (Psal.  xux)?  »  Non 
estcnim  pulchralaudatio  in  orc  poccatoris.  lloc  au- 
tem  dicimus  non  quod  Isaiam  talcm  fuissc  doceamus, 


sod  quod  ipse  pro  humilitateimmundis  tantumla- 
biis  indignum  sc  Dci  laude  fateatur. 

«  Et  volavit  ad  me  unus  de  seraphim,  et  in  manu 
ejus  calculus,quem  forcipc  tulerat  de  altari,ettetigit 
os  mcum,ct  dixit  mihi :  Ecce  tetigi  hoc  [haBc]  labia 
tua,  et  aufcrctur  iniquitas  tua,  et  peccatum  tuum 
mundabitur.»  Volavit  unus  de  seraphim(qui  inter- 
pretatur  incendens)  ut  purgaret  prophet®  labia  im- 
munda,ct  pruna  vel  caIcu]o,quem  de  altari  tulerat, 
excoqucret.Multi  autem  putant  duos  esse  seraphim, 
quia  clamabat  altcr  ad  alterum  :  cum  ct  de  singulis 
vel  de  pluribus  possint  singuli  clamare  ad  singulos, 
etSeptuagintacditio  magis  significet  pIurimo8,qui 
intcrprctati  sunt :  Scraphim  stabant  incircuituejus. 
Quod  si  dc  duobus  diceretur,non  in  circuitu,8ed  ex 
utraquc  partedixisscnt.Ethoc  bene  convenit  ange- 
lorum  multitudini,  quae  in  Dei  ministerium  prspa- 
rata  est.  Scraphim  autem  plurali  numero  appcllatur 
ct  singulari,  id  est  Seraph,  sicut  Cherubim  et  Che- 
rub.  Quod  altarc  sub  quo  animae  martynim  in  ccelo 
sunt  (ut  Joannes  in  Apocalypsi  loquitur  {Apoc.  a), 
intclligimus  altarc  Dominiplenum  esse  carbunculis, 
hoc  cst,ignitis  caiculis  vcl  prunis,  pcccata  purgan- 
tibus.  Uudc  scriptum  de  Deo  Icgimus  :  «  Carbones 
succensi  sunt  ab  eo  (P^a/.xvii).»  Et  de  ipso  Deo  di- 
citur,quod  «ignis  consumens  est  {DetU,  rv).»  Et  Sal- 
vatorin  Evangilio  «  Ignem  veni  mitterc  in  terram,» 
ut  baptizem  «  in  Spiritu  sancto  ct  igni  {Luc,  ii; 
Afa///t.in).»Uniuscujusquc  enim  opus  qualc  sit,  ignis 
probabit.  Et  qui  salvandus  cst  sic  salvatur,  quasi 
pcr  ignem  Iransicrit.  Et  hoc  notandum  quod  ad  Je- 
rcmiam  dictum  cst  :  «  Priusquam  te  formarem  in 
utero,  novi  tc  :  ct  in  vulva  matris  sanctificavi  te  {Jer. 
i) :  s  quia  labia  non  habebat  immunda,sed  tantum 
dixcrat:Ncscioloqui,quiajuvenissum.Extenditipse 
Dominus  manum  suam  ct  tetigit  os  ejus,  et  dixit : 
Ecce  dcdi  in  os  tuum  sermones  meos.  Porro  ad 
Isaiam,qui  dixcrat :  «  Vir  pollutus  labiis  ego  sum,et 
in  medio  populi  polluta  labiahabentis  ego  habito:» 
non  Dei  manus  porrigitur,  sed  seraphim  mittitur. 
Manus  autem  a  Domino  et  a  Seraph  mittitur^  ut 
prophcla  sui  corpnris  mcmbrum  videns  tactum,non 
lcrrcatur  dc  cxtorno.  Quidam  autcm  nostrorum 
forcipcm  quo  calculus  comprehenditur,  duo  Testa- 
mcnta  putant :  qux  inter  se  sancti  Spiritus  unione 
sociantur. 

(« Et  audivi  voccm  Domini  dicentis:Quem  mittan^, 
ct quis  ibit  cx  nobis  ?  Et  dixi :  Ecce  ego,  mitte  me-    * 
Quando  cx  Dei  pcrsona  dicitur  nobis,  illo  sensu  »^* 
cipicndum  cst,quo  ct  in  Genesi  legitur.  «  Faciam'^^* 
homincm  ad  iinaginem  et  similitudinem  nostr»  ^ 
(Gtf^r?. i),»utsacramcnLumindicetTrinilatis.Quomo^^^ 
cnim  in  Evangclio  Icgimus  diccnte  Domino  (Joflt-  ^ 
x):  «  Kgo  cl  Patcr  unum  sumus,»unumad  natura^  ^ 
rcforimus,ctsumusad  personarum  diversitatem : ^  ^^ 
Doraino  jubcnte,Trinilas  impcrat.  Propterca  aute  ^ 
non  dicit  Dominus  qucm  irc  praecipiat,  scd  propoim^^ 
an'1icntihus  optioncm,ut  volunlas  praemium  cons^ 
qiiatnr.  Et  propheta  non   temeritate  ct  arrogant/<^ 


COMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  II. 


758 


B  conscientia!  sc  irc  promitlit  :  scd  Ttducia  A  dilalatus,  et  oblitus  Crcatorls  sui.  Prophota  autcm 


ipei^  quonmm  purgata  sunt  labia  ojus,abiata- 
[quitas,  mundatumquo  poccatum. 
dixit :  Vade,  ct  dic  populo  huic  :  Audite  audi- 
nolite  intelligere  :  et  vidctc  visu,  et  nolite 
ccrc.  Excajca  cor  populi  hujus,  ct  aurcs  cjus 
a,  et  oculos  cjus  claudo,  nc  fortc  videat  oculis 
auribus  audiat,ct  cordc  intclligat,ct  convcr- 
t  sanetur.  »Quo  autem  hacc  prophctia  impleta 
porc,  hoc  ot  apostolus  Paulus  in  conscquen- 
qoitur :  Notum  sit  ergo  vobis  quoniam  gcnti- 
ssum  est  hoc  saiutare  Dci,  ipsi  audicnt.Unde 
dem  Actibusapostolorum  legimus  quod  Pau- 
arnabas  JudoDis  nolcntibus  crcderedixerint : 
i  oportebat  primum  loqui  verbum  Dei,  sed 
n  repellitis  illud,  et  indignos  vos  judicatis 
vitffi,eccc  convertimur  ad  gcntes  (i4c/.xiii). » 
n  pr»cepit  nobis  Dominus,  dicons  :  «  Posui 
tntibus  lumen,  ut  sis  in  salutem   usque  ad 
im  terrae  (Isa.xux),  »  Nonestcrudelitas  Dei, 
lericordia,  unam  perire  gentem,  ut  omnes 
ant  :  Judajorum  partem  non  vidore,  ut  om- 
adus  aspiciat.  Undo  et  ipsc  Dominus  in  Evan- 
acramentum  caeci  anativitate,qui  reccporat 
vertit  ad  tropologiamctdicit:  «  Injudicium 
i  in  hunc  mundum,ut  videntes  non  vidcant, 
ites  Cffici  fiant  (Joan,.ix),  »  Et  in  alio  loco  Si- 
>quitur :  u  Eoce  positus  est  hic  in  ruinam  ct 
Dtionem  multorum  (Lt^.ii). »  Et  illis  tanquam 
entibus,  non  videmus.  Illis  cadcntibus,  nos 
nus.  Quod  intelligcns  prophota,quodammo 


rcspondet,  quajritque  sollicitus  de  populo  suo :  Us- 
qucquo  haic  sententia  pormanobit,  ut  audions  non 
audiat,  vidensquo  non  videat?  Cui  respondit  Domi- 
nus  :  Tam  diu  non  audiot  ct  non  vidobit,otexca;ca- 
tum  habcbit  cor,  doncc  civitates  Judaiorum  Vespa- 
siano  Titoque  pugnantibus  penitus  subvcrtantur:  in 
tantum  ut  ncc  nomcn  quidcm  pristinum  pormaneat, 
et  d^us,  si  qua;  remanserint,8iue  habitatore  sint, 
et  torra  rodigalur  in  solitudinem,  et  vel  fuga  vel  ca- 
ptivitate  in  totum  orhcm  Judaicus  populus  dispor- 
gatur,  et  nequaquam  in  Judaia  ut  priu8,sed  in  cunc- 
tis  gcntibus  Judajorum  populus  multiplicetur.Quod 
autom  dicit,  multiplicetur,  tanta  erit  infclicitas  re- 
sidui  populi,  ut  ad  comparationcm  prioris  multitu- 
pdinislJvix^docima  pars  remaneat,  cum  et  in  ipsa 
terrafuerit  solitudo.  Dupliciter  enim  locusiste  in- 
tolligi  potest :  quia  decima  pars  in  toto  orbe  rema- 
ncat,  et  in  ipsa  Judffia  vix  parva  pars  populi  reser- 
vctur.  Rursum  ipsaj  reliquia;  crunt  in  dcprffidatio- 
nem,quando  post  annos  forme  quinquaginta  Adria- 
nus  vonerit,  ot  tcrram  Judajam  penitus  fuerit  de- 
prxdatus  :  in  tantum  ut  tercbintho  et  quercui  quaB 
glandcs  amiscrint,  comparctur.  Deniquo  post  extrc- 
mam  vastilatcm,  ctiam  loges  publica;  pcpcnderunt, 
et  prohibiti  sunt  Judasi  terram,  de  qua  ejecti  fue- 
rant,  ingredi.  Si  quis  autem  credideritin  Christum, 
et  impletum  fuerit  illud  quod  supra  legimus,  nisi 
Dominus  Sabaoth  roliquisset  nobis  semen,  quasi 
Sodoma  fuissemus  ot  similcs  Gomorrha3  osscmus  : 


quando  juxta  Apostolum  rcliquii^e  salvabuntur :  hoo 
verbis  dicit :  0  Domine,praBcipis  mihi  loqui  C  semen  sanctum  orit,  ct  de  apostolorum  germine 
Judsorum^ut  audiantetnon  intelligant  Sal- 
I,  et  videant  oum  ct  non  agnoscant.  Si  quis 


plere  jussionem  tuam,ettotum  salvare  mun- 
uod  et  ego  fieri  desidero  :  tu  oxcajca  cor  po- 
jus,  et  aures  aggrava,  ct  oculos  claude,  ne 
int,  no  audiant,  ne  vidcant.Si  enim  illi  vide- 
convorsi  fuerint,  et  sanati,  totus  mundus 
ipiet  sanitatem.Exquo  advcrtimus,quamvis 
i  peccatum,  si  quis  convortatur,  eum  posse 

simulque  ot  hoc  intelligendum,  quod  per 
idinem  scelcris,  ctiam  pocnitontia indigni  ju- 
unt,  ipso  Domino  diconte  ad  Jerusalem  : 
es  volui  congrcgarc  filios  tuos,  »  subaudis, 
gallina  congregat  pullos  suos  sub  alas,  et 

{Matth,  XXI  ii).  » 

dixi  ;  Usquequo,  Domine?  Et  dixit  :  Donec 
turcivitatesabsquohabitatoro,otdomussine 
t)us,  et  torra  rclinquetur  deserta,ct  longe  fa- 
oiinus  homines,et  multiplicabitur  quac  dore- 
erat  in  modio  torra?,  et  adhuc  in  ea  crit  dcci- 
et  rursum  erit  in  dcprajdationcm  sicutterc- 
;,  etsicut  qucrcus  qua;  projocit  fructus  suos. 
sanctum  crit  quod  steterit  in  ea.  »  Dicente 
> :  Vade  et  dic  huic  populo,  quod  audiat  ct 
liat,  vidcat  ct  non  vidcat.  Idcirco  autem  ncc 
quia  non  sit  intellecturus  verba  Domini,nec 
eracogniturus:clquoniam  incrassatus  est,et 


cuncta;  Ecclesia:  pullulabunt. 

CAPUT  VII. 

«  Et  factum  estin  dicbus  Achaz  filii  Joatham,fiIii 
Oziffi  rcgis  Juda,  ascondit  Rasin,  rex  Syria!,et  Pha- 
cee  fiUus  Romclia;,  rex  Isracl,  in  Hierusalem  ad  prs- 
liandum  contra  eam,  et  non  potuerunt  debellare 
eam.  Et  nuntiavorunt  domui  David,  dicentes  :  Con- 
scnsit  Syria  cum  Ephraim,  ot  commotum  est  cor 
ejus  ot  cor  populi  illius,  sicut  moventur  ligna  syl- 
varum  afacie  venti.  »  Legimus  in  Paralipomenorum 
libro  (//  Par.  xxviii ;  IV  Reg.  xvi),  Rasin  regem  Da- 
masci,  victo  Achaz,  multos  do  Judsa  Damascum 
transtulisse,  et  Phaccc  filium  Romelia;  regem  dccem 
j\  tribuum,  (qua;  appellabantur  Isracl  ct  rcgnabant  in 
Samaria)etunadieccntumvigintimiIliaporcussisse 
de  Juda  hominum  bcilatorum,  et  duccnta  millia 
mulierum,  puerorumque  et  puellarum  cum  infinita 
pra;da,  in  Samariam  duxissc  captiva.  De  quo  cer- 
tamine  prophota  nunc  tacuit,  scd  sccuudum  refert 
pra^Iium :  quando  experimentum  habcntcs  fortitudi- 
nis  sua;  atquc  victoria;,  ct  invitati  prffidae  magnitu- 
dino,  rursum  vcniunt  ad  Judam,  ot  Ilierusalem  cu- 
piunt  debellare,  et  non  potucrunt  :  quia  auxiliatus 
est  oi  Dominus  :  ut  sub  occasiono  misericordis  qua 
populum  libcrabat  obscssum  ,FiIium  suum  nuntiaret 
de  virgine  nasciturum.  Quod  cum  audissot  domiu 


759 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


760 


David,  hoc  est  domus   regia,  Syriam   scilicet  et  A  poterit.  Quarto  decimo  anno  Achaz  filii  Joathan  in 


Ephraim,  Rasin  ct  Phacce  juncto  venire  cxercitu, 
exterrita  est  atquo  contremuit,  et  tam  rex  quani  po- 
pulus  ita  contremuerunt,  ut  putarcs  arborum  folia 
ventonim  flatibus  ventilari.  Juxta  anagogcm  facilis 
interpretatio  est,  quod  rcgnante  Achaz  rcgo  impio, 
rex  Aram,  qui  interpretatur  exceUus  atquc  sublimiSt 
ut  indicet  arrogantiam  sapicntiae  8£ecularis,et  Pha- 
cee  fliius  Romeliaj,  qui  et  ij»se  jnxta  Osee  plophe- 
tamtribumEphraim,dequaJcroboam,filiusNabath, 
vitulos  aureos  in  Bcthcl,  et  Dan  constitucrat,  ct  a 
domo  David  Dei  populum  separaverat  :  reforunlur 
ad  hffiretico8,qui  conscntiunt  sibi  ut  cxpugnent  Ec- 
clesiam.  Quod  cum  audierit  domus  David,qucm  in 
Ezcchiel (EjB^c^. xxxiv) pastorem  bonum  legimussus- 


tribu  Juda,regnavit  Ozias  super  Samariam,  et  nono 
anuo  imperii  sui  captus  est.  Regnavit  autem  Achaz 
8upor  Judam  scdecim  annis.  Post  cigus  mortem, 
scptimo  anno  imperii  sui  captus  est  Ozias,et  destnic- 
ta  Baniariay  omnisque  populus  transductus  in  Me- 
dos  :  ita  ut  si  volucrimus  sedccim  annos  Achaz,  et 
8cptem  OzisB  ponere,  efficiantur  anni  viginti  trea, 
aut  ut  multum  sit,  viginti  quatuor.  Et  ubi  erunt 
sexaginta  quinque  ann],in  quibus  regnum  Israel  di- 
citur  finicndum  ?  Igitur  Ilcbrffii  hunc  locum  ita  edis- 
sorunt,  ut  Amos  qui  sub  Ozia  ccBpit  prophetare 
quando  et  Isaias  prophetias  suae  habuit  exordium, 
primum  prophetaverit  contra  Isracl,  dtcens :  Israel 
autem  captivus  ducctur  de  terra  sua.Titulus  quoque 


citandum,etpopulusejussimplicitercrcdensinDcum  n  prophctio)  cjus  contra  Samariam  eityet  propbetare 
.      .  t:,.  . ,  .  ,     .        ccDperit  in  diebusOziaBregisJudaB.Anteduosannoe 

tcrro;  motus,  quem  voluit  eo  tempore  afecidiBsse  quo 
ingrcssus  est  Ozias  templum  Dei,  sacerdotium  sibi 
vindicans,  ct  terra  pcrcussa  est,  et  cineres  altans 
effusi  sunt,  et  ipsc  rex  percussus  est  lepra.  Volont 
autem  illum  annum  fuisse  vioesimum  quintum  Om 
rogis,  quando  hsc  accidcrunt^  ciy us  reliqui  aunt  an- 
ni  viginti  septcm.Ozias  enim  regnavit  quinqeaginta 
duobus  annis.  Postea  enim  regnavitJoathamfiliiu 
ejus  annis  sedecim,  et  hujus  filius  Achas  annis  aliiB 
sedecim.  Post  quem  regnavit  Ezechias,  cujus  sexta 
impcrii  anno  capta  ost  Samaria,  atque  ita  effician- 
tur  anni  sexaginta  quinque.Haec  per  prophetam  Do- 
niino  praedicante,  rex  Achaz  et  populos  ejus  futora 
non  credidit.Hasc  juxta  historiam  diximu8,ceterum 


periremiscct.  Et  idco  pertremiscet,  quia  non  arbori- 
bus  fructiferis,  sed  infructuoso  saltui  comparatur. 
«  Et  dixit  Dominus  ad  Isaiam  :  Egrcdere  in  oc- 
cursum  Achaz,  tu  et  qui  derclictus  est  Jasub  fllius 
tuus,  ad  extremum  aquaiductus  piscina;  superioris, 
in  via  agri  fullonis,  et  dices  ad  eum  :  Vide  ut  sileas, 
noli  timere,  et  cor  tuum  ne  formidet  a  duabus  caudis 
titionum  fumigantium  istorum,  in  ira  furoris  Rasin 
regis  Syriffi,  et  Filii  RomefiaB  dicentis  :  Asccndamus 
ad  Judam  et  suscitemus  eum,  et  evellomus  oum  ad 
nos,  et  ponamus  regem  im medio  ejus  filium  Tabeel. 
Hsc  dicit  Dominus  Deus  :  Non  stabit  et  non  crit 
iBtud,  sed  caput  Syria;  Damascus,  et  caput  Damasci 
Rasin,  et  adhuc  sexaginta  et  quinqueanni,  et  desi- 
net  Ephraim  esse  poptilus,  et  caput  Ephraim  Sama- 


ria^  et  caput  Samariae  filius  Romclia).  Si  non  credi-  C  vero  juxta  coeptam  tropologiam  considerandum  est 


deritis,  non  pcrmanebitis.  »  Jasub,  filius  IsaidB,qui 
interpretatur  relictm  atque  convertcns  in  typo  po- 
puli  Juda,qui  erat  dc  duorum  regum  manibus  libc- 
randus  :  Jubetur  egredi  cum  parente,  et  occurrerc 
Achaz  regi  Judas  in  loco  aquacductus  piscinaesuperio- 
ris,  in  via agri  fullonis,  ubi  postea  lecturi  sumus  sub 
Ezechia  roge  Juda  stare  Rabsacen.  Duas  autem  cau- 
das  titionum,  id  est,  torrium  fumigantium,  vocat 
Rasin  regem  Syriaj  et  Phacec  filium  Romeliae  rcgem 
Samariffi,  id  est  dcccm  tribuum  :  quac  alio  nominc 
appellabantur  Ephraim. Quamvis  cnim  inieruntcon- 
silium  duos  reges  pesaimi  ut  ascendercnt  ad  Judam, 
cujus  regio  in  montibus  sita  cst :  etsuscitarcnteum 
quicscentem  et  quodammodo  dormicntem,  suoquc 


quod  impio  regi  Isaias  Jubetur  occurrere,  et  eziens 
de  loco  suo  non  in  principio  aqueductus,  sed  in 
extrcmis  finibus  piscinaB  8uperioris,quad  erat  in  agro 
fullonis,ubi  sordes  et  maculas  purgabantur.DuaBaa- 
tem  caudas  torrium  fumigantium,utpriu8  diximas^ 
vocat  sapientiam  saecularem  haereticumque  scnDO- 
nem,  quorum  finis  exustio  est.  Qui  frustra  inie- 
runt  consilium,  ut  ascenderent  contra  Judam,  0t 
quasi  negligentem  et  dormientem  caperent,  et  suis 
erroribus  copularcnt,poncrentque  supereum  regem 
filium  Tabeel,  hoc  cst  bonum  Dei.  Uterque  eoim 
advcrsarius  apud  se  asstimat  veritatem  esse  et  sa- 
nam  doctrinam.  Ilaec  illis  dicentibus  DominuB  oom^ 
minatur,  quod  non  stet  consilium  ipsorum,  aed  et 


eum  imperio  subjugarcntetsupcrponerent  ci  regcm  n  intcrim  quandiu  nunc  mundus  iste  slat,  ct  ea  qo« 


filium  Tabeel,  qui  interpretatur  bonus  Dcus,  ut  vol 
hominem  hoc  nomine,  vel  idolum  demonstraret ;  ta- 
men  hajc  dicit  Dominus  Dcus  :  Non  stabit  hoc  con- 
silium,  Bcd  interim  modo  caput  Syria3  urbium  crit 
Damascus,  et  in  ipsa  metropoli  Damasco  impcrabit 
Rasin.  Porro  in  Ephraim  propter  Jeroboam  filium 
Nahaib,qui  primus  regnavit ;  ct  de  Ephraim  crit  caput 
Samariae,  hoc  est  rcgia  domus  in  urbo  Samariaj,et 
Samaria  caput  erit  filius  Romelife,  id  est,  Phacoe. 
Rcgnum  autem  decem  tribuum,  id  est  populi 
Ephraim,  post  scxagintaclquinquc  annoscsscces- 
sabit :  quod  nisi  diligontius  attondamus,  stare  non 


mundi  sunt,  in  suis  finibusct  in  suis  urbibus  doon- 
ncntur.  Gum  autcm  consummationis  tempusadve- 
ncrit,hoc  cst  sexaginta  quinque  anni,ettammundi 
n;s  qua)  in  scx  diebus  facto;  sunt  {Gen.  i),  quam 
omnia  quae  ad  quinque  sensus  pertinent,  finemac- 
ccpcrint,  tunc  univcrsa  esse  solvenda. 

«  Et  adjccit  loqui  Dominus  ad  Achaz,  dicens: 
Potc  tibi  signum  a  Domino  Deo  tuo  in  profundum 
infcrni,  sive  in  cxcelsum  supra.  »  Quia  tibi  videtor 
inquit,  difficilc  essc  quod  rogna  potentissimabrevi 
loinpore  finiciida  sint,  ct  tu  cum  populo  luo  de 
magiiu  periculo  libereris,  pete  tibi  signum,  nequ»- 


GOMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  II. 


76« 


olis  quorum  errorc  detineris,  scd  a  Do- 
io,qui  tibi  auxilium  poIlicetur,ct  ipsum 
ionis  tuae  cst  unde  postulc8,de  profundo 
jIbo.  Vis,  inquit,  ut  scindatur  tcrra,  ct 
u  infcri  putoant,  qui  in  corde  dicuntur 
an  ut  apcriantur  cujli?  Quod  utruinque 
lertinet  mortis  Doniini  et  asccnsionis. 
1  dcscendit,  ipse   est   ct  qui    asccndit 

;  Acliaz  :  Non  petam,  et  non  tentabo 
■  Humilitatis  csl  an  supcrbiaj  ista  re- 
)d  nullunivultaDominosignum  peterc? 

enim  scriptum  sit  in  Dcuteronomio 
{on  tcntabis  Dominum  Dcum  tuum,  et 
diabolum  Salvator  usus  est  tcstimonio, 
as  ut  petcret,  obedientiaj  debuit  explere 
,  prajsertim  cum  et  Gedeon  et  Manne 
jignum  pelierint  ct  acccperint,  quan- 
%  llebraici  sermonis  ambiguilatem,  in 
m  est«Yl(jcnassem  Adonai,)>quod  omnes 
stnstulcrunt,  Et  non  tentabo  Dominum, 
:  Non  exaltabo  Dominum.  Sciebat  enim 

quod  si  signum  petcrct,  acccplurus  es- 
lcarctur  Dominus. 

.,  Auditc  ergo,  domus  David.  Nunquid 
is  est  molestos  esse  hominibus  quia  mo- 
t  Deo  meo?  >  Quis  est  iste  qui  dixit, 
,  domus  David.  Ncquaquam  enim  hoc 
qui  supra  dixerat  ad  Achaz  :  Petc  tibi 
lomino  Deo  tuo,  scd  propheta,ut  ex  con- 
9  comprobatur,  cum  dicit,  quia  molesii 

meo.  Et  est  sensus  :  Quia  non  solum 
ersequimini  eteorum  facta  contemnitis, 
iraesentis  et  jubentis  Dei  sententiaj  con- 
ut  ei  exhibeatis  laborcm,  qui  in  alio 
laboravi  (inquit)  sustincns  (Isa,  i),  » 
linus  facict  qusQ  scquuntur.  Et  hoc  est 
]uod,  Achaz  rege  impiissimo  nolcnte  si- 
e,  sermo  propheticus  ad  domum  David, 
ribum  regiam  convertatur,  3e  qua  supra 
nuntiaverunthajcdomuiDaviddicentes: 
ea  dabit  Dominus  ipse  vobis  signum, 
in  utero  concipict  et  pariot  fllium,  et 
omen  ejus  Emmanuel.  »  Quando  autem 
it  Dominus  ipse  vobis  signum,  novum 

atque  mirabile.  Sin  autem  juvcncula 
ut  Judaji  volunt,  ct  non  virgo  pariet, 
m  poterit  appellari  :  cum  hoc  nomen 
lon  integritatis?  Et  revera,  ut  cum  Ju- 
amus  pcdom,et  ncquaquam  contentioso 
imus  cis  risum  nostraj  impcritiaB,  virgo 
tula  appellatur,  quas  in  priesenti  loco 
ir,  scd  pro  hoc  vcrbo  positum  est  hal- 
lalma  apud  eos  vcrbum  est  ambiguum. 
n  et  adolcsccntula  ct  abscondita,  vcl 
.  Unde  et  in  titulo  psalmi  noni  ubi  in 
»silum  cst  halinanoi,  cajtcri  interpretcs 
it  pro  adoloscentia,  quod  Scptuaginta 
sunt  pro  ab3Conditis,Et  in  Gcncsi  legi- 


A  mus  {Genes.  xxiv),  ubi  Rebecca  dicitur  halma  :  et 
Aquilam,non  adolcscentulam  nec  puellam,sed  abs- 
conditam  protuHsse.Ergo  halma,non  solumpuella 
vel  virgo,8ed  cum  Epitasi  virgo  abscondita  dicitur 
etsecrcta,qu8Bnunquamvirorum  a8pectibus,sed  ma- 
gna  parentum  diligentia  custodita  sit.Lingua  quo- 
que  Punica,quae  de  Hebrxorum  fontibus  manare  di- 
citur,virgo  proprie  halma  dicitur.Et  quantum  cum 
mea  pugno  mcmoria,nunquam  me  arbiror  halma  in 
muliere  nupta  Iegisse,sed  in  ea  qua;  virgo  est,ut  non 
solum  virgo  sit^sed  virgo  junioris  ffitatis,etin  annis 
adolescentias.Potcst  enim  fieri  ut  virgo  sit  vetula.lsta 
autcm  virgo  erat,  in  annis  puellaribus  eonstituia. 
Ergo  iste  pucr  qui  nascitur  ex  virgine,o  domus  Da- 
vid,nunc  a  te  appelletur  Emmanuol,id  est^nobiscum 

j.  Deus,  quia  rebus  ipsis  probabis  a  duobus  inimicis 
regibus  liberata,Deum  te  haberc  prs8entem,etqui 
postea  vocabitur  Jesus,  id  est,  Salvator,  eo  quod 
univcrsum  mundnm  salvaturus  sit,  ct  nunc  a  te 
Emmanuel  appelletur  vocabulo  (Matth.  i). 

«  Butyrum  et  mel  comedet,  ut  sciat  reprobare 
malum,et  eligere  bonum.»Ne  eum  in  phantasmato 
nasciturum  credatis,  cibis  utotur  infantise,  buty- 
rum  et  mel  comedei.Et  licet  de  eo  multa  post  sm- 
cula  Evangelisia  testeiur  dicens,*  Puer  autempro- 
ficiebat  sapieniia  et  aetaie  et  gratia  apud  Doum  et 
apud  homines  (Lur.  ii),  »  ot  hoc  dicatur  ut  veritas 
humani  corporis  approbetur  :  tamen  adhuc  pannis 
involutus,  et  butyro  pastus  ac  melle,  habebit  boni 
malique  judicium,  ut  rcprobans  mala  eligat  bona. 
Non  quod  hoc  feceritaui  reprobaverit,  vel  elegerit, 

C  scd  quod  scierii  reprobare  et  eligere,  ut  per  hsec 
verba  noscamus  infaniiam  humani  corporis  divinas 
non  praejudicasse  Bapieniiffi.  Denique  jacentcm  in 
prssepi  angeli  pastoribus  nuntiant,  magi  adorant 
de  oriente  venientes  (Lur.  ii,  MaUh,  ii),  quos  utique 
electos  csse  credendum  esi.Et  e  contrario  Herodes, 
scribae  et  Pharisoei  rcprobantur,  qui  pro  uno  in- 
fantc  mulia  parvulorum  millia  trucidarunt. 

«  Quia  antequam  sciat  puer  reprobare  malum  ei 
eligere  bonum,derelinqueiur  terra  quam  tu  deiesta- 
ris  a  facie  duorum  regum  suorum,»  id  e8t,ad  mys- 
terium  et  innovationis  nominisEmmanuel.ierra  Sy- 
risB  et  SamariaB  :  Assyrio  superante  vastabiiur,  et 
domus  David  liberabiiur  aduobus  regibus  quos  me- 
tuit,  Rasin  videlicet  et  Phacee. 

n  •  Adducet  Dominus  supcr  te  'et  super  populum 
iuum,  et  super  domum  pairis  tui  dies,  qui  non 
venerunt  a  diebus  separationis  Ephraim  a Juda  cum 
rege  Assyriorum.  »  Interim  nunc  duo  reges  Rasin 
ei  Phacee,  qui  obsideni  ei  vastare  festinant,  brevi 
temporc  subvericntur.  Tuae  autem  vasiaiionis  iem- 
pus  illud  advcniei,quando  quod  nunquam  sperave- 
ras,  imo  nunquam  mciueras,  Assyrius  vencrit.  Per 
quae  docct  domui  David  non  Syriam  ct  Samariam, 
sed  Assyrios  esse  meiuendos.  Praesenii  ergo  for- 
midine  liberat,  et  de  fuiuro  iempore  comminatur. 
«Et  crii  in  die  illa,sibilabiiDominusmuscae,qua; 
esi  in  exlremo  fluminum  iEgypii,  ci  api  quae  esi  in 


763 


HAYMONIS  HALBEHSTAT.  EPIST.  OPP  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


761 


lcrra  Assur,  ct  vcnicnt  ct  roquiescont  omncs  in  A 
torrentibus  vallium,ct  in  cavcrnis  pctrarum,  et  in 
omnibus  frutctis,  ct  in  univcrsis  foraminibus.  >» 
Cum  fuerit  duorum  rcgum  tcrra  dosorla,  Dama- 
scus  videlicet  et  Samaria  quam  tu  nunc  detcslaris 
et  mctuis,  tunc  adducet  Dominus,  o  domus  Juda, 
supcr  te  et  populum  tuum  dies  quos  nunquam  antc 
vidisti,id  cst  rcgcm  Assyriorum.Frustra  igitur  prac- 
scntia  mctui8,scmijustos  torrcs,  ct  igncm  pcnitus 
non  habcntes.  Scirc  enim  dcbcs  quod  sibilo  suo 
Dominus  muscas  if^gypti  et  fluminum  ojus,  haud 
dubium  quin  scptom  diorigas  Nili  significct,  voca- 
turus  sit,  ct  apcm  qua;  est  in  terra  Assur.  Muscas 
autem  iEgyptios  vocat  proptcr  sordes  idololatriae  et 
imbccillcm  populum.  Apcm  vero  Assyrios  vocat, 
quorum  illotemporepotentissimum  regnumcratet 
ad  bcUa  promptis8imum,vcl  ob  id,quia  omnis  prope  *^ 
Assyria  etPersidis  regio  usum  habebat  sagittarum. 
Hi  ergo  omnes  veniuntct  occupabunt  terramtotam 
in  torrentibus  vallium,  et  cavemis  petrarum  ct  in 
omnibus  frutctis,  ct  foraminibu€  lignisquc  ncmo- 
rosis.HaBC  autem  por  metapboram  dicuntur,ut  quia 
semol  muscas  et  apes  nominavorat,  translationcm 
servet  in  reliquis. 

«  In  dic  illa  radct  Dominus  in  novacula  con- 
ducta,  in  his  qui  trans  flumcn  sunt  in  roge  Assy- 
riorum,  caput  et  pilos  pedum  ct  barbam  univcr- 
sam.  »  In  novaculam  mcrccdc  conductam,  ipsum 
arbitrantur  Syrum,quem  in  Jcrcmia  (Jere,  xxv)  ob 
ultioncm  populi  pcccatoris  etiam  columbam  suam 
vocat.  Ergo  in  ista  novacula  acutissima,  et  in  his 
qui  habitant  trans  flumcn  Euphratcn,in  rcgc  vide-  C 
licet  Assyriorum,  omncs  capillos  et  pilos  totius 
corporis  a  capite  usque  ad  pcdcs,  decorcmquo 
barbsB,  quod  virilitatis  indicium  est,  radct  Domi- 
nus  dc  Juda;a,ut  nihil  in  illa  fortc,  niliilpulchrum 
rcsideat,  sed  effeminatis  hominibus,  imo  ignomi- 
niosis  mulieribus  comparcntur. 

K  Et  erit  in  die  illa,  nutrict  homo  vaccam  boum 
et  duas  ovcs,  ct  prac  ubcrtatc  lactis  comcdct  buty- 
rum.  Butyrum  enim  ct  mcl  manducabit  omnis, 
qui  relicLus  fuerit  in  mcdio  terra;.  Et  erit  in  die 
illa,  omnis  locus  ubi  fuerint  mille  vitcs,  millc  ar- 
gcnteis,  ct  in  spinas  ct  vcpres  crunt.  Cum  sagittis 
et  arcu  ingredientur  illuc.  Vcprcs  cnim  et  spins 
crunt  in  universa  terra,  ct  omnes  montes  qui  in 
sarculo  sarrientur,non  venict  illuc  tcrror  spinarum  r. 
et  veprium,  et  erit  in  pascuam  bovis  et  conculca- 
tioncm  pcccoris.  »  In  die  crgo  illa,  hoc  cst  in  iilo 
tcmpore^  cum  fuerint  omnes  spes  Judaeorum  in 
Ghaldxam  transIaUe,  tanta  erit  solitudo  tcrra;  Ju- 
do;,  et  tam  incredibiiis  vastilas,  ut  nequaquam  ar- 
mcnta  boum  habcant,  nc(]uc  greges  ovium  sicut 
prius  hahcrc  consuevcraut,8cd  vix  rarus  habitator 
dnam  vaccam  nntrire  possit  ct  duas  ovcs,  non  ad 
arandum,scd  ad  cibum  atquc  vestitum  lactis  ot  vel- 
leris.  Propter  inopiam  frumonti,  et  omnium  quae 
terra  gignit  ad  comedcndum,  lacte  ct  butyro  et 
agresti  mellc  vescentur.  Quod(iue  ait,pra3  ubertate 


lactis  comedcnt  butyrum,hoc  significat  quod  terrt 
cultorum  raritate  fcrtilior  sit^et  magis  apta  pascuis. 
In  illo  temporc  pras  hominum  paucitate,  tantaerit 
vini  inopia  dc  desertis  vinois,  quas  metu  hoBtili 
nequaquam  putabuntur,  ut  singulas  vites  singulis 
argontcis  vix  cmantur.In  veprescnim  ct  in  spinas, 
omnis  tcrra  rcdigetur,tantaque  erit  formido  ubique 
s.TBviontihus  gladiis,  ut  absque  arcu  ct  sagittis  nul- 
lus  suum  agrum  inviscreaudoat;  ct  dcrelictis  cam- 
pcslribus  lucis  ad  montana  confugiant,  ibique  lo- 
corum  diflicultatc  muniti,vix  asperos  montes  mann 
fodiant,  quia  boves,  aratra  ct  vomcres  non  babe- 
bunt.  Sic  crgo  ubi  rarus  cultor  in  montibus  fuerit 
invenlus,  inde  vitam  miscrabilem  sustcntabunl. 
Caelora  autem  patebunt  pascuis,  et  absque  ullo  ha* 
bitatorc  a  brulis  animalibus  calcubuatur. 

CAPUT  VIII. 

«  Et  dixit  Dominus  ad  mc  :   Sume  tibi  librum 
grandcm,  ot  scribc  in  eo  stylo  hominisy  accclere 
velocitcr,  spolia,  detrahc^cito  pr(edarc.  Et  adbibai 
mihi  tcstes  ndcles,  Uriam  sacerdotcm,  et  Zacht- 
riam  filium  Barachis.  Et  accessi  ad  propbetissam, 
etconccpit  ct  peperitrilium.Et  dixitDominus  ad  me: 
Vuca  nomcn  cjus,  accelera,  spolia,  detrahe,  festina 
pra;dari :  quia  antequam  sciat  puer  vocare  matrem 
suam  ct  patrcm  suum,  aufcrctur  fortitudo  Dama- 
sci,  ct  spolia  Samaria;  coram  rege  Assyriorum. » 
Rursum  subaliangurapartusdescribiturvirginalis. 
Et  dixit  Dominus  ad  Prophelam  ut  nequaquam  ia 
populo  proferret  novae  nativitatis  arcanum ;  sed  scri- 
bat  eam  in  isto  grandi  volumine  quod  nunc  legimus, 
et  quod  sit  mirabilius  humanis  verbis  exprimi,8tylo 
quo  homincs  scribcro  consuerunt,  Dei  sacramcnta 
comprehcndat.Quid  autcm  est  illud  quod  scribitur 
humano  stylo?  Scilicet  ut  puer  natus  velociter  spo- 
iia  dctrahat,  et  cito  prsdetur,  hoc  est,  ne  ultn 
patiatur  regnum  diaboli  dominari,  nec  mittat  ao- 
gelos,  nec  prophctas,  sed  ad  salvandas  creataras 
suas  ipse  desccndat.  Facit  ergo  Propheta  quod  jus- 
sum  est,  et  adhibet  sibi  testes  fideles.Uriam  saoer- 
dotcm,qui  lcgis  doctor  C8t,dicente  Malachia  :«  La- 
bia  sacerdotis  custodiunt  scientiam,et  legem  requi- 
runt  ex  ore  ejus  (Malach.  ii),»  quia  angelus  DomiDi 
excrcituum  est,    ct  Zachariam  filium   Barachic, 
qucm  prophctam  fuisse  non  dubium  est.  Legimus 
(IV  lieg.  xvi)  quod  regnante  Achaz  sacerdos  pre- 
fuit  tcmplo  Domini,  cui  prscepit  Acbaz  ut  altare 
similc  altari  Damasci  faccrct ;  et  Dierum  liber  {If 
Reg,  xviii)  narrat,  quod  Ezechias  filius  Acbaz  quc- 
sicrat  Dominum  in  dicbus  ZacharijB,  eraditus  in 
timorc  Dci.  Exhibuit  autom  se  Isaias  dignum  Spi- 
ritu   sancto  prophctali,  et   prasbuit   prophetisss, 
id  csty  Spiritui   sancto,  qui  sermone  Hsbrsovo- 
catur  goncrc  fcminino  ruha,  juxta  illud  quodscri- 
ptum  est  :«  Accedite  ad  eum  et  ilIuminamini(Piii'' 
xxxiii).»  Spiritu  itaque  sancto  conccptus  est  Domi- 
nus  Josus^ct  licct  humanus  sermo  nativitatis  eJQS 
nequeat  explicare  mysteria,  tamen  Gabrielipsi ^ir- 


765 


COMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  II. 


766 


gini  loquitur  quae  concepit  :  t  Spiritus  sanctus  su-  A 
perveniet  in  te,  et  virtus  Altissimi  obumbrabit  tibi. 
Proptcrea  quod  nascetur  ex  te  sanctum,  vocabitur 
filius  Dei.  (Luc,  i).  »  Antcquam  humanum  corpus 
assumeret  Dcus,  et  juxta  infantiam  patrcm  vocarct 
Deum,  et  matrcm  suam  Mariam,  auferctur  fortitudo 
Damasci,  et  spolia  Samario)  per  regem  Assyriorum  : 
ut  necdum  natus  Dominus,  populum  suum  domum 
David  sola  invocalione  salvarct.  Urias  autcm  inter- 
pretatar  lux  Domini,  Zacharias  vcro  memoria  Do  - 
mini,  et  Barachias  benedicUo  Domini.  Quibus  testi- 
bus  Ghristi  nativitas  comprobatur.Ipse  cnim  Domi- 
nua  in  Evangelio  [Liic,  xxiv)  duobus  cuntibus  Em- 
maus,  incipiens  a  Mosc  et  prophclis  disscruit,  quod 
de  se  omnia  prophetassent.  Juxta  tropologiam,  in 
anima  virginali,  et  nullasorde  maculata,  de  Spiritu  n 
sancto  conceptus  Dei  sermo,  vclociter  de  adversariis 
potestatibus  spolia  detrahit,  et  sibi  facit  universa 
servire.  Gumque  ex  parte  nunc  vidcat,  ct  ex  parte 
prophetet,  priusquam  possit  esse  perfcctus,  et  me- 
rito  ▼ocare  Deum  patrem,  et  matrem  suam  codIc- 
stem  Jerusalem,  adhuc  in  infaniia  positus,  vincet 
fortitudinem  Damasci,doctrinamvidelicct  sapientio) 
sscularis  :  et  auferet  spolia  Samaria;,quibus  Ecclc- 
siam  bsretici  spoliaverunt,  dicenies :  Non  cst  nobis 
pars  in  David,  neque  haereditas  in  filio  Jessc,  pras- 
sente  ipso  rege  Assyriorum  diabolo  qui  eis  non  po- 
terat  auxiliari.  Talos  cnim  filios  non  solum  Maria 
prophetissa  virgo  perpctua,  scd  ct  sancto)  mulicres 
patriarchas  gcnerantes  habuerunt.  Sara,  quio  intcr- 
pretatur  arciua,  id  est,  princcps,  et  Rcbecca,  quac 
in  lingua  nostra  patientiam  sonat.  C 

c(  Et  adjecit  loqui  Dominus  ad  me,  diccns  :  Pro 
eo  quod  abjecit  populus  iste  aquas  Siloe  qus  vadunt 
cum  silentio,  et  assumpsit  magis  Rasin  ct  filium 
Romeiiae :  propter  hoc  ecce  Dominus  adducet  supcr 
eo8  aquaa  fluminis  fortes  et  multas^  regem  Assy- 
riorom  et  omnem  gloriam  ejus,  et  asccndet  supcr 
omnes  rivos  ejus,  et  fluet  supcr  univcrsas  ripas 
ejusyet  ibit  per  Judam  inundans,  ct  transiens  usque 
ad  collum  veniet.  Et  erit  extensio  alarum  ejus  im- 
plens  latitudinem  tcrraB  tu(B,oEmmanueI.>  Dixerat 
Bupra  Propheta  auferendam  Damasci  fortitudinem, 
ot  spolia  Samariffi  in  conspectu  regis  Assyriorum, 
t  duos  reges  Assyrio  pugnante  capiendos :  nunc 
lus  loquitur  ad  prophctam  charactcrc  solito  scri- 
^taranim,  per  translationem  Siloe  fontis  Jerusalcm  D 
^t  Assyrii  fluminis  violentissimi,  quod  omnem  tcr- 
Israel  suis  mundet  aquis,  ingrediaturque  ripas 
Iveiytantoque  feratur  impctu,  ut  postquam  dccem 
^«*ibuum  occupaverit  terram,  ad  Judam  perveniat  ct 
Lnsiens  ad  collum  usque  pertingat :  pcr  qua3  vici- 
captivitatem  significat.Non  unim  iunc  capius 
Judas,  sed  cunctis  duarum  tribuum  urbibus  sub- 
iugatis  sola  remansit  Jcru8alem,quaj  incredibili  Do- 
i^ini  misericordia  liberataest.Potentiam  ergo  Assy- 
"*'  et  innumerabilisejusexercitus,quam  sub  aqua- 
'inm  inundatione  descripserat :  nunc  per  aliam  os- 
^endit  transIationem,quod  alis  sui8,id  csl  ducibus  ct 


inflnita  muItiiudine,operuit  terram  Emmanuel,  hoc 
cst,  defcndit  eam  Deus,  ut  non  possederit  eam  Assy- 
rius.  Siloam  autcm  fonlem  csse  ad  radices  montis 
Sion,  quo  non  jugibus  aquis,  scd  inccriis  horis  die- 
busquccbulliai,ctpcrterramconcavamctantrasaxi 
durissinii  cum  magno  sonitu  veniat,  dubitare  non 
possumus,  nos  praBScrtim  qui  in  hac  habiiamus  pro- 
vincia.Esi  enim  sen8us,quia  populusdecem  tribuum 
magis  voluit  Rasin  ct  filio  RomcIiaB,  id  est  Damasci 
ct  SamariiB  regibus  essc  subjcctus,  quam  stirpi 
David  qua;  in  eo  cajpit  regnare  judicio,  faciam  (ait 
Dominus)  cum  ncquaquam  his  regibus  esse  subje- 
ctum  quos  assumpsit,  scd  regi  scrvirc  Assyrio  :  cu- 
jus  potcntia  quia  occupavit  ierram  Samariae,  inun- 
daiioni  fluminis  comparatur.  Et  fit  apostropha  ad 
Emmanucl,  hoc  est,  ad  prxscntem  Deum,  quod  in 
iantum  se  crexerit  Assyrius  ut  etiam  terram  ipsius 
Emmanuclis,  hoc  cst  Judam,conaiussit  possidere. 
Juxta  anagogen  omnis  ha^reticus  qui  junxerit  auxi- 
lio  suo  sapientiam  saecularcm,  et  Jcrusalem,  id  est 
Ecclesiam  voluerit  impugnare,  derelinqucns  aquas 
Siloc  foniis  qui  interprctaiur  missuSf  et  qui  salit  in 
vitiim  ajicrnam  {Joan,  iv),  tradetur  Assyriorum  prin- 
cipi.  Quem  sensum  magis  in  posterioribus  lecturi 
sunius,  cujus  sit  tradendus  potesiati :  quia  in  pro- 
fundum  vcniet  peccatorum  (Prov.  xviii).  TantiE  est 
enim  arrogantidB  ut  ausus  sit  ostcndere  Salvatori 
universa  regna  terras,  ct  diccre  :  «  Haec  omnia  tibi 
dabo  si  cadcns  adoravcris  mo  (Matth,  iv).  •  Gona- 
bitur  quoquc  Judam,id  cstdomum  confessionis  in- 
trare  :  et  crcbro  per  eos  qui  in  Ecclesia  negligentes 
sunt,  usque  ad  collum  veniet,  credentes  in  Ghristo 
cupions  suffocare  et  exiendere  alas  suas,  implcns 
universam  regionem  Emmanuclis  :  scd  non  poterit 
obtincrc,  quia  habet  Judas  praesontem  Deum. 

«  Congrcgamini,  populi,  et  vinccmini,  ct  audite, 
universae  procul  ierrae.  Confortamini  et  vincemini, 
accingiio  vos  et  vincemini.  Finite  consilium  et  dis- 
sipabitur,  loquimini  vcrbum  ct  non  flet,  quia  nobis- 
cum  Deus.»  Duo  crgo  populi  Samariae  et  Syriae,  in- 
firmos  vos  et  dcbiles  esse  cognoscite,  et  Emmanuel 
praBsenie  nihil  posse  contra  Jcrusalem  urbem  Do- 
mini  :  ct  hoc  non  solum  vos  qui  vicini  estis,  sed 
procul  terra  cognoscat.  Quamvis  enim  exercitum 
congregetis  et  accingatis  vos  ad  praelium,  et  msgor 
sit  numerus  obsidentium  quam  obsessorum :  tamen 
non  semcl,  scd  itcrum  dicam  vincemini,et  quod- 
cunque  contra  Jcrusalcm  inieritis  consilium,  dissi- 
pabitur.  Possumus  namqueethoc  tcstimonio  contra 
gentes  abuti  in  persecutionis  tempore,quodquam- 
vis  fories  csse  videaniur  in  his  qui  lapsi  sunt,  ta- 
men  vincuntur  in  his  qui  pro  Christo  fuderint  san- 
guincm  :  co  quod  post  bcUa  pax  reddatur  Ecclesiis, 
et  univcrsa  corum  consilia  contra  Emmanuelom  dis- 
sipcntur,  quia  nohiscum  cst  Dcus.  Contradicentes 
quoque  vcritati  uiiliicr  audicnt,  ut  tandem  raiione 
supereniur,  ct  nequaquam  velint  in  mcndacio  vin- 
ccrc  :  quia  quodcunque  dixerint,  nunquam  pervcr- 
sitas  ulla  possit  superare  quod  rcctum  est. 


767 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


768 


«  Ilaec  cnim  ait  Dominus  ad  mc :  Sicut  in  forti  ma-  A  C8scvonturum,quiab8condit  faciem  BuamadomoJa- 


nu  erudivit  me,  ne  irom  in  via  populi  hujus  dicens  : 
Ne  dioatis,  conjuratio.  Omnia  enim  qucTcunque 
loquitur  populus  iste,  conjuratio  est.  Et  pavorcm 
ejus  ne  timealis,  nequc  pavcatis.  Dominum  cxorci- 
tuum  ipsum  sanctificate,  ipsc  pavnr  vostcr,  ct  ipse 
tcrror  vcstcr.  Et  erit  vobis  in  sanctilicationcm,  in 
lapidcm  autem  ofTcnsionis  et  in  petrum  srandali 
duabus  domibus  Isracl,  in  laqucum  ct  in  ruinam 
omnibus  habitantibus  Jcrusalcm.  Et  olTendcnt  ex 
cis  plurimi,  ct  cadcnt  et  conterentur  et  irrctientur 
et  capientur.»  Hacc  ad  mc  locutus  cst  Dominus,  qui 
propter  bona  opcra  ot  gratiam  quam  pcr  bona  opera 
consccutus  sum,  forti  manu  crudivit  me :  et  insti- 
tuit  ne  ambularem  in  via  populi  hujus,  ct  pari  to- 


cob,  hoc  est,  a  Judsis  quia  eum  recipere  noluemnt. 
u  Eccc  cgo  et  pucri  quos  mihi  dedit  Dominus  io 
signa  atque  portenta  iBraclis  a  Domino  cxercituum, 
qui  habitat  in  monteSion.»  PraBcepit  mihi(ait)Do- 
minus,  ut  ligarem  testimonium  in  JudsiSyet  legem 
discipulis  cjus  tradcrem  atque  signarem,qui  abscon- 
dit  facicni  suam  adomo  J(icob :  ideo  prsslolaborcuin 
et  cxspcctabo  Dominum  meum.  Et  non  solum  ego, 
8cd  ct  pueri  mei  quos  mihi  dedit  Dominus,  alii  scili- 
cet  prophctic  filii  prophctarum  :«  qui  non  ex  volun- 
tatc  carnis  ct  sanguinis,  sed  ex  Deo  nati  sunt.  •  De 
quibus  et  Apostolus  loqucbatur : «  Filioli  moi  quoi 
iterum  parturio,  doncc  formetur  Christus  in  Vobis 


(Joan.  I,  GaL  iv).»  Isti  autem  pueri,  id  cst  prophet», 
nerer  errore :  vel  ceste,  fecit  me  recedcre  a  via  populi  ««  in  signa  dati  sunt  ct  in  portenta  Israeli,  juxta  iUud 
huius  pessima,  et  dixit  mihi  :  NoH  duorum  rcgum      quod  in  Ezechielc  lcgimus  :  «  Et  erit  Ezechiel  in 


hu,ju8  pessima, 

timcre  copjurationcm  :  sed  hoc  magis  considcra, 
quod  omne  quod  loquatur  hic  populus  adversum  me, 
conjuratio  sit.  Tu  autem  propheta  ct  hi  qui  tccum 
8unt,etdic  :  Ne  timeatis  insidias  populi,  scd  Domi- 
num  timete,ct  ipse  sit  limor  vestcr.  «  Principium 
enim  aapicntia;  timor  Domini  (Prov.  i) . »  Qui  crit  cre- 
dcntibus  in  sanctificationem^incredulisautcm  in  la- 
pidem  offensionis  et  in  petram  scandali  (Luc,  ii),dua- 
bus  scilicet  domibus  Judae  et  Jerusalem,  prcRcipue 
autem  in  laqueum  et  in  ruinam  habitantibus  Jeru- 
salem,  in  quo  impingent  plurimi  et  cadent  et  con- 
terentur,  peccatonimque  suorum  vinculis  irrctiti 
ducentur  in  captivitatem.  De  hoc  loco  et  Apostolus 


signum  [Ezech,  xxiv).  »  In  Zacharia  quoque  sancti 

viri  prophctarumquc  discipuU,  viri  portentonim  o- 

gnorumquc  appellantur :  eo  quod  semper  prophetc 

in  signum  prasccsscrint  futurorum.Hoc  interim  juxta 

littcram.  Gffitcrum  beatus  apostolus  in  Epistolaqoc 

ad  Hcbra^os  scribitur  docet  (licet  Latina  consuetudo 

intcr  canonicas  scripturas  non  recipiat  hoc  testimo- 

niuin)  ex  pcrsona  debere  intelligi  Domini  salvatoris : 

Eccc  ego  et  pueri  mei  quos  mihi  dedit  Dominiu 

Deus.  Quia  ergo  pueri  communicarunt  sangaini  et 

carni  (Heb,  ii),  et  ipse  similiter  particeps  factns  est 

earumdem  passionum.  Quomodo  autem  isti  pueri  in 

signum  fuerint  atquc  portentum  sapienti®  ssculi  et 

sumit  testimonium,  quod  Christus  Judecis  factus  sit      supcrbio;  Judsorum,  idcm  apostolus  docet,  qai  ele- 

inscandalum,gcntibusautem  in  stuIlitiam(/Co-.i).  ^  gisse  dicit  Dominum  Salvatorem  stulta  mandiet 


Bt  rursum :  Isracl  sectandojustitiam,  in  legem  justi- 
tia;  non  pcr>-cnit.  Quarc?  Quia  non  ex  fide,  sed  quasi 
ex  operibus  legis(/?om.  ix).  Ofrenderunt  enim  in  la- 
pideni  offcnsionis,  sicut  scriptum  est :  •  Eccc  pono  in 
Sion  lapidcm,  lapidom  oflcnsionis  ct  petram  scan- 
dali.  Et  omnis  qui  credidcrit  in  eum,  non  confun- 
deiur.n{Isa.  xxviii).  Ergo  qni  non  receperunt  Emma- 
nuclem,  sed  factus  est  cis  in  lapidcm  offensionis  et 
petram  scandali,  contercntur  captiviquc  ducentur. 
•  Ligate8timonium,signaIegemindiscipuIismeis; 
et  exspectabo  Dominum  qui  abscondit  facicn  suam 
a  domo  Jacob,  ct  praestolabor  eum. »  Vox  Domini 
loquentis  ad  prophotam.  Quia(inquit)  factus  cst 
Dorainus  in  lapidem  offensionis  ct  in  petram  scandali 


infirma,utconfunderet  sapienles  et  fortia(f  Cor.i). 
Undc  ct  ad  apostolos  Salvator  aiebat :«  Nfsi  conversi 
fucritis  et  cfficiamini  sicut  parvuli,  non  intrabilis  in 
rcgnum  ccelorum.»  Pucr  autem  efOcitur  novi  evan- 
gelii  pra^dicator,  qui  dcponit  vcterem  hominemqni 
corrumpitur  desideriis  8eductioni8,et  induitur  novo 
qui  i*enovatur  dc  die  in  diem,  et  juxta  agnitionem 
imaginis  creatoris  (Eph.  rv).  Habitare  autem  Dooii- 
num  excrcituum  in  monte  Sion,  idem  apostolos 
scribit  :  »  Accessistis  ad  montem  Sion,  et  civitatem 
Dei  viventis,  Jerusalem  coQlestem  (Hebr.  xu).  » 

«  Et  cum  dixerint  ad  vos :  Queerite  a  pythonibuflet 
a  divinis,  qui  stridunt  in  incantionibus  suis^Nan- 
quid  non  populus  a  Dco  suo  requirit  pro  vivis  et 


duabusdomibus  Isracl^et  missumad  scEmmanue-  D  mortuis?Ad  legcm  magis  et  ad  testimonimn.  Ei  &i 


Icm  suscipere  noluerunt :  liga  testimonium  Vcteris 
Te8tamenti,cttradc  illud  discipulis  meip  quiEvan- 
gcliuin  susccperunt :  apostolis  scilicct  sivc  aposto- 
licis  viris.Vel  ccrtc  lex  et  prophctia  usque  ad  Joan- 
nem.  Legitur  apud  cos,  et  clausa  sunt  apud  eos 
atque  signata :  ut  id  quod  legant  non  intclligant.  Pro 
discipuli8cnim,juxtaHebraici  scrmonis  ambiguita- 
tatem,  possumus  et  doctrinas  interpretari  .Undc  pro- 
phcta  respondit,quia  Evangclio  succedcntc  lcx  apud 
Judaeos  clausae8tatqucsignata,ct  jubcteam  ncqua- 
quam  Judicis,  sed  gentibus,  assignari.  Idcirco  ogo 
exspectaboDominum  Emmanuclcm  qucm  promittis 


dixerint  juxta  verbum  hoc,  non  eis  erit  maiatioa 
lux  et  transibit  per  eam  :  ct  corruet  et  esuriet.  Et 
cum  esurierit  irascctur  et  maledicet  regi  suo,  etDco 
8U0.  Et  suspiciet  sursum,  ct  ad  terram  intuebitur: 
ct  cccc  tribulatio  et  tcnebro;,  dissolutio,  angustiaet 
caligo  persequcns :  et  non  poteri  t  avolare  de  anguslia 
sua. » Sub  persona  Ghristi  cst  dicendum :  Ecce  ego et 
puori  quos  mihi  dedit  Dominus.  Etiam  hsc  ipse  io- 
quitur  ad  apostolos  et  ad  credentes  ex  gentibus,(]Qi 
cjus  Evangclium  susccperunt.  Si  dixerint  (inquit) 
patrcs  vcstri  quos  rcliquistis,  Queeritc  venlriloquos, 
quos  pythones  intelligimus  (nametin  Actibusapo- 


;» 


COMMENT.  —  UB.  II. 


770 


n  (i4c/.xvi)  ancillam  Icgimus  qua;  quflcstum  A 
n  pncstabat  dominis  suis)  ct  qui  dc  tcrra 
;nr,quiincvocationcanimarummagiccraccro 
itur,  ct  Cfntera  malcricarum  artium  gcncra, 
e  dpl)ctis,quo(l  unaq  uaique  g«>n8  proprios  con- 
!0s, et dc  vi vorum  salutc mortuos  sciscitotur : 
iitcm  in  auxilium  lcgcm  dcdit  Dominus,  ut 
diccrc.Non  cst  talis  othnicorum  divinatio, 
Lorcs  suos  spc  dccipiunt,  sicut  nostra  quffi 
allo  muncrc  profcrtur  cx  lcgc.Vcnictautcm 
icredulos  famcs  durissima,nonpanisctaqu» 
litisquo,  sod  famcs  audiondi  scrmoncm  Doi 
viii).  Et  cum  osurictis  contristabimini,  ct 
selis  principi  vcstro,  cl  patcrnis  traditioni- 
tc  est,  diabolo,  antiquisquo  crroribus.  lloc 
id  eos  loquitur  qui  famcm  passi  fuorin^  vc-  p 
et  suspicicnt  in  ccclum  sursum  ct  in  tcr- 
orsum  :  ct  erunt  in  angustia,  in  tcncbris  et 
dationc,  ut  non  vidoant  usquc  ad  tcmpus, 
it  ipsi  ad  Dcum  convertant. 

CAPUT  IX. 

mo  tcmporo  allclviata  cst  tcrra  Zabulon,  ct 
!phtaIim,ot  novissimoaggravatacst  via  maris 
trdancmOaliliccgcntium.Populusquiambu- 
i  tencbris,  vidit  luccm  magnam.Habitantibus 
ine  umbra^  mortis,  lux  orta  cst  eis.  »>  Primo 
0  allelviata  csse  dicitur  onerc  peccatorum, 
regionibus  d  uar  um  tribuum  primym  Salvator 
licim  pr(edicavit.  Undc  et  in  sexagcsimo  psal- 
tiir:«  licnodicitc  Domino  dc  fontibuslsrael.» 
|aminadoIcsccntior,id  est  Paulusin  mcntis  C 
,qui  ct  alibi  loquebatur : «  Sivcmcntoexcedi- 
o  (//  Cor.  v).  »  Princeps  Zabulon,  princcps 
lim,  duces  corum.Qui  in  his  tribubus  fucrc 
le  quibus  nostri  apostoli  duces  fucrunt,  et 
mnt  juxta  Symmacum  velocitcr  audiontcs  a 
> :  «  Vcnitc  post  me,  ct  faciam  vos  fiori  pis- 
hominum  {Matth,  iv).  »  lUi  vcro  statim  et 
reliquorunt  ct  navicuIam.Novissimoautom 
3  aggravata  esl  fides  Judoiorum  in  orrorc  plu- 
lancntibus.  Marc  autem  hi^  lacum  appcllat 
^eth,  qui  Jordanc  intcrflucntc  cfHcitur,  in 
ttore  Gaphamaum,etTiberias,etDethsaida, 
EGum  sito:  sunt,  in  qua  vcl  maximc  rogiono 
18  commoratus  est :  ita  ut  populus  qui  sc- 
b1  ambulabat  in  tencbris  luccm  viderct,  no»  n 
in  parvam  ut  aliorum  prophctarum,  sod 
Q  ut  ejus  qui  in  Evangelio  iogitur : «  Ego  sum 
ndi  (Joan.  viii.)  »  Et  qui  habitabant  in  re- 
mbrffi  mortis,Iuxorta  est  cis.Intor  mortcm 
:iim  morlis  hoc  csse  puto,  quod  mors  eorum 
oum  operibus  mortisad  inforospcrrexcrunt. 
i  eniEi  quo)  pcecavcrit,  ipsa  morietur  (Ex>ech, 
Umbra  autem  mortis  corum,  qui  cum  pcc- 
;dum  de  vita  ista  egressi  sunt^possuntenim  si 
itagerep<Bnitcntiam.Quialicetsanctiaposto- 
reatdeconvcrsionegcntium  adfidom  Christi, 
aagiM^re  tenebautur  pro  Israclitico  populo 


qui  prffidicationom  Domini  contemptui  habuerunt, 
de  quorum  prosapia  ipsi  originem  duxerant,  sicut 
dicit  eximius  doctorum:«  Optarcm  ctegoanathema 
esscpro  fratribus  mcis,qui  sunt  Israelitffi^/row.ix).» 

«  La*tabuntur  coram  te. »  Apostropham  facitpro- 
phcta  ad  apostolos  Christi  diccns:  0  Doininc  Jcsu, 
Iffitabunturapostoli  tui  coram  tc, «  sicut  exsuitant 
mcssorcs  in  segctc. »  Mcsscm  appcUat  gcntc8,me8- 
sorcs  autem  populos,  sicut  ipse  Dominus  quodam 
loco  dicit :  «  Messis  quidcm  muIta,operarii  autem 
pauci  (MaUli.  ix,  Luc.  xvi),  »  et  cetora. 

«  Sicut  exsultaut  victorcs,  divideotesspolia. »  Spo- 
lia  pluralis  numcrus  cst,  facit  in  singulari  buncspo- 
lium  vcl  hoc  spolium.  Victorcs  appellat  apostolos, 
qui  vicerunt  tuntamenta  carnis,  et  ipsum  diabo- 
lum.  Spolia  autem  homines,qui  captivi  teocbantur 
ab  illo.  Ideo  autem  dicit  victorcs  apostolos,  quia 
abstulcrunt  spolia  sua  diabolo,id  cst,  gcnus  huma- 
num  quod  ipsc  captivavcrat,  ct  rcddidcrunt  iilud  Deo. 

«  Jugumet  virgam,»  diaboli,id  est,dominationem 
ct  potestatcm.«  Etsceptrum,»idcst,impcrium,quod 
per  universum  orbcm  tenebal:«  superasti,»  o  Domine 
Emmanuel.  Apostropha  ost  ad  Christum  cxactoris, 
id  ost,  cxigontis.  Nam  exactor  propric  cst,  qui  cxigit 
vcl  cogit  rcdderc  tributa  regia  populos.  Etdiabolus 
evactor  orat,  qui  cogebat  universum  orbcm  suam 
facorc  voluntatem.«  Sicut  indie  Madian.»  Legimusin 
libro  Judicum,  quod  Madianitad  tempore  messis  et 
vindcmias,  venicbant  in  tcrram  repromissionis  ot 
coliigebaot  fructus  tcrra3,et  revertcbantur.  Sed  cum 
sospo  hoc  faccrcnty  missus  cst  angclus  Domini  ad  Gc- 
deon,diccns  (Judic.  vi) :  Salve,  virorum  fortissimc. 
Et  ille  :  Ubi  sunt,  inquit,  signa  et  miracula,  quae 
ostenditDominus  ad  patres  nostroSyquandoegressi 
suntcx^iCgyptoinmanuforti?  Etdixitangelus:  Inoa 
fortitudine  vade,et  in  trecentis  viris  liberabis  Israel. 
Quod  et  fecit.Eteligens  treccntos  viros  ex  Israel, 
tali  modosicutin  historiahabctur,pra!ccpitunicui- 
que  tencrc  in  manu  lagenam  et  intus  Iumc*n,  et  in 
altcra  tubam.  Clangentibusque  ille  tubas,  et  lumeo 
tencntibus  jam  confractis  lagcnis,conturbatu8  Ma- 
dianitarum  exercitus,  ct  ipsi  semetipsos  intcrfeco- 
runU  Potitiquc  sunt  victoria  in  die  illa  Judsi,  sine 
elTusiono  sanguinis  suorum.  Et  hoc  dicit  prophe- 
ta  :  Quia  sicut  illa  victoria  est  sine  fuso  sanguine 
ex  Israelitarum  populo,  sic  Deus  omnipotens  vic- 
toriam  dcdit  suis  clcctis,  vincens  diabolum  et  re- 
trudens  in  infcrnum,  sivc  mulUtudincm  populo- 
rum  in  bellum  conccrtantium. 

«  Quia  omnis  violenta  pro^datio  cum  tumultu.»  De 
ipso  diabolo  loquitur.Et  cst  sensus:  Spolia,  id  est, 
humanum  genus,  quod  diabolus  deprtedatus  crat, 
cum  vcnerit  Josus  Salvatorejus,auferctabilIocum 
vi  ot  cum  violcntia  :  ct  miltct  illum,  vcl  includet 
cum  tumultu,  id  ost,  cum  magno  sonitu  in  infemo : 
sicut  dicit  Psalmista  (Psalm.  ix),  tam  de  reprobis 
quam  dcdiabolo:  Pcriitmemoriaeorumcumsonitu. 

«  Et  vestimontum  mixtum  sanguiae. »  QBid  perfe« 
stimentum  nisi  diabolum^qui  rlrmm  nmt  imngnin  ^ 


771 


HAYMONIS  HALBKRSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


772 


homiaum^  perpetrans  multa  homicidia  in  orbe? 
Possumus  etiam  per  vestimentum  omnes  homici- 
das'intelh'gerc,  quibus  crat  diabolus  quasi  vesti- 
mento  circumdatus,et  quorum  manus  plenfBcrant 
sanguine.  Quod  autem  dicit,  «  in  combuslionem 
erit,  ct  cibus  ignis,  »  hoc  est  quia  diabolus  cum 
suis  imitatoribus  ot  sequacibus  igni  perpctuo  tra- 
ditus  cst  in  cibum,  sicuti  ligna  traduntur  foco. 

«  Parvulusenimnatusestnobis.  » Istc  estparvulus 
Emmanue1,qui  natus  cst  ex  virgine,  et  habitavit  in 
nobis:  qui  secundumhumanitatem  parvus  visus  est, 
et  secundum  divinitatem  supcromnes  est.<(  Et  factus 
estprincipatusejus.»ldestparviili:((super[humerum 
ejus^»  Super  humerum  portavit  suum  principatum, 
quia  cruccm  passionis  suae  ipse  portavit,  quando 
ducebatur  ad  crucifigendum.Propterquod  sicutipse 
dixit:  «  Data  cst  mihi  omnis  potestas  in  coelo  ct  in 
terra  (Joan.xix), »  Et  «  Proptcr  quod  exaltavit  illum 
Dous  [Matth.  xxviii).  »  id  est,  propter  illud  suppli- 
cium, «  et  dedit  illi  nomen  quod  cst  super  omne  no- 
mon,»etrcliqua.«Et  vocabituradmirabiIis,ctc.»Hsc 
verba  sic  sunt  dividcnda.  Admirabilis  ost,quia  Deus  et 
homo  est. «  Consiliariuscst,»  quio  sincilloconsilium 
bonum  non  est :  sicut  dicit  de  eo  angelus  :  «  Erit 
magni  consilii  angclus  (Luc.  i). «  Dcus  »  est,quia  ipse 
fecit  omnia. «  Fortis»  est,quiaabsque  illius  solami- 
ne  nemo  fortis  esse  potest.«  Pater  futurisa)culi»esty 
quia  ipse  sine  fine  manebit.  «  Princcps  pacis  »  quia 
ipse  nos  pacificevit  cum  angelis,  et  redditDeo  Patri. 

«MuItipIicabiturejusimperium.»QuomodomuIti- 
pIicabitur?Quiapcruniversumorbempcrpra3dicatio- 
ncm  apostolorum,  nomen  illius  propalatum  est,  et 
quotidienomcn  Christianitatisaugm9ntatur.«  Super 
soIiumDavidsedcbit,»idest,inpopuIoJudaeorum,vel 
etiamincordibus  illorum  qui  mites  et  mansucti  hu- 
milcsque  fucrint,8icut  David.«  A  modo,id  ost,in  saBCU- 
lasaecuIorum.«ZeIusDominicxercituumfacielhoc.» 
Zel us cst odium  et  invidia.  Est et  zelus dilectio  videli- 
cetetamor,dequohicdicitur.ZcIu8.idcstamorDomi- 
ni  quo  dilcxerit  populum  suum,  omne  genus  videli- 
cethominum  faciet  istud,idest,mittet  Filiumsuum, 
et  liberabit  genus  humanum  dc  faucibus  diaboli. 

«  VerbummisitDomiuusin  Jacob»  vox  propheta5. 
Jacob  appcllat  in  loco  tribum  Juda,  Israel  autem 
reliquis  tribus.  Quid  fuit  istud  verbum?Quantumad 
litteram  pcrtinet,misitDominus  vcrbum  in  Jacob  : 
quia  complacuit  ci,  et  constituit  ut  et  tribu  Juda 
reges  scmpcr  cligcrcntur  super  universum  Isracl,a 
tempore  quo  cccpit  regnarc  David  mitissimus  rex. 
Ceciditautcmin  Isracl.  Idcst  deccm  tribus,  quia  ipsi 
dcxtruxerunt  illud  praRccptum  quando  projccerunt 
domum  David,  et  elegcrunt  sibi  regcni  Hieroboam 
de  Iribu  Ephraim  :  a  quo  postca  appellataj  sunt 
Ephraim  gencraliter  (III  Reg.xu).\e\  alitcr  :  Ver- 
bum  misit  Dominus  in  Jacob,  id  est  doctrinam  Evan- 
gelicam  in  apostolos  et  in  sanctos  praBdicatorcs,  et 
cecidit,id  est  prsevaricata  est  illa  praedicatio  sancti 
Evangelii  ab  hsereticis.  Vol  aliter  :  Verbum  misit 
Pominus  in  Jacob,  id  est  in  populo  Judaeorum :  sed 


B 


A  cecidit  in  Isracl,  id  cst,  in  populo  gentili.  Hoc  est 
vcrbum^dc  quo  dicit  eximius  Evangelista  Joannes: 
«  In  principio  erat  Verbum,  et  Verbum  erat  apud 
Dcum  {Joan.  i).  »  Quando  est  missum  Verbum  is- 
tud  in  populo  Jacob  ?  Quando  carncm  assumpsit 
cx  virgine.  Tunc  autcm  vcnit  ad  genles  :  quando 
Judaei  nolucrunt  recipcre  praedicationcm  Domini 
ncquc  apostolorum,  ct  dictum  est  apostolis  a  Do- 
mino  :  «  Ite,  doccte  omnes  gcntes  (Matih.  xxviii ; 
Marc.  xvi)  »  et  caetcra. 

«  Et  sciet  omni8popuIusEphraim.»Ephraimap- 
pcllat  decem  tribus :  quae  nimis  superbs  erant,  prop- 
tereaquiaipsierantmuUopIures,quam  Juda  etBcn- 
jamin.  Revcra  enim  ita  Crant,  quia  ad  comparatio- 
nem  decem  parvus  numerus  est  duo.  Vel  etiam 
propter  hoc  gloriabantur,  quia  illis  coiyuncti  erani 
Rasin  et  Syri.Et  quid  est  quod  scict  Ephraim?Hoe 
sciet  quia  Rasin  et  Syri,  qui  ei  co^juncti  fuerant, 
quandoquc  ab  eo  rccedent  :  et  pugnabunt  contn 
eos,  sicut  in  subscquentibus  manifestat.  Quid  di- 
ccbant  illae  doccm  contra  Judam  et  Benjamin? 

«  Latcrcs  ceciderunt »  et  caetcra.Quod  significaiur 
per  latcres,  hoc  pcr  sycomoros  :  videlicet  fragiles 
ct  infirmi.  Et  quod  per  quadros  lapides,  hoc  per 
cedros :  fortissimi  scilic<3t,  et  bellicosissimi  homines. 
Sycomorus  arbor  est  infructuosa  et  fatua,  quam 
ficum  syl  vcstrcm  dic  un  t.  Ccdrus  imputribile  lignum. 
Diximus  superius,quiaRasin  et  decem  tribusdixe- 
runt: «  Ascendamus  ad  Judam  et  evellamuseuinad 
noSyCt  ponamus  in  medio  ejus  filium  Tabeel  (Isa. 
vii).  »  Et  erecti  in  superbiam,  dicebant  despeciive 
C  de  Juda ct  Benjamin :  Lateres ceciderunt^id  cst  imbO' 
cillesctinfirmicccideruntexJudainmaQOBhostiiim- 
Sed  cum  habuerimus  ipsas  duas  tribus  redactasin 
potestate  nostra  :  «  aedificabimus  »  vobis  ex  «  qua- 
dris  lapidibus  »  domum,  idest,fortissimisetbe]lico- 
sissimis  principibus  et  pugnatoribus,  constitueinua 
vohis  principatum  ct  imperium.Et  addebant: «  Syoo- 
moros  succiderunt,  »  id  est,fragiles  et  sine  robore 
viros  ex  illis  duabus  tribubus  interfecerunt  bosies, 
qui  pugnavcrunt  contra  eos.Sed  nos  cumhabaeri- 
musillos  qui  remanscrunt  subjugatos,  pro  illis  im- 
bccillibus  immutabimus  cx  nobis  ipsis  cedro8,id  est 
fortissimos  principes:  qui  sicutcedrus  quod  impatri- 
bilelignum  est  nunquam  deficit,et  sicut  lapisqoa- 
drusquapartc  inclinatus  fuerit  scmpcr  stabit :  itaet 
Trilli  inter  omniaadversa  fortiterpermaneantstabiles. 
Quod  autcm  non  commemorant  hostesqniillasduas 
tribus  succidcrunt,  id  est,  interfecerunt,  et  in  quo- 
rum  manus  illi  ceciderunt,  referendum  est  ad  illa 
lempora  quando  Philistiim  vel  Rasin  et  Syri  pugna- 
verunt  contra  oos,ct  multa  millia  ex  eis  occiderunt. 
«  EtclevabitDominushostcsRasinsupereum. »  Vox 
prophetae  contra  Rasin  et  Syros.  Et  elevabit.  id  est 
adducet,  Dominus  hostes  Rasin,  Sennacherib  videli- 
cct,  super  eum,  id  ost,  super  Rasin, «  et  inimicoacOQS 
Assyrios  in  tumultum  vertet,  »  id  est,  in  pnBliofl^ 
contra  cum.Et  quare  hoc?Quia  debellavit  Judam* 

((  Syriam  ab  orieute.  »  Vox  Propheta^  ad  deceffi 


I 


773 


COMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  II. 


774 


tribus.  Hoc  est  quod  supcrius  dixit :  quia  sciet  omnis  X  quas  ipse  jam  ceperat. «  Nunquid  non  ut  Damascus, 


Ephraim.  Quid  scict?  Quia  adducet  Dominus  Sy- 
riam  ab  oriente,  quae  ante  erat  ei  conjuncta :  «  Et 
Philistiim  ab  occidentc,  »  quia  ab  orientali  plaga 
erant  filii  Israel,  Syri  et  Phiiistiim  ab  occidentali. 
Quo  tempore  factum  esthoc?Ouando  Sennachcrib 
cepit  Syrios  et  Philistdeos,ct  paritercum  illis  venit 
super  decem  tribus. 

«  Ad  pcrcutientem  se,  »  id  cst,  ad  Deum.  «  In- 
curvantem.  »  Incurvare  est  hoc  quod  est  rcctum  in 
alteram  partem  flectcre. «  Et  depravantem.  »  Aliqui 
codices  habent  refrenantem^scd  falso  scriptum  est. 
Depravantem  autem  dicit,  quia  ille  populus  dcpra- 
vabat  et  corrumpebat  legem  Dei,et  viam  gressuum 
suorum. 

M  Et  erunt  qui  bcatiOcant  populum  istum  praici- 


sic  Samaria,  »  sub  mea  dominatione  consistit.  Da- 
mascus  civitas  cst  mctropolis  ct  regia,  quam  con- 
didit  scrvus  Abraham  Eliczcr,  super  quam  regna- 
but  Ilai?in. 

«Quomodo  invenit  manus  raca?  »  id  est,  potestas 
npea, «  regna  idoli » Vox  Sennacherib  qualiteradmi- 
rabatur  dc  sua  potcntia.Et  non  cst  legendum  affir- 
mative,sed  admirative  et  interrogative.  IIoc  autem 
quod  scquitur,  subauditione  eget.  Et  est  sensus  : 
Sicut  simulacra  ct  regna,quae  superius  commemo- 
ravi,submcodominio  redacta  sunt:sic  etsimulacra 
Samariae  et  Jerusalem  mea  sunt.  Pene  sicut  dixit,ita 
et  impieviU  Nam  omnes  civitatcs  decem  tribuum  et 
Benjamin  et  Juda  deprasdatus  est,praBter  Jerusalem. 
Ex  Jerusalem  etiam  comprehendit  inferiorem  par- 


pitati,  ct  populus  qui  bcatificatur  prajcipitabitur.  »  "  tcm,quam  tradidit  ei  Sobna  scriba  (!V  Reg.  xviii). 


Vepres,  id  est,  omnia  mala  illorum,  consumentur 
super  ipsos. 

«  Vir  fratri  suo  non  parcet.  »  IIoc  impletum  est 
illo  tempore,  quando  ubsessi  sunt  a  Romanis,  quia 
tuac  fratrem  suum  frater  occidit. 

«  Et  declinabit  ad  dexteram,  »  id  cst,  a  justitia, 
M  et  esunet  »  malum.  «  Et  comedetad  sinistram,» 
id  est,  incrassabitur  malitia, «  et  non  ci  sufHcict.» 
Simul  Manasses  et  Ephraim  pugnabunt  contra  Ju- 
dam.  Mana8S|es  enim  ct  Ephraim  erant  ad  invicem 
commoti,et  tamen  ad  Judam  debellandum  concor- 
des  erant. 

GAPUT  X. 


Nunquid  non  ut  feci  SamariaB,sic  faciam  Jeru- 
salcm  ?  »  Non  ila  pcrmisit  ci  Dominus  in  Jerusalcm 
propter  Ezechiam. 

«  Et  erit,cum  compleverit  Dominus  cuncta  opera 
sua.  »  Vox  prophetae.  «  Visitabo,  »  id  est  ulciscar 
et  vindicabo  me  de  iiio  «  super  fructum,  »  id  est 
super  opera  cjus. 

«  Abstulit  terminos  populorum.»  Ipse  enim  Sen- 
nacherib  multa  rcgna  comprehendit,  et  conclusit 
sub  uuo  termino,  id  est,  sub  una  potestate.  «  Inve- 
nit  quasi  nidum  manus  mca.  »  Sicut  destruitur  ni- 
dus  quo  rccedunt  pulli,  ab  illo  a  quo  inveni- 
tur,  sicdestruxit  ille  omnia  regna.Et  metaphorice, 
loquitur,etdicit.  «Et  sicut  colliguntur  ovaque  de- 
«  Vaa  qui  condunt  leges  iniquas.  »  Vox  prophetaB  C  relicta  sunt  ab  avibus.»  Metaphoram  servat.  Sicuti 


ad  acribas  et  Pharisaeos,  qui  traditiones  suas  su- 
perponebant  legi  Dei  {MaUh,  xv;  Marc,  vn). 

«  Quid  facietis  in  die  visitationis  vestras?  »  Con- 
dolet  propheta  malitiis  populi  sui.  Visitatio  in  hoc 
loco  in  malam  partem  ponitur  :  ct  vocat  visitatio- 
nem  ultionem  et  vindictam,  quara  Dcus  cx  illis  ex- 
egit,  vel  sub  Sennacherib,vel  etiam  sub  Romanis. 
«  VaB  Assur.  »  Vox  Dei  ad  Sennachcrib  ot  populum 
cjus,  Vffi,  id  est,  interitus  imminet  tibi  perditionis. 
Quare  comniinatur  Deus  Sennachcrib?  Quia  licet 
permiserit  ei  debellarc  decem  tribus,  tamcn  non 
prscepit  ei  ut  penitus  contcrcret  illos :  sed  flagclla- 
ret  et  conculcaret  eos,sicut  lutum  platearum.  Ille 
autem,  elatus  in  superbiam,  putavit  se  hoc  facere 


per  nidum  rcgna,  ita  etiam  per  ova  intelligere  pos- 
sumus  habitatores  regnorum.  Quidam  codices  ha- 
bent  uvas,  sed  falso  scriptum  est.  Quia  enim  primi- 
tus  dixit  de  nido,  sic  post  do  ovis.Et  vox  est  Sen- 
nacherib. 

«  Et  non  fuit,  qui  moverel  pcnnam,  »  id  cst,  qui 
audcret  manum  contra  mo  erigerc,  «  ct  ganniret.  » 
Gannirc  propric  avium  est,  et  posuit  pro  eo  quod 
est  mutire. 

M  Nunquid  gloriabitur  securis?  »  Vox  prophetaB 
de  Sennacherib.  Et  est  sensus :  Sennacherib  namque 
ultioncm  quam  fecit  super  decem  tribus,  non  Dei 
volunlati  rcputavit,  sed  suoi  fortitudini.Et  dicltur  ei 
a  prophcta  :  Si   securis,  aut   scrra,  vel   virga,  aut 


Buis  viribus  et  fortitudine  :  ctnon  solumilla  decem  ^.  etiam  baculusque  lignum  est,  erigantur  in  super- 


tribas  captivas  duxit,sed  ctiam  maximam  mutitu- 
dinem  eorum  delevit.  Virgam  autem  et  baculum  vo- 
c&t  illum,  quia  percussit  et  flagollavit  pcr  illum 
dttodecim  tribus. 

«  Nunquid  non  principes  mei  regcs  sunt?  »  Hoc 
ideo  dicit  Sennacherib,  quia  quando  venit  super 
dccem  tribus,  multos  reges  adduxit  secum  quos 
ipsejam  subjugaverat. «  Nunquid  non  utCarchamis, 
Bic  sunt  sub  mea  potestate  Chalamno,  et  Arphat,  et 
^mat?  >»  Vox  prophetae  ex  persona  Sennacherib. 
Taliter  enim  gloriabatur.  llla  Carchamis  ct  illae  aliae 
civitates  quas  enumeravit,  gentium  civitates  erant, 


biam  ct  dicant  :  Hoc  quod  facimus,  nostra  virtute 
ct  sagacitateadimplcmus.Sic  dicebat  Sennacherib. 
Sicut  ca  quac  supra  diximus  ncqueunt  operari,  et 
aliquid  implcrc  pcr  se,si  non  fuerit  qui  in  eis  ope- 
retur  :  sicSennacherib,hocquod  fecitnon  implcsset, 
nisi  Domino  permittente  propter  peccata  populi. 

«  Proptcrea  mittet  Dominus  in  pinguibus  ejus 
tenuitatcm.»  Per  pingucs,debemus  intelligere  duces 
ac  principcs  ct  fortcs  bellatores,  quos  attenuavit 
Dominus,  quando  misit  angelum  suum(sicut  in 
subsequcntibus  videbimus)  qui  interfecit  ex  eis  cen- 
tum  octoginta  quinque  millia  [lY  Reg.  xix). 


T76 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


TI6 


«  Et  subtus  gloria  ejus  succcnsa,  ardcbit  quasi 
combustio  ignis.»  Dicit  bcatus  Hicronymus  quodam 
loco  :  Quia  quando  exercitus  illius  interfectus  est, 
omnia  corpora  exusfa  sunt  al)  igne  crtilesti  :  vcsti- 
menta  autem  illacsa  permanserunt.  Et  venientes  Ju- 
6m  accipiebant  summitatem  veslis,  et  «xcuticbant 
pulvcrem  corporum,  qus  in  pulvere  redacta  sunt. 
Propterea  ergo  dicit  :  gloria  ejus  accensa  ardcbit 
quasi  combustio  ignis  :  Et  acccnsa  ardebitsubtus, 
id  estySub  vestimentis.  Gloriam  autcm  appcllat  mul- 
titudinem  exercitus.  Quia  multitudo  populi  gloria 
regis  est.  (Prov.  xiv). 

«  Et  erit  lumen  Israol  in  ignc. »  Lumen  appellat 
angelum,  qui  succendit  illos.  «  Et  sanctus  ojus  in 
flamma.  »  Lumen  et  sanctus  unum  est,  qui  fuit  in 
igne  et  flamma  Assyriis,  quod  omnes  combussit 
igne.  Lumen  autem,  id  est  angelum,  Israel  dicit : 
quia  unicuique  genti  a  Deo  legatus  est  angelus.  Et 
dicunt  Hebra3i,quod  Michael  archangelus  fuerity  cui 
commissa  erat  illa  gens  Israclitica,sicut  in  Daniele 
lcgimus.  «  Devorabitur  spina  ejus,  »  id  est,  gloria 
ejus  et  divitisB,  «  et  vepres  »  etiam  consumcntur. 
Id  cst  iniquitates,  et  peccata  apprehendent  eum. 

u  In  una  die.Gioria  saltus  ejus  et  carmeli  ejus. » 
Gloriam  appellat  multitudinem  populorum.  Carmc- 
lus  mons  magnus  est,  habens  multitudincm  ligno- 
rum.  Et  est  sensu  :  Exercitus  tuus,  qui  tantus  est, 
sicuti  arbores  in  sylvis  et  in  monte  Carmeli,  peribit 
et  in  corpore  et  in  anima.  «  Et  crit  terrorc  profu- 
gus.»  Cum  surrexisset  mane  Scnnacherib,et  vidisset 
omncm  exercitum  suum  combustum  igni :  timore 
pGrterritus,fugit  in  terram  suam.  Et  cum  adoraret 
in  templo  Ncsrach  deum  suum,filii  sui  interfece- 
runt  eum  (IV  Reg,  xix). 

«  Et  puer  scribit  eos,»  id  est,  quorum  antc  addu- 
xerat  tantam  multitudinem  sicut  arcnam  qua;  est 
in  littore  maris,  et  sicut  arborcs  quac  sunt  in  ma- 
ximo  saltu,  a  puero  parvulo  poterunt  numerari. 
Quod  ita  factum  est.  Non  remanserunt  enim  ex 
omni  illa  multiludine  nisi  dccem  viri  qui  pariter 
cum  illo  fuga  lapsi  sunt. 

«  Et  erit  in  die  illa.  »  Diem  accipe  pro  tempore. 
«  Non  adjicict  residuum  Israel.  •  Residuum  Israel 
vocat  illos  qui  remanserunt  ex  illis  duabus  tribu- 
bus,qu1  non  snntcapti  aSennacherib.Omncsenim 
civitatcs  munitas  Judae  ctBenjamincepit,etpartem 
etiam  inferiorem  dc  Hierusalem,  tradcnte  Sobna 
scriba  prac  timore.  Quod  autem  dicit  «  qui  fugorint 
Jacob  :  »  ad  hoc  respicit,  quia  cum  illas  omnes  ci- 
vilates  Juda;  depopularentur,omnesqui  fugine  prassi- 
dium  caperc  potuerunt  in  Hierusalcm  ad  Ezochiam 
fugerunt.  Et  quod  dicit  «  non  adjiciet  inniti,  »  id 
est  confidcrc,  «  supcr  eo  qui  pcrcutit  eos  :  »  sic  est 
intelligendum  (IV  lieg,  xvi,xviii) :  Temporc  illo  quo 
Phaceo  ct  Rasin  volucrunt  vcnire,  id  est  debcllare 
duas  tribus,  misit  rex  Achaz  duarum  tribuum  ad 
regem  iEgypti,  ut  liberaret  eum  de  manibus  duo- 
rum  rcgum  dicens :  »  Servus  tuus  sum,tantummodo 
veni  et  aufer  jugom  Phacee  et  Rasin  de  coUo  meo* 


B 


A  Ipsc  autem  non  libcravit  oos,  sed  Dominus  proptflr 
servum  suum  David.  Cum  autem  IHe  mortaas 
fuissct,  filiusque  ejus  Ezechiaa  regni  gubernaciilt 
ccpissct,  omnia  simulacra  quao  crant  in  HieruBalem 
confrcgit,  populumquo  Dci  quem  pater  ejua  ad  cul- 
tum  gentium  vcrtcrat,  ipsc  ad  Dei  culium  revooi- 
vit.  Nam  pcr  omncs  angulos  platearum,  et  super  do- 
mos  ct  in  ncmoribus  et  in  lucis,  ipse  perfidus  Aehai 
idola  diversorum  generum  constituerat :  qua»  (Uiiu 
ejus  Ezechias  omnia  minutatim  confregit^et  in  poS- 
verem  redegit.  Hoc  audiens  Sennacherib,8piriia  mt- 
lignitatis  succensu8,postquam  habuit  Syrios  ei  Phi- 
li8taQos,etdecem  tribus  depradaiionis  onere  eaptiva- 
tas  venit  ab  iGgypto  cum  innumerabili  mulUtudfie, 
tcndens  iter  ad  Hierusalcm  in  direcium.  Jam  eBlai 
altera  vice  vastaverat  civitates  Judae,  prster  Hieni- 
salem.  Propterea  dirigitur  sermo  propheiicua  ii 
duas  tribus  qu®  antea  spem  posuerani  8uperiE{gf- 
ptios  et  Assyrios,qui  cos  s{cpc  percuiiebant :  ui  dm 
ultra  innitantur  supcr  eos,sed  in  Domino  Deo  Israel 
spem  ponant.  «In  vcritate,  »  non  Qcta,  nec  duplid 
corde,  scd  toto  mentis  afTectu  v  reliquiie  »>  qos  n- 
manserunt,  et  quas  Dominus  sabaoih  liberavii. 

«  Convertcntur  ad  illum.  Si  enim  fuerit  popolvs 
tuus  Isracl.  »  Hoc  ad  adventum  Chrisii  periiiiet 
Vox  prophetas.  0  domus  fsracl^licei  iania  muliitude 
sitin  medio  tui  quasi  arenamaris  :  iamenad  cooi* 
parationem  illorum,  quidquid  in  duriiia  cordis  n* 
maneblt,adveniente  Christo  in  came^quasi  roKqoia 
convertentur  ex  ipsis  ad  ipsum  (Ram,  ix,  xi).  Qu« 
fucrunt  isitB  reliquio;?  Apostoli,  ni  alii    qui  ante 

C  asccnsioncm  Domini  crcdiderunt  ex  Judieia.  Ei  illi 
de  quibus  legilur  in  Actibus  apostolorum  :  «  Qoia 
pracdicante  Pctro  crcdideruni  una  die  tria  millia, 
altera  die  quinque  millia  (Act.  ii,  iv).»  «  Consummi» 
tio,  »  id  est  perfectio  sive  compleiio  «  abbreviati 
inundabit,  »  id  est  inundare  facict  «  jusiiiiam.»  Be 
adventu  Domini  contincniur  ista.  Quomodo  abbM* 
viata  est  pcrfectio?  Quia  omnia  qus  in  \ege  ei  pio- 
phetis  de  Domino  praedicta  erant  pcr  longa  aots 
tcmpora,  ipsi  in  brevi  tempore  adimplevity  in  irihoi 
videlicet  annis  et  semi.  Et  quomodo  fecit  inoa- 
dare,  id  est  abundare  justitiam?  Quia  praBdicilio 
apostolorum  in  omnem  terram  exiviiy  et  in  floM 
terrae  verba  eorum  perveneruni  (Psal.  xtki).  Qu» 
fuii  ista  justitia?  Quia  humanum  genus,quod  dis- 

^  bolus  pcr  fallaciam  possidebat,  ipse  per  passkmif 
trophaDum  a  mortis  vinculo  liberavii. 

«  Consummationem,  »  id  est  perfectionem  aive 
complctioncm,  «  et  abbreviationem  faciet  DomioBi 
in  medio  tcrrcc,  »  sicuti  jam  diximus. 

Vcl  ctiam  quod  breviuspossumus  dicereyabbrevit- 
tionem  fecitDominus :  quando  in  tribusdiebusomoii 
qu(e  dc  sua  passione  ct  resurreciione  vel  liberatiooe 
humani  generispr(cdictaerant,complevii  (Lti^.xxi?)* 
In  medio  autem  terrjB  dicit,quia  Hierusalem  ubiboe 
raysterium  salutarc  patratum  esi,  umbiiicus  diciior 
esse  terrse  (Ezech.  xvi).  Yel  etiam  abbieviaiioneio 
fecit,  quando  omnem  inflnitam  multitudinem  Abs}- 


777 


COMMENT.  IN  ISAIAM.  LIB.  II. 


778 


riorum  una  noctc  pcromit,  praetor  deccm  viros.  Vox  A 
Dei  pcr  prophetam. 

«<  Propter  hoc  dicit  Dominus,  » ut  non  timcat 
Ezechias  et  populus  ejus  ab  Assur,  hoc  est,  a  Scn- 
nacherib  et  populo  ejus :  quia  ipse  in  brcvi  icmporc 
et  momento  porcutiet  eos.  Et  licct  in  virga,  hoc 
est  in  doproidatione  civitatum  corum,  pcrcutiat  cos, 
tamoa  nuUatenus  pra^valcbit  omnos  pcnitus  dclcro, 
quia  civitatcm  Hicrusalcm  liborubo  dc  manu  cjus 
proptcr  David  servum  meum,  ct  Ezochiam  famulum 
meam  (/F  Reg.  xix).  Quod  autcm  dicit :  «  Baculum 
suum  levabit  super  te  in  via  ^gypti,  »  sic  est  in- 
telligendum  :  Postquam  Scnnachcrib  habuit  do- 
cem  tribus  deprffidatas,  rcversus  et  per  civitatca 
Jada  ct  Be^jamin  quos  orant  in  via  ^gypti,  quas 
omnes  subvcrtit.  Vel  etiam  baculum  suum,  id  cst  n 
gladium  suum,  levabit  supcr  eos  in  via  ^gypti, 
qaia  poBtquam  semel  habuit  omnes  civitates  dua- 
rum  tribuum  comprehcn8as,ct  pars  ctiam  civitatis 
Hierusalcm  tradita  in  manus  Rapsacis  principis 
illius  a  Sobna,  scriba  fuit  (sicuti  superius  jam  dixi- 
mus)  et  revcrsus  esset  in  ^Egyptum  :  itcrum  cun^ 
rcdiret  ad  Bicrusalem  capicndam,  omnes  civita- 
tcB  illorum  qua)  remanscrant,  qua3  crant  in  itincrc 
ab  iBgypto  venientibus  Hierusalem ,  ipsc  sub- 
vertit. 

«  Adhac  paululum  »  longo  tcmporo  postquam 
h«c  pra&dicta  sunt,  completa  sunt.  Scd  omnia  sascula 
sternitati  Dei  comparata,  brcvia  putabuntur.  Om- 
nia  enim  qus  futura  sunt,  in  pra^sentia  Dei  jam 
[acia  videntur. 

Vox  Dei  ad  Sennacherib  ct  populum  cjus  :  «  Et  ^ 
conBummabitur  furor  mcus  super  scclus  eorum,»  id 
est  auper  ^Egyplios,  et  Assyrios,  ct  Sennachcrib. 

*t  Et  Buscitabit  super  cum  •  hoc  cst,  super  Scnna- 
cbcrib  u  flagellum,  ■  id  est  vindictam,  «  juxta  pla- 
gam  Madian  in  pctra  Oreb.  »  Vox  prophetx  contra 
Sennacberib :  Jam  superius  diximus,qualitor  Madia- 
uits  sine  elTusione  sanguinis  flliorum  Isracl  pcrcm- 
pti  sunt  (Judic.  vi,  vii).  Idco  comparat  occisioncm 
Madianitanim  interfcctioni  Assyriorum.  Quia  sicut 
illi  sinc  cruore  sangulnis  audaici  populi  nccasi  sunt, 
ita  et  isti.  «  Et  virgam  suam  super  marc,  »  subau- 
diSy  levabit.  Per  virgam  intcllige  fortitudincm.  Et 
est  aensus :  Antequam  supcr  to  voniat,  ibit  contra 
Tharacam  regcm  iEthiopias,  ct  transibit  marc  Ru- 
bmm,  et  levabit  eamdcm  virgam  supcr  ^Egyptum.  j) 
Et  tunc  revertetur  cum  multo  exercilu,  vcnicns  su- 
per  Hierusalcm. 

«  £t  erit  in  dic  illa.  »  Dicm  accipe  pro  tcmpore. 
Vox  Dei  ad  tribum  Judam  ct  Bcnjaniin.  In  qua  dic 
Tcl  in  quo  tempore  ablata  cst  doininatio  Sennache- 
rib  de  collo  duarum  tribuum?  Quando  cxorcituri  il- 
lius  ab  angelo  interemptus  cst.  «  Et  computroscct,» 
id  est  deflciet «  jugum,  »  hoc  ost,  dominatio  ot  scr- 
vitus  de  humero  tuo,  o  populus  duarum  tribuum, 
«a  facie  olei^»  id  cst  a  pra^sontia  misciicordia;  Dei. 
Per  olcum  namque  miscricordia  notatur. 

«  Vf^niet  in  Aioth.  »  Vox  prophctaj,  Haic  cst  de- 

Patrol,  CXVI. 


scriptio  viarum,  pcr  quax  loca  vcnerit  Sennacherib 
ab  iEgyptio  usque  in  Nob  :  ubi  ct  populusojus  per- 
iit,  sicut  in  subscquontibus  vidcbimus.  0  popule 
mcus,  vonict  Schennarib  ab  ^Egypto  in  Aioth,  et 
non  figct  in  tontoria, «  scd  transibit  in  Magron  ot 
coitimcndabit  in  civitatc  magnavasa  sua»  et  sagi- 
nas,  id  cst  sarcinas. 

«  Transierunt  cursim.»  Sic  loquitur  prophcta  de 
futuro  quasi  de  prastcrito  :  quia  transierui^cursini 
populi  qui  cum  Scnnacheribvcncrunt^ctquiatrans- 
ierunt  has  civitatos  Judsorum  quas  onumeravimus. 
Vel  etiam  civitatcm  magnam,ubi  sarcinas  suas  com- 
mcndaverunt,  cito  transicrunt  et  pervenerunt  in  Ga- 
baa.  El  cum  ibi  pervenissent,  dixorunt :  «  Oabaa 
erit  sedes  nostra.  »  Ibi  enim  habuit  diversorium, 
sicul  dicit  B.  Hicronymus.  Et  territa  est  urbs  vicina 
Rama.  Quidam  ita  vohint  distinguero,  ut  ita  Junga- 
tur  :  Transierunt  sedes  Gabaa  cito  :  et  sit  sedcs  plu- 
ralis  numerus,  et  postca  jungant  nostra  Rama  ob- 
stupuit :  scd  non  ita  cst.  Dicit  enim  beatus  Hiero- 
nymus,  qui  cum  illi  transissent  vclociter  civitates 
magnas,  et  ibi  commcndasscnt  saginas  suas,  per- 
venisscntquc  ad  Gabaam,  habucrunt  ibi  diverso- 
rium»  sicut  jam  diximus.  Gabaath  autem  Saulis 
cum  hoc  audissct,  fugit.  Ailcra  est  enim  Gabaa^  et 
altcra  Gabaath.  Gabaa  autem  Hebrffium  uomen 
est,  ct  ideo  utrum  dicamus.  Gaba»  sivo  Gabaa  non 
discrepat,  quia  alterius  linguae  proprietatem  tenet. 
Gabaath  vero  Saulis  dicitur,  quia  Saulis  quondam 
electi  Domini  fuit  sedes  regia  ibi. 

«  Hoc  Ilinni  vocc  tua,  »  id  est  eleva.  Vox  pro- 
phetffl.  Galiim  ct  Laisa,  atque  Anathoti  civitates 
Isracliticas  erant,  per  quas  illi  transierunt. 

«  Migravit  Medemena.  »  Dc  loco  suo  ad  alium. 
Medemcna  et  Jabin,  civitates  sunt  Juds. 

«  Adhuc  dics  et,  ut  in  Nobe  (civjtate)  stetur, » 
id  cst  habitctur  a  Sonnachcrib.  Nobe  civitas  torrffi 
repromissionis  cst,  dc  qua  fuit  Gcsbi  qui  fuit  de 
triginta  principibus  David,  sicut  in  libro  Parali- 
pomcnon  (I  Par.  xxvii)  lcgimus.  Est  autem  non 
longc  ab  Hicrusalcm.  Et  quare  dicit :  adhuc  dies 
est  ut  in  Nobe  stctur  ab  illo?  quia  quando  Sen- 
nachcrib  illuc  pcrvcnit,  parum  erat  adhuc  dici. 

«  Agitabit  »  ergo  «  manum  suam,  »  id  est  move- 
bit,  minans  multa  mala  Ilicrusalem;  propterea  au- 
tem  «  supor  montcm  Sion  ct  collcm  Hicrusalem,  » 
quia  Sion  mons  cst  ot  Hierusalem  circa  collem,  id 
cst  circa  vallcm  illius  montis  sitacst.  Quando  vcro 
Scnnachcrib  cxivit  de  ^gj-pto,  prout  citius  quivit, 
accclcravit  grossum,  tondcns  iler  ad  Hierusalem  ut 
supra  dictum  cst. 

Cum  autcm  vonissct  in  Nobc,  tctcndit  ibi  tento- 
rium,  volcns  diluculo  occupare  Hierusalem  :  et 
postquam  iliuc  venit,  non  ccssavit  usque  mcdiam 
noctcin  minari  desolationom  llicrusalcm  diccns  :Ea 
ista  sola  civitas  potorit  liberari  dc  manu  mea?  Non 
crit  ita;  scd  sicut  reci  Samaria}  ct  rcgi  ejus,  sic  fa- 
cium  nicrusulcm  et  regi  ipsius  Ezechia}.  Sed  pos^ 

25 


Tl9 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISti.  OPP.  PARS.  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


780 


quam  ierunt  dormitum,  omnes  percussi  dunt  ab 
angelo  Domini. 

«  Ecco  Dominator  Dominus,  confringet  laguncu- 
lam  in  tcrrore.»  Vox  prophctflB  de  passioneDomini. 
Laguncula,  diminutivum  nomen  est  a  lagcna.  La- 
guncla  autcm,  quo:  lulca  est.  significat  corpus  Do- 
minicum,  quod  confractum  cst  tcmpore  passionis. 
In  terrore  autcm  dicit,  quia  monumcnta  apcrta 
8unt,  atque  torrffimotus  lactus  ost  magnus,  ct  co;- 
tera  qus  in  passiono  ejus  ostensa  sunt. «  Excclsi 
succisi  Bunt,v>  id  est  Juda^i  humiliali  sunt^  el  a  pro- 
prio  Bolo  BUCoiBi  et  projccti  sunt. 

«  Et  Bubvertcntur  condensa. »  Id  cst  dcnsitates 
«  BaltQom  ferro.  »  Saltum  appcHat  Hicrusalcm, 
propter  mnltitadinem  populorum  quas  succisa  est 
ferro  Romanorum. «  Et  Libanus  cum  excelsis  ca- 
det,  u  id  BBt,  Hierusalem  cum  sacerdotibus  et  prin- 
eipibuB  Buis.  Per  Libanum  debemus  intelligero 
templum  vel  civitaLem,  sicut  dicitur  pcr  prophe* 
tam  :  Aperi,  Libane,  porlas  tuas,  ct  devoret  ignia 
cedros  tuas. 

CAPUT  XI. 

«  £!gredietur  virga  de  radico  Jossc.  «^Vox  pro- 
phetffi  de  nativitate  Domini.  Prophetoi  non  sorvant 
ordinem  histori®.  Suporius  enim  dixit  dc  passione 
Domini  :  nnnc  vero  loquitur  de  nativitate  iliiuB. 
Virga  de  radice  Jesso  egressa  est,  quia  virgo  Maria 
ex  propagine  David  orta  cst. «  Flos  de  radicc  ojus 
ascendet,»  id  est  de  semine  Jesso  patris  David  Chri- 
stus  natuB  est,  flos  vii  tutum,  et  corona  angelorum, 
et  Bcrtum  otiam  hominum  elcctorum. 

«  Et  Tequiescet  super  eum,  »  id  est  super  Chris- 
tum  «  spirituB  Domini.w  Hoc  impletum  est;  quando 
baptlzatus  est  a  Joanne  in  Jordane.  Rcqulcvit  Spi- 
ritus  sanctuB  super  cum  in  specie  colomba),  ot  voz 
Patris  audita  est  [Luc.  iii).  Aitamen  non  est  intel- 
ligo&dum  quod  ab  illo  solummodo  tempore  caspcrit 
habitare  Spiritus  sanctus  in  Domino  Jcsu  Christo, 
qui  Bccundum  divinUatcm  ante  omnia  saecula  asqua- 
nter  cum  Patre  posscdit  ipsum  Spiritum  sanctum; 
Bed  sicuti  ex  temporc  conceptionis  secundum  huma- 
nitatcm,  tanta  cst  gratia  collata  el  Mediatori  Dei  et 
hominum  homini  Jcsu  Christo,  ut  verus  essct  Dcus 
et  Verus  homo :  ita  ct  secundum  quod  homo  fuit, 
Spiriius  Banctus  super  illum  requievit,  quando  ope- 
ratione  eJUBdem  Spiritus  sancti  in  utero  virginia 
carnem  nestrcB  fragilitatis  assumpsit  (Luc.  i). 

litbe  vero  septcm  dona  Spirltus  sancti,  quas  hic 
eommemorantur,  in  Christo  rcquicscunt,  quia  in 
ipso  habitat  omnis  plcnitudo  divinitatis  corporaliter 
(Qol,  I  et  ii). 

«  Non  Bccundum  visionem  oculorum  judicabit.» 
Id  est  non  attendct  pcrsonam  hominis,  quia  dc  eo 
Bcriptum  est :«  Non  est  pcrsonarum  acceplor  Deus, 
Bed  in  omni  gente  qui  timet  cum  acccptus  cst  ilii 
(Aci.  x).  » 

ti  Argnet  in  ffiquitate  pro  mansuotis  tcrraB.  »  Tunc 
inerepavit  Dominus  reprehensores  humilium,  cum 
(MseipQli  ejus  ambulantes  per  sata  evellabat  spicas, 


A  et  confricabant  manibus,  et  manducabant  (Mailk. 
XII ;  Marc.  viii ;  Luc.  vi).  Nam  eum  vidissent  hee 
quidam,  rcprchonderunt  apostolos.  Sed  quid  fecit 
Doniinus?  redarguit  aposLolorum  contradiotores,al 
dixit  iilis :«  Ilc  ct  discite  quid  est,  miBerioordiam 
volo,  et  non  sacriOcium  (Maih.  ly;  0^^.  vi).  »  «  St 
pcrcutict  terram  virgaoris  sui.»  Terram  pOBQitpro 
habitatoribus  terro) ;  virgam  pro  doctrina  evangeli- 
ca.  Quando  percussit  illos  virga,  id  est  dootrina  evad- 
gelioa?  Cum  por  pra>dicationcm  apoBtoloram  pria^ 
cipis  Pctri,  post  ascensionem  illiuB  crodidemnt  tmd 
dic  tria  miliia,  altera  die  quinque  millia,  ei  deinee^ 
multa  millia:  dioentes  qui  crediderant  attdita^ 
prffidicatione  :«  Quid  facfomna,  viri  firatroBf »  fit  Pb- 
trus  ad  illos :«  Pocnitemini  etconverteminiyiit  deto» 

j.  antur  vestra  pcccata. »  Simiiiter  per  predlea&MMl 
apostolorum  corda  populorum  percussit :  qWudo 
relinquentes  proprias  voluntates,  baptizabanfnr  ii 
nomine  Jesu.  Potest  et  per  virgam  aehtmtia  divU 
examinis  intelligi.  Yeniens  DominiiB  in  earne,  pri- 
mum  ca)pit  prffidlcare  poenitentiam  dioens : «  ?m- 
iiitentiam  ogitc,  appropinqnabit  enim  regnumede- 
rum  (Matlh.  iv). »  Et  postmodum  wbintulit : «  OikH 
nis  arbor  qu»  non  facit  fruotum  bonumy  oxcidetaf 
et  in  igncm  mittetur  (MaUh.  vii).  »  Hac  senteBtit, 
isti  Judicls  advcnientis  terrenorum  hominum  eordti 
relinquentes  pristina  vitia,  coBperunt  ab  bftptiflmaiD 
iliius  confliuere,  do  quibus  disoipoH  Joanttis  invi- 
dentes  Christo,  dixerunt  magiatro  sao  :  «  RabU, 
ecce  plurcB  veniunt  ad  Jesum  qnem  tn  baptimti, 
quam  ad  te  (Joan.  lu).  »  Et  spiritu  laUoHim  Buonni 

G  interQoiet  impium.  »  Id  est  Antiohristnm»  sicot  dl- 
cit  egregiuB  prffidicator : «  Quem  Domim»  Jeauia- 
terficiet  spirltu  oris  sui  (//  Thess.  u). »  Et  lieet  • 
Miohaele  prostematur,  siout  quidam  diouati  Denrint 
tamcn  nntu  illud  adimplebitur. 

«  Et  erit  Justitia  cingulum  luml>orum  «yuB.»  Qiiii 
vidit  unquam  cingulum  de  Justitia,  aut  dnetoritmi 
de  fide?  Per  justitiam  et  fidem,  debemus  intelligBrB 
sanctos,  qui  per  fidem  et  Justitiam  operando  bMa» 
Domino  cohffirent  sicut  vestimenta.  Unde  ex  penooa 
Patris  loquitur  Isaias  allo  inlaco  de  FHto:Yfro 
cgo,  quia  his  omnibus  velut  vestimento  vestieria. 
«  Habitabit  lupus  cum  agno. »  Hee  jnxta  hiito* 
riam  carent  sensu.  Allegorice  autem,  per  hipaffl 
possumus  intelligere  8a)vum  et  infldelem  homiiiem; 

jj  agnus  vero  humili,  et  mansueto,  flddique  aBsimilr 
tur.  Lupus  ergo  cum  agno  habitavit  post  adventiia 
Domini,  Paulus  crudelis  persecutor  eum  Antiui 
mansueto,  vcl  cum  Petro.  Sic  et  de  multis  aecipieih 
dum,  qui  dc  duritia  incredulitatis  ad  fidem  DomiBi 
venerunt.  Pardus  signiflcat  hominem  multi]^b«< 
criminihus  et  erroribus  maculatumy  honoribns  tt* 
mcn  istius  sfficuli  pollentem. 

Haedus  comparatur  humili  peccatori. «  PardoB  er- 
go  cum  hffido  habitavit,  » id  eat,  superbuB  peccator 
cum  humili  peccatore  infra  sanctam  Ecdesitm 
mancbit,  non  dospiciens  illum,  licet  terrenis  lacris 
pollcat :  quia  verecundabitur  de  suis  maH8.  Hfidus 


781 


COMMBNT.  IN  ISAIAIi.  LIB.  11. 


T82 


autem  non  ideo  comparatur  mansuctudo  quod  in  si-  A.  &utem  dicit  roliquias  duarum  tribuumyquas  reliqua- 


nistris  sii:  sed  quia  mortiflcat  scmetipsum  Domino 
{CoL  iii).Per  vituium  et  OYem,  similiter  humilos  et 
innocentes,  qui  se  mortificani  cum  vitiis  et  concu. 
pisceniiis.  Pcr  leonem  auiem  aliquem  principem 
istiusssculi  possumus  ]ntelHgere,qui  pariter  cum 
innoceniibus  in  Ecclesia  moratur.  Similiter  pcr  vi- 
iulum  et  ursum  intelligondum  esi. 

«  Loo  quasi  bos  comedei  paloas.  ■  Per  leonem, 
rexysrre  aliqnia(ui  dictum  est)princeps  intelligitur; 
per  borem  aniem,  quilibei  simplcx.Leo  ergo  quasi 
bos  eomedii  paleas.simplioem  videltcet  inteilectum : 
quia  prinoipea  isiius  ssoult  litterali  superflcie  ei 
hisioria  conteaii  snnii  sicui  et  simplices  quiqud. 

a  Ei  deleciabiiur  infans.  b  Infaniem  hie  possii- 


rant  illi  popult  qui  enumerantur,  ei  non  interfece- 
rant :  Bod  per  omnes  plagas  mundi  illos  ezsules 
fcccrant.  Vel  etiam  sccundo  acyiciei  manum  soam 
in  die  judicii  :  quando,  prffidicante  Blia  ei  Bnoch, 
omnis  Israel  qui  inventus  fuerit  salvabitup. 

«  £t  levabit  signum  »  victoriae,  boe  esi  signum 
crucisuin  nationes>per  prffidicationem  apoeiolorum» 
ut  sciant  omnes  gcntes  per  quod  suniredenqrtt  de- 
victo  diabolo.  «  Et  congregabit  profugos  Israely  » 
id  est  illos  qui  ex  tribulusdispersisuniperdiversa 
regna.  «  Et  dispcrsos  Juda  colligei,  v  hoc  esi  es 
iribu  Juda  cri  Boiyamin.Hoc  ad  illud  pertinei,quaft- 
do  apostoli,  dio  Pentecostes  linguis  igneis  inflam* 
maii,  cmperunt  variis  loquelis  loqui  (AeL  ii>.  Tra^ 


mns  inidiigBre  Dominum  Jesum  Christum^propter  ^  dnnt  enim  htsioriffi,  quia  ex  omnibus  loeia  ubi  Jo)- 
infi/M«antj«m  •  vaI  Pntrnm  Aiii  nlina  Annflti^liM.AtAla-  *  dflBi  antca  dispcrsi  fucrani,  iu  illa  festivitata  aliqr^ 


innooentiam ;  vel  Peimm,aut  alios  apo8iolos,,eteIa- 
risnmoa  sanetosiqui  maiitia  parvuli  fueruniysensu 
auiem  perfeoii  (I  Cor.  ziv) ;  quibus  dedit  Dominus 
foiesiaiem  «gicere  dvmonesdeobsessiscorporibu». 
(Matih.  x;  Mare.  n;  Luc.  ix  ei  x).  Aspis  diabolum 
signiflcai,  qni  in  oavemis  ei  foraminibua,  id  est  in 
cordibns  perversommohominum  habitat.  ■  Ab  ubero, 
auiem  dioii  separainm,  id  esi  a  camalibus  deside- 
riis  retractam.ttEiqni  ftierii  ablaciatus,  mittetma- 
nnm  snam  in  cavemam  regnli.t  Regulus  esi  scrpens, 
rax  omnium  serpeniinm^qoi  suo  flatu  vel  visu  non 
soliim  besiiaa,  ted  etiam  aves  per  aera  volantes 
aecat,  ei  signifleai  diabolum.Ablaciatus,  diciiur  a 
laeia  ■eparsina.  dancii  ergo  qui  ab  ubere,  hoe  esi 
a  eamaUlMM  desideriis  absiracii  soni,  et  qni  abla- 
otatl  sniiitid  eet  a  laote  separaii,  quia  jam  solidum  C 
eibum  percipinni  (JMr.  v),  id  eai  jam  perfecii  suni 
in  fide  de  operaiioao :  illi  deleciantur  mittere  mar 
nnBi  Baam,hotf  eai  operatkmem  sn»  priBdicaiionis^ 
in  foramine  aspidiB  ei  in  eavema  reguli,  id  esi  in 
cordibua  perfidovum^  ei  extrahere  inde  serpentem, 
qni  Toeoinr  diaboloa* 

«  Non  nocehvniwipai  serpentesu  ia  monte  sancto 
meoy  »  id  esi  in  Ecelesia  mea.  Yox  Domini  est :  Et 
qnare  non  nocehunt?  Propheia  manifestat :  «  quia 
repleta  esi  terra  doctriaa»evangeiica.In  flnes  enim 
oHns  teme,  sonns  pradicationis  exivit  (Psal.xyin). 
8t  qnomodo  repleia  esi?  «  Sicui  aqaa  maris  ope- 
rienie8»Aindum  sui.AIiqui  codices  habent  apcriea- 
tcsised  fhleo  Bcripiam  esi.Discrepai  enim  a  sensu. 
Sioat  orgo  aqn»  operienies  profondum  maris  :  sto 
ooHiia  ieira  seleBiia  Dei  piena  est. 

«St  erit  in  die  illa  :  Adjiciet  Dominus  aecundo.i 
Vox  prcphei»  de  JudaBis  qui  in  Dominum  credidc- 
rani.Dies  aocipiendxis  esi  pro  tempore.In  quotem- 
pwe  erit  istud?  quando  a  sepulcrum  Domini  fuerit 
gloriosam  :  »hoc  est  post  resurrectionem  ascensio- 
aemqneeju8.Quare  dicii  secundo?  quia  ipse  ante 
paasionem  snam  primum  prasdicavit,  dicens  :«P(b- 
niientiam  agita  (tfoKft.  iv).  »  Posi  resurrectionem 
snam  ei  aeeensionemysecundo  adjecit*  manum,»id 
eBtpredicationemper  apostolos^docens  ilioB  fructus 
dignoB  pceniientis  facere  (Lmc.  iii).  «  Residnum  » 


iliorum  redissent  ad  proprium  solum :  sicni  LncaB 
in  Actibus  apostolomm  dicit :  Elrani  auiem  in  Hio- 
msalem  habitanies  Judeei  viri  religio8i,ex  omnLtift- 
iione  qu83  sub  coolo  est.  Ex  quibus  credidernnt  nna 
die  (ut  dictum  est  jam  superius),  pr»dioanie  Pe* 
tro,  tria  miilia,  altera  die  quinque  miliia  {Aci.u,^)^ 
et  deinceps  multa  miilia. 

«Et  auferetur  zelus  Ephraimy  et  hostes  Jtfda  per- 
ibunt.  »  Quando  Isaias  hoc  prtDdicabai,  oonirarie 
inter  se  decem  tribus  Juda  ac  Be^jamin  erani.Tem- 
poribus  autem  apostolorum^illi  qui  credideranttam 
ex  Juda  quam  ex  Be^jaminy  non  pugnabani  inier 
se  sicuti  prius,  his  qui  conjuncti  erant  in  nniiate 
iidei  et  dilectionis. 

«  Ei  volabunt  in  humeros  Philisiiim  per^mare.  » 
Qui  erunt  isti  qui  volabunt?  Apoetoli^  de  qutbuB 
aHbi  scripium  est :  Qui  sunt  isti  qui  ut  wbea  v»- 
lani?  Yolare  autem  dicuntur,  propter  celerem  oar^ 
Bum:  quiaapostoli  per  maro  magnum  navlgio  iraoB- 
ierunt  ad  insulasPhilistinorum:sicuibeatnsPaalna 
apostolus,qui  Ehodum  insuiam  et  Pampbiliam  ver- 
bum  vitffi  docuit(/4c^xxvii).Propterea  anieiki  dienn- 
tur  voiare  super  humeros  Philistinomm,qnia8ichi 
avis  evolat  supra  ramum  subito,  ita  apostoii^napi- 
rante  Domino  adiemni  iilos,  et  similiter  prftdati 
sunt  fllios  Orientis  sua  prsdicatione.  «  Idumtta  ei 
Moab  prsceptum  manua  eomm,  »  snbaudiB  aa- 
quentur.  Idumsi  et  namque  ei  Moabite  praoepto 
evangelieo  se  supposuerunt,credenies  in  GhristnAi 
|\  Filium  Dei.a  Et  filii  Ammon  :»  similiter  c  ohedm- 
ies  »  luemnt  doctrinee  illorum. 

u  Et  desolabit  Dominus  linguam  maris  ^E^gyptb» 
Quemadinoduni  Idum^i  ei  MoabiiiBy  et  AmBonitB 
obedientes  exstiterunt  prscepiis  evangelicis  per 
pro^dicationcm  apostolorum  :  sic  ipse  Dominus  de- 
solabit  pcr  semetipsum  linguam  maris  iEJgypii. 
MaraiEgypti  appellatur  propter  roultitudinem  popa- 
lorum.Et  notandum,quia  mare  non  habei  linguuly 
sed  metaphorice  loquitur.  Linguam  ergo  maris^  id 
est  populum  >flgyptidesolavitDoiniBas,quaadto  iUlBB 
qui  ante  soliti  erant  labiis  suis  laudare  ei  adorafe 
idola  manufacia»  immutavii  pef   prediei 


783 


HAYMONIS  HALBEttSTAT.  EPI9C.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENt.  BIBL. 


784 


apostolorum,  ut  poBsont  ot  sciront  laudaro  Croato-  A 
rem  suum  et  libcratorem.  Gcns  cnim  /Eg^-ptiorum 
pIuB  omnibus  gentibus  dodita  fuit  idololatrias  et  va- 
nissimffi  suporsUtionidffimonum  :in  tanlum  ut  acci- 
pitrcm^et  canem,  et  asinum,  pro  doo  colorent.Tunc 
vero  mutavit  Dominus  linguam  ejus,  quando  dc- 
straxii  simulacra  qiios  ante  adorabat  ct  ]audabat,et 
ooeptt  confiteri  Crcatori  suo  iniquitatcmsuam,con- 
versaad  pCBnitentiam.aEtlcvabit  Dominus  manuni 
Buam  snper  flumen,ihoc  cst  super  rcgnuih  ^Egypti, 
«  in  fbriitudine  spirituB  sui,  »  id  est  in  fortitudine 
Romanorum.  «  Et  percutiet  eum  in  soptcm  rivis^ 
ita  ut  transeant  per  eum  calceati.  »  Quando  Isaias 
hoo  pnBdical)at,  nondum  crat  Nilus  magnus  fluvius 
divisus.Alexander  vero  Macedo  divisitillum  posiea 
in  •epiem  rivos.  Regnante  autem  Cssaro  Augusto,  ^ 
qnando  flos  de  radice  Jesse  exortus  est,  et  in  urbe 
Romana  prima  facta  est  descriptio  (Luc.ii) :  poten- 
tissimum  regnum  iEgyptiorum  quod  muliis  annis 
Bolidum  manserat,  in  morte  Clcopairffi  dcstructum 
est :  et  divisa  est  omnis  ./Egyptus  in  scptcm  rivos, 
hoo  est  in  sopiem  principcs,  qua3  antea  sub  unius 
bominis  regimine  constabat.  Nilus  etiam  fluvius 
aquarum^  multarumyqui  anlequam  ab  Alcxandro  di- 
^ideretur  intransmoabiiis  erat,  dum  llomani  ipsos 
rivoa  amplificassontyin  tantum  exsiccatus  est  dccur- 
rens  per  humillimas  vallcs,ut  siccis  pedibus  trans- 
iretur.  Idoo  autem  dicitur  maxime  in  sepiem  rivis 
eBse  percussum  illud  regnum,quia  sepiem  principcs 
pro  nno  habons,  gloria  poteniia)  ejus  minorataest. 
Namalium  regcm  habebat  Libya,alium  Pentapolis, 
alium  Alexandria,  atque  alium  Thebais.  Propterea  C 
irero  sub  mctaphora  Nilus  fluvius  divisus  est  in  par- 
tes,  et  ccsua  in  rivos  :  ut  apostoli  calceaii,  hoc  est 
irine  impedimento,  vcrbum  Evangelii  prffidicanies, 
possent  discurrero  liberc,  ct  ad  ultimos  populos 
iEgypti  pervonirc. 

«  Et  erit  via  »  per  iEgyptum  «  rosiduo  populo 
meo  qui  roiinquetur  ab  Assyriis,sicut  fuit  Isracli  in 
die  qua  ascendii  do  tcrra  ^gypii.  »  Ante  nativita- 
tem  Domini,  non  erat  licitum  populum  aliqucm  de 
gante  in  gentem  iransire^posipassionem  vero  illius, 
libitum  babuit  qui  voluit  deregione  in  rcgioncm  irc. 
Dioit  yero  Dominus  do  apostoiis,  ci  primiiiva  Ec- 
Cleaiai  et  de  Judo^is  qui  in  oum  crcdideruni,aqui- 
bns  disseminaium  esi  Evangelium  pcr  quaiuor  cli- 
mala  mundi  :  Quod  sicut  Israol  nullo  rcsisienie  n 
transiit  mare  Rubrum,8ic  illi  non  solum  por  /Egy- 
ptum,  verum  eliam  pcr  fines  teraarum  (Pia/.xvii), 
sine  aliquo  obsiaculo  iransituri  cssont. 

CAPUT  XII. 

«  Et  dices  in  dio  illa.  »  Loquitur  prophcta  ad 
coBtumcredeniium,ut  confilcaturDomino  in  illa  dic, 
boceBiinilloicmporc^cum  disporsa  fuerit/Egyptus 
'in  septem  principcs,  ct  mutaia  lingua  cjus  ad  lau- 
dandum  Doum.Eisicui  caniavii  cAiticum  Domino, 
quando  ogressus  cst  cx  crgasiulo  if]gyptiorum 
transiio  mari,  dicens  :  Cantemug  Domino,  gloriose 


enim  magnificatus  est  :  sic  pangai  iterumcumso- 
luium  fueritimpcrium  ilIorum,et  Dominus  cocpcrit 
regnarc  supcr  illos :  psallcns  cum  Iffiiitia  et  exsulta- 
iiono,  diccns  :  «  Confiteor  tibi,  Domine,  »  hoc  est 
glorifioabo  ic  ci  magnificabo,  «  quoniam  iram  me- 
rui,  sed  furor  iuus  in  misoricordiam  versus  est,et 
consolaius  es  mc,  »  id  est  suscepisti  me  et  rede- 
misti  de  manu  moriis  ci  calamitatis. 

«  Ecce  Dcus  salvator  mous.  »  Jesus  Hebraice, 
Laiino  Salvator  interpreiatur.  Et  quare  Salvator? 
quia « Ipse  salvum  facict  populum  suum  a  pcccatis 
oorum  {Matth.  i).  »  Ecce  Deus  meus,  Jesus  meos 
Jam  vcnit,  jam  me  suo  sanguine  pretioao  rcdemit, 
Jam  gladium  vcrsaiilcm  qui  erat  antc  paradisum 
(Gen.  iii)exiulit :  confringens  portaa  ereas  bara- 
thri :  jam  aperuit  mihi  januam  ooelestis  regni,ideo- 
que  fiducifldiier  agam  »  in  mandatis  ejosy «  et  non 
timebo,  »  quoniam  non  sunt  Umenda.  Non  ponain 
amplius  in  idolis  spem  meam,  sed  in  Domino  Deo 
meo,qui  est  •  foriitudo  »  et  protectio  «  mea  •  con- 
tra  omnia  adversa,  c  ot  »  qui  «  factus  est  mihi  io 
saluiem  »  refugii  ei  in  liberatorem  inimici. 

«  Hauriciis  aquas  in  gaudio  de  fontibua  Salvato- 
ris.  »  Alloquiiur  propheta  credentea  ex  Judaeis,  et 
pra;dicii  cis  saluiifera.  Quem  superiuB  appell&vit 
Emmanuel,  et  Spolia  detrahet  :  ne  videretur  alter 
esse  quam  Gabriel  arcbangelus  nuntiavit  Virgini  di* 
cons  :  «  Et  vocabis  nomen  igus  Jesum  (Luc,  i} :  • 
nunc  Salvaiorem  vocai,  et  de  ejus  fonte,  hoc  est 
doctrina  evangelica,pr{Bdicat  aquas  baaiiendas.Non 
de  aquis  fluminis  ^Egypti  qus  percussaB  sunt,  sod 
de  fonte  Jesu.Hoc  enim  nomine,Hebrfl)orum  lingua 
Salvator  czprimiiur.  Isias  sunt  aqufls  quas  ipse 
credeniibus  in  Evangelio  promittit  dare,  dicens : 
«  Si  quis  siiii,  vcniat  ad  me  et  bibat :  et  de  ventre 
ejus  fluent  aquas  viviB.»Et  ipse  Evangelista  exponit 
undo  dixerit :  Hoc  autem,inquienB,dixit  de  Spirita 
quem  acccpturi  erani  credentes  (/(Mm.  vn),  Fontes 
Jesu  suni  doctrina  evangolica  et  mysteria  tam  Ve- 
ieris  Tesiamenii  quam  Novi,  qnsB  si  bene  intellexc- 
rimus  ei  opero  adimpleverimus  :  aquas,  boc  est  do- 
na  sancii  Spiritus,  ex  eis  luiurieihus. 

<i  Et  dicetis  in  illa  die,  t  boc  eet  in  iUo  tcmpore, 
cum  ex  foniibus  Salvaioris  donum  et  gratiam  san^ 
ti  Spiritus  acceperiiis  : 

w  Gunfiiomini  Dominn,Momnea  credentcs  in  eum: 
<(  ci  invocaio  nomen  ojus,  »  ut  quia  Jesu  vocatur, 
Balvot  et  protcgai  vos  :c  notas  faoite  in  populisad- 
invcntioncs  ejus  :  i»hoc  est,doctrinam  evangclicam 
ei  pra3cepta  quac  docuii ;  ct  «  momento  quoniam 
solus  cxcclsus  est »  cui  cantandum  sit. 

«  Magnificc  fecii  Dominus, »  quoniam  sua  morte 
simpla  duplam  nosiram  desiruxii,rc8urgens  a  mor- 
tuis  ct  ascendcns  ad  superos  :  et  quando  carnem 
nostrns  fragilitatis,  quam  assumpsit  in  uiero  virgi' 
nis,  transvcxit  ad  ccclos  (Matlh,  xxviii). 

<«  Annuniiate  hoc  in  univcrsa  ierra  :  »  quod  ip^ 
qui  nos  crcavit,ipse  nos  reparavii :  ct  devicto  mor- 
tis  auctore,  aditum  regni  CQelesiis  crcdeniibus  ape- 


785 


COMMBNT.  IN  ISAIAM.    LIB.  IL 


786 


ruit.  AUoquitur  propheta  apostolos  et  roliquos  cro- 
dentcs,  tam  ox  Judaeis  quam  ox  gontibus,  ut  soli 
connteantur  Domino,  et,  derolictis  idoiis,  invocent 
nomen  ejus,ot  cuncta  opcra  ojus  pra)dicent  infido- 
libus  et  incredulis,  quatenus  et  ipsi  convertantur 
ad  fidem  Christi,  et  in  omni  orbe  mirabila  et  ma- 
gnalia  ejus  prsdicent,  ct  qualiter  sua*misoratione 
noB  redemit,  cum  perditi  essemus. 

«Exsultaet  laUda,habitatio*Sion  :  quia  magnus  in 
medio  tui  Banctus  l8rael.'>Hortatur  prophota  Eccle- 
siam  primitivam,  et  dioit :  0  Sion,  habitatio  Dci, 
ex8ulta,et  lauda  Dcum  tuum :  quoniam  qui  tuus  so- 
lummodo  ante  videbatur  esse  Dens,  et  claudebatur 
modicis  angulis  JudsQie  terroB^nunc  pcr  universum 
orbem  Boientla  illius  prffidicatur,et  regnat  in  genti- 
bus,et  ipsum  adorant  nationes  popuiorum.  Verun- 
tamen  secundOy  hoc  est  ante  diem  Judioii  adjiciet 
manum  saamyet  congregabit  profugos  l8rael,et  ele- 
ctos  Juda  coUiget  :«Quia  cum  plenitudo  gcntium  in- 
traverit,  tunc  omnis  Israel  salvus  fiet  {Rom.  xi),  » 
et  hauriet  aquas  de  fonte  Salvatori8.Pot08t  etiam  et 
hoc  referri  ad  Eccldsiam  de  gentibus.  Sion  quippe^ 
quai  interpretatur  speculum  sivo  spoculatio,sanctam 
Ecclesiam  significat.  Et  merito»  PraQdicatores^enim 
sancti  et  iideles  intra  Eoclesia  dogentes,  qui  in  tcr- 
renis  nil  ambiunt,  sed  toto  desiderio  mentie  ccBle- 
stis  appetunt,  speeulanteB  actus  suos  et  opere,  ne 
forte  a  diabolo  subito  seducantur  :  procul  dubio  a 
contemplatione  Dei  in  die  judicii  non  orunt  immu- 
nes,  sed  videbunt  eum  sicuti  est  (/  Joan.  iii). 

CAPUT  XIII. 

«  Onus  Babyloni8,quod  viditlsaias  filius  Amos.  » 
In  llbris  propheticiBubicumqueonuslegimus^caqus 
sequuntur  plena  sunt  8uppliciQrum,et  miseriarum, 
ac  pondere  tribulationis.Et  quod  dicit  onus  Babylo- 
niSytale  estac  si  diceret:Pondu8  miseriarum  Baby- 
lonis  est  hoc  quod  hio  praKlicatur.  Babylon  civitas 
fuit  Chaldoorum  metropolis  ot  potonti8sima,tant«B- 
que  magnitudinia  (sicut  Herodotus  narrat  et  multi 
alii  historiographi  Graecorum)  ita  ut  ab  angulo  in 
angulum  extenderetur  per  quadrum  sedecim  millia 
pas8uum,id  est  simul  eexaginta  quatuor^qui  faciunt 
leucaB  qoadraginta  duas,et  duas  partes  unius.^di- 
ficata  est  quoque  regina  qus  dicta  est  Semiramis.In 
ciyus  medio  eat  arxysive  capitolium,turris  scilicet, 
quam  osdificaverunt  filii  Adam  post  diluvium,ante- 
quam  dividerentur  per  universum  orbem :  qu»  di- 
citur  tenere  in  altitudinem  tria  millia  passum,  id 
est  ieucas  dua8,pauiatim  do  lato  in  augustum  coai^ 
ctata8,ut  pondus  imminens  faoUiusalatcribussus- 
tentetur.Et  quia  ibi  confusum  cst  labium  univcrsas 
terr®,  vocatur  Hebraice  Babel,  Grf-ece  Babylon 
{Gen.  xi).Cujus  rex  potentissimus  Nabuchodonosor 
inter  cffiteras  nationes,  etiam  Judacam  dovastavit. 
Idcirco  SpirituB  sanctus  in  consolationem  Israelitici 
populi  dcdtructionem  eju8,quse  facta  est  a  Medis  et 
Persis  cum  ducibus  Dario  ct  Cyro,  longe  ante  por 
Isaiam  praBdicit.  Vidit  autom  Isaias  ista  non  oculis 


A  corporis,sed  oculis  mentis,  Spiritu  sancto  revelante. 

«  Super  montem  caliginosum  levate  bignum, 
exaltato  voccm.  »  Montem  dicit  Babylonem,  non 
quod  in  monte  sit  posita,  sed  propter  superbiffi  tu- 
morem.  Caliginosum  autem,  propter  tristitiam  ei 
fl^itum  captivorum,et  illorum  afflictioncm  quosre- 
degerant  ibidem  habitantos  in  servos  et  ancillas.Vel 
propter  maximum  inccndium  quod  prsmonstravit, 
quando  succonsa  est  a  Medis  et  Persis.  Alloquitur 
propheta  angclicas  potestatcs,  vel  comprophetaB 
suos :  ut  pr(Bdiccnt  dcsoiationem  Babylonis  inquienB: 
Super  montem  caliginosum  lcvato  signum  viotoria 
angelic»  pote8tates,vol  compropheta}  meiw  exaltafte 
voccm,»id  est,  prsdicate  a  Medis  ot  Persia  deBtru* 
ctioncm  Babylonis.<c  Levate  manum  »  quasi  ad  vi- 
ctoriam,et  IngredienturportasBabyloniB  duoea  Me- 
B  dorum  et  PerHarum,  Darius  et  Cyrus. 

«  Ego  mandavi  Banctificatis  meiB^et  vocavi  fortes 
meos  in  ira  mea,  exsultantes  In  gloria  mea*»Sano- 
ctificatos  suos  et  fortes  appellat  Medos  et  PersM  : 
non  quod  sancti  essent,  sed  quia  Dei  praoepto  pa« 
rentes  ejus  voluntatom  oompleverunt.Companitione 
illorum  qui  Dei  Jussis  non,  obtemperabanty  sancti 
eraiit.Ego,inquit,mandavi  sanotificatis  meis  Medis 
et  Persis,  ut  venircnt  contra  Babylonem  :  et  vo^avi 
fortes  meos  supra  memoratosinira,sivein  vindicta 
mca.  Tunc  vocavit  eos  ct  mandavit  ut  Venirvut, 
quando  inspiravit  illis  in  corde.  In  hoc  vero  quod 
Bubjungit^  exsulantes  in  gloria  mea,  ostendit  eo8 
non  propria  virtute  hoc  lecisse,  sed  Dei  auxilio  ei 
fortitudine  frotos  tam  sublime  regnum  evertere  po- 
Q  tuisse. 

»  Vox  multitudinis,qua8i  populorum  in  montibuB 
frcquontium.»  Impetum  Medorum  et  PerBarumde- 
scribit,qui  cum  multis  auxiliis  populomm  ad  sub- 
vertendum  Babyloncm  venerunt.  Vox  multitudinis 
populorum  in  montibus  Babylonis^quasi  populorum 
frequentium,  id  cst  multorum.  «  Vox  sonituB  re- 
gum,»subaudis  Darii  ct  Cyri,  et  aliorum  qui  cum 
ipsis  erant «  genlium  congregatarum,»quffi  a  Dario 
et  Gyro  congrcgat®  sunt  adversus  Babylonem. 

u  Dominus,  et  vasa  furoris  ejus,  ut  diaperdai 
omnem  terram.»Dominus,  subaudis  venietetvasa 
furoris  cJub,  Darius  videlicet  et  Cyrus  ministrivin- 
dicta;  illius,ut  dispcrdat  omnem  terram  Babylonis. 

u  Ululate,  quia  propc  est  dies  Domini.  >»Fit  apo- 
stropha  ad  Chaldaeos,  ut  vcntura  mala  depiorent : 
^  Ululatc  (inquit),  quia  propc  est  dies  Dominiy  id  eet 
dicB  vindicto)  iUius,  et  destructionis  BabyloniB. 
«  Quasi  vastitas  a  Domino  veniet,  »  id  est  in  Boli- 
tudinem  rcdigetur. 

«  Proptor  hoc,  »  subandis,  quia  Dominus  veniet 
cum  Medisct  Persis,«  omucs  manus  fortium»Chal- 
dacorum  «  dissolvcntur  »  a  pavore  «  et  omne  cor 
hominis  tabcscet,  »  sive  deficict. 

«Et  contcretur.Torsiones»subaudis  ventristet  do- 
lorcs»membrorum«tenebunt»Chaldffios  :<cqua8i  par- 
turiens,dolebunt.  Unusquisque  ad  proximum  Buum 
stupebit,id  est  mirabuntur  propter  Quseriam  suamy 


787 


HAYMONIS  IIALBEHSTAT.  EPISC.  OPP.  PAOS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


m 


et  calamitatem,  ci  In  amcntiam  vertentur  :  ita  ut  A  Persis,  fugient  omnes  bellatores  Babylonis  a  facie 


nullus  alium  voleat  consolari  super  miseria  illius  : 
I  facies  combust®  »Et]ve  marcidus»  vultus  eorum» 
pr0B  nimio  dolore;  vel,  quia  multi  incendio  com- 
busti  Buni. 

«  Ecce  dies  Domini  veniet,crudelis  et  indignatio ' 
nis  y»  Bive  vindictoe  «  plenus,  et  ir®  furorisquo,  ad 
ponendam  terram,»subaudis  Babylonis  «  in  solitu- 
dinemiet  peocatores  ejus  conterondos  do  ea.«  Diem 
Domini  orudelcm,  in  hoc  loco  debemus  intclligere 
captivitatis  diem,vel  etiam  diem  judicii  generalem : 
non  quod  crudelis  sit  merito  sui  qui  crudeles  cru- 
datyvel  in  quo  cradelos  cruciantur  :  sed  quod  cru- 
delis  videatur  afHictionem  patientibus. 

«  Quoniam  stellffi  C0Bli,et  splendor  earum  non  ex- 
pandent  lumen  suum :  obtenebratus  est  sol  in  ortu 
BuOyCt  luna  non  splendebitin  lumine  suo.»Afflictis 
et  in  tribulatione  positiB  cuncta  obtenebrari  viden- 
tur;  rel,  per  solem  regem  Balthasar,  per  lunam 
reginam,peretel]a8  possumus  intelligere  principes» 
qni  omneB  in  morte  obtenebrati  eunt,  advenienti- 
buB  Medis  et  Persis.  Possumus  et  hoc  referre  ad 
diem  eztremi  examinisy  quando  omnia  luminaria 
obtenebrari  videbuntur,  comparatione  migoris  lu- 
minid  Ghristi. 

«  Bt  viBitabo  euper  orbis  mala,  »  proptcr  magni- 
tndinem  regni  et  ingentis  populi  multitudinemyBa- 
bylon  orbis  appellatur  :  sed  minatur  oi  quod  visi- 
tanda  sit,  non  in  bonum  sed  in  malum  sui,  ut  ubi 
fVierat  prius  innumerabilis  turba  populorum^ibi  sit 
vastitas  et  desolatio  hominum. 


eorum  sicut  damula  fugit  a  ragitu  leoni8,cui  dob 
audet  resistere,noque  valet  se  liberare.ESt  sicut  om 
ab  ululatu  luporum,non  habens  defen8orein,neqiie 
congregantem : «  unusquisque  ad  populam  sanm  con- 
vertctur,et  singuli  ad  terram  suam  ftigient.  »  Uni- 
versi  auxiliatores  Babyloni8,qui  de  diversis  partibas 
vcnerint  quibus  prius  defendebatar,po8tqaam  capti 
fuerint,  revertentur  ad  propria,  qai  polaerint  gla- 
dium  evadere  hostium ;  vel  aniversi  popoli  qai  te- 
nebantur  in  Babylone  oaptivi  et  serviylnierfiBetis  do- 
minis  a  quibus  prius  dominabaatar,  «d  propna 
revertentur. 

«  Omnis  qui  inventUB  fUerit,»in  ea«OG6idetor:  st 
omnis  qui  Bupervenerit, »  Bubaaditar  fBre  eio^ieiB 
Ghaldffiis,*  cadet  in  gladio  ho8tiam.»QiH  non  fbga- 
^*  rit  et  resistere  voluerit,  mnorone  ponieiBr;  qni  kb- 
ro  ad  hoc  venerit  ut  resiBtere  velity  simfllter  gkidie 
punietur* 

«  Infantes  eoram,  »  id  est  Babylmioram» «  alli- 
dent  »sive  percutient  in  ooalia  eorom.De  hee  IM- 
mista  longo  ante  pnedidt : «  Beatas  qei  tenehit,et 
allidet  parvulos  suos  ad  petram(Pia/.Gmvi).»  dM- 
ripientur  domus  » id  est  familio  et  di^tiMeoran, 
et  uxores  eoram  violabuntur  »  ab  hostilHiB  f n  oeu- 
lis  eoram.fmmanissima  vietoram  8»vitia,at  neeia- 
noxiffi  parcatur  etati,utcaneto  domomm  diripits- 
tur  opos,  et  in  conspeciu  maritaK  nxoram  violetar 
pudicitia. 

«  Ecce  ego  suscitabo  BupereoB  Medos  qai  argen- 
tum  non  qusruntuusque  «  et  euper  filioa  non  par- 


»  Pretic#or  erit  vir  auro,  et  bono  mundo  obri-  C  cet  oculos  eoram.t  Hic  ostenditde  qaibas  gentibus 


80.  »  Quidqnid  raro  invenitur  protiosum  est.  Unde 
hic  dicitur,  quia,  post  destractionem  Babylonis  et 
interfectionem  populi  cjus,  pretiosior  erit  vir,auro, 
id  est  rarior  invenietur  vir  Babylonius  quam  au- 
ram.  Et  homo  Babylonius  similiter  rario  invcnie. 
tur  obrizo,  hoc  est  rabro  auro.  Tale  quid  legitur 
in  libro  Regnum  (f  Reg.  iii)  :  Sermo  Domini  erat 
pretioBus,  id  CBt  raro  inveniebatur.Similiterpotest 
referri  ad  diem  judicii,  quando  visitabit  Dominus 
snper  mala  totius  mundi,ct  facict  quiescere  super- 
biam  dffimouum  et  infidelium  hominum  :  et  pauoi 
invenietur  electi,  propter  persecutionem  Anti- 
christi. 
«Superhoc  CQelum  turbabo:»id  est  super  thronum 


Babylonis,»  et  movebitur  terra  de  loco  suo,propter  n  Gomorrham 


superius  dixerat :  et  non  propriis  vlribaB,  sed  Dd 
auxilio  tam  sublimis  regni  potenliam  8iidmrti88e,a 
quo  suscitati  sunt  oontra  Ghaldffios.  61  qaidem  sub- 
jecti  erant  ChaIdffiis,ideoque  nuUo  modo  talia  age- 
rent  nisi  Deo  volente.  Pariterque  descrifoit  taniam 
esse  sffivitam  Medoram  atqne  PerBarom,  ut  aidore 
sanguinis  efTundendi,  aurum  et  argentom  pro  ni- 
hilo  deputent,  ac  sagittiB  BofB  lactantes  infkntaloi 
transverberent. 

•  Et  erit  Babylon  illa  glorioaa  in  regnia,  m  id  «st 
quffi  quondan  tiiii  gloriosa  in  regnis,  v  indyta  in 
superbia  Ghaldffioram,  »  id  est  in  qoa  gioriabaatnr 
et  BuperbiebantlGbaldffii,  erit  deetracta  et  sabvem 
in  desolatione,  c  sicut  Bubvertit  DeoB  Sodonam  «t 


indignationem  Domini  exercituum^ot  propter  dicm 
irffi  flirorisejus.»Sicutsupra  diximus  de  stellarum 
obumbratione,quod  afQictisomniaobumbrarividen- 
tur  :  ita  potost  et  istud  intclligi,  ut  tantus  terror 
invaaerit  eos  advenientibus  Mcdisct  Persis,  utnon 
so1umhomines,sed  ctiam  elemcntaviderenturcontra 
eos  insurgere.  Potest  ita  intclligi,  ut,  iraminento 
subversiono  Babylonis,  coolum  tonitruo  sit  permo- 
tum,  terraque  concussa  sit  funditus.  Potest  et  ad 
dlem  Judieii  non  incongrae  referri. 

«  Et  erit  quasi  damula  fugiens,et  quasi  ovis  :  et 
«  non  erit  qui  congreget.  »  Advenientibus  Medis  et 


«Non  habitabitur  usque  in  fiBem,et  non  fbnda!)!- 
tur  a  gcneratione  in  generationem,»id  e8t,nanqaam 
deinccps  in  ffiternum  fundabitur.  In  veritate  enim 
tenendum  est,non  esse  illam  reffidificatam  postmo- 
dum  :  8cd(ut  quidam  dicunt)lacas  ibi  e8t,in  medio 
ejusplcnus  serpentrbus^ot  arbu8ta,atque  virgulta^in 
quibus  roorantur  bestiffi  ct  aves  :  esrtqueibivenatio 
rcgia.Sed  quia  sunt  ibi  (sicut  in  Bubecquentibus  di- 
citur)  portenta  dffimonum,  inhabitabilia  redditur. 
Duffi  namque  oi vitates  poientiasimffi  apud  Medos  pro 
Babylone  ffidiflcatffi  sunt  :  Seleucia  et  OtesiphontP, 
quo  adhuc  manere  dicuntur.fcNec  ponetibi  tantoria 


COMMENT.  IN  ISAUM.  LIB.  II.  79Q 

id  cst  Saraconus,  u  ncc  pastoros  fossi  la-  A  «  ct  adducent  ros,  »  id   cst   advenas  •  ad  locum 


8t  vestigia  grcgum  rcquiosccnt  ibi.  » 
raquiescentibi  bcstio) ;  otreplcbuntur  domus 
I  idcst  Babyioniorum,  «  draconibus:clha- 
i  ibi  struthioncs,  ct  pilosi  saliabunt  ibi.  Et 
lebuntibi  ulula!»8ibi  inviccm  <tin  a^dibus  cjus, 
68  in  dclubris  voluptatis.»Proptor  multitudi- 
itiarum,  etscrpcntium,  acdoBmonum  nonau- 
quampastorum,  idostdcscrti  appciitor,  ibi- 
t)iiarc.Struthio  avis  cst  mi:'(B  magnitudinis, 
nem  quisrens:  qua;  hanc  habct  naturam  (sicu  t 
dieunt)  ut  ova  sua  obliviscatur  in  deserto : 
aa  omnia  goncra  avlum  solitudincm  diligon- 
b  ibidem  habitantium^  dcbcmus  intelligere. 
omines  sunt  sylvestros^  hispidi,  vcl  simili, 
leubonesyvcl  satyri  a  quibusdam  vQcantur,  p 
ura  daemonum.  Ulula;  sunt  bubonos,  tantoe 
idinis  ut  corvi,  sod  vanis  maculis  repersi, 
ni  rostrum  deflgere  in  paludem  et  fortiter 
B.SirencB  draconcs  sunt,  cristati  ct  alati,  ut 
poetarum  dicunt ;  pisoes  sunt  marini,simi  • 
m  muiierum  habentes.  Possunt  ot  sirona; 
i  daBmonum   intolligi.  iCdos  sunt  domus 
Delubra  autom  erant  tcmpla  dcorum,  qua; 
tar  a  deIudendo,vcl  quod  ibi  spcrarcnt  sodi- 
l  est  mundaro  a  pcocatis  por  multitudinem 
orom ;  quiajuxtaoadcmtcmpla  orant  fontcs, 
18  diluebantur  hostix.  In  dolubris  voluptatis 
ia  antc  aras  deorum  suorum  luxuriabantur, 
m  camis  voluptatom  cxplebant,  scd  ubi  illi 
mfpotontis  Dei  contra  se  maxime  concitavc- 


suum»  in  llicrusalcm.DaturintcUigimultosgonti- 
lium  Judfcos  dc  captivitatc  rcvcrtcntes  sccutosessc, 
ot  in  corum  rilum  transissc.  «  Et  possidobit  cos  do- 
mus  Israel  »  usquc  t  subjicicnt  oxactorcs  suos.»  Si 
propria  volunlatc  vencrunt,sicut  supra  dictum  cst, 
quomodo  possodcrunt  illos  in  scr\'os  otanciIlas?Du- 
plicitcr  potost  solvi :  vcl  quia  ipsi  propria  voluntate 
supposuerunt  sc  ditioni  ct  dominio  illorum ;  vel 
tanUe  dignitatis  fucrunt  postquam  do  captivitate  re- 
dicrunt,utdo  divcrsis  gentibus  multos  sorvosctan- 
cillas  emercnt.  Quo  vcro  soquitur :  «Et  crunicapien- 
tos  cos  qui  80  cepcrant,et  subjiciont »  aibi «  exacto- 
res  suos  ■  sive  tributarios,  ad  tompus  Assuori  ct 
Holofernis  est  roforendum. 

«  fit  erit  in  dic  IUa  :  cum  requicm  tibi  dederit  Do- 
minus  a  labore  tuo  ot  a  concusslono  tua,  •  id  cst  a 
violentia  qua  ductus  est  in  captivitatem,  <  et  a  scr- 
vitute  dura  qua  anto  sorvisiifB  subaudis  Chaida}is,id 
est  cum  soluta  fuorit  ox  toto  captivitas  f  sumos  para- 
bolam » sive  provorbium,»  conira  regem  Babylonis,» 
admirando,quomodo  Dominus  victorque  ierrarum, 
et  tributis  cunctaa  depopulans  coniriius  siiyeiad  ni- 
hilum  redactus.Et  Bciendum,quia  ista  qaoQ  eequun- 
tur,tam  ad  Nabuchodonosor  quam  ad  diabolum,ex 
pcrsona  clcctorum  in  dic  judicii  rcfeniniur.  tOuo- 
modo  cossavii  cxactor  •  vel  tribuiorum»vel  poBoarum 
Nabuchodonosor,  vcl  diabolus  uquicvii  iributum?» 
subaudis  quod  anto  solvcbatur.  Exactor  esi  qui  oxi- 
git  apopulia  tributum.Ei  diabolus  exactor  08i,quia 
cogit  nos  sibi  scrvirc,  et  exigii  serviiutem  pecoaii. 


li  minaiur  modo  prophcta  habitarc  divcrsa  G  Quia  ergo  non  potentia  hominis,  sed  Domini  quicve- 

rit  tributum  intorfocio  cxactorc,manifc8iai8equen- 
iibus  verbis  prophcta^cx  persona  populi  Israoliiiciy 
vel  clcctorum  loqucns. 

«  Gonirivit  Dominus  baculum  impiorum,virgam 
dominantiumyCOidcntcm  populos  plaga  insanabili,» 
id  cst  mortc  irrcvocabili  •  porsoqucntom  crudoliicr,» 
subaudis  omncs  populos.  Nabuchodonosor  vd  dia- 
bolum  appellai  baculum  impiorum ;  quia,  sicui  pcr 
illum  flagoUabantur  impii  a  Dco,  iia  per  diabolum 
flagellaniur  illi  qui  in  pcDnis  infcrni  suni.  Vel  dum 
cogit  eos  in  hoc  scculo  peccare,  flagellai  illos  sais 
suggcsiionibus,  ei  dclcctationibua  pravis. 

«  Gonquievit  omnis  terra, »  subaodis  a  laboro  «  ei 
siluii  a  flciu, »  scilicei  a  clamoribus.  Posiquam  ille 


serpentum,  et  portonta  dffimoniorum. 

CAPUT  XIV. 

leesi ut vcniat tompus ejus, ct dicscjus  non 
untur.nOmnciempus^quamlibctlongumsit, 
itiDeicomparatumbrovissimumesi.Minaiur 
>pheta  destructionem  Babylonis,  ct  dicit : 
itutveniat  dics  cvcrsionis  Babylonis  etcapti- 
et  dies  tribulationis  cjus  non  elongabitur. 
Bbiiur  enim  Dominus  Jacob^ct  cligotadhuc 
Af  ei  requiescerc  oos  faciet  supcr  humum 
Hoc  ad  tempus  Cyri  pertinct,  cujus  primo 
luta  est  captivitas,quando  misortuB  est  eo- 


minus»  educcndo  dc  captivitato,  ci  olegit  ex  j)  contritus  ost,«  gavisa  esi  »  do  morto  ejuSy  c  ei  exsul- 


los  qui  rcdioruntcum  Zorobabel,aIiisquedu- 
ilicgoricc  autem,  possumus  hoc  referrc  ad 
incamationis  Filii  Dfn^quod  in  proximo  crat 
ipse  miscrtuB  cst  Jacob,  id  cst  iliorum  qui 
.taiores  vitiorum  fuerunt,dimittcndocispec- 
L  quando  clcgit  cx  Isracl  apostolos  aliosquc 
B8  :  quos  rcquicsccrc  facit  supcr  humum 
lOC  cst  iu  Ecclosia  suu.  «  Adjuiigctur  advcna 
»  subaudis,  qui  do  captivitatc  rcvcrtontur. 
hflBrobit  domui  Jacob.  » 
tenebunt  oos  populi^ »  subaudis  non  in  ser- 
id  in  afl^Gctu  diicctionis  ct  maximi  honoris 


tavit »  postmodum.Adruinam  quidom  qjus  consiluii 
omnis  torra,  et  vo^cm  Istitiffi  dcprompsit. 

«  Abietcs  quoquc  lastatas  sunt  supcr  tc,  ei  cedri  Li- 
bani.  »  Por  abictcs  ct  ccdros  Libani,  intcUiguntur 
principos  diversarum  gcntium,quia  Nabuchodono- 
sor  amicti  sunt:  vel,quod  mcliusestyflliiprincipum 
quorum  patrcs  occisi  sunt  a  Nabuchodono8or,quia 
dc  morto  cjus  valdc  lastati  sunt  diccnics :  «Ex  quo 
dormisii,»  id  cst  cx  quo  moriuus  C8,«nona8cendii 
qui  succidat,  »  id  est  qui  intorficiai  no8,  sicui  iu 
occidisii  pairos  nosiros. 

«  Infernus  subior  coniur^ius  est  in  ocoursum 


791 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


m 


adventus  tui,  suscitavit  tibi  gigantcs.  »  llinc  disci-  A  tanam    sicut    fulgur    cadcntem   de    cxbIo.  ■  -Qui 


mus  infornum  subtcr  terram  08sc,cuju8  habitatorcs 
boc  in  loco  nominc  infcrni  designantur,vel  angclus 
qui  praepositus  est  pccnis  inferni.  Gigantes  vero  ter- 
reni  ct  fortea  accipiendi  sunt  principes.  Ha>c  autem 
ita  dicuntur,  non  quod  facta  sint  :  scd  quod  fiori 
potuorint.  «  Omnes  principes  tcrra?  surrcxerunt  de 
8ob'i8  suis.»  Animaj  principium,  quos  ipsc  int^irfe- 
cerat,insultantesci  occurrccnnt,  ut  quem  prius  bo- 
norabant  pro  potentia  sua^postca  mirarontur  in  poo- 
nis.  Solatium  enim  malorum  est,  cum  inimicos 
8U08  yident  eadem  sustinero. 

«Et  tu  vulneratus  es  sicut  ct  nos,  et  nostri  similis 
efTectus  es.»  Acsi  dicerent  aliis  vcrbis :  Putabamus 
te  solum  potcntio!  Dei  possc  resistere,  sed  ut  rebus 


antcquam  corrueret,  diccbat  talia  cogitando^  vel 
postquam  corruit.  Sed  antcquam  comieret,  cum 
essct  in  firmamcnto,cupiebat  in  coelum  ascendere, 
ubi  solium  Domini  est.Sed  postquam  correptus  per 
vcrba  arrognntio;  cst  sicut  ot  ille^gloriaturascendere 
supcr  angelos  in  coclum,  ct  supcr  nubeSyVel  snpcr 
corda  clcctorum,  ot  scderc  «in  monie  Testamcnli,  n 
id  est  in  Ecclcsia,  c<  et  in  lateribus  aquilonis,»  id  esi 
in  frigidis  mentibus  ubi  habitat. 

«  Vcrumtamen  ad  infemum  detraheris  in  profun- 
dum  laci.  n  Nabuchodonosor  vel  diabolas  qui  per 
supcrbiam  dixerat :  In  coolum  conscendam,  ero  si- 
milis  Altissimo  :  non  solum  ad  infemum  cormitde 
solio  glori«B,sed  ad  ultimaa  partes  infcmi  lapsus  est; 


08tenditur,etvulneratu8es8icutnos,etno8tri8imili8  n  quia  quanto  altior  gradus,  tanto  profundior  casus. 
efTectti^  es,  id  est  mortalis  et  in  infemum  projo- 


ctus.Quapropterminus  dolemus  nos  fuissesuccisos, 
cum  tu  et  eadem  securi  corrueris.  «  Detracta  est 
ad  inferos  superbia  tya,  concidit  cadavor  tuum,  » 
subaudis  in  mortem  ;  «<  subter  te,  »  subaudis  qui 
prius  Buper  pectora  aliorum  rcgum  rocumbcbas, 
« stcractur  tinea,»  et  qui  prius  opericbaris  palliis, 
auro  gemmisque  redemitus :  «  operimentum  tuum 
vermes.  »  Per  hsBC  duo,  magnitudo  tribulationum 
inferaalium  exprimitur,  vel  materia  suppliciorunf^ 
quae  ex  prbpriis  nascitur  corporibus  :  sicut  vormes 
nascuntur  ex  cadavero,  quandiu  aliquis  humor  in 
eo  est  et  tinea  ex  vestimento. 
«  Quomodo  cocidisii  dc  coelo,  Lucifcr,  qui  mane 


i<  Qui  te  viderint,»  subaudia,  in  ultimiB  partibos 
inferni  positum,  «ad  te  inclinabuntur,tequfi  prospi* 
cicnt,  »  subaudis  dicentes  :  «  Nunquid  iste  est  vir 
qui  conturbavit  terram,»  Nabuchodonosor  scilicet, 
«  qui  concussit  rcgna,qui  posuit  orbem  desertum,  et 
urbes  ejus  destruxit?»  Hffic vox  insultantium  r^um, 
et  principum,  atque  mirantium,  quomodo  vastator 
omnium  ipsc  vastatus  sit  Qualia  enim  fecit,  talia 
reccpit :  et  adhuc  ampliora.  Quodque  sequitm', 
c(  vinctis  gus^  »  id  est  vinctis  orbisi  c  non  aperuit 
carcerem,»^magnitudo  cmdelitatis  et  impietatisgus 
exprimitur,  qui  captivos  non  solum  catenis  grava- 
bat,  scd  etiam  tenebris  includebat  :  in  tantum  ut 


.^    ,^  ^      ,        ^,.,^  ..    .  T      i.  filio  suo  Evilmerodach,  quem  tenebat  captum  cum 

oncbcri8?»Quantwmadlittcrampcrtmet,LuCTferum  ^    ,..     ^  ii  .  .^^^;^  ««««.^^«,,/rr»^  ^«.o..-  .„\ 

.,  1,  x*.Ti_i.i  fL        V       .f  alus,  nollet  aperire  carceremf/riwa.xxv;  Hwr.  ui.) 

hoc  m  loco  appellat  Nabuchodonosor  (Oan.iv),  qui  vi         '  '^ 


cecidit  de  solio  potentiae  propter  superbiam.  Sicut 
enim  Lucifcr  tencbras  discutiens,insuoortu^claru8 
incedit  et  ratibus:  sic  et  tuus  pcrgrcssus  in  publi- 
cum,  astro  superiori  similis  essc  vidcbatur.  «  Qui 
dicebas  in  cordo  tuo :  In  coBlum  consccndam  •  usque 
c  similis  ero  Altissimo.  »  Sic  loqucbatur  Nabucho- 
donosor  in  corde  suo  elevatus  in  supcrbiam,  putans 
se  suis  viribus  tantam  potentiam  adquisiissc :  Gum 
omnis  terra  mihi  subjecta  sit,  quid  mihi  aliud  re- 
stat,  nisi  ut  in  ccelum  ascendam,  ct  similis  Altissi- 
mo  ?  Vel  coBlum  et  astra  vocat  Juda^os,  Dei  coeli 
cognitione  fulgentcs.  Montem  Tcstamenti  appeliat 
montem  Sion,qui  in  latcrc  aquilonari  habebat  icm- 
plum,inquo  Testamentum  Dei  cratquoddatumest 


((  Omnes  reges  gentium,  universi  dormieraot  in 
gloria  :  vir  in  domo  sua,  »  in  sepulcro  suo. 

«  Tu  autem  projcctus  es  de  sopulcro  tuo,  quasi 
sti  rps  i  nutilis  poIlutu8,et  obvolutus  cum  his  qui  inter- 
fecti  sunt  gladio,»  subaudis  tuo, «  ct  descenderantad 
fundamenta  laci.  »  Sensus  hujusoemodi  est :  sepol- 
tis  omnibus,qui  a  tc  interfecti  sunt  materiali  gladio 
vel  captivitate,  tu  solus  insepultus  jacebis ;  aliter: 
et  si  omnes  animoi  qus  apud  inferos  sunt  aliqum 
requiem  quandoijue  acceperint,tu  solus  in  extremis 
finibus  religatus  cris.  Omnium  enim  operierissan- 
guine,  et  universoram  te  craor  premct,  velut  invo- 
lutum  sanie  mortuoram.In  hoo  versu  quo  dicit:Pro- 
jectus  es  de  sepulcro  tuo^quasi  stirps  inutilifl,vide- 


perMosen,Altitudinem  nubi^m  patriarchas  ct  pro-  D  turvcraessefabula  Jud(eoram.Dicuntnamque,quod 


phetas.  De  quibus  nubibus  dicitalibiidcmprophcta 
Isaiad  ex  persona  Dei :  «  Mandabo  nubibus  no  pluant 
supercosimbrem. »  SicdcniquediccbatNabuchodo- 
nosor  ih  cordc  suo,ct  insuper  vcrbis,  antcquam  ca- 
peret  Judffios. 

Quid  mihialiud  restat,nisi  ut  asocndam  supor  Ju- 
d8eo8,Dei  cgbH  cognitionom  habentcs:ubi  suntpro- 
phet®veniurapra3diccntc8,ettcmplum  magnificum? 
Possumus  et  ista  refcrre  ailogorice  ad  diabo1um,qui 
mane,  id  cst  in  cxordio  niundi  ortus,  vcl  oli»vatus 
cst  inter  cojtcros  angelos,8cd  cecidit  de  raOo.Juxia 
quod  Dominus  dicit  Lucb  decimo  :  «  Vidobant  Sa- 


postquam  Nabuchodonosor  in  suum  statum  estre- 
grcssus,Evilmerodaxrh  fllium  suum  qui  illis  septein 
annis  rcgnavit,quibus  intor  bestias  commoratuscst, 
posuit  in  carccrcm  :  ubi  fuit  omnibus  diebus  yiix 
patris  cum  Joachim  rcge  Juda  captivo.Quomortun, 
cum  non  essct  ausus  suscipcro  rcgnum  timcnspa- 
trem  suum  resurgere,dicon8:  Pater  meus  quandovult 
moritur,quandovultrcsurgit:iniitconsiliumcumJo- 

acb  i  m .  Qui  suasi  t  ci ,  u  t  acciperet  trecentas  aves  dedi- 
vci^sis  parlibusmundi,cteffo8socorpore|>atrisininu- 
tatimdiscerpens,  ligaret  unicuiquc  avipartemsuai^ 
dicens :  Cum  hu3  siniul  aves  quandoquc  conveneriDt, 


793 


COMMENT.  IN  ISAIAM.  LIB.  IT. 


794 


tunc  resuscitabitur  pater  tuus.Quodvcrosubinfert,  A 
quas  stirps  inutilis :  proprie  stirpsintelligitur^quod 
in  radicibus  arborum  nascitur.  Idcoquc  diciturin- 
ntilis,  quia  virtutem  aufcrt  arbori  poma  forcnli. 

«  Tu  enim  terram  dispcrdidi8ti,tu  populum  occi- 
disti.»  Hocest  illos  quostibi  Deus  in  correptioncm 
dederat,tu  pcrdidisti  interficiendo  eos.Aliter:  pro- 
ptcr  superbiam  tuam  dcstructum  estrcgnura  Ghal- 
daeorum,  qaod  adhuc  mansisset  si  humilitcr  ogis- 
ses.  Vel  ita  :  Tam  crudelis  fuisti^  ut  non  solum  ex- 
temos,  sed  etiam  tibi  subjectos  populos,  ct  simi- 
les  inique  afiligeros  ct  opprimeres. 

«  Non  vocabitnr  in  stemum  semcn  pcssimorum,» 
id  est,  semen  Nabuchodonosor  filiorumque  ojus. 
Hic  omnes  concordare  videntur  historia;,  quod  oc- 
ciso  Balthasar,  nullus  postea  de  seinino  Nabucho-  ^ 
donosor  regnavit ;  sed  propter  superbiam  impieta- 
temqae  patris  omnis  sobolcs  deleta  est. 

«PrtBparate  filios  ejus  occisioni  iniquitatc  patrum 
eoram,»  id  est,  propter  iniquitalcm  patrum.«  Non 
consurgent,  »  subaudis  fllii  ejus  in  rcgnum :  «  nec 
bsreditabont  terram,  »  id  cst  regnum  paternum. 

«  Et  consurgam  super  eos,  »  id  est  supcr  fllios, 
Nabuchodonosor,  per  Darium  ct  Gymm. 

Et  perdam  Babylonis  nomen^  »  subaudis  ut  non 
ampliuB  vocetur  domina  rognomm  ;"«  et  rcliquias 
et  germen,  »  sivo  fllios  cjus  «  ct  progeniem  »  su- 
baudis,  perdam,  «  ait  Dominus.  » 

«  Et  ponam  eam  in  posscssionem  ericii,  et  in  pa- 
ludes  aquarum.  »  Pcr  ericium  omnes  bostiffi  et  vo- 
lucres  et  sorpentes  qui  ibidem  sunt,  accipiuntur. 
Denique  sic  impletum  hodic  ccrnitur,  sicut  a  pro-  G 
pheta  prsdictum  est  :  quia  nihil  est  in  oa  nisi  ve- 
natio  regia,  exceptis  muris  coctilibus,  qui  propter 
bestias  ibidem  inclndendas  post  annos  plurimos 
restaurantur  «  Et  scopabo  cam  in  scopa  tercns, 
dicit  Dominus  exercituum,  »  sive  militiarum.  Si- 
cut  scopa  tracta  nil  sordium  remanet :  ita  nullus 
nominum  relinquetur  in  ca. 

«  Jnravit  Dominus  exercituum,  dicens :  Si  non  ut 
putavi  »  sive  cogitavi,  «  ita  erit,  ct  quomodo  mcnte 
tractavi  sic  ]nveniet;ut  conteram  Assyrium  in  terra 
mea,et  in  montibus  conculcem  eum.»  Hactenus  de 
Babylone  et  regibus  ejus  atquo  popuHs.nuncrever- 
titnr  ad  Sennacherib,  et  ad  ca  quas  tunc  temporis 
imminebant  supor  Assyrios,  qui  Samariam  Jud»- 
amque  vastaverant,  excepta  Hicmsalom  (IV  Reg,  q 
xix).  Et  quia  in  superbiam  contra  Dominum  sunt 
elevati,una  nocte  centum  octaginta  quinqucmillia 
de  oxercitu  illorum  ab  angclo  Domini  sunt  intcrfccti 
in  terra  Jnda!ffi,ot  in  montibus  njus,'sicutDomimis 
prsdixerat.  Quod  vero  dicit  :  Juravi  Domiuus 
exercituum,  humano  loquitur  morc.  Sermo  cnim 
omnipotentis  Dei  propter  immobilcm  firmilatom 
pro  juramento  accipi  dobet :  quia  non  potcst  mcu- 
tiri  qui  est veritas.  Neque  enim  se  habet  se  majorem, 
per  quem  juret  [Eebr.  vi).  Et  quod  addit  :  Si  non 
ut  mente  tractavi ;  tale  est  ac  si  diceret :  Quia  cogi- 
tavi  ut  contoram  Assyrium,  non  potest  aliter  fieri. 


«  Et  aufcrctur  jugum,  »  sive  potentia  Assyriorum, 
M  ab  eis,  »  id  est  Hierosolymitis,  quia  obsidcantur, 
«  ct  onus  illius,  »  id  cst  pondus  afnictionis,  «  ab 
humero  eorum  tolletur.  » 

«  11  oc  consilium  quod  cogitavi  super  omnem  ter- 
ram,  ct  h<Tc  est  manus  »  sive  potentia  «  extenta 
supcr  universas  gcntcs.  »  Vox  Domni  omnipotentis 
contra  torram  Assyriorum  spccialiter,  vel  generali- 
ter  contra  omncm  orbem  ;  qui  subjccti  sunt  potes- 
tati  Scnnachcrib  vcl  diaboli,  et  ejus  voluntati  ob- 
tempcrant.  Consilium  autem  omnipotentis  Dei  hoc 
in  loco  vocatur  illud,  de  qua  paulo  superius  dic- 
tum  est.  Sine,  ut  putavi  ita  crit,  ut  contcram  As- 
syrium  in  terra  mea. 

«  Don-  inus  enim  exercituum  decrevit,  »  id  est 
statuit.  «  Et  quis  poterit  infirmare,  »  subaudis  de- 
cratum  illius,  ut  non  conterat  Assyrium?  «  Et 
roanus  ejus  extenta,  »  id  est  ad  percutiendum  po- 
tentia  ojus  porrocta,  «  et  quis  avertet  eam?  »  su- 
baudis  nullus,  quin  percutiat.  Extensio  enim  ma- 
nus,  habitum  percutiondis  ostendit. 

«  Anno  quo  mortuus  est  rex  Achaz,  factum  est 
onus  istud.  »  A  principio  libri  usque  ad  hunc  lo- 
cum  sub  temporibustrium  regnum,Ozi89,Joatham, 
Achaz,  ca  quas  in  medio  continentur,  a  propheta 
vaticinata  sunt.  Hinc  vero  usque  ad  flnem  libri  sub 
Ezechia,  et  cx  parte  completa  sunt.  «  Ne  Interis 
Philistha;a  omnis  tu,quoniam  comminutaest  virga 
pcrcussoris  tui.  »  Naturale  est,  sicut  beatus  Hiero- 
nymus  dicit,  ut  mortuo  roge  inimici  aliarum  gen- 
tium  Istentur :  ox  robus  novis  bclla  civilia  et  sedi- 
tioncs  exspectantcs.  Mortuo  siquidem  Achax  im- 
piissimo  regc  jam  longsevo,  qui  Philistaos  sive 
Palffistinos  fortiter  afnixorat,  Istati  sunt  ilH  snper 
morto  cjus,  insultantos  Israclitis ;  quod  maturo 
rege  perditio  Ezcchiffi  juveni  fllio  ipsius  subjace- 
rcnt,  sub  cujus  potestato  putabant  se  posse  inva- 
derc  flnes  Israclitarum.  «  De  radice  colubri  egre- 
dictur  regulus,  ot  semen  ejus,  »  id  est  reguli  «  al>- 
sorbcns  volucrem.  »  Regulus  rex  sorpentium  dici- 
tur,  quem  Grasci  basilicum  vocant.  Qul  hanc  per- 
hibctur  habere  virtutem,  ut  avos  supra  se  volantes 
non  solum  flatu,  sed  etiam  suo  conspectu  interO- 
ciat.Virgam  sive  baculum  percu88ori8,ctcolubram 
appcllat  Achaz,  qui  Philistffios  volde  percussit  et 
momordit  :  sed  ponitus  non  absorbuit.  Regpolum 
autem  Ezechiam.  Alloquitur  ergo  propheta  illos, 
nc  insultcnt  Israoli  proptcr  mortcm  Achaz,  in- 
quiens  :  «  Nc  Iffiteris.  » 

«  PhilisUea  omnis  tu  super  morto  Achaz  »  matu- 
THR  «ctatis.  «  Quoniam  confracta  est  virga  percus- 
soris  tui»  Achaz  qui  tepercutere  solebat;quia«de 
radicc  colubri,»  id  ost  de  semine  Achaz  «  egredie- 
tur  rcgulus,  »  Ezcchias  vidclicct.  «  Et  semen  ejus 
absorbens  volucrcm.»  Quomodo  (in(juit)  nullaavis 
aspcctum  rcguli  potest  illassa  transire,  sed  quam- 
vis  procul  fuerit,  cjus  ore  sorbetur  :  ita  et  tu  a 
conspectu  Ezccliioi  totus  peribis.  Plus  enim  omni- 
bus  regibus  Israel  Ezechias  Philistsos  afiluEiU  . 


m 


HAYMONIS  HALBEBSTAT.  EPISC-  PPP.  PAllS  1.  —  COMMENT.  BIBL. 


m 


u  Gt  pascentur  primogeniti  pauperuQ),  »  id  est 
Ifipaieliteuet  pauperes  fiducialiterrequie8cent.»Isti 
aunt  primogeniliyde  quibusdicitDominusperalium 
prophetam  :  Filius  primogonitus  meus  Isracl.  Et 
«  Dimitte  filium  meum  primogenitum  {Kxod.iy),  » 
Pauperes  autem  appellantur,  quia  non  in  divitiis, 
Deque  in  potenlia,  sed  in  Deo  habebant  fiduciam. 
De  talibus  ait  Dominue.  «  Bcati  pauperes  spiritu 
(MaUh.  v).  Igitur^  o  Philistffla,  cum  te  absorbuerit 
reguluB,  id  est,  cum  te  penitus  deleverit  Ezcchias, 
sequaquam  insidiaberis  pauperculo  mco :  scd  pres* 
8UB  anguatiis,  oalamitatem  tuam  flebis. «  Et  intcr- 
fksiam  in  fame  radicem  tuam,  »  id  est  forLitudi- 
nem,  vel  progeniem  tuam,  et  reliquias  tuas,  »  sub- 
MidiB  qu9  ab  Ezechia  fuerint  derelictffl,  u  interfl- 
oiam  »  per  AflsyrioB  et  Chald»08. 

«  Dlnla,  porta ;  clama^civitas :  prostrata  est  Philis- 
im9L  omniB.»  Quantum  ad  rei  veritatem  aitinet,nec 
porta  poiest  iilalare,Qeque  civitas  clamare.Portam 
ergo  poBuit  pro  his  qui  in  porta  eunt.  6t  civitatom 
pro  habitatoribus  civitatis  Dingit  itaque  propheta 
sermonem  ad  urbes  Phili8tinorum,utIugeantetplo- 
jnent  «Uferiam  euam  quffl  venit  super  Sennacherib  : 
quia  )^ro3trataeat  jam  omnisPhiiistffla  gladioAssy- 
ffiorum,(K  ab  Aquilone  enim  Aimus  veniet,et  non  est 
<qui  eflhgiat  agmen  €|ju8.  »  Fumus  in  hoc  loco  pro 
muHitudine  exercituum  Sennacherib  ponitur.  Vel 
foffio  nomiBiB  i^ub  intelligitur,  quod  omncsgcntes 
•eaaet  vastaturus,  quia  ab  Aquilonari  parle  in  Hio- 
iniBalem  venit.  Ac  si  dioerot  propheta  aliis  verbis : 
Idoireo  pnsoipio  vobiB,  o  Philistsiljululare,  quia 
ab  Aquilone  pnevideo  jam  venire  exercituum  Sen- 
naoherib  et  nunorem  ejus  quod  vos  sit  capturus  : 
ttt  nen  sit  aliquis  de  multiB  gentibus  qui  efTugere 
.posBii  multitudinem  illius  sua  virtute. 

«(Etquidre8pondebiturnuntiisgentis?QuiaDomi- 
nus  fundavit  Sion,  et  in  ipso  sperabunt  pauperes 
populi  ejus.  »  In  hoc  quod  dixit  supra,  nullus  est 
qui  efi^ugiat  agmen  cgus.Judas  quoque  videbaturin 
•generali  ^sententia  esse  comprehensu8,ideoque  sub- 
didit :  8i  (inquit)  interpellaverint  angeli  qui  prffisunt 
Assyriis,  quare  Bola  Hierusalem  de  manu  Sennache- 
-rib  salvetur,  respoDdendum  est  eis,  quia  Dominus 
iftindavit  Sion,  et  ipse  humilem  populum  suum  in 
ee  spenwtem,  aua  virtute  liberavit.  Poiest  et  sic 
«impliciter  intelligi,  quomodo  illud  in  Hieremia 
^uando  posuit  ipae  propfaeta  catenas  ligneas  super 
ecdlas  eorum  qui  ad  se  fuerant  missi.  Dicit  ergo 
propheta  ad  Dominum  :  Quid  respondebitur  nun- 
tiis  divorsarum  geniium,  cum  venerint  ad  interro- 
gandum  super  adventu  Sennacherib  ?  Cui  Domi- 
nu8  :  Respondendum  est  illis,  quod  sint  capiendi, 
-et  sola  Hierusalem,  qus  non  in  homine  sed  in  Deo 
spem  suam  posuit,  sit  liberanda. 

CAPUT  XV. 

«  Onus  Moab. »  Quia  Moabits  gavi»  suntde  capti- 
iidMe  Israelitarumysiout  et  Philistiim:  idcircoSpi- 
ritus  saoctus  perlsaiam  prophetam  predicit  eis 


^  poddus  miseriarum^quod  passuri  erant.  Moab  aa* 
tom  fllius  fuit  Loth,  conceptus  de  inceatu  :  aqno 
vocati  sunt  omnes  de  progenie  illius  Moabils,  et 
provinciaillorum  Moab.  Et  istud  unum  nomen  accl- 
pitur  pro  omni  illius  gentis  populo.Sed  et  hoc  scien- 
dum,  quia  primum  ab  Assyriis,  deinde  a  Chaldcis 
sunt  vastati. «  Quia  nocte  vastata  est  Ar,  Moab  cod- 
ticuit,  »  sive  siluit.  Nihil  ausa  est  rebellare  conln 
Assyrios,  vcl  Ghaldfflos.  *  Quia  nocte  vastatiis  eat 
murus  »  subaudis  Ar  civitatis, «  Moab  conticiiit. »  Ar 
civitas  fuit  metropolis  Moabitarum  et  rogiai  qoa 
hodic  ex  Hebrfflo  et  Gr»co  sermone  compoeita  Aroo* 
polis  nuncupatur :  non  quod  Arios,id  eeivMaiiiSfBit 
civitas :  sicut  quidam  autumaverunt.  Beo^  iii  nocte 
vastata  est  Ar,quia  Moab  de  inceEfta  fiU#  iiqoteeoiif 

n  ceptus  est.Vel  nox  signiflcat  magnitudiiiWl  QQiro- 
ris.VaBtata  ergo  civitate  regia  Ar,et  deetr^eliBnm* 
ris  ojus,  Moab  provinda  Arabiaa  contio^U ;  in  qna 
ffidiflcata  est  ipsa  civitaB.  «  Aaoendit  domoBy»  siib- 
audis  regia,  «  et  Dibon,  »  qu«  eet  pivitoB  nobilis» 
«  ad  excelsa,»  subaudis  idolorum  BOonim,«iap1aD- 
ctum,  »  id  est  ad  plangendum ;  qa«  l^dMbant  ia 
montibus  suis,  vel  in  tectis.  Quidam  male  legnat : 
Ascendit  domus  Edibon ;  quasi  proprinm  nomeniio- 
minis  sit,et  domus  qjus  ascendere  dioatur ;  Bod  non 
est  ita.  Nam  hoc  modo  legendum  et  inteUigeiidnm 
est :  Ascendit  domus  eive  familia  regia  ad  ezcelu 
idolorum  suorum  Edrbon,  id  CBt  habitatorefl  f)}UB 
ascenderunt  ad  exoelsa ;  non  ed  Baorifioaji^um,  sed 
ad  flendum  mala  8ua.«Super  Nabo  eteuxMr  Wedaba 
Moab  ululabit.  »  Nomina  civitatum  a«nt  nohiliiUB, 

G  super  quarum  Bubversione  ululabituniveraa^riD- 
oiaMoab.c  IncunctlB  capitibus  e^uB  paiviMuiii,oniBiB 
barba  radetur,»  Gonsuetudinem  antiquonun  tangilt 
qui  tempore  afQictionis  et  luctus  capita  barbasque 
radebant.  Sicut  logimus  de  beato  Job|  quod  toDSO 
oapite  corruit  in  terram. 

«  In  triviis  ejus  accincti  sunt  saooo  super  ieota 
eju8,et  in  plateis  ejus  omnis  uIulatuB.DeaoeBdetiB 
fletum.  »  Hunc  verBioulum  duplioiter  fin^^mi,  et 
dietinguunt  doctores.  Quidam  ita ;  in  triyiisi  jd  ait 
in  publicie  iods  aocincti  sunt  aacoo :  qMod  eet  vBitir 
mentum  poBnitentia).  Super  teeta  C(i«B  et  tfi  platMi 
ejus  omnis,8ubaudiB  Moab^  ululat.Pe  teotpeiyB  de 
excelBiB  locis,  vel  de  laititia  deeoendet  ad  teirapi  ia 
fletum,id  est  ad  flendum.  Et  eat  BenBue :  Amadot 

P  quidem  ad  excelsa  |it  ploret  ante  i4ola  wa»iit«wn 
ibi  nullum  auxilium  repererit,deBc^det  94  doijwa 
Buam,  vel  ad  terram  in  fletum.  Qnidioa  eftiani  lioe 
modo  distinguunt,  ut  omnis  ululatuB  Moabdeseeiir 
det,8ive  perveniet  ad  fletum.  Non  plorabmiteQp)  <1b 
Moab^et  alii  gaudebunt :  sed  generaliB  muUitiidoplo- 
rabit,  incedendo  per  plate«u5,  et  per  trivium,  qae^ 
dicitur  a  tribus  vib. 

«  Glamabit  Esebon  et  Eleale :  »  qu®  auntcivitalee 
potentissims  provinciffi  Moab.  «  UBqueiaaa,  i  aub* 
audis  civitatem,  «  audita  eat  vox  eorum,  » id  est 
vox  Moabitarum.  Hoc  ergo  indicat,  quod  ab  initio 
regni  ubi  est  sita  clvitaa  EBebpn,  usque  ad  estremoB 


COMMBNT.  IN  I8AIAM.  UB.  II. 


708 


>,  in  quibus  consistit  Jasa  alia  civita8,cla- 
tiiiffi,  et  captivitatis  omnes  resonabunt  ha- 
«  Supcr  hoc, »  subaudis  malum  captivita- 
)editi  Moab  ululabunt.  Animaejus  ululabit 
Biunusquisquo  Moabita  ululabit  sibi.Expe- 
ellat  Propheta  fortissimos  prffiliatores^qui 
lac  sunt  ab  uxoribus ;  de  talibus  legitur  in 
'm.  xrv)  quod  elegerit  Abraham  expeditos 
m  domus  su»,  id  est  qui  sinc  uxoribus 
•tsensus :  Non  solum  illis  plorabuni  atque 
t,  qul  provectffi  sunt  ffitatis  et  conjugati, 
enies  :  sed  ineuper  illi  qui  defendcre  alios 
I  et  non  habent  quos  plangant  nisi  seipsos. 
lewn  ad  Moab  clamabit.  »  Gompassionem 
abere  propheta  super  misoriis  Moab.Quia 
Meorum  eeseni^tamon  oreaiura  Dei  erani. 
fan  ealamitatibus  opprimebantur,ut  eilGm 
nlserabiles  fleront.Similiter,  ei  Hieremias 
dfoii  ee  compatt  miseriis  Moab :  Propieroa 
I  oor  meum  ad  Moab,  quasi  tibia  resonabii. 
jnB  asque  ad  Segor  :  yitulam  conternan- 
ger  nna  esi  ex  quinque  civitatibus  Sodo- 
jiHD  propter  Loth  iempore  subversionis  li- 
;  {Gen.  xix).  Appollatur  vitula,  propier  im- 
iam  luzuriae.  Quod  vero,  dicit  conteman- 
l«m  codices  habeni  constemantom,  sed 
itiim  est.  Tradunt  Hebrei,  quod  bis  susii- 
«motum,  teriio  corruerii  :  et  hoc  id  esi, 
t  ueque  ad  Segor  vitulam  conteraantem,i(l 
terrsmoiu  corruentem,vel  coniemantem 
istam,  sicut  solent  animalia,  tertio  anno 
ma  esse  :  ui  homo  iricesimo.Poiest  ergo 
|aia  mansisset  robustissima  si  deincops 
eaei,  postquam  proptcr  Loth  liberataest. 
I  quoque  termini  ot  foriitudo  intelligendi 
lisensus :  Vecles  sive  termini  Moab^deserti 
ne  ad  Sogor  civitatem  in  nnibus  ejus  posi- 
180  et  perdito  orani  robore. «  Per  ascensum 
th  flens  asdlsndet,  »  subaudis  Moab,in  cap- 
«  et  in  via  Horonaim  clamorem  contri- 
re  oaptiviiatis  » lovabunt  »  MoabiUB  Luith 
In  itinerc  per  geniibus  Assyriis,  Horo- 
JBB  est  Moab  contra  Assyrios.  Dum  enim 
u*  Moabiias  captivi  in  Assyrios  per  clivum 
«r  eivitatem  suam  Horonaim  flendo  ince- 
;  olamorem  luctus  levabant. 
enim  Monri  desort®  erant,quiaaraithorba 
germen,  viror  omnis  interiit.»  Menri  oppi- 
ipra  maro,multos  fontes  habens  et  aquas : 
et  amaras,  idooquo  sterilcs.  Tamcn  hoc 
nm,quia  non  propter  stcriles  Mcnri  aquas 
iruit  herba  in  Moab,  sed  metaphoricc  locu- 
*  eei  sensus  :  In  cuncto  Moab  omnt  aquoe 
maric,  sicut  sunt  aqunc  Mcnri,  qua;  habot 
liesyidcoquo  stcriles :  etarescot  omnisher- 
"ibit  omnis  viror  hcrbarum  vinearumque. 
dnm  magnitudinem  operis  et  visitatio  eo- 
dtaiio  hic  in  malam  partcm  capitur :  sic  et 
r  Vieitabo,  inquit,  in  virga  iniquitates  eo- 


A  nim  (Psal.  lxxxviii).  »  Et  visitaiio  in  bonam  pariem 
secuBdum  quod  Zacharias  per  Joannem  dicii : «  Vi- 
sitavit  no8  oriens  ex  alio  {Luc,  i). »  Est  autem  sensus 
hujnsmodi :  Sicutjuxtamagnitudinem  morbi  visiiat 
medicus  «grotum :  ita  Moab  secundum  quaniiiatem 
poccati  recipiet  vindictam.  «  Ad  torrentem  salicum 
deduccnt  eos  :  »  id  est  Moabitas. 

«  Quoniam  circuit  clamor  terminum  Moab. »  Hac- 
tenus  locutus  de  captivitate  qu»  venii  Moabitis  per 
Assyrios  :  nunc  de  illa  quK  facta  esi  per  Ghaldsos. 
Torrentem  salicum,  Babyloni»  debemus  accipere 
flumina  :  de  quibus  ei  Psalmus  dioii :  «  In  salicibus 
in  medio  cjus  (PsaL  cxxxvi),  »eic. «  Usque  ad  GaHim 
oppidum  ululatus  ejus,  ei  usque  ad  puieum  Elim 
olamor  ejuB,  •  id  est,  clamor  Moab  a  principio  usque 

H  ad  flnem  regni. 

«  Quia  aqns  Edibon  eiviiatia  repleiffi  8unt  san- 
gnine  »  oooisoram  Moab.  Ac  si  diceret  aliis  verbis : 
Idcirco  uiulabit  Moab,quia  ubi  prius  eratluxnriaet 
omnis  deleciatio,  propier  irriguos  agros,  ot  fontes 
jugiter  emananies,  ibi  prsB  muliitudine  inierfecto- 
ram,  rivi  sanguinis  fluent.  «  Ponam  enim  super 
Eidibon  additamentum. »  Hoc  est  augmentum  afQic- 
iionis,  tribulaiionem  videlicei  super  tribulaiionem 
«  his  quifagerintdeMoableonem,  etreliquiisieme.» 
Modo  exponit  quod  additamentum  ponat.ei  hoc  est 
leoncm,  et  quibus  illud  imponat,  his  videlicet  qui 
fugerani  de  Moabiiis,  et  reliquiis  terrfls  quflB  rcman- 
serint.  Ponam  (inquit)  super  Edibon^  id  esi  super 
habitatores  ejus  affliotionem  :  nt  qni  occisi  non  fue- 
rint  fame  ei  pcstilentia,  ei  voiuerant  fyigere,his  eu- 

G  perveniat  leo,  hoc  esi  persecuiores  hosiium,  vel 
bestiffi  feroces  qu»  eos  devoreni.  Ei  non  solum  his 
qui  f\]gerini,  sed  eiiam  ierrcB  que  remanserini^im- 
mittam  persecutores  Ghaldeos  vel  revera  leones, 
ferocesque  besiias. 

GAPUT  XVI. 

«  Emitte  agnum,  Domine,  dominatorem  ierrs,de 
petra  deserii  ad  montem  flliffi  Sion.  »  Idcirco  pro- 
pheiffi^difficiles  sunt  ad  inielligendnm,  quia  subito 
mutani  personaa  et  tempora  :  et  dum  de  nna  lo- 
quuntur,  eubito  transeuni  ad  aliam.  Dum  enim  lo- 
quereinr  propheia  Isaias  de  captiviiaie  et  miseriis 
Moab^  snbite  in  medio  sermone  ietendit  ocuium 
mentis  ad  Ghristi  naiiviiaiem,  et  ccBpii  alloqut 
D  Moab,  ct  promiiiore  bona  inquiens  :  0  Moab,  non 
desperes  de  saluie :  sed  age  poDniieniiam :  quia  licei 
captivandus  sis  ab  Assyriis  vol  Ghaldffiis :  tamen  de 
iua  progcnie  nasceiur  agnus  qui  toUai  peccaia  mun- 
di,  et  qui  dominetur  in  ioto  orbe  (Jaan.  i).  Ghrisius 
enim  dominaior  totius  mundi  esi,  juxia  quod  ei 
Deus  Pater  dixii  :  «  Postula  a  me,  ei  dabo  tibi  gen- 
ies  hffireditatem  tuam  (PsaL  ii).  »  Ei  ipse  post  re- 
surrectionem  suam  :  «  Data  est,  inquit,  mihi  omnis 
potestas  in  coelo  ei  in  terra  (Matth,  xxviii).  »  Unde 
esi  ergo  missus  iste  agnus?  «  De  petra  deserti  » 
hoc  est  de  Ruih  Moabiiida :  qu»  morie  viri  viduata 
nupsii  Booz,  de  quo  genuit  Obet,  Obei  gennii  Jesse 


799 


IIAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISG.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


800 


patrem  David  regis.  De  cujua  progonie  procosBit 
intemerata  virgo  Maria,  quaR  gcnuit  Christum.opcre 
Spiritus  sancti  imprajgnata,  non  semine  viriii  gra- 
vida.  Ruth  Moabitida  petra  dcscrti  appcllatur,quin 
gcntilitas  ex  qua  ipsa  erat,  lapides  pro  Dco  colo- 
bant,  et  duri  cordo  erant,  idcoquc  dcserti,  ct  dcre- 
licti  a  Croatore.  Quo  ergo  est  omissus  illc  agnus  ? 
«  Ad  montcm  filiaj  Sion,  »  id  cst,  ubipnedicavit^ct 
miracula  fcoit,  ubictiam  gemus  humanum  redcmit. 
Vcl,  quod  mclius  cst,  ail  Ecclcsiam^cst  mi8su8,qu«} 
in  speculo  mentis  et  altitudinc  virtutum  consistit. 
Quisquis  igitur  quairit  quaj  causa  cxstitcrit  quarc 
Booz  acccpcrit  Ruth  Moabitam  in  uxorem,  legatli- 
brum  Rruth,  ibiquo  plonissimc  inveniot.  Tamen 
sciendumesthocdivinitus  procuratum  e8se,ut  sicut 
Christus  Judajos  ct  gentiles  redimerc  vcniebat,  in 
quibus  comprehenduntur  omnia  gencra  hominum, 
ita  etiam  ab  utroquo  populo  socundum  carnem  ori- 
ginom  traheret. 

<c  Et  erit  sicut  avis  fugiens,  ct  8icut  puUi  dc  nido 
avolantes,  sio  erunt  Hlm  Moab  in  transcensu  Ar- 
non.  »  Vides  quomodo  de  una  re  transit  ad  aliam. 
Rcvertitur  itcrum  ad  captivitatem  Moab.Sicut  avis, 
inquit,  fugit  ante  accipitrom,  ot  sicui  pulli  citis- 
simc  avolant :  sio  cito  transmigrabunt  fi\m  Moab 
de  terra  sua  in  transcensu  Amon  :  per  quas  de- 
bemus  intelligere  civitatcs  et  urbes,  vel  revera  vi- 
ros  ol  mulieros.  Amon  civiias  est,  iorminus  Moabi- 
iarum  et  AmorrhaBorum.  Transcensum  autom  dicii 
proptor  capiivitatem.  Sicut  erunt  in  Iransccnsu  Ar- 
non,  id  cst,  sic  iransibuni  in  capiiviiatcm  pcr  Ar- 
non. 

«  Ini  consillum  »  Moabitidis,  id  cst  conira.  Vol 
aliter,  «  Ini  consilium,  »  id  cst,  intra  in  consilium. 
«  Lcgc  consilium  »  hocc8t,colligcconsiliumtuum, 
et  considcra  quomodo  ovadcrc  possiscaptivitatem. 
«  Pone  quasi  noctem  umbrum  tuam  in  mcridie, 
absconde  fugientcs,  ci  vagos  ne  prodas.  Habitabunt 
apud  te  profugi  mei.  Moab  esto  latibulum  corum  a 
facic  vastaioris.  »  Noiandum  quia  ante  vasiata  est 
Hierusalem  ab  Assyriia,  ct  postea  a  Chaldasis  ante- 
quam  Moab  :  idcoque  prsBcipitur  ei  ut  fugicntes  ad 
sc  dc  populo  Dei  suscipiai  et  abscondai.Pone  quasi 
noctem  ubram  iuam,  id  est  praebc  populo  mone  fu- 
gienti  ab  Assyriis  vcl  a  Chaldasis  defensionem  iuam  : 
ui  eos  abscondas  a  facie  persequentium.Ei  in  me- 
ridic  isiud  adimple,  id  est,  in  aperta  persecutione 
et  captivitaie  abscondas  fugienios  Isracliias.  Ei  va- 
gos  de  loco  ad  locum  fugitantes  no  perdas,  vel  ne 
iradas.  hostibus  suis.  Vastata  enim  Hicm8alem,qua3 
confmis  cst  tibi,  habitabunt  apud  tc  profugi  mci. 
Idooquc  pnecipio  tibi,  Moab,  ut  sis  latibulum  corum 
a  facio  Assyriorum  vel  ChaldaBorum.  «  Finiius  cst 
pulvis.  »  Subiio  iransit  propheta  ad  interfectionem 
Sennacherib  :  qui  pulvis  appollatur  ct  miscr,  quia 
omnis  gloria  et  dominatio  ejus  cito  transit  quasi 
pulvis  raptus  a  vento  :'et  miscrabilitcr  ab  hac  luce 
transiit,  interfectus  a  filiis  suis  in  prssentia  Dci 
sui  {IV  Reg,  xix.)  Finitus  cst  pulvis,  Sennacherib 


A  «  consummatus,  »  sive  interfectus  csi  ipse ;  «  miscr, 
defccit,  qui  conculcabat  tcrram.  »  vastando  illaoi, 
et  intcrficicndo  habiiaiores  ejus. 

«  Et  proBparabitur  in  misericordia  solium^t  sede- 
bit  supcr  illud  in  veritato  in  taberaaculo  DavidJQ- 
dicans  ct  quasrens  judicium,  et  velociier  reddens 
quod  justum  est.  »  Licet  Judasi  referant  iata  ad  Exe- 
chiam,  qui  post  mortem  Sennacherib  in  pace  regaaf 
vit :  mclius  tamcn  dc  Ghristo  iutelliguntur.  Bt  per- 
iincntquaRdamcxhisad  primum  adventum,qa»dam 
autcm  ad  secundum.Hooenimquod  dicit  prepare- 
bitur  in  misericordia  Dei  Pairis  solium,  id  estre- 
gnum  Christi :  et  sedebii  supcr  illud  in  tabemaoalo 
David,hocosi,inEcclesia:  ad  primum  ejus  adveQtuin 
esi  rcferendum,  ei  ad  tempus  sext»  etaiijB  in  qut 

H  modo  sumus.  Magna  si  quidcm  miserioordia  Dei 
Pairis  fuii,  ui  unigeniium  Filium  suum  pro  noBtn 
saluie  ad  nos  redimcndos  miiteret :  qui  aedei  modo 
in  solio,  sivc  in  tabornaculo  David,  hoo  est»  in  Eo- 
clesia  requicscens  ei  regnans  in  cordibua  fideliiim 
pcr  fidcm  ct  dilectionem.  Hoc  vero  quod  aeqnitur: 
Judicans  (id  estdisceraens^eiqueorenBJudicium^ 
vclociter  rcddens  quod  jusium  esi :  proprie  ad  diem 
judicii  pertinci :  quando  ipse  discernet  inter  electos 
ct  reprobos,  reddens  singulis  quod  jusium  eetibonis 
bona  et  malis  mala.  Ei  hoc  velociter  fadety  dicens 
elcctis :  Venite,  benedioti  Pairis  mei.  »  Et  reprobis : 
«  Discediie  a  me,  maledicti  {MaUh,  xzv).  >• 

«  Audivimus  superbiam  Moab,  superbua  eatval- 
dc.  Superbia  qjus  et  arroganiia  ejus  et  indig^oatio 
ejus,  plusquam  foriiiudo  €|Jus,  »  id  est  m^jor  est 

C  supcrbia  G(jus,  quam  foriitudo  ejus. 

«  Idcirco  »  Bubaudis,  quia  msgor  est  superbit 
ejus  ct  indignatio  contra  Dominum,  quam  fortiiudo 
illius :  «  ululabit  Moab  ad  Moab,  »  cives  videlicetad 
civcs,  fratcr  ad  fratrcm,  «  univcrsus  »  snbaudiB 
Moab,*«  ululabit.  »  Reveriitur  itcmm  ad  Moab  pro- 
pheta. 

«  His  qui  laitantur  supcr  muros  cocti  lateris^oqui- 
mini  plagas  suas,  quoniam  suburbana  Elsebon  va- 
stata  suni,  ei  vinea  Sabama»  subaudis  desertaest. 
Pcr  hoc  quod  dicii,  his  Moabiiis  qui  confidnnt  in 
junctionibus  murorum  laiericiomm,loquimini  pla- 
gas  suas,id  est  mortem  et capiiviiaiem :  et poteniitm 
prisiinas  feliciiatis  osiendii»  et  plagam  repentina 
subversionis.  Suburbana  dicuntur  vici  et  villiilc, 

D  adhaQrentcs  civitatibus.  Esebon  autem  oivitas  fuit 
nobilis  Moabitaram  sicui  et  Sabama :  qu»  propter 
multitudincm  populomm  vinea  appellatur.  Subur- 
bana,  inquii,  Esebon  deserta  suniabhabitatoribus 
suis  :  ct  non  solum  suburbana,  sed  ctiam  ipsa  civi- 
tas.  «  Domini  gentium,  »  id  csi  principcs  Assyrio- 
runi  ct  Chaldaeorum,  qui  multis  gentibus  domina- 
bantur,  «  excidcrunt  flagclla  » ejus,  id  esi  habitato- 
res  Sabama  occiderunt,  «  usque  ad  Jazer  »  civila- 
tem  «  pcrvcncrunt  »  ipsi  domini  geniium «« errave- 
runt  in  deserto  :  »  lustrantes  universam  ierram 
Moabitarum.  Quia  dixerat  superius  Sabama  vi- 
neam  csse,  scrvavii  metaphoram,  subjungens  fla- 


801 


COMMENT.  IN  ISAIAM.   UB.  II. 


802 


gcUa.  Similiter  ctiam  scrvavit  mctaphorum,diccns  :  A 
«  progaginea  cjus  rclict®  sunt,  transicrunt  mare.  » 
Quis  audivit  unquam  huic  similc,  ut  propagincs 
vinearum  transircnt  mare?  Propugines  irttoliigc 
fugitivos  filios  cjus,  qui  trunsicrunt  marc,  rlum 
ducerentur  in  Babyloncm  dcrolicti  a  Dco.  <<  Supcr 
hoc  plorabo  in  flietu  Jazer  vincam  Sabama.  »  Vox 
prophet®  plangentis  magnitudincm  vastitulis  ur- 
bium  nobilium  quondam  Moabitarum.  Super  hoc, 
inquit)  id  est,  super  vastitatem  urbium  Moab^  plo- 
rabOy  et  in  fletu  Jazer,  piorabo  etiam  vineam  Sa- 
bama.  «  Inebriabo  to  lacryma  mea, »  o  «  Esebon  ct 
Eleaie, »  id  est,  valde  plorabo  to,  vel  ficre  te  faciam 
sicut  ego  te  defleo,  «  quonium  super  vindcmiam 
tuam  et  euper  messem  tuam  vox  calcantium  ir- 
ruit. »  Calcatores  in  hoc  loco  intelliguntur  ChaldaQi  ^ 
et  Assyrli  praedatores^  qui  vindemiam  et  messem  et 
omnia  bona  illorum  sibi  diripucrunt. 

.«  Etau&retur  Isetitia  et  exsultatio  de  CarmclOyCt 
in  viaeia  non  exsultabit  neque  jucuudabit,»  subuu- 
dis  MoabySicut  prior  vindcmiator.Garmclus  mons 
eat  fertilissimus  inter  Phccnicen  ct  Palosstinam  im- 
^minent  Ptolcmaidi,  in  quo  Uclias  oravit  (///  Reg, 
xvui).Et  ponitur  8®pc  in  Scriptura  sacra  pro  omni 
fertililatd.  Aaferetur,  inquit,omnis  Ijetitia  de  Carme- 
lo,  id  est,  omnis  fertilitas  supcr  quum  laBt)9ibuntur 
Moabits^auferetur  ab  eis.  «  Vinum  in  torculari  non 
cakmbity  M  Bubaudis  Moabita;  «  vocem  culcantium 
abstuli»»  id  est  celeuma,  quod  cantare  consucverant 
tcmpoce  vindemiiB. 

«  Super  hoo  venter  meus. »  Vox  propheUe  dolcn- 
ti»  Biiper  contritionem  Moab*  Super  hoc,  inquit,  id  C 
est,propter  dcstructionem  Moab,  «  sicut  cylhara 
aonaty »  sic  sonabit  sensus  et  intellcctus  mcus  ad 
Moab  plangendo,  «  et  viscera  mea  »  aive  interiora 
oordia  mel,  «  ad  murum  »  Arnon  civitatis  «  cocti 
laleris,!»  id  est,  propter  murum  dc8tructum,qui  de 
cootis  iateribus  aedihcatus  fuit. 

<c  Et  erit,  cum  apparuit  quod  laboravit  Moub 
Buper  exoelsis  suis,  »  id  in  montibus  ct  tectis, «  in- 
gredietur  ad  sancta  sua, »  id  est  ad  idola,  quffi  pu- 
tabat  eaee  sancta,  «  ut  obsecret,  ct  ndh  valebit » 
aubaudia  in  eis  invenirc  auxilium.  Maxima  enim 
miaefia  eat,  nec  in  his  quos  semper  venerata  est, 
babere  Bubeidium.  Advenientibus  siquidem  Assyriis 
atqoeGhaldsis,  ascendit  Moab  ad  idola  sua  quos 
antea  venerabatur,  et  quorum  protectione  spcrabat  q 
ae  itofendere  ab  hostibus  :  sed  non  profuit  ci,  quia 
jinsensibilia  erant,  Tunc  enim  apparuit  quia  vani- 
tatem  oolebat. 

«  Hoc  verbum  quod  locutus  cst  Dominus  ad 
Moab,  M  id  est  contra  Moab,  «  ex  tunc  »  subaudis, 
ex  quo  creatus  est  Moab.Et  Dominus  ait :  Moabitffi 
et  Ammonitas  non  intrubunt  in  Ecclcsium  mcum.Vel 
extunc,id  est,ex  antiquo  temporc  ex  quo  in  prassen- 
tia Bua  ista  destinavity ct  nunc  locutus  est  Dominus, 
dicens  :  «  In  tribus  annis  quasi  anni  morcenarii, » 
et  cffitera.  Scnsus  higusmodi  est  :  sicut  paucissimi 
remanent  racemi  post  vind^miatorcs^  ita  ex  mulU- 


tudincMoabpauciremancbuntvenientibushostibus. 
Quod  vero  dicit  «  in  tribus  annis  auferctur  gloria 
Moab,"  duplicitcr  potcst  intelligi.DiximusHupcrius, 
quia  prophetiu  istu  contru  Phiiistffios  et  Moubitas, 
moriuo  Achaz,  cx  quo  prophetuistu  dixit  ca3pit  di- 
rigi.Et  poiost  intelligiquod  lcrtiounno  post  mortcm 
Achuz  ab  Assyriis  MoabiUc  sint  vastati.  Et  est  scn- 
sus :  Sicut  mcrc^nariusoxspcctat  solis  occubitum,et 
diebus  ac  noctibus  flncm  opcris  sui  priostolatur^  ut 
stututam  mercedcm  accipiat :  sic  post  tres  annos 
Moab  ab  Assyriis  delcbitur.  Potest  et  de  Babylonica 
captivitatc  intclligi,  quod  post  captam  Hierusalem 
tertio  anno  a  Ghaldffiis  vastauda  sit :  vel  quod  intra 
trcs  annos  nulla  ci  clausa  sit  rcquies. 

CAPUT  XVII. 

«  Onus  Damasci.  »  Damascus  civitas  fuit  quon- 
dum  metropolis  Syri®  provinciiB,  quam  condidit 
Eliezer  sorvus  AbrahjB.Cijgus  rex  Rasin,  quia  decem 
tribubusscmpcrprffibcbatauxilium  ad  dcbellandum 
Judam,  idcirco  Spiritus  sanctus  per  Isaiam  pro- 
phctam  minatur  ci  captivitutcm  destructioncmque 
sui  Per  Dumuscum  cgo  civitatem  regiam,  debcmus 
intciligcre  omnem  provinciam  Syris,  quoe  similiter 
vastaia  est.  inierprctaiur  auiem  Damascus  sangui- 
ncm  fundcns,  sivc  sanguis  cilicii.  Quantum  ad  litie- 
ram  periinct,sanguincm  fundcns  recte  potcst  appel- 
lari,  quia  ibi  sanguis  Abcl  fusus  esta  Cain  (Gen.iw). 
Quantum  vero  ad  isios  pcriinet,  sanguincm  fundcns 
sive  sanguis  cilicii  interpretatur  :  quia  homicidse 
erant  multumque  sanguincm  fundentes,  pccnitcn- 
tiam  debuorant  agere  :  quod  signaturper  cilicium. 
Scd  quoniam  hoc  non  fccerunt,  in  captivitatem  et 
doprffidationcm  migraverunt.  «  Ecce  Damascus  de- 
sinet  essc  civitas,  »  subaudis  potentissima,  «  eterit 
sicut  accrvus  lapidum  in  ruina.  »  Sed  postquam 
cvcrsa  fuerit  ab  Assyriis. 

«  Dcrclictffi,  »  subaudis  ab  hominibus,  «  civitates 
Aroer  gregibunt  crunt,  »  subaudis  in  pascua,  «  et 
requioscent  ibi,  »  in  ipsis  scilicct  puscuis  greges 
ovium  :  «  etnon  eritqui  exterreat.»Ei  est  sensus  : 
Tanta  crit  ibi  soliiudo,  ut  nec  insidiaior  timcndus 
sit,  scd  sinc  timore  pascentur  ibL  Aroer  rcgio  cst 
provinciffi  Syrifle,  habens  plurimas  civitates.  Inter- 
pretatur  auicm  Aroer  myrica  cst^qu®  est  arbor  in- 
fructuosa,  ct  nascitur  in  desertis  locis  atque  salsu- 
ginosis.Ac  si  dicoret :  Sicut  myrica,quffi  cst  arbor 
infructuosaj  nasciiur  in  solitudinc  :  ita  in  soliiudine 
et  sine  fructu  universi  Syri. 

«  Etcessabit  adjuiorium,»  subaudis  Damasci  «  ab 
Ephraim,  et  rcgnum  a  Damasco,  »  subaudis, cessa- 
bit :  quia  ultra  non  rcgnabit  ut  prius.  «  Et  erunt 
reliquiae  Syriaj  sicut  gloria  filiorum  lsrael,dicii  Do- 
minus.  »  Gloria  hic  ironice  pro  ignominia  ponitur, 
hoc  est,  qualcm  gloriam  habebit  Israel,  dum  in 
capiiviiaicm  ducctur,  quia  non  in  Deo  scd  in  homine 
posuit  spem  suam  :  talem  habebunt  et  Syri  qui  eis 
promittebani  auxilium,ut  scpararcnt  illosatimore 
Dei,  quod  ct  fcccrunt.  Ambo  cnim  in  captivitatem 
ducti  sunt  et  ilU  et  isti. 


803 


HAYMONIS  HALBBRSTAT.  EPISO.  OPP.  PAHS I.  —  COMMENT.  BIBL. 


804 


«  Et  erit  in  die  iUa  »  aobaiidis  eum  Syria  vastata  A  «  <IQ^&  oblita  es  Dei  Salyatoris  tui.  »  Isla, 


fuerit  ab  AssyriiSyet  Damascus  desieritesse  civitas : 
«  attenuabitur  gloria  Jacob,»  Syria  videlicet  et  Da- 
mascuSyin  quibus  gloriabatur  ethobebatfiduciam. 
«  Et  pinguondo  ejus  marescet,  »  hoc  est,  fortitudo 
fiduciae  quam  habebat  in  Syriis  dcflciet.  Quidam 
codices  habent^pingues  oarnes  ejus  :  sed  melius  est 
ut  doetores  tradunt  pinguendo  legendum,per  quam 
intelligitur  refugium  ac  fortitudo,quam  decem  tri- 
bus  habebant  in  Syriis. 

«  Et  erit  siout  congregans  in  messe  quod  restite- 
rit,  et  brachium  ejus  spicas  leget,  »  ot  c/etera  qua) 
sequuntur  usque  «  in  eacuminibus  fructus  ejus.  » 
Tres  quidem  dat  comparationes,  sod  unus  est  in 
sensus.  Sicut,inquit,rari8sim»  remanent  spic»  post 
terga  metentium,  et  sicut  paueissimi  remanent  ra-  ^  alienum,  qoando  quod  seminatur  noo  ccJligitarib 


patieris^o  lsrael,quia  dereliquisti  Deum  Sahraioreii 
tuum  qui  te  liberavit  de  iGgypto,  et  qui  iibi  genfes 
ferocissimas  sua  fortitudine  subjugaTit.«  Propterea 
plantabis  plantationem  inndelem,etgemeB  idienum 
seminabisy  ut  beatus  Hyeronymus  dicit,  boe  ex- 
pressius,et  cum  ironia  est  legendum.Ei  esi  sensus : 
Quia  ergo  tu  oblita  es  Dei  Salvatoris  tui,  e4  €Mtb 
acy  utoris  tui  non  cs  recordata^  o  pleba  Israiel  decen 
tribuum  :  num  propterea  plantationem  fkdeHmi,  et 
non  potius  alienum  semen  seminare  debes,  quod 
hostis  Assyrius  comedat.  Non  plantabiB  propler  boe 
plantationem  fidelem.  Plantalio  fldelia  eBi^  qoando 
quilibet  plantat  et  exoolit  vineam,  et  ipee  fruotuai 
ejus  coUigit.  Plantatio  vero  infidelis  esi  ei 


oemi  (qui  a  remanendo  dicuntur)  post  vindemiato- 
res,etsioQt  pauo»  remanent  oHva  postexcussionem 
oleffi  :  ita  pauoisaimi  remanebuni  in  Damasoo  et  in 
tota  Syria,  venientibus  Assyriis  primum.  ac  deinde 
ChaldflBis.  Nam  sub  captivitate  Assyria  pauci  re- 
manserunt  qui  tantummodo  torram  excolerent,  et 
maxima  pars  in  Gyrenem  translata  est,  quos  est 
regio  ultra  iEgyptum. 

«  la  die  illa,  »  subaudis  cum  defecerit  adjuto- 
rium  Damasci  a  decem  tribubus,  « incHnabitur  ho- 
mo  ad  factorem  suum,»  et  catera.  Hoc  de  reHquiis 
decem  tribuam  dicitur,  qu®  postquam  maxima 
pars  populi  captivata  est  in  Assyrios  propter  idola 
qu»  colebani^naum  in  Dan  alternm  in  Bethel^Eze- 
chiffi  regis  litteris  commonits  :  conversie  sunt  ad 
eultum  Dei,et  ad  temphim  Domini  quod  erat  in  Hie-  C  die  hsreditatis, »  hocest,euiB  iMMiiaeetia  laiffteDtt 


illo  qui  seminavit,  sed  bostes  diripiaai  fXtad. 

«  In  die  plantationis  tua  li^Mrusoa  ei  oiadeaeBMn 
tuum  florebit.  >»  Ac  si  dioerei :  Quia  <Mifta  es  Dd 
Salvatoris  tui,  bos  capies  fhictus :  Gum  plaalaferis 
vineam  tuum  optimam  Soreth,  degetterabiiyeiiadie 
maturitatis  cum  quffisieris  fructus  planiaiionistBa, 
id  est  uvas  optimi  generis,  et  erit  ibi  labniBC%.cBi 
mane,  »  inquit,  id  est,  in  exordio  meeeia  «  seaien 
tuum  florebit.  »  Hoc  dupliciter  potest  iniefligi.  h 
flore  quidem  videbitur  tibi  species  Balntia  eeaeia  eo, 
sed  antequam  perveniat  ad  maturitateiii,eoamBe- 
tur  ab  ffirugine.  Yel  mane,  id  esl  aole  teaiiHia  floie- 
bit  semen  tuum,  ideoque  ad  maluriiataoa  aea  ?•- 
niet,  quod  videmus  ex  istis  seminibiMr  ^pMi  cito 
oriuntur.Unde  et  sequitur  :  «  Ablaia  esi  aiesaisin 


rosolymis  veaerunt :  siout  liber  Paralipomenon  (// 
Paral,  xxx,  xxvi)  narrat :  reliaqoentes  idola  qu» 
feeerani  maaus  eorum,et  qua  operati  snnt  digiti  eo- 
rum.Ethoc  est  quod  dicit  cum  deletafueritDama- 
scus  ab  Assyriis,  et  Syri  in  quibus  fiduciam  suam 
decem  tribus  positam  habebant :  tunc  homo  qui  re- 
lictus  fuerit  ex  ipsis  decem  iribubus  inclinabitur,et 
convertetur  ad  factorem  suum  Deum  omnipotentem, 
ot  amplius  non  adorabit  opera  manuum  suarum. 
«  Non  respiciet  luees  et  delubra,  »  subaudishomo, 
qui  relictus  ftierit  de  decem  tribubus.  Luci  sunt 
loca  nemorosa  et  opaca,in  quibas  propter  amoduita- 
tem  eoilocabant  ictola  8ua,et  omnem  delectationem 
et  voluptatem  ante  idolorom  aras  exercebant.Quare 
autem  delabra  dicantur,  superius  dictum  esi. 

«  In  die  illa,  »  subaudis  venientibus  Assyriis  et 
Tastantibus  non  soium  Dama8cum,sed  etiam  terram 
decem  tribuum  :  «  eruntcivitates  fortitudinis  ejus,» 
id  est  civitates  decem  tribuum  «  derelicte  »  ab  habi- 
tatoribus  suis  :  «  sicut  aratra  et  segetes^  qus  dere- 
lictas  sunt  a  facie  iiliorum  Israel.  »  Uoc  non  contra 
Damascum  loquitur,  sed  contra  decem  tribus  qu» 
vocabantur  Israelitffi.  Et  dicit,quia  sicut  venicntibus 
olim  fiHis  Israel  Amorrfaon  relictiaaratris  fugerunt : 
ila  quoque  ipss  decem  tribus  venientibus  Assyriis 
tegient,  a  quarum  facie  quondam  fugeraat  alience 
gentes.  «  Et  eris  deserta,  •  o  plebs  decem  tribuum, 


condi,abla^  est  vel  ab  hostibas,  vel  eo  DDodo  qao 
supra  diximuB.  «  Et  dolebii  graviter, »  Imm 
per  ablatis  messibue. 

«  De  multitudine  popnlorum  multemaifa 
dis  venientium  cum  Sennacherib  ooalra  pepaim 
meum,  «  ut  multitudo  mBxis  sonaaii8,ei  iaaiallas 
turbarum,sicut  sonitus  aquarum  maHaronlj»  Sen- 
aacberib  et  exercitui  ilKus  quem  diveraia  gealibas 
congregaverat,  per  quem  voluit  delere  pbpiilaai  Di- 
mini :  mi&atur  sermo  propheticus  Ve,id  ealalir- 
nam  damnationem  ei  stemom  si^pficiaBi^  Gm 
ianta  enim  multitudine  veaiebat,  ul  Boaae  «aeMi- 
tuum  comparari  posset  sonitui  marie  ^endaiooga 
resonat,  aui  etiam  sonitui  aquarum  "inHamm 
0  «  Sonabunt  popull,  »  Bobaudi8|  wueslea  eaai 
Sennacherib,«  sicat  sonitus  aqaaruBB  iaBadaBfiaai* 
Et  incropabit  eum,  »  id  est  9ennaoftieriftB,( 
tantorum  exercituum, «  et  fugiet  procni  »i 
lem  in  Niniven  «  et  rapietur  »  de  Jenundeo^  vel  de 
hocmundo,  «  sicut  pulvis  moatibus  a  flaiewwiHi» 
Nonno  increpavit  eum  Dominus,  quaado  fmuoM 
exercitum  illius  interfedt^  prsier  deeem  virosf 
Nonne  sicut  pulvis  est  raptns  de  Jeruaalem^qaando 
cum  paucissimis  viris  fugit  in  Ninivem?  Neane  de 
hoc  mundo  non  est  raptus^qaaadio  iDq[>eraleinler 
fectus  est  a  filiis  suis.  Seqaitur : 

« In  tempore  vesperii »  suhaudis  M0li8,iil  esl  ei- 


805 


COMMENT.  m  ISAIAM.  LIB.  II. 


m 


tfetna  parte  noctis  :  «  ecco  turbatio  »  super  illam 
multitadifiem  angelo  Domini  pr^eliante.  «  In  matu- 
iino  »  similiter  turbatio  «  et  non  subsistet  »  exerci- 
tas  illius.  «  Haec  cst  pars  illorum  qui  vastaverunt 
nos,  et  pars  diripientium  nos.  »  Propbeta  loquitur 
ex  persona  populi  Isracl,  ct  jungit  se  illis.  Qujb  fuit 
ergo  pars  Assyriorum  qui  vastaverunt  omnem 
Isracl,  et  qui  bona  illorum  sibi  diripucrunt?  Ut  in 
puYverem  redigerontur  atquc  favillam,  consumpti 
ab  igne  spirituali. 

CAPUT  XVI!!. 

«  Vae  terrae  cymbalo  alarum,  quo;  cst  trans  flumcn 
iCthiopiffi.»  Convertitur  verus  scrmo  propheticus  ad 
jEgyptum,  et  appellat  illam  cymbalum  alarum  ob 
hujuscettlodi  causas.  Nilus  magnus  fluvius,  ipso  esi 
Gion  veniens  per^thiopiam  et  currens  per  ifigyp- 
tum.  Qiii  antequam  divideretur  in  septem  rivos  ab 
Alexandro  magno,  necnon  et  postea  cum  magno 
donitu  fluebaty  utpote  per  montana  descendens :  ve- 
luti  solet  sonitus  multarum  garrituum  csse  avium. 
Et  ideo  hujuscemodi  muititudo  populi  alarum  com- 
paratur  sonitui  :  velox  quippo  concitusque  avium 
volatus,  oymbali  sonitum  reddit.  Potest  etiam  sim- 
t>Iic*ter  ita  inielligi  :  quia  ipse  fluvius  citissime 
currens^  soniium  alarum  in  modum  cymbali  habct. 
Cymbalum  alarum  dicitur  propter  velocitatom  tru- 
gum  inibi  nascentium,  quia  sicut  avis  cito  volat, 
iia  ille  fluvius  comparatione  aliarum  terrarum  cito 
fruges  generat,  Deo  ita  disponente.  Dicamus  et 
quario  modo,  intelligenies  per  cymbalum  alarum 
auxilium  et  proiectionem,  quam  illi  promittebant 
duabus  tribubus.  Quod  per  alas  auxilium  et  pro- 
tectionem  intelligeredebeamus,  Psalmista  osiendit, 
dicens  ad  Deum :«  Sub  umbra  alarum  iuarum  pro- 
tege  me  (Psol.  zvi).  »  Idcirco  ergo  minatur  iGgypto 
Dominus  mala,  quia  sicui  Syria  decem  iribubus, 
iia  isti  sua  virtuie  conflsi,  promittendo  istis  protec- 
tionem,  tulerunt  ab  eis  iimorem  Domini.  Vee  (in- 
4uit)  terras  iCgypti,  quia  in  umbra  alarum  suarum 
promitiit  auxilium  duabus  tribubus,  sicui  Dama- 
8CUS  deeem  :  quia  ierra  if!gypti  est  irans  flumen 
iEthiopiSy  ad  esi  trans  rivos  Nili  fluminis  qui  de 
^lhiopia  fluii.  Quod  autem  scquiiur  : 

«  Qiii  mittit  in  mari  legaios;  »  quia  iCgypius 
apud  grammaiicos  feminino  genere  sempef  profe- 
raiur,  poiest  ita  Fesolvi,  quia  iGgypiius  populus  vel 
Mesralm  qui  et  iEgypius,  miitit  in  mari  legatos,  id 
tot  nuniios  ad  duas  iribus,«  ei  in  vasis  papyri  super 
aquas,  »  subaudis  mittit  episiolas,  promiitens  cis 
auxilium.  Quod  vero  dicit  in  vasis  papyr>,  vcl  in  na- 
vibus^  debemus  inielligere  ex  papyro  factis  qu8e  tan* 
i»  magnitudinis  est  apud  illos,  sicut  in  historia 
Alexander  diciiur,  ut  naves  inde  flant.  Eliam  per 
vasa  chariaa  possumrs  inielligere  ex  papyro  faclas, 
ubl  antiqulius  scribebatur.  Quia  sicuti  in  vasc  ali- 
quid  contineiur,  ita  in  charlis  scriptlo.  Possuni  ct 
tertio  modo  capsul»  indiculorum  accipi  ex  papyro 
factffi.Culn  illis  btgo  epistolis  miticbant  nuntios  suos 
iEgypiii  ad  dffas  tribns  dicentes.  «  lie  angeii, »  id 


A  est  nuniii  nosiri  «  veloces  ad  gontem  Israel  convul- 
sam,»  hoc  est  scparaiam  a  Deo,  ei  a  terra  sua  jam 
ex  maxima  parle,  ct  d'laceratam  impugnatione  As- 
syriorum,«  ad  populura  quondam  tcrribilem,»  dum 
Dcum  habebatproteclorem.«  Postquem,»  subaudis 
populum,«  non  csi  alius  » ila  tcrribilis,  id  e8t,cuju8 
potcntiaB  nullus  comparandus  cst,«  ad  gentem  exspe- 
cantem,  »  subaudis  Dci  auxillum  vel  nostrum, «  et 
conculcatam  »  a  divcrsis  genlibus,  «  cujns  terram 
flumina,  »  id  est  divc^si  reges  ei  principes, «  diri- 
pucrunt,»  sivc  populaii  suni.Quodquc  sequiiur  «  ad 
montem  nominisDomini  cxerciiuum^MmoniemSion 
duplicitcr  potest  intcli»gi.  Primnm,  ut  a  parte  pro- 
pheiflD  sit  dictum,  quasi  interrogaius  ab  aliqoo  ad 
quam  gentem  vel  terram  mitterent  illi  nuntios,  et 

H  responderii,  ad  locum  nominis  Domini  moniem 
Sion,  ad  Jerusalem.  Poiesi  et  a  parie  iEgypUorum 
principum  esse  dictum,  quasi  iaterrogatiannniiiSy 
quibus  dicebant :  Ite,  angeli  veloces  :  quo  (inquiiint) 
praicipitis  ut  eamus,  reponderunt  ironice,  qui  mit- 
iebant  eos  ad  locum  ubi  quondam  fuit  nomen  Dei. 
id  csi  ad  montem  Sion. 

«  Omncs  habitalores  orbis  qui  moramini  in  ierra, 
cumclevatum  fuerit  signum  in  mont<busvidebitis, 
ct  clangorem  luhtB  audietis.»  Alloqnitur  modo  om- 
nipotens  Deus  omncs  in  toto  orbe  commorantes, 
diccns :  Aitendite,  omnes  gentcs.  Cum  elevatum  ftae- 
rii  signum  victoriffi  Assyriorum  in  moniibus  ifigy-^ 
ptiorum,  tunc  videbitis,  id  est,  inteliigctis  quod  ego 
cogitaverim  ct  praeccperim  super  iEgyptum,  qain 
iunc  clangorem  iubae  audictis,  incipientibus  png- 

C  nare  Assyriis. 

«  Quia  haec  diciiDominus  ad  me :  Quiescam  in  loco 
meo,»  id  est  in  coslesiibus  sedebo,«  et  oonsiderabo,» 
subaudisquisnam  adveniat  flnis.Quid  locutusestDo- 
minusad  propheiam.Eaquffi  8equuniur:«Sjcdt,»fai<* 
quii,«  meridiana  dies  claraesi^ei  sicut  nubes  rorlri 
in  die  messis.»  Ei  esi  sensus.  Sicut  in  toto  die  nihiS 
esi  clarius  mcridic^etsicut  messoribus  fai^gatis  gtsi* 
iissimus  csi  ros,  quia  et  eis  prffisiat  refk*igenum| 
et  arentes  stipulas  calcabiles  facit,  sic  sermo  omnls 
quem  coneiderabo  in  loco  meo  adversus  iClgyptamy 
gratissimus  erit  omnibus  in  me  credentltms.Vel,  ^ 
cui  ea  qua)  de  rore  dicta  sunt  placent  messoribatf, 
iia  placebit  ei  Assyriis  sua  a  me  concessa  viotoria. 
«  Ante  mcssem  enim  toius  efQoruit,  »  subaudiB 

0  populus  iEgyptius,  «  et  matura  perfeclio,  germina<^ 
vit.  »  Metaphoricos  loquitur  de  populo  Judeorum 
sub  signiflcatione  messis,  sed  non  poiest  per  omnim 
verbum  e  verbo  exponi :  sensus  tamen  hojusmodi 
est :  Quemadmodum  segetes  aote  maiuriiaiem  cito 
crumpcntes  pereunt,  et  antequam  perfeclio  tempo»> 
ris  veniat  germinantes,  inutiies  sunt :  sic  iEgypius 
pcribit  et  quasi  inutiles  ramusculi  falcibus  sive  gla- 
diis  ab  Assyriis  praecjdentur.  Unde  ei  sequiiur  : 
«  Prsecidentur  ramusculi  ejus  falcibus,»  id  est  ha* 
bitatores  ejus  gladio  Assyriorum  interflcientur. «  Bt 
qu£e  derclicia  fuerini »  ab  Assyriis  «  abscindeniur  » 
a  Chald^is. «  Excuiieniur^ »  subaudis  de  terra  saa. 


807 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


806 


«  et  relinquontur  simul  avibus  montium  et  bcstiis 
terrae,»  subaudis  ad  devorandum  et  laccrandum,  illi 
scilicet  qui  interfecti  fuorint,  «  et  ajstate  perpetua 
erunt  supor  cum  volucrcs, »  id  est  super  populum 
intcrfcctum, «  et  omncs  bestiaj  terra;  super  illum  » 
intcrfectum  populum  «  hycmabnnt.  »  Hypcrboliros 
loquitur.  Non  enim  omnes  bosti.-e  vcnient  ad  devo- 
randum  corpora  illorum,  sed  per  hoc  vuU  ostendere 
maximam  raultitudinem  ibi  interfcctam  ossc  JE^'- 
ptiorum,  ct  tantam  ut  acstate  ot  hyeme  sufiicien- 
tiam  sibi  haboant  bestiaj  quoa  convenorint,  et  non 
sit  nocessitas  aliam  prajdam  quaerero. 

«  In  tompore  ilio  doferetur  munus  Domino  exerci- 
tuum  a  populo, »  subaudis  Israol,  «  divulso, » id  est 
separato  ad  tcmpus  a  Deo  ct  a  torra  sua,  et  a  populo 
«  dilacerato  »  ab  hostibus  primo  post  quem  non 
fuit  alius,  subaudis  ita  terribilis, «  agente,  exspc- 
ctante  »  Dei  auxilium,  exspectaate  diu, «  cujus  tei^ 
ram  diripuerunt  flumina,»  reges  vidch'cet  ac  prin- 
cipcs  divorsarum  gentium,  «  ad  locum  nominis  Do- 
mini  montcm  Sion. »  Revertitur  itorum  sermo  pro- 
pheticus  ad  Israel  et  promiltit  ci  bona  dicons  :  In 
tempore  illo  vastata  ^gypto  ncquaquam  Judas  spc- 
rabit  in  umbra  -^gypti,  sed  deferet  munus  fidci 
bonorumque  operum,  nccnon  et  alia  munera  ad 
locum  nominis  Domini,  hoc  est  ad  templum  iilius. 
Hoc  autem  impletum  est  sub  Zorobabel  aliisque  du- 
cibus,  quando,  permittentc  Cyro,  post  septuaginta 
annos  de  captivitate  redicrunt.De  quibus  muneribus 
legimus  in  Zacharia,  coronas  essc  factas  in  domo 
Domini  ipso  prajcipiente. 

CAPUT  XIX. 

«  Onus  -^gypti.  Ecco  Dominus  ascendet  supor 
nubem  levem,  et  ingredietur  in  iEgyptum,ct  move- 
buntur  simulacra  ^Egj^pti  a  facie  cjus,et  cor  iEgypti 
tabescet  a  faciecjus.  »  Hajc  quaj  dc  ^Egypto  hic  di- 
cuntur,  tam  ad  ejus  deslructionem,  quoj  vcnit  per 
A83yrios,quam  ad  Domini  adventum  possuntreferri. 
Dicamus  igitur  quomodo  ad  i^gyptum  portineat. 
Nubem  levcm  appcllat  excrcitum  Assyriorum  ve- 
locem.  Dicit  orgo  propheta  quia  nequaquam  per 
angelum  percutiot  Dominus  i^gyptum  :  sed  ipse 
ascendet  supcr  exercitum  Assyriorum  vclocissi- 
mum,  et  ingredietur  iEgyptum.  Super  nubem  enim 
Assyriorum  ascendit  Dominus,  quia  ipse  inspiravit 
eis  in  corde  ut  pecuterent  iEgyptum,  ct  ipso  dcdit 
virtutcm  bellandi  utse  ulcisccrotur  de  inimicis  suis, 
qui  populum  suum  sua  promissiono  seduxerant. 
Ipsoque  ingrodiente  cum  Assyriis  in  iEgyptum,  mota 
sunt  simuiacra  yEgj'ptiorum,qui  praj  omnibus  gen- 
tibus  idola  colebant :  quia  confracta  sunt  ab  Assy- 
riis,  vel  ctiam  Domino  opcrante  factum  est,  ut  Assy- 
riisvenicntibus,  d.Tmoncs  qui  in  idolis  colebantur, 
responsa  dare  non  possent.  Tunc  cor  /Egjpti  ta- 
buit,  sivo  defccit  consilium,  non  rcpcriens  quomodo 
hostes  suos  cvadcrc  posset.  Dominus  etiam  supcr 
nubem  levem  ascendit,  quando  corpus  humanum 
accepit  nuUo  humanae  commistionis  semine  praBgra- 


A  vatum  :  ct  cum  Maria  et  Joscph  ad  vocem  angeli, 
metu  Ilorodis  fugit  in  iEgyptum  (MaUh.  ii)  ad  cujos 
ingrossum  potest  osse,  ut  simulacra  iC^ptiorum 
corrucrent,  aut  etiam  commutescerent,  et  corda  sa- 
pientium  if]gj'ptiorum  pavore  tabescerent.  Aliter  : 
iEgj'ptus,  quaj  intcrprctatur  tencbrffi  vel  mcDror,  si- 
gniOcat  hunc  mundum,qui  tcncbris  infideUtatis  te- 
gchatur  antc  Domini  advcntum.  IngressuB  est  ergo 
Dominus  yEgyptum,  id  ost  hunc  mundum,eum  nube 
lovi,  id  est  cum  corpore  nullo  peccati  pondere  gra- 
vato,  et  commota  sunt  simulacra  :  quando  reUctis 
idoUs  ad  Deum  fido  concurrerunt,  et  idola  confre- 
gerunt. 

«  Et  concurrere  faciam  yEgyptios  advcrsum  iEgy. 
ptios,»  id  est  civos  contra  cives  :«  et  pugnabit  vir » 

n  iEgyptius  «  contra  fratrem  suum.»  Venientibus  As- 
syriis  vel  Chaldcis,  completum  est  hoc  :  aliis  tradere 
so  volcntibus,  et  aUis  repugnare  nitentibus.  Unde 
facta  est  non  modica  seditio  inter  cos.  Et  hoc  est 
gravissimum  malum  ct  magna  miseria,  ut  bostc  su- 
porvenicnte  cives  intra  se  seditionem  movcant.  In 
Domini  quoquc  advcntu,  ct  projdiratione  apostolo- 
rum,  eadcm  discordia  impleta  est  intcr  fideles  et 
infidelcs  in  toto  mundo,  aUis  credere  volentibus, 
aliis  nolcntibus.  Undc  Dominus  ait : «  Non  veni  pa- 
ccm  mittcre  in  terram,  sed  gladium.  Veni  enim  se- 
parare  homincm  adversus  patrem  suum  (MaUh,  x),» 
et  cajtera  qus  sequuntur. 

«  Et  dirumpetur  spiritus  ^gypti  in  visceribus  ejus, 
et  consilium  ejus, »  subaudis  quo  rebellare  nitetur : 
«  projcipitabo, »  id  est,  nihil  faciam, «  ot  interroga- 

C  bunt  simulacra  sua  et  domino?  suos  et  pythones  et 
ariolos.  •  Orta  seditione  in  iEgypto  et  imminente 
hoste,  spiritus.  scindetur,  id  est  voluntas  iEgypU, 
cunctis  diversa  sapientibus  et  non  eadem  volenti- 
bus.  Tunc  ibunt  et  interrogabunt  dffimones  resi- 
dcntcs  in  simulacris  suis,  et  divinos  sive  vates,  py- 
thoncs  quoquc  ct  ariolos,  cur  ita  acciderit :  et  non 
prodcrit  eis.  Similitcr  in  Domini  adventu,  spiritus, 
id  ost^voluntas  hujus  mundi  scissa  cst :  aliis  credcre 
volentibus,  et  aUis  repugnantibus.  Tunc  persecu- 
torcs  sanctorum  ct  credentium  interrogavcrunt 
idola  sua  ct  divinos,  quare  talia  exorta  essent  in 
mundo,  ut  hominos  descrentes  antiquom  consuetu- 
dinem  dovid  fidei  se  aptarent.  Pythones  sunt  qui  et 
ventiloqui  appeUantur,  oo  quod  habeant  in  se  mali- 

B  gnum  spiritum,cujus  inspirationo  plorumque  falsa, 
plorumquc  ctiam  Deo  pcrmittento  vcra  loquuntur. 
Arioli  sunt  incantatorcs,  qui  incantationibus  qui- 
busdam  ct  carminibus  rcm  peragunt. 

«  Et  tradum  ^Egyptum  in  manus  dominorum  cru- 
dclium,  ct  rcx  fortis  dominabitur  eorum,  ait  Domi- 
nus.»  In  muUorum  dominorum  manus  legimus  tra- 
ditam  cssc  /Egyptum.  Primum  quidem  expugnata 
cst  ab  Assyriis,  dcindc  a  Nabuchodonosor,  tertioab 
Alexandro,  ad  ultimum  a  Uomanis,  quando  Antonio 
et  Clcopatra  supcralis  Augustus  Romano  imporio 
subjugavit.  Scd  ex  his  omnibus  Ghaldaeos  constat 
fuissc  crudeliores,  Homanos  potcntiores. 


809 


GOMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  II. 


810 


«  Et  arescet  aqua  de  mari,  et  fluvius,  »  subaudis 
Nilus  «  desolabitur  atquc  siccabitur.»  Non  de  mari 
magno  hoc  dicitur,  sed  dc  lacu  qui  appellatur  Ma- 
reotes.Omnes  enim  congregationes  aquarumsecun- 
dum  proprietatem  Hebrss  linguas,  sicut  supradi- 
ctum  est^appellantur  maria.  «Et  deficicnt  flumina,» 
id  eat^septem  rivi  Nili  attenuabuntur  a  suis  aquis  : 
«  Calamus  et  juncus  inarescet.  » 

«Nudabitur  alveus  rivi  a  fonte  suo,  »  id  est^  ct  ri- 
vus  et  fons  simul  arescent.Naturale  est,sicut  beatus 
Hicronymus  dicit,  ut  cum  per  iram  Dci  captivitas  ve- 
ncrit,  indignationem  ejus  pcstilentia  subsequatur, 
et  adversus  peccatores  elementa  cuncta  desseviant. 
Potuit  igitur  esse,  ut  veniente  captivitate  iEgyptio- 
rum  per  Chaldsos,  vel  etiam  per  Romanos  aquae  de 
Nilo  et  de  fontibus  deficcrent.  Potest  tamen  et  hy- 
perbolice  intelligi.ut  propter  nimiam  tribulationem, 
flumina  quoque  dicantur  exsiccata  esse,  et  illa  quffl 
in  flQviis  erant  defecisse.  Metaphoricc  autem  in  flu- 
vio  exsiccato,regnum  desolatumintelligimus^inrivis 
ejusduces,in  calamo  etjuncocunctam  iflgypti  abun- 
dantiam  qus  harnm  rerum  fertilissima  est. 

«  Et  moerebunt  »  sive  lugebunt  «  piscatores  » 
propter  siccitatem  fluminum,«ct  expandentes  rete 
supcr  faciem  aqus  inarescent,  »  id  est,  deficient. 
«  Confundenlur  qui  operabantur  linum,»  id  cst,  qui 
ex  iino  sagenas  et  retia  componebant,  «  plectentcs  et 
texentes  subtilia  »  subaudis  vcstimenta^  vel  ctiam 
qudetenebantexjuncodiversigenerisvascuIa,«crunt 
irrigua  ejus^^idest  </Ggypti«flaccentia,»  idestaren- 
tia.  «  Omnes  qui  faciebant  lacunas  ad  capiendos 
pisces,»  subaudis  deficient  advenientibus  hostibus. 
Haec  omnia,ut  diximus^hyperbolicos  accipienda  sunt, 
qus  propter  maximam  vastationem  ita  expresse  a 
propheta  prolata  sunt. 

«  Stulti  principes  Taphneos,  sapientes  consiliarii, 
Pharaoni  dederunt  consilium  insipiens.»Taphneo8, 
genitivus  griecus  cst.Taphnis  autem  civitas  cst  me- 
tropolis  2Egypti,in  qua  Moses  multa  signa  fecit,quiB 
in  Exodo  commemorantur.  Et  hoc  dixit,  quia  ad- 
veniente  Babylonica  vel  Romana  captivitate,  omnia 
magonim  consilia  annullata  sunt.  Principes  enim 
Pharaoni,  qui  putabantur  sapientes  esse,  dederunt 
consilium  insipiens^  id  est  inutile,  ut  pracpararet  se 
ad  resist^ndumNabuchodonosor^vel  Romanis.«Quo- 
modo  dicitis  Pharaoni :  Filius  sapientium  ego,  filius 
regum  antiquorum.  »  Sic  dicebat  Pharaoni  unus- 
quisque  consiliarius  ejus^ut  suum  consilium  bonum 
esse  ostenderet^  et  ob  hoc  statueret  illud.  Tu  es  fi- 
lius  sapientium  iEgyptiorum^et  regum  antiquorum, 
ideoque  viriliter  debes  pugnarc  contra  Assyrios  vel 
Romanos.  iEgyptii-namque  hcroasct  deos  magnos 
auctores  suae  gentis  fuisse  jactant,  hoc  esl,  Isin,  et 
Isirin,et  Typhonem.«  Ubi  sunt  nunc  sapientes  tui  ?» 
subaudis  adveniente  vastitate,  «  annuntient  tibi  et 
indicent,  quid  cogitavcrit  Dominus  exercituum  su- 
per  ^gyptum.  »  Propheta  loquitur  ad  ..Egyptum, 
interrogans  ubi  sunt  sapicntcs  ejus,  et  quare  non 
annuntient  ei  quse  Dominus  cogitaverit  super  illam, 

PatboIi.  GXYI. 


A  respondet  vero  ipse  sibimotipsi,  quare  non  polue- 
runt  annuntiare  ei.  «  Stulti  facti  sunt  principes  Ta- 
phncos  »  sive  Taphnis,subaudis  qui  putabantur  sa« 
picntes  esse,  «  emarcuerunt »  seu  defeccrunt, «  prin- 
cipes  Memphcos,etdeccperunt  ^Egj'ptum  angulum 
populorum  ejus.»  Memphis  civitas  est  -^gypti,ma- 
gicis  artibus  quondam  plena..  Sed  ubi  putabantur 
esso  sapientes,  ibi  non  solum  alii  defecerunt,  sed 
ctiam  ipsi.  Quod  vero  appollat  yEgyptum,  angulum 
populorum,  secundum  idioma  divinarum  Scriptu- 
rarum  Ioquitur,qua3  angulum  pro  regno  ponunt,  co 
quod  populos  contineat,sicutanguluscontinetduos 
parictes,  eo  quod  in  tota  domo  illud  fortissimum 
sit. 
«  Dominus  miscuit  in  mcdio  ejus,  »  id  est  yEgypti 

-.  «  spiritum  vertiginis  et  errare  fecerunt  iEgyptum  in 
omni  opere  suo,sicut  errat  ebrius  et  vomen8.»Domi- 
nus  (inquit)  miscuit,in  medio  ejus,id  est,habereper- 
misit  sapientibus  iEgyptiorum  spiritum  vertiginis, 
hoc  est  spiri  tum  erroris,  ut  ignorarcnt  quid  loqueren- 
tur.  Et  errare  fecerunt  iEgyptum,  sicut  errat  ebrius 
a  mente  sua,et  alienus  efficitur  ab  omni  rationabiii 
sensu  :  in  tantum  ut  nesciat  ubi  sit,  iht  quid  ope- 
retur. 

«  Et  non  crit  iEgypto  opus  quod  faciat  caput  et 
caudam,  incurvantem  et  refrenantcm.  »  Dicit  bea- 
tusUieronymus,quiapro  eo  quod  debuit  transfcrre 
incurvumet  lascivientem,  id  est  sencm  et  puerum, 
ambiguitate  verbi  deceptus  transtulit  incurvantem  et 
refrenantem.Sensusergo  hujusmodi  est  venientibus 
Assyriis,vel  Chaldaeis^non  erit  iEgypto  opus,  id  est 

C  consiIium,quod  aut  caput  habeat  aut  flnem,aut  se- 
nibus  conveniatautpueris:  quorum  aiii  pernimiam 
jBlatem  amittentes  intellectum  desipiunt  aut  deli- 
rant,  alii  per  lasciviam  et  infantiam  nesciunt  quid 
faciant. 

«  In  die  illa  crit  iEgyptus  quasi  mulieres^»  et  reli- 
qua.  In  die  illa  cum  venerit  vastitas  iEgypti  per 
Chaldsos,  Assyrios,  Romanosque  :  erit  ^Egyptus 
quasi  mulieres^  ipfirma  et  inermis  et  sine  aliqua 
virtute. «  Et  stupebunt »  ^Egyptii  sive  in  admiratio- 
nem  nimiam  vertentur,  «  et  timebunt  a  facie  com- 
motionis  vindictae  Domini,»quae  intelligiturperma- 
num  ejus.  «  Quam  »  vindictam  «  movebit  »  ipse 
«  Dominus  per  eum  :  >  per  Scnnacherib  vel  Nabu- 
chodonosor. 

T\  «  Et  erit  terra  Juda  iEgypto  in  pavorem.wQuidam 
codices  habcnt,  in  festivitatcm.  Sed  beatus  Hiero- 
nymu3reprchenditsemctipsumitatranstuii8se,quia 
rectius  est  diccre  in  pavorem  vei  formidinem.Et  est 
sensus.  Cum  omnes  manus  virorum  fortium  iEgy- 
ptiorum  quasi  mulierum  manus,  prs  nimio  timore 
hostium  dissoIutsB  fuerint  :  tunc  vocabulum  Juds 
terror  crit  et  pavor  iEgypto,  eo  quod  dum  ei  vult 
auxilium  pra)berc,tanta  mala  perpessa  sit.Recorda- 
bitur  cnim  quiapropter  timorem  omnipotentis  Deiet 
amorem  qucm  abstulit  a  Judo^is^  promittendo  illis 
auxilium  ct  protectionem,  tanta  mala  ei  a  Dominp 
eveniant.  Unde  et  sequitur  :  «  Omnis,  »  Bubauc  * 


811 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


842 


faomo  iEgyplius  «  qui  illius  fuerit  rccordatus,  •  id 
est  tcrra)  Judac,  «  pavcbit  a  facie  consilii  Domini 
cxercituum,quod  ipse  cogitavit  supcr  eum, »  id  cst, 
super  iCgyptum ? Quid  crgo  cogitavit  Dominus  super 
^gyptum?  Ut  contcrat  illam  et  vastct  pcr  Ghalda^os 
et  Romanos,  atquc  ad  nihilum  dcducat. 

«  In  ilia  dic  crunt  quinque  civitatcs  in  terra 
lEgypti,  loqucntes  lingua  Chanaan,  ct  jurantcs  pcr 
Dominum  exercituum.Civitas  Solis  vocabitur  una.  » 
Diemhic  debemus  acciperepro  tempore.Hunclocum 
non  intelligens  Onias  saccrdos,  cum  venissct  in 
^gyptum  cum  multitudine  Juda3orum,sicut  historia 
Josepfai  narrat,®dificavit  tcmplum  Domini  ct  altare 
in  civitate  Heliopolcos,ut  implcret  vaticinium  hujus 
propfaetia},facicns  utique  contra  prajceptum  Domini 
qui  dixit :  Non  sedificabitis  mihi  altarc  pcr  omnes 
uii)es  vestras,  sed  in  Joco  quem  elegero.  Et  notan- 
dum,quia  non  solum  illam  ubi  templum  a;diiicatum 
fuit,qua)  appcUabatur  Hcliopoleos,  id  cst  Solis  civi- 
tas:  sed  etiam  quatuor  alias  huic  vicinas,  qua;  juxta 
rivum  coruram  sita3  sunt,manifcstum  cst  loqui  lin- 
gua  Ghanaan,  id  est  Syra.  Putant  autcm  quidam  a 
Nabucfaodoffi>sor  Syros  et  Arabcs  in  civitatibus 
i^gypti  collocatos  fuisse,qui  hucusque,ut  diximus, 
lingua  Ghanaan  sive  Syra  loquuniur.  Quidam  per 
quinquc  civitatcs,  quinquc  libros  lcgis  intclligunt, 
qui  in  Alexandria  primum  intcrprctati  sunt.  Scd 
melius  ost  ut  ista  omnia  ad  Domini  advcntum  spiri- 
tualiter  refcrantur.  In  die  (inquit)  illa,  id  cst,  post 
Domini  passionem,erunt  quinquc  civitates  in  tcrra 
iEgypti,  loquentes  lingua  Chanaan.  i^gyptus,  quae 
interpretatur  tcncbra)  vel  maror,  significat  hunc 
mundum.  Ghanaan  autcm  interprctatur  rammwto^. 
Quinquc  ergocivilates  quinquesuntcorporissensus, 
visus  videlicet,auditus  ct  gustus,olfactu8ct  tactus. 
Quarum  civitatum  unacstcivitasSolis,id  cst  oculi, 
per  quos  lumcn  haurimus.  Quicunquc  crgo  vitiis 
serviunt,otapravis  cogitationibus  atquo  dclectatio- 
nibus  faos  quinquc  corporis  sensus  non  rcfrcnant  : 
iingna  iEgyptiaca  loquuntur,quia  in  tcncbris  pecca- 
torum  morantur.  Qui  vcro  virtutibus  operam  tri- 
buunt,Iingua  Chanaan,id  cst,commutataloquuntur, 
quiade  vitiis  mutati  suntad  virtutes.  «In  dic  illa,»> 
id  est,  in  tempore  illo post  Domini  passionem,  «  erit 
altare  Domini  in  medio  tcrrai  vlilgypti, »  id  cst  in  hoc 
mundo,  «  et  titulus  juxta  tcrminum  cjus  Domini.» 

«  Et  erit,  >  subaudis  illud  altaro,  vel  titulus  «  in 
signum  »  Dominica)  passionis  ct  rcsurrcctionis  «  ct 
in  testimonium  Domino  cxercituum  in  terra  JEgypii, » 
faoc  est,  in  toto  mundo.  Pcr  unum  altare  debemus 
intelligcre  omnia  altaria  totius  mundi.  Quia,  sicut 
una  est  fides  crcdentium,unum  baptisma,una  Ec- 
clesia  :  ita  unum  altarc.Titulus  autcm  qui  juxta  il- 
iudfidtareest,EvangeliumctApostolorumintelligitur 
doctrina,  quae  usquc  ad  tcrminosorbistcrraj  venit. 
Potest  et  per  hoc  altare  intelligi  fides,  quffi  una  cst 
omnibus  crcdentibus.Sicut  cnim  supcr  altare  ofie- 
ruotur  Deo  sacrificia  :  ita  quidquid  boni  agimus, 
super  fidem  offerimus.  Titulus  juxta  fidem  intelli- 


J^  gitur  bona  opcratio,  ct  imitatio  passionis  Christi. 
«  Clamabunt  cnim  ad  Dominum  afacic  tribulantis,et 
mittcteis  salvatorem  ct  propuguatorem,qui  liberet 
cos.  »  Gum  fuerit,  inquit,  altarc  Domini  in  hoe 
mundo,  ct  Evangclica  doctrina  difTamari  coDperit, 
tempusque  persecutionis  ingruerit  :  tunc  ii  qui 
crcdiderint,apostoli  videlicctac  martyrcs  eorumque 
scquaccs  ct  alii  fideles,clamabunt  ad  Dcum  Patrcm 
a  facic  persccutorum,  implorantes  ejus  miseri- 
cordiam.  Statimque  mittct  eis  salvatorcm,  id  cst 
auxilium  Filii  sui  Jesu,qui  intcrprctatur  Salvator,et 
erit  propugnator  seu  dcfcnsor  corum,libcrans  cos. 
Quoticscunque  enim  affliguntur  clecti,aut  a  porse- 
cutoribus  aut  ab  impugnatione  dsemonum,  et  Dci 
duxilium  habcntaquoprotegantur:quasi  ipsoFilius 

•n  Dci  mittitur  a  Deo  Patre,  dum  ejus  adjutorio  illi 
salvantur. 

«  Et  cognoscctur  Dominus.  ab  ^gypto,  et  cogno- 
sccnt  yEg}'ptii  Dominum  in  die  illa.  »  Cum  Dei  cle- 
mentia  respcxcrit  credentes  positos  in  ccrtamine, 
cognoseotur  Dominus  ab  /Egypto,  id  est  ab  hoc 
mundo,et  cognosccnt  ^Egyptii  Dominum  in  dic  illa, 
habitatorcs  videlicct  faujus  mundi,sivc  persecutores 
qui  fucrint  supcrati,  sive  credentes  auxilio  Dei  libe- 
rati.  «  Et  colcnt,  »  subaudis  illi  qui  crcdideriDt 
«  Dcum  in  hostiis,  »  corporis  sciiicet  et  sanguinis 
cjus  quod  offcrtur  quotidie  in  Ecclcsia,  «et  in  mu- 
ncribus  »  spiritualibus, «  et  vota,»  id  est  bona  opera, 
«  vovebunt  Domino,  ct  solvent.Et  percutiet  DominuB 
iEgyptum  plaga,  et  sanabit  eam,  et  revertentur  ad 
Dominum  et  placabitur  eis,et  sanabit  eos.»Hacc  de 

C  sanctis  martyribus  aliisque  credontibus  dicta  sufQ- 
ciant.  Pcrcutict  Dominus  ^Egyptum,  id  est  percuU 
pcrmittctclectos  apcrsecutoribus,et  sanabiteamdem 
plagam,  quia  coronabit  sanctos  martyrcs  pro  se 
passos.  Pcrsecutio  siquidem  non  ad  negationem 
crcdentium  pcrtinct,  sed  ad  probationcm  ct  remu- 
ncrationem.  «  Qucm  enim  diligit  Dominus^  corripit 
(Prov.  iii).  »  Flagcllat  autem  omnem  fUium  quem 
rccipit.Et  si  ad  tempus,  inquit,  recesserunt  ab  co  : 
revcrtentur  ad  illum,et  sanabit  eos  a  peccatis  et  ab 
omni  tribulatione. 

«  In  die  illa, »  id  est  in  temporc  Dominici  adven- 
tus,  «  crit  via  de  ^Egypto  in  Assyrios,  et  intrabit 
Assyrius  ^gyptum,et  iEgyptus  in  Assyrios,  el  sc^ 
vicnt  iEgyplii  Assur.»  Ante  Domini  adventum  sin- 

J)  gula3gcntespropriosreges  faabebant,  ncceratlicitum 
cuiquamde  una  rcgione  transire  in  aliam,quia  pro 
cxploratoribus  accipiebantur.In  Romano  autemim- 
perio  uuum  facta  sunt,  et  maximc  postquam  io 
Christo  crediderunt.  Ab  Euphrate  enim  usque  Ti- 
grim  omne  medium  regio  Assyriorum  fuit,  et  quos 
vetcres  Assyrios  nos  modo  Syros  vocamus,  a  parte 
totum  appellantes.Post  Domini  ergo  passionem  via 
dc  iEgypto  fuit  ad  Assyrios  :  quia  quicunque  volunl 
modo  dc  <^gj'ptiis  transirc  in  Assyrios  et  de  Assyriis 
in  ililgyptum,  libcram  potestatem  faabcnt,  maxime 
negotiatorcs  corum,qui  de  rcgno  ad  rcgnum  trans- 
eunt.  Quod  autcm  ait :  Servient  iEgyptii  Assur : 


^3 


COMHENT.  iV  ISAlkU.  -^UB.  II. 


m^ 


BOQ  idcirco  dicit  quod  postca  subjccti  fuissent  iiU  :  ^     «  Et  di&it  Domiaus^  sicut  Bervixa  meua,  »  Isaia^ 


sad  propter  iegiones  Romanorum^qua;  instpuois  As- 
syrio  milite  custodieimnt  iE^ptum  :  vel  quia  utra- 
que  gens,  ea  qus  apud  se  abuudant,  in  alia  causa 
commercii  transfert. 

«  In  dio  illa  erit  Israel  tcrtius  i£gyptio,  et  Assy- 
rius  benedictio  in  medio  torrs^  cui  benedixit  Domi- 
nus  exereituum.  a  Legimias  in  libro  Macbabasorum 
quod  regnum  Israel  aliquando  reges  Assyriorum, 
aliquando  i^^ptiorum  sibi  vindicabant.  In  Domini 
vcro  adventu^  iiequc  Assyriis  erat  subjugatum,  no- 
que  iEgyptiis :  sed  sub  Romano  imporio  erat  cons- 
iituta  civitas,  et  ^usdem  conditionis  erat  quam  ^t 
illi.  4}ttia,  sicutscrviebant  ^gyptii  et  Assyrii  Roma- 
nis,  ita  et  Israel.  Ac  si  dicerot  aiiis  verbis  :  Nequa- 


«  ambulavit  nudus  et  discalceatus^  trium  annorxun 
signum  et  portentum  erit  super  ^Egyptum,  et  super 
Ethiopiam.  »  Prophetae  viri  portendentes  erant,quia 
non  sulum  ea  qua3  dicebant,  sed  etiam  ^pera  Uio- 
rum  plerumque  aliud  prsallgur^ibant  :  sicut  in  hoc 
loco  posaumus  cognoscere.  Notandum  AUtem,  quia 
cum  dicit,  trium  annorum  signum  erit,  non  dehe- 
mus  putare  quod  per  tres  aonos  ierit  pyropheia  mu- 
dus  :  sed  pcr  numcrum  annorum  possunvus  iiLtal- 
ligere  dies  :  quod  in  volumine  Ezecbiolifl  osteadi*- 
tur,  diccate  Domino  ad  eum  :  Diem  pro  aniu),  H 
esty  in  quam  diem  pro  an^o  dedi  tibi. 

«  Sic  minabit  rex  Assyriorum  captivitatem  Mg^" 
pti,  et  transmigratlonem  iEthiopise,  juvenem  ^t  se 


quam  ergo  Jarael  inter  Assyrios  et  iEgyptios  medius  n  nem,nudam,et  discalceatam^iscoopertisMtibus. » 

«•■  «  *  a         *         A  1*  *  *  A*11*1  ^^    r^       1Y*<*I  **t  V* 


v^Ki&ituTj  sio  erit  eis  tertius  i-quia  sorvient  illi  duo 
populi  Romanis  aiout  Israel^  et  erit  eis  benedictio 
in  «aedio  ^rras.  Quare  benedictio  ?  quia  de  Sion 
Gxibit  leXf  et  verbum  Doinini  de  Hierusalem,id  est, 
benedicetur  in  toto  mundo,  in  apostolis,  allisque 
credeutibus.  Cui  ergo  erit  Israel  bonedictio?  IUi 
populo  pui  benedixit  Dominus,  id  est^  ab  illo  bene- 
:dicetur,  a  qup  ante  maledioebatur,  cui  benedixit 
Dominus.  «  Ren^ioUis  populus  mcus  iEgypti,  et 
opus  manuum  ^earum  Assyrio  sit.  »  Ho;  regiones 
pras  omnibus  regionibus  abundant  muliitudine  MO"* 
naohomm^  ideoque  a  Domino  benedioi  mercntur. 
«  Ueredi.ias  auiem  mea  Israel.  »  Quare  hffireditas? 
Quia  ibi  est  natus,  nutritus,  passus,  ibique  redemit 
genus  humanum,  ibi  et  resurrexit. 

jCAPUT  XX. 

«In  anno  quo  ingressuseatThartanin^gyptum^ 
£um  Qiisisset  eum  Sargon  rex  Assyriorum  et  pu- 
gBasset  contra  Azotum  ot  cepis&et  eam,in  tempore 
illo  locutus  est  Dominus  in  manu  Isaio^niii  Amos.» 
A20U1S  uua  e^  urbB  Pbilistinorum  potenUssima  de 
q«unque  urbibus  quam  Ssrgon  rex  Assyriorum  qui 
et  Sennacherib  appellatur,  qui  septem  nominibus 
nuncuipatus  est,  ut  beatus  tiieronymus  dicit,mls80 
duce  ^ercitus  sui  Thartau  nomine  oepit  ac  tenuit. 
Ulo  tompore  quando  hcBC  urbs  capta  est,  locutus 
est  in  manu  Isaie,  id  est  in  op^tione  iUius.Talia 
enim  opera  agebat  propheta,  ut  diguus  esset  ser- 
monem  Dei  audire. 


Subaudis  tribus  annis,  sicut  servus  meus  Isaias 
ambulavit  tribus  diebusy  et  tuAO  «  jgaomiaJara 
uEgypti,  )>  subaudis  videbunt  omnes,  cum  4ta  mi* 
nabitur  in  captivitatem. 

«  Et  timebunt, »  saubaudis  Judei «  eteonfimiden- 
tur  ab  i£thiopia  spc  suaet  ab  liEgypto  gtociasua.ji> 
Jud(ci  gloriabantur  in  yEgyptiis  qui  eis  promilie- 
bant  protectionem  et  habebant  flduciam  in  wfitbio- 
pibus  qui  crant  yEgyptiis  sociati.  Gum  epgo  audis- 
sent  et  vidissent  tam  iEgyptios  quam  «^hiopes 
minari  in  captivitatem  ignominiose  ab  ABsyriis, 
timuerunt  valde,  et  erubuemnt  ^quod  spem  suam 
in  iilis  posuerint. 

«  Et  dieet  habitator  hujus  iusulfiB  in  4ie  iUa.  m 
Insula  dicitur  eo  quod  in  salo,  idestininarisitp^ 
C  sita.Et  ilierusalem  insula  appellatur,^iayapiiB  ad- 
versariorum  persecutionibus  tundebatur^K  Scaecioe 
erat  spes  noslra^ad  quos  confugimus  in  auXfliWMit 
liberarent  nos  a  facie  regis  Assy norum :  et  qvLQWioio 
nos  efTugere  potuerimus?  «  Nunquid  ista  est  apes  no- 
stra  quam  habebamus  in  iEgypto  et  ifiihiej^a^t  ad 
hos  confugimus  ut  nobis  praeberent  autiUmnyqui  se 
de  captivitatis  malo  eruere  nequiverunit.  fit  m  i)li 
capti  6unt^  quomodo  nos  effugere  poterimusr?<}onri- 
deranda  est  providentia  Dei^  quomodo  omAia  regna 
contra  se  in  superbiam  elevajba  desiruxerit,4terum- 
que  poteatatem  ad  nihilum  deduxerit.  <2oQtiyt  Dei 
voluntatem  Israel  speravit  in  Damasoo  et  Byriis 
ideoque  tam  illi  qui  adversariis  Dei  protntitebaiit 
auxilium,  quam  illi  qui  in  ipsis  sperabant^ya^toiti-efc 
«  Yade  et  solve  saccum  de  lumbis  tuis.  »  Saccus  j)  captivati  sunt  ab  Assyriis.  Judas^idestyduiBBiribuB 


yestiiventum  est  cilicinum.  Hic  enim  erai  habitus 
propheialis,  plangentis  delicta  populi.  «  £t  fecit 
aic : »  vadens  nudus  et  discalceatus.  Mira  prophetffi 
obedientiffi  :  quod  vir  nobilissimus  non  erubuerit 
nudus  incedere,  sed  Dei  prfficeptis  obedire,  nihil 
honesiius  judicans,  deposuerit  saccum^  quo  abjecto 
nudus  fuit.  Unam  enim  habebat  tunicam,  ut  beatus 
Oierooymus  dicit,,  ipsamque  cilicinam.  Ideo  autem 
diximus  illum  nc^ilissimum  fuisse,  quia  (sicut  He- 
brffii  iraduat)  tantse  nobilitatis  fuit,  ut  Manasses, 
rex  duarum  tdbuum  fHius  Ezechio)  regis,  iiliam 

c^us  «Gcipecet  lu  mQtwi. 


oonfidebant  in  iEgypto,  et  iEgyptii  in  ^ibiopibus, 
ipsi  quoque  ab  Assyriis  Chaldffiisque  victisunt.A8sy- 
rii  supeii)i  erant,  putantes  se  victores  exsisiere  su^ 
virtule  a  Ghald«eis  rcgnum  eorum  periit^Chaldioi  ^% 
Babylonii  erexerunt  caput  contra  Domiaumf  a  lle- 
dis  et  Pcrsis  suppositi  sunt.  Persae  et  Medi  iftb  Ale* 
xandro  magno.  Alexander  magnus  cum  se  p^taret 
esse  ut  Deum,  veneno  periit,  regnumque  cgus  per 
partes  divisum  a  Romanis  est  Buperaiuai,  et  ia 
corum  potestatem  redactum.Romanumii)apeiiuak« 
quod  quasi  ferratis  dentibus  unguibuique  jcaniQS 
sa&ctoruia  lacecavit,  jam  apparet  dedimctttiaiesflei 


815 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


8i6 


et  destruetur  in  diejudicii,cum  regnum  Cbristi  ad- 
vencrit. 

CAPUT  XXI. 

«  Onus  descrti  maris. »  Maro  appcliatur  in  hoc  loco 
Babylon,  propter  multitudincm  populorum  qu.ne  in 
ea  erat,  unde  et  per  Jcremiam  dicitur  ad  Nabucho- 
donosor : «  Deaertum  facict  Dominus  mare  ojus  {Jer, 
Li).  »  Quod  desertum  dicitur,  quia  dorelictum  est 
a  Deo,  et  evacuatum  ab  habitatoribus  suis.  «  Sicut 
turbines  ab  Africo  vcniunt,  dc  dcscrto  venit,  dc 
terra  horribili  visio  dura  nuntiata  cst  mihi.  »  Vox 
Babylonis  est.  Sicut  ab  Africo,  id  cst  ab  australi 
parte,  tempcstas  vehcmcns  venire  consuevit  :  ita 
mihi  de  deserto  Medorum  ct  Persarum  vastitas  ve- 
nit,  et  de  terra  horribili,  id  est  terribili,  cujus  ncc 
nomen  audire  possum  sino  formidine.  Visio  dura 
nuntiata  est  mihi,adventus  scilicct  Medorum  ct  Pcr- 
sarum.  Quid  durius  quam  captivitatis  malum?  Et 
quid  durius  quam  ab  ipsis  subjectis  non  solum  bona 
temporalia,  sed  etiam  vitam  prcBsentcm  auferri  ? 

«  Qui  incredulus  est, »  id  est  qui  infidolis  est  Deo, 
vel  domino  suo,  Darius  vcl  Cyrus«  infideliter  agit,» 
subaudis  contra  dominum  suum  Balthasar,occidcn- 
do  illum  :  «  et  qui  dcpopulator  »  sive  vastator  «  vas- 
tat,  »  subaudis  mc.  Vox  ipsius  Babylonis.  Quamvis 
enim  Deo  permittentc  illud  ficrct,  tamen  infidclitcr 
egerunt  Darius  ct  Cyrus  contra  dominum  suum 
Balthasar.  «  Ascende  Elam,  obside  Bede.  »  Vox  Do- 
mini  alloqucntis  multitudincm  Persarum  et  Medo- 
rum.  Elam  namque  provincia  est  Persarura  et  civi- 
tas,  per  quam  inteUiguntur  homines  de  Elam  et 
Persida.  Ascende,  inquit,  o  cxercitus  Elam,  id  cst 
qui  de  Elam  provincia  venis,  et  o  exercitus  Medc, 
qui  de  Meda  es,  obsido  Babylonem.  Et  est  sensus  : 
Ne  timeatis,  o  Medi  et  Persi,  vastarc  Babyloncm, 
aseendite  super  equos  vestros,ct  obsidete  civitatcm. 
«  Omnem  gemitum  ejus  cessare  feci.  »  Tripliciter 
haec  sententiapotcstintelligi.Omncm  gcmitum  ojus 
cessare  feci,quo  te  et  alias  gentcs  gcmcre  faciebat: 
vel  quod  nullus  jam  gemat  pressus  potentia  Baby- 
lonis,  seu  quod  tantis  malis  afflicta  sit,  ut  coram 
te  gemere  non  audeat. 

«  Propterea  replcti  sunt  lumbi  mei  dolore,  an- 
gustia  possedit  me,  sicut  angustia  parturientis.  » 
Vox  prophetae  plangentis  Babyloncm  spiritu  pro- 
phetali.  Propterea,  inquit,  quia  Babylon  tantis  cst 
repleta  miseriis,  rcpleti  sunt  lumbi  mei  dolore  : 
sicut  lumbi  mulierumparturientium.Angustiapos- 
sedit  me,  pracvidcns  tantaj  multitudinis  sanguinom 
Aindi,  sicut  est  angustia  parturientis.  «  Corrui,  » 
subaudis  in  tristitiam  vel  in  terram,  cum  audirem, 
subaudis  miseriam  Babylonis,  conturbatussumcum 
viderem  in  spiritu  destructioncm  cjus. 

«  Et  inaruit,  »  id  cst  defccit  «  cor  meum  »  sive 
virtus  mea ;  «  tencbr(E,.»  id  est,  angustiaj  et  dolorcs 
«  stupefecerunt  me,  »  id  est  in  magnam  admira- 
tionem  me  converterunt.  Vcl  etiam  tenebrae  stupc- 
fecerunt  illum  :  quia  multitudine  lacrymarum  cali- 
gaverunt  oouli  ejus.  «  Babylon  dilecta  mea,  posita 


A.  est  mihi  in  miraculum.  »  Vox  propheta»,  qui  ideo 
appellat  eam  Babylonem  dilectam,  quia  homo  erat 
et  dc  hominibus  loquebatur  :  idcirco  non  poterat 
non  dolorc  supcr  tantis  miseriis  eorum.  Posita  au- 
tcm  ci  cratin  miraculum,  quare  sic  cito  potuerita 
subjectis  everti. 

«  Ponc  monsam,  contemplare  in  speculam,come- 
dcntes  et  bibcntes.  Surgite,  principes,  arripite  cly- 
peum.  »  Dupliciter  potest  intclligi  istud.Et  Persiet 
Mcdi,  sumitc  cibum  futuro  prailio  prxparantes  ul 
fortes  sitis  ad  dimicandum  ct  occidendum  Babylo- 
nios.  Gumque  comedcritis  et  biberitis,surgite,arma 
arripite,  Babyloncm  debollate.  Cumque  debellaveri- 
tis,  contcmplamini  in  speculam,  id  cst  ea  qnx  exa- 
rata  sunt  in  pariete  perficite,  quia  Deus  regnum  is- 

|v  tius  numeravit.  Aliter :  0  Babylon,para  regi  tuo  Bal- 
thasar  mensam,  et  contemplare  quod  post  cibum 
eveniat  ei.  Vos  autem,  Dari  et  Cyre,  qui  cum  rege 
comcditis,  surgite  et  interficite  dominum  virum.Vel 
contemplare,  o  Balthasar,  quod  sit  in  pariete  scri- 
ptum  :  «  Mane,  Techel,  Phares  (Dan,  v).  » 

«  Ilflpc  enim  dixit  mihi  Dominus  :  Vade  ct  ponc 
spcculatorem,  ct  quodcunque  viderit,  annuntiet.  » 
Speculatorcm  hoc  in  loco  prophetom  intelligimus 
Isaiam,quispcculabaturqu(e  Dominus  prscepturua 
erat  supcr  Babylonem.  Prophetae  namque  specula- 
tores  appcllabantur,  sicut  ad  Ezechielem  dicitur  : 
«  Fili  hominis,  speculatorem  dedi  te  Domui  Israel 
{Ezech.  iii).  »  Talc  est  ac  si  diceret  :  Temetipsum 
constituc  speculatorem,  et  quascunque  audieris  a 
mc  vcl  vidcris  spiritu  prophetali,  annuntia. 

G  «  Et  vidit  »  illc  speculator,  id  est,  ego  vidi,«  cu^ 
rum  duorum  cquorum, »  hoc  est,bigam  quae  duobus 
equis  duci  solcbat,  «ascensorem  asini  et  osccnsorem 
camcli,  »  subaudis  vidi,id  est  ille  ascensor  qui  resi- 
debat,  pro  cquis  utebatur  disparibus  animalibus, 
asino  videlicet  ct  camelo.  Asoensor  iste  duorum 
animalium,  intelligitur  Cyrusqui  duorum  regnorum 
e.xstitit,  Persio;  et  Medi(B,  post  mortem  Darii  avun- 
culi  sui.Asinus  regnum  Persarum  est,quod  anteCy- 
rum  ignobilc  fuit,  et  nullius  dignitatisintercetera 
regna.Camelus  Modorum  regnum  est,quod  semper 
fuit  potentissimum.  Ascensorem  ergo  bigs  vidit  pro- 
phetavenientem,quiacum  Medis  ct  Persis  venit  ipse 
Cyrus  contra  Babylonem  pariter  cum  avunculo  suu 
Dario.  «  Et  contemplatus  est »  speculator,id  est  ego 

j)  contemplatus  sum,  «  diligentermulto  intuitu.  » 
«  Et  clamavit  ut  lco.  » Ipse  propheta  qui  appel- 
latur  spoculator,  nuncupatur  et  leopro  virtuteani- 
.mi  :  ct  quia  dubium  erat  de  persona  speculatoris, 
ipse  exponit  manifestius,  dicens  :  «  Super  specula 
Domini  ego  sum  stansjugiterper  diem,etsupercu- 
stodiam  meam,»idest,superlocum  contemplationis 
mca3  «  ego  sum  stans  totis  noctibus.»  Supercusto- 
diam,  inquit,  meam  sum,ut  me  custodiam  ab  oiiini 
poccato,  ut  sim  dignus  audire  verba  Dei  :  et  super 
specula  Domini  sum  jugiter,  id  est  semper  sum  po* 
situs  in  contemplatione  Dei,  et  diebus  ac  noctibus 
sum  praeparatus  audireetloquiquodipaepi^sceperit. 


817 


COMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  11. 


818 


«  Et  respondit,  •  subaudis  leo  qui  supra  clama-  A  Ismaelit(E,ex  Ismaele  et  filio  ipsius  Cedar  duccnies 


verat,  «  et  dixit  :  Cecidit  cccidit  Babylon,et  omnia 
scUlptilia  deorum  ejus  contrita  sunt  in  terram.  « 
Quod  dicit  cccidit  Babylon,  intelligendum  est  quia 
in  prophetia  Deijam  ceciderat.  Vastante  Cyro  cum 
Dario  Babylonem,non  solum  urbs  est  destructa,sed 
etiam  idola  ejus  ad  nibilum  redacta  sunt,  dostru- 
cto  templo  Belis  et  igne  concremato. 

«Tritura  mea  et  filia  arcai  mecD  qiia3  audivi  a  Do- 
n\ino  exercituum  Deo  Israelis  annuntiavi  vobisl  » 
Facit  apostropham  ad  Ilierusalem,  quam  appellafc 
trituram,  eo  quod  a  diversis  genlibus  triturabatur 
sive  conculcabatur.  Triturarc  cnim  est  conculcare. 
Filia  etiam  area)  appellalur,id  cst  filia  tcmpli,quod 
crat  constructum  in  area  Ornam  Jehusaji,  qui  ct 


originem,quorum  regio  appellatur  Arabia.Qui  cum 
recte  Agareni  vocari  debuerunt,ab  Agar  matre  sua, 
mutato  nomine  malunt  se  Sarracenos  vocari  quam 
Agarenos,quasi  non  de  ancilla  Agar,  sed  de  libera 
Sara  e\ovl\(Ge?i.\xy),  Quia  ergo  isti  Judaeis  fugien- 
tibus  a  facio  Chaldffiorum  cuni  debuissent  aquam 
et  pancm  dare,  panom  dantcs,  aquam  retraxerunt, 
ut  illi  magis  oxardescerent  in  sitim  ct  morerentur : 
idcirco  et  ipsi  in  captivitalemductisunt.Etlicetilli 
hoc  agerent,  tamcn  alloquitur  Deus  omnipotens 
JudiBos  fugientcs,  inquiens  :«In  saltu  ad  vesperam 
dormielis,  in  scraitis  Dodanim  :  )>Vos,  o  Judaei^qui 
obsidionom  Babyloniam  effugcrc  potueritis,in  salto, 
id  est  in  sylvis  Sarracenorum,dormieti8,sive  requie- 


Areuna  vocabatur  (//  Reg.  xxiv).  Et  ost  sensus  :  0  rk  scetis,  fugicntes  Chaldajos.  In  semitis  quoque  Do- 

j       *«  TT*  1  1  i.  *  i  *  1_  ^^        1  *  *  I*  -rv         1  *  *         i  i        I  • 


tritura  mea,  Ilierusalem,  qua?  a  multis  gentibus  es 
contrita,et^  o  filia  areae  me(E,  id  est,  tcmpli  quod 
situm  est  in  area  Areuna)  non  tibi  vidoatur  incre- 
dibile  esse,  quod  dixi  de  Babylone  :  quia  non  sunt 
mea  verba  :  sed  Domini  exercituum,  et  quro  audivi 
ab  illo  annuntiavi  vobis. 

«  Onus  Duma.iPro  Duma  Scptuaginta  Idumaeam 
interprclati  sunt,quiB  est  provincia  Sarraccnorum. 
Duma  autem  regio  cst  Idumajoj  provinci»,  et  sunt 
habitatores  ejus  de  progenie  Esau,(iui  et  Edom  sivo 
Seir  est  appellatus.  Constat  vero  Idumaios  ab  Assy- 
riis  vel  Chaldsis  expugnatos  osse,sicut  et  duas  tri- 
bus.  Sed  videntes  post  septuaginta  annos  duas 
tribus  dc  captivitatc  Chaldaica  esse  reversas,et  se  in 
servitio  detineri,  divinum  implorabant  auxilium, 
cur  non  etiam  ipsi  fuerint  liberati,  cum  dc  stirpe  C 
fuerint  Abrahs  et  Isaac.  Unde  dicit  Dominus  :«  Ad 
me  clamat  ex  Seir^»  quilibet,id  est  Idumxus  qui  de 
Seir  est  captivatus  in  Babyloncm  ot  Mcdam,  ubi 
adhuc  detinetur.«  Custos  quid  de  noctc?  Custos  quid 
de  nocte?  »subaudis  liberas  populum  tuum.  Et  est 
sensus  :  0  custos  Israel  omnipotens,  qui  populum 
tuum  tueris  custodia  sempiterna,  et  quasi  in  nocte 
dormientibusillisvigilasnehostisirrumpatsupereos 
liberans  illos  de  nocle  captivitatis,quare  et  nos  qui 
de  ej  us  generc  sumus,simili  clement  ia  non  protegis? 

«  Dixit  custos  »  non  dubium  quin  Deus  omnipo^ 
tens.  uVenit  mane,  » id  est  libcrtas  populo  meo,  et 
nox,id  est  tempus  tribulationis,  venit  gcnti  Idu- 
maeorum.Populo  meo  praBbebo  lumen  lajtitiae  deca- 


danim  roquiescetis.  Dodanim  interpretatur  in  pro- 
pinquos  vel  cognatos.  In  scmitis  Dodanim  dormie- 
tis,  hoc  cst  in  itincre  quod  ducit  ad  propinquos  ves- 
tros  Sarraccnos. 

«  Occurrcntes  siticnti,  »  subaudis  populo  meo, 
«  fcrtc  aquam.  Ad  Ismaclitas  scrmo  convertitur, 
ut  forant  aquam  fratribus  suis  Judaeis  ad  se  con- 
fugientibus.  Curritc,  iiiquit,  et  lapsis  fratribus  ac 
periclitantibus  ardorc  sitis  ferte  aquam,  nefervore 
solis  nimio  in  solitudine  poreant.  «  Qui  habitatis 
terram  Austri,»  id  est  meridianam,«  cum  panibus 
occurritc  fugienti,»populo  meo.  Non  solum,inquit, 
aquam,  sed  panem  ferte  fugientibus,  ut  quos  af- 
flixit  obsidio  ct  porsecutio  hostium,  vestra  miseri- 
cordia  rolovet. 

A  facie  enim  gladiorum  fugerunt,  a  facie  gla- 
dii,  »  subaudis  Babyloniorum  «  imminentis,a  facie 
arcus  cxtonli,»»  id  est  a  facic  Elamitarum,  quisunt 
pcritissinii  sagittarii,ct  cum  Chaldaiis  venerunt^«  a 
facic  gravls  pra'lii.  »  Ac  si  diccret  :  ne  dcspiciatis 
miseros,  quia  cito  venict  vcstra  captivitas. 

«  Quoniam  hajc  dicit  Dorainus  ad  me :  Adhuc  in 
anno  uno  quasi  in  anno  mercenarii,  et  auferetur 
omnis  gloria  Codar,»id  est,  populus  et  divitias  Sar- 
raccnorum,  «  ct  rcliquia^  numeri  sagittariorum,de 
filiis  Ccdar  imminucntur.»  Post  unum  annum  Ju- 
daica;  captivitatis  et  destructionis  Ilierusalem  et 
ipsi  vastati  sunt,ideoque  dicit:Quando  annusmer- 
cenarii  velox  est,  et  brevcra  putat  laborcm,  dum 
tantummodo  ad  dcsideratam  pervcniat  mercedem  : 


ptivitate  revertendi,  ct  vos  derelinquam  in  tenebris  n  sic  parvissimura  tcniporis  spatiura  reslat,  donec 


captivitatis  et  servitutis,eo  quod  gravisi  estis  super 
vastatione  populi  mei.Nam  quia  Idumaei  la^tati  sunt 
dc  captivitatc  populi  Israclitici,  idcirco  et  ipsi  in 
capti\itatem  postmodum  ducti  sunt.  «  Si  qua;ritis 
quaerite  :  convertimini  et  vcnite.»Et  cst  sensus:Si 
quceritis  me,  ex  toto  corde  de  captivitate  redite. 
Aliter  :  Si  quaeritis  tempore  necossilatis  mcum 
auxilium,  et  in  prospcritate  similitcr  me  quserite. 
Convertimini  ad  me  totoanimo.etvenito  appropin- 
quantes  mihi  per  bona  opera,et  suscipiam  vos  poe- 
nitentes. 
«  Onus  Arabi©.  »  Arabes  ipsi  sunt  Sarraceni  et 


captiveminijO  Sarracenil  Rcddit  ergo  causasquare 
praecepcrit  occurrerc  illis.  Fugcrunt,  inquit,  Baby- 
loniura  gladium,  fugcrunt  arcus  Elamitarum,fuge- 
runt  iramincntem  gladium,ctquia  vos  non  praebui- 
sti  eis  misericordiara,explcto  uno  anno  captivitatis 
eorum,  aufcrctur  omnis  gloria  vcstra.  Quod  vero 
dicit,  ct  rcliqnia)  rauncri  sagiltariorum  fortium  de 
filiis  Ccdar  imrainucntur,  hoc  niodo  intelligitur  : 
Reliquia3  Sarracenorum,qua)  rclictae  sunt  ab  Assy- 
riis,  imniinuontur  a  Babyloniis.  Sagitarii  enim  sunt 
Sarraccni,  sicut  ct  putcr  oorura  Ismael,  quia  in  so- 
litudino  morantur. 


8» 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISG.  OPP.  PARS.  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


m 


CAPUT  XXII. 


A  ^  Proptcrea  dixi.»  Vox  propheUe.  Propterea  quia 
cognovi  desolationem  populi  mei,dixi  conprophetis 
et  condiscipulis  mei9:«Recedite  a  me^quia  amare,» 
id  est  graviler,  «  flebo  »  desolationem  populi  mei. 
Superiue  diximus^quia  cum  audiret  propheta  mala 
qudQ  futura  crant  super  Babylonem^  flevit;  quanto 
magis  crgo  vastationem  populi  sui.ccNolate  incum- 
berc  supcr  me.  »  Vox  prophetae  est  ad  condiscipu- 
los  suos,  qui  cum  volebant  consolari.Sic  enim  erat 
gravatus  dolore  quasi  in  lccto  agrotaret,  ideoquo 
dicit  :  Nolite  incumbcrc^  id  cst  inclinare  ad  me,ut 
cDnsolemini. 

(c  Dies  enim  interfectionis  a-  Domino  Deo,  » 
subaudis  oritur,  cc  in  valle  visionis,»  id  est  suptr 
Hferusalcm.  «  Scrutans  murum.  »  Ipse  Dominus 


crOnuB  valiie  vistoni8,»id  est  pondus  miseriarum 
et  pcenarom.  Vallem  appellat  Hierusalem.  Illa  ci- 
vitas  domina  gentium,  et  qu^  antea  vocabatur 
crvitas  magni  regis,  modo  appcJlatur  vallis  despe- 
cMv«  a  Spiritu  sancto :  non  quod  in  vallc  sit  posita 
(iw  monte  enim  sita  est),  sed  propter  transgres- 
sionem  mandatorum  Dei,et  idololatriam.  Sic  etiam 
veniente  Domino  in  carne,  appellat  eam  castellum 
dbspective.  cc  Ite,  »  inquiens  ad  apostolos,  «  in  ca- 
stellum  quod  ost  oontra  vos  (Jfa^.xxi).  »  Et  bene 
dfK^it,  ((  vallis  visionis.»  Ibi  onim  fucrunt  propheto; 
jaeti,  qui  Domini  vi^siones  videre  mcruerunt,  sicut 
fuft  Samuel,  David,  Isaias,  Jeremias,  Daniel,  et 
c»teri  sanoti  {IV  I\eg.  xviti;  IV  Iteg,  xxiv;  //  Par, 
xxxvi).   Et  notandum  est  in   hoo   sermone,  quia  ^^  scrutatus  estmurum  Hieru8alem,quia,sicutinsub- 


non  perti^et  hoc  quod  propheta  dicit  ad  illam  ob- 
sidionem  queB  facta  est  a  Sennacherib  temporibus 
EzeohisB,  sed  potius  ad  illam  quaB  facta  est  a  Na- 
buchodonosor  temporibus  Scdeciae.  «  Quidnam 
tibi  eBt?«Vox  prophetaB  ex  porsona  Spiritus  sancti. 
Quidnam  tibi  quoquc,  o  Ricrusalem,  »  quia  ascen- 
di&ti  et  tu  et  omnis  in  tocta?i»bene  dicit  et  tu.Ante 
cnlm  ascendit  Moab  in  t^cta  adorarc  idola,  et  Phi- 
l^tiim  et  reliqu»  gentes,  quam  Ilierusalem.  Ac  si 
dtcerei  ftfiiis  verbietEt  si  omnesgenies  asoenderunt 
su^r  tectft  adorare  idola,tu  quaro  asc^ndisti  dere- 
lioquena  me  redemptorem  tuum?  Idioo  dicit: 

^Gramorts  plena,  »  subaudis  civitas,  quia  anie 
obcFidionem  plena  erat  ilia  clamoro  exsultationis  ei 
gaudii,  dum  adorcnt  idola  sua.  Et  adveniontc  Na- 


sequcntibusvidcbilur^unuBquisquoprincipumCha]- 
dJaBorum  qui  civital«mobsidebant,partem  muri  con- 
tra  sc  positam  dcstruxit.  cc  Magnificus  »  eiiam«su- 
per  montcm,  »  id  cst  templum  exsiitii,  qni  permi- 
.sit  illud  overtcrc. 

«  Elam  sumpsit  pharetram.  »  Elara  oiviias  esi 
et  provincia  in  Pcrsida  provincia,  et  sunt  illi  Ela- 
mito)  optimi  sagittarii*  Elam  ergo,  id  esiElamits 
sumentpharetram,ad  sagittandum  populumJudso- 
rum,  «  currum  >  ctiam  cc  hominis  equiiiB  Msument, 
ut  possini  cito  discurrere  per  plateas  Hierusalem. 
Licet  currus  duos  habeat  equos,  potest  tamen  non 
incongrue  iile  qui  dosuper  esi,  appellari  eques. «  Bl 
parictcs  domus  Domini  nudabit  clypeus^  »€haldaK)- 
rum,  id  est  fordtudo  iilorum.  Parieies  domus,  qai 


Iniehodonosor^  similiter  repleta  est  cVamoro  tri-  C  erani  vestiti  crusiis  aureis  et  mannoreis,  nudavit 


stitka  ei  liinoris.  Ascendent^s  illi  misorrimi  super 
dbmos  adorare  idola  sua,  et  pctere  ab  eisauxilium, 
sed  non  profuii  illi.  «  Urbs  frequens  »  appellatur 
propter  multitudinom  populorum  quae  ibi  erat,  rex 
enim  ejus-jugiter  in  ea  habitabat,otexeroituseju8. 
«  Givitas  exBulians  »  quondam,  sicut  temporibus 
D^id  ei  Saiomonis.  «  Interlbcti  tui,  non  interfccti 
gladio.  »  Hoe  rcferondum  est,sicut  diximus,ad  Na- 
buobodonosor  et  Scdeoiam.  Quomodo  crgo  inter- 
feotus  est  populus  ejus  obsidione?  Fame  et  siti.  Et 
qoare  non  in  praslio  est?  ipse  manifestat. 

M  Omnes  prinelpes  tui  fugerunt.  »  Sicut  enim  in 
libro  Joremi®  legitur  {Jer.  xxxix)^  cum  obsidione 
ol^siderettiroivitasaChaldsBis^perquoddamforamcn 


clypeus,  id  esi  fortitudo  et  potestas  Chaldsontm. 
Glypeusnamquein  hoc  loco,  profortitudlne  habetun 
«Et  erunt  electa)  tuae  valles^plenffi  quadrigarmn.v 
Vox  prophetm  ad  Hiorusalem.Hienraaiem  in  monte 
sitaesiet  in  circuitu  sui  habebat  valles  deleeiabiles. 
Quando  exercitus  Nabuchodonosor  venii  contpa^axn, 
multitudo  quadrigarum  effosa  estper  laiitudinem 
valiium.Equites  autem  qui  incivitatem  iniravieniDt, 
(non  enim  omnem  illammultiiudinempoteratoapera^ 
illa  civitas),  posuerunt  sedes  suas  in  poriis.neqm» 
Judffiorum  fhga  posset  salvari.Etde  hoc  diciua  esi 
in  Jcremia  :  Ecoc  ego  congregabo  omnes  cognalb- 
nes  regnorum  aquilonis  oi  oppugnabunt  Hierusa- 
lem,  et  ponent  principcs  sedes  suas  super  portas 


muri  oxivii  Sedccias  rex  nocte,  ct  principes  cum  f^  ejus.O  Hicrusalcm,eruni  valles  ius  quoBdam  eleo- 


eoTuglentes  per  campos  Jerichontinos.Sed  non  idoo 
liberati  sunt,quia  non  habuorunt  flduciam  in  Do- 
mino.  Persequontes  enim  eos  Chaldsi,  comprchen- 
deri^nt  iHos  in  eisdem  campis^et  duxorunt  ad  Na- 
bachodt)no6or  qui  erat  in  Reblatha.  Nam  ipse  non 
asconderat  ad  Hierusalem,sed  populum  suum  diro- 
zerat  ad  capiendam  urbem.  Tunc  Jussit  Nabucho- 
donosor  ftlios  Sedecias  ante  oculos  ejus  occidi,  et 
poatea  crt»it  illi  oculos  cjus,ducens  secum  csecatum 
in^  cavea  in  Babylonem.  Omnes  autoni  principcs  ot 
qnicunque  capi  potuit  ab  illis,  aut  occisi  sunt,  aut 
etiam  dure  ligati  et  vincti  et  ducti  in  Babylonem. 


ta  plcna;  quadrigis,  et  orunt  equites  penentes  se- 
des  suas  super  portas  tuas  (Jer.  xx^), 

«  Ei  revelabitur,»id  osi  degirueturccoperimentum 
Juda3.  »  Opcrimcntum  appellat  templum  Domini, 
quod  opcrtum,id  est  absconsum,orat  antea  leprone 
et  immundis  hominibu6,sed  eiiam  geniilibue,quia 
non  liccbat  eis  ingredi  intus.Tunc  autem  revelatoni 
est,quia  violaverunt  illud  Ghaldai  eVgentes  suo  in- 
gressu.«Et  videbitis,»subaudis  destructum  «  arma- 
mentarium  in  die  illa,  »  in  qua  die  oum  ChaM^i 
cepcrint  civitatem,  ct  dissipaverint  templum  tunc 
videbitis,  o  Judaei,  concivoB  mei,do8truot»m  arma- 


821 


COMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  II. 


891 


mentarium  «  domus  saltus.  »  Armcntarium  cst  lo-  A  nampraepositumtempli,quihabitatintaberDaculo,i 


cus  ubi  rcconduntur  tcla  armorum.  Erat  cnim  do- 
mus  juxta  tcmplum  Domini,  quam  David  ajdificavit 
ad  reponcnda  arma,  in  cujus  circuitu  crant  arborcs 
plantata} :  et  proptcrca  dicitur  domus  saltus,  ipsa- 
quc  domus  non  habcbat  parietcs  cx  caimcnto  ct 
lapidibus,  sed  cx  ligno.  Dicunt  cnim  quia  cx  humorc 
cajmcnti  et  lapidum,  nascitur  rubigo  in  fcrro. 


subaudis  Domini.  Istc  Sobna  summus  pontifex  erat^ 
suporbus  et  arrogans  praDvaricator  logis  Dei,  oppri* 
mons  univcrsum  populum,  ct  avcrtcns  illos  a  pr»»' 
ceplis  ct  cultura  Domini,  ot  ipso  tradidit  pra  timore 
infcriorcm  partcm  civitatis  cxercitui  Sennachoribi 
idcoquc  Dominus  promittit  ci  mala  futura.  H»€ 
vero  quiTc  hic  dicuntur  non  pcrtincnt  ad  illam  capii- 


M  Et  scissuras  civitatis  David  vidcbitis.))Civitatem    .  vitatem  supcrius  mcmoralam,  quaj  fuit  tcmporibus 


David,appcllatHierusalem.Sicuti  supcrius  dixiraus, 
murus  civitatis  multipliciter  ost  pcrforatus  ab  hosti" 
bus,  et  multiplicatai  sunt  scissura3.«  Et  congrcgastis 
aquas  piscinae  infcrioris,»  o  filia)  Juda3  ct  Bcnjamin. 
Vox  prophctffi.  Piscina  lacus  cst  sivc  cistcrna,  ubi 
colliguntur   aquae.  Tcrra   repromissionis  (ut  dicit 


Scdecia;.  Et  quid  dicitur  ci  a  Domino? 

«  Quid  tu  hic »  subaudis  facis?Tu  qui  superbus 
es  ct  lupus  rapax,  cur  moraris  in  domomeai  «  atlt 
quasi  quis  hic?  »  Ac  si  diccrct  aliis  vorbiB  :  Aut  tu 
cur  scdcs  in  domo  raca,  non  timens  iro  in  captivi>- 
tatcm,  quasi  hic  aliquis  scrapcr  possit.  aitomaliter 


bcatus  Hieronymus),  licet  fertilissima  fucrit,  tamcn  t»  mancrc  ?  «  Quia   cxcidisti    tibi    hio   sepulcrum.  » 

*  1111  *  ■  -J^^      %T  *^*i"H**  d  1  m 


magnam  penuriam  aqua;  habcbat,  maximc  circa 
Hicrusalem,  et  ideo  facicbant  cistcrnas  ad  colligcn- 
das  aquas.  Jordanis  quippe  fluvius  currit  intcr  Gali- 
l<Bam  et  Judsam.  Fons  Siloa;  ad  radiccs  montis  Sion 
oritur.  In  Hicrusalem  autcm  crant  dua?  piscina;,  una 
superior,  altera  inferior.  Illa  quai  supcrior  crat,  non 
polcrat  capi  ab  hostibus.  Inferior  vcro,  potcrat  au- 
ferri.Cum  audissent  autem  adventum  Chaldaorum, 
aquasqus)  in  piscina  inferiori  crantquaicapi  pote- 
rant,  pcr  quasdam  fistulas  ct  mcatus  deduxerunt 
intra  civitatcm,  et  congregavcrunt  eas  in  locum 
unum,  et  numeraverunt  domos  Hierusalem,  et  con- 
stituerunt  quantum  unicuique  domui  daretur  cx 
ca,  detraxeruntquc  domos  aiiquantas,  et  munive- 
runt  civitatem  contra  hostes,  et  ipsum  lacum  dc 


Non  cxcidit  ille  in  ipso  templo  suum  sepulcrum, 
scd  in  ipsa  civitatc  a^dificavit  domunculam  in  petra, 
ct  in  cxcelso  loco,spcrans  non  irc  in  captivitatem*, 
ut  superbia  ct  potcntia  quo  jam  vivcns  obtinuit, 
otiam  in  sua  morte  ostcnderctur.  Sed  non  est  ibi 
huniatus,  quia  captivus  cst  in  Dabylonem  ductu& 
((  Sicut  asportatur  gallus  gallinaceus.»  Gallusgalli- 
naccus  cst  gallus  castratus,  qucm  nos  capum  sive 
caponcra  dicimus.  Et  cst  scnsus  :  Sicut  illc  portatur 
sinc  irapcdiracnto  aliquo,  ctsicut  suhlevatur  super 
scapulam  saccus  sine  laboro,  sicut  asportatus  eat 
illo  a  tcrra  sua.  «  Coronans  ooronabit  te.n  Goronam 
appcllat  larainam  aurcara,  ubi  crat  scriptum  nomen 
Domini,  quara  portabat  saccrdos  scrael  in  anno  in 
frontc.  Pro  illa  corona  tribnlatus  est  tribulationo. 


quo  supra  diximus,  fcccrunt  dccurrcrc  intcr  duos  C  «  Quasi  pilam  mittct  tc  in  tcrram.»Sicut  si  posita 

fucritpila  in  aliquo  tumulo,  sivc  raonte,oito  decurrH 
in  vallcra,  sic  illc  lapsus  cst  cito  dc  gloria  et  superbia 
ad  ruinara.«  Et  ibi  crit  currus  gloria?  tuaj;»  currura 


muros. 

«  Et  lacum  fecistisinterduos  rauros.»Duos  rauros 
dicit,quiaHierusalemduplici  muro  cingcbatur,8icut 
l(^itur  in  Esdra.  Isti  babitant  in  Hicrusalem  priraa, 
et  isti  in  secunda. «  Et  aquam  piscinee  vctcris  »  qusB 
quondam  non  habucrat  aquas,  subaudis  vos  resti- 
tuetis,  habentes  magis  fiduciam  in  aquam  quam  in 
Dominum,qui  condidit  eam.«  Et  operatorem  illius  » 
aquas,  id  est  Dominum,  «  de  longe  non  viderunt  » 
usquequo  venit  super  eos  tribulatio. 

c  Et  vocavit  Dominus  in  die  illa  ad  fletum.  »  Hoc 
est,  tempore  illo  cum  venerit  Nabuchodonosor,  con- 
vocabit  Judffios.  Lcgimus  in  Jeremia  (Jer,  xxxviii). 
Quia  cum  Nabuchodonosor  vcnirct  super  Hierusa- 


posuit  pro  orani  gloriact  potcntia  ct  dignitate,qu« 
orania  paritercura  illo  ductasunt,  et  ignominia,  id 
est  contaminatio  doraus  Doraini,  rcddita  est  illi. 

«  Et  erit  in  die  illa,  »  hoc  cst  cum  tu  depositua 
fucris  dc  statione,  id  ost  dc  loco  tuo.«  Vooabo  serj- 
vum  mcura  Eliachira  filiura  Hclchia3.»Eliachimunu8 
erat  ex  viginti  quatuor  sacerdotibus,  qui  susceplt 
decus  pontificale  per  Sobnam,  quia  inventus  eat 
justus.  Sobna  fuit  quasi  lupus  rapax  omni  populo. 
Illc  autem  ut  pater,  tam  populo  quam  sacerdotibus, 
domum  David  appellat  domum  Domini,  ubi  era;t 


lem,  antcquam  obsidere  ccepisset  populus  ejus  ci-  j)  elavisaurea.  Paxillum  pcr  ractaphoram  ipsum  Elia- 

chim  nuncupat.  Locura  fidelem  dicit,  ubi  conve- 
niunt  fidcles.«  Et  erit  ibi  in  solium  glori»?»  Cigus.? 
«  dumui  patrissui.oMagnum  enim  honorem  haba- 
bant  propinqui  ejus*  et  cognati,  cum  viderent  eum 
ita  glorificatum.  t  Et  suspcndam  supcr  eum,»  id  est 
supcr  paxillura.Adhuc  servat  ractaphoram.Sioutia 
paxillo,id  cst  in  stipite,suspcnduutur  diversa  utensi- 
liasicoinnisornatuBtcinpliDQmifiiinregimineillius 
constitit.«  In  die  illa,dicit  Douiinus,auferetur  paxil- 
lus.)'Notandura  isto  in  loco,  quiahfficquffidicuntur, 
non  pertinent  ad  captivitatcra  Sobna?,  sed  potius  ad 
ultimam  quaj  fuit  tcuiporibus  Sedeeioe,  quamsupe- 


vitatem,  misit  Dominus  Jeremiara  ad  Sedcciara  et 
ad  Juda30s,  ut  ageront  poDnitcntiara,  et  raiscreretur 
eorum  :  sed  pro  nihilo  duxerunt  vcrbura  Jercraia3. 
Et  epulati  sunt  et  dicebant,  positi  in  desperatione  : 
«  Comedamus  et  bibamus ;  cras  »  in  futuro  «  morie- 
mur.»  Ad  calvitium  autem  provocavit  eos,  quia  an- 
tiquitus  erat  consuetudo,  utin  terapore  poonitcntio) 
tonderent  capita,  et  radercnt  barbam  suam. 

« In  auribus  meis  sonuit  ha3CV0x  Doraini.»  Quae- 
nam  fuit  vox  illa?«  Si  dimittetur  populo  huic  iniqui- 
tashflBC?»  id  est,  non  diraittetur.  Si  pro  non  positum 
eat.  H»c  dicit  Domiuue  ad  Isaiam  :«  Vade  ad  Sob- 


6S3 


HAYMONIS  HALBBRSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL.  824 


rius  memoravimus.  Considerandum  esleliam,  quia  A  confringetur  paxillus,  id  est  Evangelium  quod  erat 


licet  superius  paxillum  voluisset  intelligereEliachim 
pontificem>  tamen  modo  convertit  se  ad  alia :  signi- 
licanB  per  paxillum  ipsum  sacerdotium,  quod  post 
mortem  Eliachim  destructum  est.  Nam  quandiu 
ipse  vixit,  honorifice  omnia  acta  sunt  in  templo  Do- 
mini.  Illo  vero  moriente,  defecit  et  illud  :  in  tantum 
ut  quando  captivitas  advenit  temporibus  Sedecia;, 
carerent  sacerdotio.  Possumus  etiam  hoc  allegorice 
intelligere,  quod  de  Eliachim  scriptum  est,  et  Sob- 
nam.  Per  Sobnam,  qui  superbus  et  arrogans  fuit, 
significantur  sacerdotes  Judffiorum,  ScribsB  et  Phari- 
Bsi.  Per  Eliachim  vero  humilem  et  justum,  qui  in- 
terpretatur  resurgenSf  significatur  Dominus  Jesus, 
qui  tertia  die  resurrexit,  et  qui  factus  est  sacerdos 


in  Ecclesia,  et  ex  partc  cessabit,  et  transibit  ad 
Judaeos. 

CAPUT  XXIII. 
((  Onus  Tyri.»Onus,  id  est  pondus  miseriarum,  et 
pGcnarum.  Tyrus  civitas  nobilissima  fuit  Chananso- 
rum,  plena  divitiis  et  abundans  opibus.  Sed  quando 
Isaias  hoc  oi  pra^dicebat,  in  insula  maris  magni 
aedificata  erat.  Postea  autem  lengo  post  tcmpore, 
vcniente  Nabuchodonosor  cum  omni  exercitu  suo, 
voluit  eam  continentem  facere  terrs.  Et  sicut  legi- 
mus  in  Ezechiele  (Ezech,  xxix),  omnis  humerus  de- 
pilatus  est,  ct  omno  caput  decalvatum  in  servitute 
illius  :  sed  non  profuit  illi,  quia  non  potuit  illam 
coscquare  terras.  Gum  autem  vidissent  illi  qui  in 


secundum    ordinem   Melchisedech  (Pja^  cix).  Per  p  civitateerant,quia  non  poterantresistereNabucho- 

■  %        •  /-11  ••  1  %  ••■•  1        ^*         %  '  *11  1  'L 


hoc  quod  ipse  Sobna  cjectus  est  de  ministerio,  ct 
pro  eo  Eliachim  ordinatus  est :  significatur  sacerdo- 
tium  JuddBorum  destructum.  etsanctam  Ecclesiam 
pro  illo  constitutam  a  Domino  esse  in  gcntibus  :  qui 
modo  est  pater  habitantibus  in  Jerusalem,  hoc  est, 
in  Ecclesia.  Glavis  domus  David  scientia  Scriptura- 
rum  inteliigitur,  quam  Dominus  aperuit  quando 
discipulis  suis  concessit,  ut  intelligerent  omnia  quos 
de  eo  scripta  erant  in  lege  Moysi,  et  prophetis,  et 
psalmis.  Clausit  autem^  quia  qu»  ipse  non  aperuit. 
adhuc  clausa  permanent.  Pcr  clavem  etiam,  quam 
Buper  humerum  portavit,  possumus  intelligero  im- 
perium  regni,  et  signum  victoriae,  id  est,  crucem 
quam  ipse  proprio  humero  portavit  (Joan.  xix):  sicut 
jam  diximus  illu  in  loco  ubi  dicitur :  Gujus  imperium 


donosor,  quicunque  illorum  valuit  naves  conscen- 
derc  (de  illis  dieo  qui  naves  habobant)  fugerunt  in 
^gyptum,  et  ultra  mare  et  in  Moab|  et  in  alias 
regiones  sibi  vicinas.Quod  videns  Nabuchodonosor, 
furore  nimio  succensus  conscendit  in  naves,  et  sub- 
vertit  oranem  civitatem,omne8quequo8  ibi  reperit 
duxit  captivos  :  sicut  in  subsequentibus  videbiraus. 
Et  rev^rsus  est  in  Ghaldseam,  datumque  est  illi  pro 
Tyro  a  domino  regnum  iEgypti.  Postea  vero  quam 
resdincata  est  post  septuaginta  anno8,venit  Alexan- 
der  Magnus  cum  pergeret  ad  capiendam  iEgyptum, 
et  divisit  partem  exercitus  sui  ibi  contra  Tyrum,  ut 
cosequarent  illam  tcrrte^et  non  potuerunt.  lileautem, 
subjugata  /Egypto,  veniens  cum  populo  iEthiopum 
et  diversarum  gentium,  ivit  in  sylvam  et  succidit 


Buper  humerum  ejus  {Isa,  ix).  Fixit  ilium  in  loco  C  arbores,  adduxitque  ad  mare,  et  implcvit  iilud  tam 


fideli,  id  est^  in  Ecclesia  fidelium.  Unde  recte  scqui- 
tur :«  Et  erit  solium  gloriffi  domui  patris  sui.  »  Do- 
mus  Dei  Patris  angeli  sunt,sive  corda  sanctorum,  in 
quibus  ipse  inhabitat.Gujus  domus  solium  est  glo- 
riflB  Dominus  Jesus  Ghristus,  quia  ipse  eminet  supra 
omnem  Ecclesiam,  et  ipse  est  caput  omnium  elccto- 
rum,  et  gloria  ipsorum  praesidendo  illis,  et  ad  con- 
templationem  suam  ac  Pafris  eos  introducendo. 

«  Et  suspendit  super  eum.  »  Attendere  fecR  ad 
doctrinam  illius  electos  suos  ((  vasorum  diversa  ge- 
nera  suspendit,  »  id  est  corda  electorum.  Per  va« 
craterarum,  hoc  est,  per  vas  vinarium,  dcbemus  in- 
telligere  aqostolos  et  doctores  sanctae  Ecclesiae,  qui 
nos  vino,  id  est  raysterio  divinarum  Scripturarum 


ex  lapidibus  quam  arboribus  et  humo  :  ut  siccis  pe- 
dibus  posset  venire  ad  civitatem,quod  et  fecit.  Om- 
ncsque  ccpit  qui  in  civitate  erant,  et  ipsam  subvertit. 
Non  loquitur  antem  de  ista  destructione  propheta, 
sed  de  illa  quara  Nabuchodonosor  adimplevit.Quare 
autera  hoc  ei  evenit?  Hsec  est  causa.  Cum  Uienisa- 
lem  capta  esset  a  Ghaldeeis  temporibus  Sedecis,  et 
populus  ejus  in  captivitatem  ductus,  templumque 
dirutum,  insultavit  Tyrus  vastationi  ejus.  Ideoqne 
quia  gavisa  cst  de  tribulatione  iilius,  fecit  ei  Domi- 
nus  sirailiter,  raittens  super  eam  Nabuchodonosor. 
Et  praedixit  ei  per  prophetam  mala,  quae  futura  illi 
erant. «  Ululate,  naves  maris.  »  Metaphorice  loqui- 
tur  propheta  :  quia  naves  non  possunt  ululare  :  sed 


inebriant,  et  qui  etiam  gratia  sancti  Spiritus  ine-  j)  homincs  qui  in  illis  consistunt.  In  Grsco  apertias 


briati,  nos  etiara  inebriant.  Per  vas  autera  rausico 
rum,  cantores  sancta?  Ecclesiae,  qui  suis  modulatio- 
nibuscorda  audientiura  ad  amorem  Dei  provocant. 
Hoc  autem  quod  dicitur :(( In  die  illa  auferetur  pa- 
xillus,qui  fuerat  fixus  loco  fideli,»referendum  est  ad 
diem  judicii.  Veniente  enira  Antichristo,  postquara 
plenitudo  gentium  intraverit,  praedicante  Elia  ct 
Enoch  omnis  Isracl  salvabitur  (Rom,  xi).  Et  ilio  in 
terapore  complebitur  illud  quod  dictum  est  :  ((  Su- 
perabundabit  iniquitas,  refrigescet  charitas  multo- 
torum  (Mallli.  xxiv).  »  Multi  enim  prae  timore  Anti- 
christi,  et  aftlictione  negabunt  Christuin  :  et  iunc 


dicitur :  Ululate,  navesCarthaginis,qui  consueveratis 
venire  ad  Tyrum  negotiationis  causa.  Carthago  co- 
lonia  fuit  Tyriis,  quia  ab  ipsis  constructa  est,  et  ipsi 
eara  iucoluerunt.  Et  quare  dicit  propheta,  ululaie? 
((  Quia  vastata  est  domus,  »  id  est,  civiteis  Tyrus, 
undc  venirc  consueverat  vobis  aurum,vel  vestra  ne- 
gotiatio.  «  De  terra  Gethim  revelatum  est  »  eis.Ce- 
thira  pro  Graecia  posuit,  sicut  legimusin  libroMs- 
chabaeorura  (/  Mach,  i)  de  Alexandro  Magno,  quia 
cgressus  ct  de  tcrra  Gcthim,  id  est,  de  GraBcia.  EI 
quid  revelatura  est  Carthaginensibus  a  GraBcisfVa- 
latara  esse  Tyrura.  De  Graecia  namque  veniebant 


•25 


COMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  II. 


826 


negotiatores  ad  Tyrum,8icut  et  de  diversis  gcntibus  A 
ei  civitatibus.Dumque  ilii  reverterentur  in  patriam, 
nuntiaveruntCarthaginensibus  destructionem  Tyri. 

«Tacete,»  id  est,  posnitentiam  agite  «qui  babitatis 
insulam  »  maris,oTyrii  qui  estis  negotiatio  Sidonis, 
quia  ab  ipsis  aedificata  est  illorum  civitas,  ipsiquc 
Sidonii  ssepe  veniebant  causa  negotiandi  ad  Tyrum. 
Vox  prophetflB  estad  habitatores  Tyri,  sicut  et  hoc 
quod  sequitur  :  « transfretantes  mare.»  Qui  fuerunt 
isti  transfretantes  mare,et  repleverunt  eam  positam 
in  aquis  multis  suis  divitiis?  Sidonii,Carthaginen- 
ses,  Grseci  et  alii  qui  de  diversis  gcntibus  conflue- 
bant  ad  eam  :  maxime  i^gyptii,  sicut  in  subsc- 
quentibus  habetur.  «  Semen  Nili,  messis  fluminis 
fruges  ejus.  »  Iste  versiculus  constructione  eget, 
isiaqae  est  concatenatio  :  Fruges  ejus,  id  est,  Tyri,  g 
semen  Nili  fluminis,ct  messis  ejus  semen  Nili  flumi- 
nis.TerraChananaeorum  in  quorum  medio  Tyrorum 
civiias  posita  est,  infertilis  est.  Terra  autem  i^gy- 
piiorum  quam  Nilus  fluvius  irrigat,  fertilissima 
esi,et  abundans  admodum  frugibus.Ideoque  trans- 
ibant  mare  negotiatores  Tyrorum,  ct  emebant  ab 
iCgypiiis  frumcntum,  fabam,  hordeum,  linum,  et 
caeiera  quae  illaterraprofert:  dantcs  e  contraaurum, 
argenium,  pallia,  ei  hujusmodi  pretia.  Et  hoc  cst 
quod  dicii,quod  yfigyptii  seminabant  illi  sumebant, 
et  messis  iEgyptiorum  fructus  et  esca  illorum  erat. 
«  Ei  facta  esi  negotiatio  gentium,  »  omnes  gentes 
quaeincircuiiu  ejus  eraniconcurrebantadeam,quia 
ipsa  erai  locupletior  omnibus. 

«  Erubesce,  Sidon,  ait, »  enim  «  marc :  ei  fortitudo 
mari8,dicens.»  Duobus  modis  intelligendus  est  iste  ^ 
versiculus.  Potest  enim  sic  intelligi,  quod  prophcta 
loquaiur  cx  persona  maris,quasi  ipsum  fretum  ani- 
mam  habeat,  et  condoleat  civitati  Tyro.  Vel  alio 
modo,  ut  habitatores  divcrsarum  civitatum  qui  in 
mari  residebant,  et  quibus  Tyrus  mercimonia  prae- 
bebaidicerentad  Sidonio8,qui  Tyrum  aedificaverunt, 
compaiiendo  miseriis  corum  :  0  Sidon  civitas,  eru- 
besce,id  est,confundere,  ei  habe  mocrorem  et  vere- 
cundiam,  super  desolationem  filiae  tuae  Tyri  :  quo- 
niam  propier  superbiam  et  fornicationem  suam  ad 
nihilum  redacta  est.  «  Non  parturivi,  et  non  pepe- 
ri  fliios.  »  Vox  populi  habitantis  in  mari,  vel  etiam 
ipsum  mare  loquitur,si  ita  potest  dici.Non  propier- 
ea  dicii  quod  non  pepcrit  filios,  sed  condolcndo 
dicii,  quod  non  fuerint  filii  ejus  tales  qui  Tyrum  D 
posseni  defendere :  vel  etiam  ad  incrementum  non 
pervenerunt,  id  est,  ad  perfectionem  virgines  illius 
ei  niii  ante  ab  hostibus  interfecti,  quam  plcnum 
habereni. 

«Gum  auditum  fuerit  in  iEgypto. »  Vox  prophetae. 
iCgyptus  in  proximo  erat  civitati  Tyro,  erantque 
ad  invicem  connexi  amicitiae  vinculis.  Deferebant 
enim  Tyri  in  iEgyptum  hoc  quo  illi  carebant,  acci- 
pientes  e  contra  ab  illis  frumentum,  et  caetera  quae 
in  Ezechiele  plenius  commemorantur.  Ideoque  di- 
cit:  Gum  audierint  yEgyptii  subversam  esse  Tyrum, 
dolebunt  super  eam. 


«  Transite  raaria.  »  Vox  prophetae  dans  consi- 
lium  Tyriis.  Sicut  enim  superius  diximus,  cum 
mente  pcrtractassent  non  posse  resistere  se  Nabu- 
chodonosor,  pars  maxima  illorum  conscenderunt 
naves,  et  fugerunt  trans  marc ;  pars  etiam  illo- 
rum  carens  navibus  remansit  in  civitate.  Loquitur 
ergo  propheta  ad  illos  qui  fuga  lapsi  sunt,  dicens : 
Transitc  maria.  Illis  autem  qui  in  civitate  relicti 
sunt,  dicit  : 

"Ululate  qui  habitatis  Tyri :  »  capicmini  cnim  a 
Chald.TBis. «  Nunquid  non  hacc  cst  vcstra,  »  subaudis 
civitas  «  quae  gloriabatur  propter  antiquitatem  sui?» 
Vox  prophetae  ad  negotiatorcs  Carthaginis,et  aliarum 
civitatum.Erigebatur  enim  in  superbiam  Tyrus,di- 
cons  :  Ego  in  antiquo  tempore  aedificatareplcta  sum 
divitiis.ot  domina  omnium  negotiatorum.Etquiain- 
flata  superbia  gloriata  est,  «  duccnt  eam  pedessuiin 
Chaldacam.»  De  illis  modo  loquitur  quos  duxit  Na- 
buchodonosor  in  Babylonem. 

«  Quis  cogilavit  hoc  supcr  Tyrum,  »  ut  destrue- 
rotur,quaB  «  quondam  »  fuit  «  coronata?  »  Vox  pro- 
phctae  quis  hoc  cogitaverit,ot  ipse  demonstrat  quis 
cogitavit,cum  dicitur  :  Dorainus  oxercituura  cogita- 
vit  hoc.  Unde  erat  coronataPSicut  rcx  habens  dia- 
dema  in  capite,sceptrura  in  manu,  altior  omni  suo 
populo  ct  praeclarior  exsistit :  sic  illa  residens  in  me- 
dio  mari,  plcna  divitiis  et  negotiationibus^omnibus 
civitatibus  locupletior  et  praccelsior  erat.VeI  etiam 
ex  hoc  appellatur  coronata,  quod  omncs  civitates 
et  negotiatores  in  circuitu  illius  positi,confluebant 
undiquc,  quibus  erat  circumdata  quasi  ex  corona. 
Inslitorcs  vocantur  ncgotiatores,  eo  quod  superin- 
sistant  nogotiis  ct  mcrcimoniis.  Dicit  crgo  prophcta, 
quia  tam  dignos  ct  nobilcs  habebat  nogotiatores 
et  instilores,  qui  principes  et  inclyti  poterant  esse 
in  regnis. 

«  Dominus  cogitavit  »  ut  de  supcrbia  deducatur 
«  ad  ruinara  ct  universos  inclytos  tcrrac,»  subaudis 
Cbananasorum,  «  ponat  ignominiam.Transi  terram 
tuam  »  0  filia  maris.  «  Quasi »  aliquis  qui  cito  trans- 
navigat  aliquem  «  rivulum.  »  Quare  hoc  ?  •  Quia 
non  est  cingulum  tibi,  »  id  est,  non  habes  ultra  vi- 
rcs  resistendi  Chaldaeis.Per  cingulum,  fortitudincm 
sivc  vires  intellige,  quia  in  lumbis  qui  oinguntur 
cingulo,  vis  hominis  consistit  (Job,  xxxviii). 

Consilium  dat  propheta  Tyriis.  «  Manum  suam 
extendet  supra  raare.  »  Vox  prophetae  est.  Quis  ex- 
tendot  raanura  suara?  Dorainus.Ad  quid  faciendum? 
Ut  conturbontur  regna.  Quae  regna?  yEgyptiorura, 
Moabitarum,  ei  caeterorum  in  circuitu  Tyri.  Cuin 
enim  audissent  universa  regna  quae  orant  in  circuitu 
Tyrorum,  quod  illi  deprajdationis  ruinam  sustine- 
rent,  nimio  tiraorc  perterriti  dixerunt :  Quid  facio- 
raus  nos  modo,  quando  regina  nostra  prajdce  est 
data?Certe  capiemur  a  Chaldieis.  Sic  factum  est 
de  regno  iEgyptiorum.  Legimus  in  Ezechiele  (Ezech, 
xxix),  quia  regnum  /Kgypti  pro  subversione  Tyri 
deditDominusNabuchodonosor,dicens :  Fili  homi- 


827 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS.  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


m 


ni6,Nabuchodonosor  scrvo  mco  mcrccs  non  cst  rcd-  A  Istcvcrsiculus  pertinct  ad  rcstauraiionem  illius^quc 


dilapro  servitutc,qua  scrvivit  milii  conlra  Tyrum, 
da  oi  /l^yptum  pro  Tyro.  «  Dominus  mandavitad- 
vcrsum  Chanaan."  Hoc  quod  supcrius  dixit,  cxtcn- 
dct  manum  suam,modo  dicit,mandavit.  Extcndorc 
manus  Dci,  est  mandarc.  Mandarc  illius  voluntas, 
voluntas  oporatio.  Ea  virtutc  mandavit  Nabuchodo- 
nosor.  Quid  ?  Ut  vcnirct  advcrsum  Chnna.in,  «  ct 
contererct  fortcscjus,  »  id  ost  fortos  Chananaiorum. 
Tyrus,  ut  jnm  diximus,  Chanan^porum  civitas  crat  : 
elfortissimi  illorum  in  Tyro  hahilabant,  ot  in  con- 
tritionc  Tyrorum,  illorum  fortos  porcmpti  sunt. 

«  Et  dixit,»  subaudis  Dominus,  «Non  ndjiciosul- 
tra»  ctc.  Calumnia  ost  nccusatio.  Fiha  Sidonis  np- 
pcUatur  Tyrus,quia  ipsi  .Tdificavorunt  cam.  Gloria- 


fuitpost  scptuaginta  annos.Merctriccs  quaB  multos 
habuorunt  amatorcs,  postquam  derelinquuntur  ab 
illis  vol  proptcr  dcformitatcm,  vcl  scnectutcm,  so- 
lcntrcsidcntcsin  domo  componcro  sibi  carmina,et 
cantarc  ut  rccipiant  consolationom,vcl  ctiam  redu- 
ccntes  ad  mcmoriam  hoc  quod  prius  gosserunt,cum 
canticc  commcmorant  illudisic  ct  Tyrus  postquam 
rcvorsa  ost  ogit. 

«  Sumc  citharam,  »  o  mcrctrix.  Gonsilium  daiei 
prophcla,  qualitcr  agat  pccnitcntiam,  ut  evadcre 
qucat  judicium  Domini,  dicens  :  «  Sume  ci- 
tharam.  ct  pcrgc  pcr  tuam  civitatcm  »  cantando 
tuas  miseria8,!quatcnus  miscrcatur  tui  Dominus. 
«  Bonc  cane,  frcqucnta  canticum.  »  Hacc  qu«  se- 


batur  aulcm  Tyrus  in  divitiis  suis,  ct  accusabatur  d  quuntur  cx  oncrc  isto,  ad  revcrsioncm  illius  pcrli- 


ab  omnihus  in  circuitu  suo  quod  suporl)a  ossot, 
ideo  dixit:0  virga  Hlia  Sidonis,  postquam  dcsirucla 
fucrisnon  gloriaberis  ampliusxt  non  accusabunttc 
populi  quod  typo  supcrbi.-c  inflata  sis.  «  In  Gcthim 
consurgcns  transfreta.  »  Vox  prophotic  ad  Tyrum. 
InCcthim,  id  cst,  in  Gr.Tciam  si  icris,  non  habcbis 
requiem.  De  illis  dicit  qui  transicrunt  marc  :  ct 
fugerunt  in  iEgj^ptum  et  in  Gr.TBciam.Et  quare  non 
habuerunt  ibi  requicm  ?  Quia  comprchcnsi  sunt  a 
Nabuchodonosor. 

«  Ecce  terra  Chaldaionim  tah's  populus  non  fujt.» 
Notandum,  quia  non  dixit  non  erit,  sed  non  fuit. 
Verum  est  enim,quia  usquead  mortem  Nabuchodo- 
nosor  fortissimi  super  omnes  gentes  Chaldaii  Assy- 
riique  fuerunt.  Postea  autcm  Gr.Tcorum  ct  Roma- 
norum  populus  fortior  fuit.  «Assur  fundavit  oam,»  ^ 
subaudis  illam  tcrram.  Assur  polcntissimus  ctfor- 
tissimus  homo  fuit.a  quo  fundatacst,  id  cst,  a  quo 
originom  sumpserunt.Vox  prophota?.  Ipsc  Assur  vc- 
nit  super  te,o  Tyre,  «  in  caplivitatcm  transduxcrunt 
robustos  »  sivc  captivos  «  cjus.  »  Cujus  captivos  ? 
Tyri  «  suffoderunt  domos  ejus.»  Quando  Nabucho- 
donosor  navigio  venit  ad  Tyrum,non  solum  muros, 
scd  ctiam  domos  omnes  subvcrtit,  ct  quaj  antea  erat 
negotiatio  civitatum,  facta  cst  siccatio  saginarum 
per  septuaginta  annos. 

«Eteritin  dic  illa,inoblivioncori8,oTyre,septua- 
ginta  anniSjSicut  dies  rcgis  unius.»  Vox  prophcl^e  : 
Sicut  Hierusalem  ettemplum  dcstructum,ctpopulus 
per  septuaginta  annos  in  captivitatc  mansit:  ita  et 


ncnt.  Proptcrea  rogat  prophcta  canere  illam,  et 
froqucntarc  canticummiscriarum  suarum  :  utreda- 
cat  ad  mcmoriam  pristina  mala,  propter  quae  nri- 
gravit  a  proprio  solo,ct  proptcr  quaj  destructa est, 
ncitorum  similia  ei  evcniant.Dicunt  cnim  doctores: 
Quiavis  cstartis  musicfle,ut  si  bomincm  Istum  iit- 
vencrit,  l.Ttiorcm  rcddat.  Sin  autem  tristem,  tri- 
stitiam  illi  augeat. 

«  Visitabit  Dominus  Tyrum  post  septuaginta 
annos.  »  Ista  visitatio  in  bona  partc  intelligcnda 
est,  quia  post  reversionem  suam  rcplcta  cst  roerci- 
bus,  sicut  ct  antea.  «  Et  rursum  fomicabitur :  « 
Fornicatio  in  hoc  loco  pro  negotiatione  ponitur, 
quiapost  rcstaurationcm  sui  cum  universis  gcntibus 
ncgotium  suum  cxcrcuit. 

cc  Et  crunt  ncgotiationcs  ejus  sanctificatffi  Do- 
mino.  »  Quomodo  fucrunt  merccdes  illius  saoctifi- 
cata;  Domino  ?  Dicit  beatus  Hicronymus,  qom 
postqunm  rcvorsi  sunt  filii  Israel  dc  capiivitate sub 
ducibus  Zorobabel  ct  Nchemia,  ct  Tyrii  post  illos, 
non  longo  tcmpore  conjuncti  sunt  in  amiciliasimol. 
Etiam  non  abscondebantur  ncque  rcponebankir  di- 
vitiar;  corum  in  thcsauris  cupiditatis  causa,  sed  ve- 
nicbant  illi  in  Hierusalem,  ct  offcrebant  Domino 
muncra  et  hostias  :  aurum  vidclicet,  argenium,pal- 
lia,  gemmas,  oves,  ct  boves,  et  linteamina :  unde  el 
pars  rcmancbat  ad  ornatum  templi  Domini,  pan 
etiam  ccdcbat  in  usus  saccrdotum  :  ideoque  enint 
sanctificatsB  Domino  negotiationes  cjus.  Possumus 
etiam  et  hoc   alitcr   intelligere.  Post  ascensionem 


Tyrus  quaa  eorum  malis  insultavit.  Scd  non  vacat  D  Domini  ad  supcro8,pra5dicante  egregio  prsdicctore 


quod  dicit,sicut  dics  regis  unius.Nunquid  legimus 
in  aliqua  historia,qucmque  regum  scptuaginta  an- 
nisrcgnasscPDavid  quadraginta  annis  regnavit,to- 
tidomquo  filius  ejus  Salomon.  Ozias  autem  qni  et 
Azarias  lepra  percussus,quinquaginta  duobus  annis 
regni  rogimina  tenuit.Dicit  ergo  prophcta  :  0  Tyro, 
sicut  alicujus  rcgis  dies  septuaginta  annorum  in 
oblivione  traduntur,postquam  spiritum  exhalavcrit, 
forsitan  si  hoc  ci  cvenit  ut  tot  annis  rognarct  :  sic 
tuetomnisgloria  tua  per  septuaginta  annosomni- 
bus  populis  in  oblivioiic  eris.  «  Post  septuaginta  au- 
tem  annos  crit  Tyro  quasi  canticum  meretricis.  » 


Paulo  Tyriis  et  Sidoniis,  conversi  sunt  toio  menUs 
dcsidcrio  ad  fidcm  Salvatoris.Tuncque  fueruntne- 
gotiationcs  ejus  sanctificat«e  Domino  :  quia  noo 
abscondcrunt  cas  in  arcanis  tbesaurorum  suonim 
avaritia  cupiditatisque  causa,  sed  aedificaverunt 
Ecclcsias  ox  ei8,et  projbuerunt  sumptus,  ei  ea  qus 
necossaria  orant  pra^dicantibus  Evangeliumdiscipu- 
lis,  videlicet  boati  Pauli,  quos  ipse  apud  eos  dimi- 
sitnocnon  pauperibus  egcnisque  pro  nomineCfari- 
sti.Quod  autem  addit  «  ut  manduceni,  »  subaudiB 
hi  qui  habitaverint  coram  Domino,  «  usque  in  sa- 
turitatcm,  et  vestiautur  usque  ad  vetustatem  »  i^ 


CGMMBNT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  H. 
referri  potest,  et  ad  Judaeos  ot  ad  crcden-  A* 


8^ 


oram  Domino  habitaverunt,  boc  est  vo- 
illius  impleverunt,  quod  ex  bonis  illorum 
[it  usque  ad  saturitatem,  sicut  jam  dixi- 
estiti  sunt  illorum  vestimentis  usquc  ad 
n,  hoc  est,  usque  ad  sufidcientiam. 

CAPUT  XXIV. 
Dominus  dissipabit  terram.  »  Hucusque 
divorsarum  gentium  et  civitatum  onera 
Babyloniorum  videlicct,Assyriorum,^Egy*- 
Cffitcrorumquc  multorum.  Haec  vero  quac 
tar,  ad  dicm  judicii  pertincnt,  gencraliter 
m  habitatoribus  orhis.  A  specie  enim  pcr- 
jenus.  Et  quid  est  quod  dicit  propheta. 
dissipabit  terram  ?  Nunquid  ita  dissipabi- 


«  Et  terra  interfccta  est.  »  Quis  potcst  tcrram  in- 
terficere?  Nunquidnam  animam  habet?  Per  terram 
terreni  homines,  etcarnalitcrviventcs  intelliguntur. 
Tcrra  ergo  inicrfccta  est  ab  habitatoribus  suis,  id 
est,  terreni  homines  interfccti  sunt  ab  aliis  terrenis 
hominibus,  qui  habitabant  in  tcrra.  «  Quia  trans- 
gressi  sunt  lcgcs,mutavcrunt  jus.  »  llacc  ad  sequcn- 
tia  perlincnt.  Quod  cst  lex  hoc  etiam  et  jus,foDdus, 
amicitia.  Quicunquc  ergo  legcm  bcnc  ct  rite  obscr- 
vavcrit,procul  dubio  illc  meretur  Dco  conjungi  por 
bona  opcra,  et  post  conjunctionem  fccdus  habebit 
cum  illo,  id  est  amicitiam.  Sicut  ipse  dicit  aposto- 
lis  :  «  Jam  non  dicam  vos  scrvos,  scd  amicos  meos 
IJoan,  xv).  »  Judaji  jactabant  so  dc  gcncris  nobili- 
tate  dicentes  :  Nos  regalo  saccrdotium,  gens  sancta. 


9iiiat  osse  quod  est?  Non  Dominus  etiam  t%  et  filii  Abrah(c,  nobis  quoquc  solis  dala  est  lex.Sed 


Svangclio  :  «  Ccclum  et  terra  transibunt 
; »  Quomodo  ?  Per  immutationem  et  mclio- 
,  sicut  apertc  Joanncs  in  Apocalypsi  sua 
at :  «  Et  crit  ccolum  novum  et  tcrra  nova 
'.. »  Si  enim  ita  transiret,pcnitus  desineret 
d'  et  Salomon  minimo  loqueretur. «  Gene- 
fcerit  et  gencratio  advenit,  terra  autem  in 
stat  (Eccle,  i).  »  Dissipabit  ergo  Dominus 
Etremo  judicio,  id  est  per  ignem  facict  eam 
mntans  illam  ab  hac  specie,  quam  nunc 
meliorem.  «  Et  nudabit  cam  ab  habitato- 
ib  hominibus,  a  bestiis,  a  sorpentibus,  ab 
r,  ab  omni  sordo  vcl  spurcitia,  «  et  affliget 
18  »  quia  per  igncm  transibit.Medicus  enim 
afirmum  cum  igne  curat,  licot  sanitati  il- 


menticbantur  in  hoc,  quod  ipsi  soH  legcm  accope- 
rint.  Nam  omnibus  hominibus  Deus  omnipotens 
naturalem  legom  praecepit  observaro.QuaB  est  natu- 
ralis  lex?  Quod  tibi  non  vis  ficri,  alii  non  feccris. 
Judaci  ergo  et  legcm  naturalem  et  legcm  scriptam, 
et  insupcr  Evangelium  sprcverunt,pro  nihilo  duceij- 
tcs.  Gcntes  autem  ct  legem  naturalcm  et  Evange- 
lium  transgrcssas  sunt,  et  hoc  do  illis  dictum  esse 
attendcndum  est,  qui  Christum  non  imitaverunt. 

«  Propter  hoc  malcdictio  dovorabit  terram.»  Pro- 
pter  quid?  Quia  transgrcssi  sunt  leges.  Per  lerram 
intclligcndi  sunt  bomines  terrcni.  Et  quse  erit  illa 
malcdictio,qua5  vorabit  ct  dispcrdet  univorsam  ter- 
ram?  Sententia  super  omnes  terribilis^cum  dixerit 
judex  omnium  :  «  Ite,  malcdicti,in  ignem  seternum 


taat,  afHigit  tamcn  illum.  «  Et  disperget  C  [MaUh,  xxv).  »  «  Ideoquo  insanicnt  cultores  cjus.  » 

Insanirc  est  in  amentiam  ot  in  stuporem  nimium 
verti,  cultores  terrae  sunt  ejus  amatores,  qui  ter- 
renis  desideriis  et  curis  mundanis  incubant.Atque 
vertentur  in  amcntiam  amoris  ejus,  quia  videbunt 
illum  cujus  prxcepta  spreverunt,  ct  audient  suam 
damnationem  perpetuam.  «  Et  relinquentur  homi- 
nes  pauoi ;  »  hoc  ad  elcctos  pertinet.  Cum  fuerint 
omncs  reprobi  in  barathrum  SBtcrnffi  cruciationis 
demersi,  pauci  electi  rcmanebunt.  Sicut  ipsa  Veritas 
dixit  :  «  Multi  vocati,  pauci  olecti  {MaUh.  xxet 
xxii).  »  Sed  si  bcne  attendimus,non  erunt  pauci.  In 
suo  onim  numero  perfectionem  habebuiit,sed  com- 
paratione  reproborum  pauci  videntur  esse  numero. 
«  Luxit  vindemia.»  Vox  prophetae  sic  loquentis  de 


B8  cjus, » id  est  dividet.  Quando  erit  illud? 
egregabuntur  oves  ab  haedis,  «  justi  ab  in- 
Uih,  xxv).  »  In  pra^scnti  enim  saeculo  pa- 
i  sunt  boni  et  mali.  Tunc  autcm  alias  crit, 
limpii  in  supplicium  stcrnm  damnatio- 
in  gaudium  actcrnas  quietis. 
it  sicut  populus,  sic  sacerdos.  »  Bonus 
n  bono  saccrdote  remunerabitur,et  malus 
n  malo  saccrdote  damnabitur.  Non  erit 
intcr  Dominum  et  scrvum,  intcr  ancillam 
un,  si  uterque  bonus  vel  utraquo  bona  vel 
it.  Sic  et  de  caeteris  cst  diceudum.  Fcene- 
qoi  commodat  vel  praestat  alicui  aliquid. 
ndam  dicunt,mutatam  peouniam  reddere, 


jento  equum.  Vel  etiam  dicunt :  Quia  mu-  j).  futuro  quasi  dc  prasterito.  «  Luxit  et  infirmata  est,» 


tnr,  meum  tuum.  Et  tractnm  estexjure. 
latione  dissipabitur  terra,  »  quia  omnia 
otur  et  ardebunt,  qu®  in  ea  sunt.Quarc? 
d  depraedabitur  a  Domino.  »  Et  quomodo 
itur?  Quia  habitatores  cjus  non  crunt  in 

et  defluxit,  »  pro  eo  quod  est  lugcbit  et 
.  est  deficiet.  Et  quomodo  potest  tcrra  lu- 
terram  habitatoros  ejus  intelligamus.De- 
)st,  deOciet  orbis  et  altitudo  populorum, 
lerbi  ct  potentes  quiquc  infirmabuntur  in 


pro  eo  quod  cst  lugcbit  et  infirmabitur  vitis.  Quo- 
modo  potost  vindemia  sive  vitis  lugere  ?  Metapho- 
rice  intclHgendum  est.  Per  vindemiam  sive  vitem, 
potatores  vini  et  ebriosos  accipere  debemus.Sicut  a 
propheta  supcrius  dictum  est :  Vea  qui  potentes  estis 
ad  bibendum  vinum,  et  viri  fortes  ad  miscendam 
ebriotatem.  Quando  lugebunt  isti?  In  dic  judicii, 
quia  sicut  dicit  Apostolus  :  «  Ebriosi  regnum  Dei 
non  possidebunt  (/  Cor.  vi).  »  «  Quievit  sonitu^  te- 
tantium  :  »  pro  co  quod  est,  quiescot  in  die  judl- 
cii.  Maximus  mccror  erit  recordatio  laetitice  hujus 
s»culi. 


831 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISG.  OPP.  PARS  I.  —  COMMBNT.BIBL. 


832 


«  Amara  erit  potio  »  illis  qui  modo,  in  hoc  saj- 
culo,  divcrsis  prandiis,  et  diversis  potionibus  de- 
lectantur,  in  diejudicii  amara  erit  illis,  bibcntibus 
illam  in  hoc  sajculo. 

«  Attrita  cst  civitas,  »  pro  eo  quod  est  fincm  ac- 
cipiet.  Per  unam  civitatcm  omncs  civitatcs  inlclli- 
gendai  sunt  :  vcl  etiani  pcr  istam  civitas  vanitatis 
Babylon,  quaj  fuit  civitascivitatum,potcst  inlclligi. 
Vcl  aliter  :  ut  pcr  civitatem  unam  mundus  isie  si- 
gnificetur  qui  finem  tunc  accipiet.  Et  quarc  dicit 
vanitatis?  Quia  quidquid  transit  ct  mutabile  cst 
vanitas  est,  juxta  quod  Sapientia  dicit  :  •'  Vanitas 
vanitatum,  ct  omnia  vanitas  (Sap.  i),  » 

«  Clamor  crit  supcr  vino  in  platcis.  »  Platos  Gra?- 
cum  nomen  est,  et  dicitur  a  latitudinc.  Quid  crgo 
per  platcam  isto  in  loco  intclligonduni  cst,  nisi  illi 
qui  pcr  latitudincm  istius  sajculi  vagantur?  Undc 
et  ipsa  Vcritas  dicit  :  «  Latact  spatiosa  via  est,qua3 
ducit  ad  perditionem  (MaUfi.  vii).  »  Vinum  in  hoc 
loco  significat  errorem,  quia  illi  qui  ebrii  sunt,er- 
rant  et  insaniunt.  Veniente  crgo  dic  cxtremi  judicii, 
clamor  erit  in  illis  qui  tcrrcnis  curis  et  desidcriis 
deserviunt  supcr  suum  crrorcm,  quia  dum  dcbuc- 
runt  facere  uvas,  fcccrunt  labruscas. 

«  Relicta  est  in  urbe  solitudo. »  Quod  jam  diximus 
de  una  civitate  superiu8,hocetiam  dicendum  est  et 
de  una  urbe,  «  quia  haic  crunt  in  mcdio  tcrra?.  » 
Quid  erit  in  medio  terra;  ? 

«  Idco  erit  sohtudo  in  urbe,  »  hoc  est  in  hoc 
mundo,  quia  haec  crunt  opere  adimpleta  in  medio 
terraj  quod  hactcnus  dicta  sunt,  videlicct  quia  Do- 
minus  mutabit  lcrram.In  medio  terra)  dicit  in  Hie- 
rusalcm,  quaj  est  umbilicus  terra;.  Multi  autuman- 
tes  dicunt,  quod  Dominus  supcr  monlem  Olivcti 
sedcbit,  cx  quo  asccndit  ad  ca?los.Dominus  non  de- 
scendct  in  ierram  ad  judicium,  scd  in  acrc  sedcbit 
in  nubc  contra  montcm  Oliveti.Non  dcsccndeiergo 
in  tcrram,  sed  in  spatio  istius  acris  sedebit  in  nube 
contra  montem  01iveti,constipatus  agminibus  ct  vir- 
tutibus  ccclorum.  In  nubc  ascendit,  et  in  nube  itc- 
rum  vcnict,sicut  dictum  est  ab  angelis  :  «  Sic  veniet 
quemadmodum  vidistis  cum  cuntcm  in  ccclum  (AcL 
i)'»  Et  ipse  Domtnus  pcr  scmetipsum  dicit: «  Et  tunc 
videbuntFiliumhominis  vcnientem  in  nubibus  (Luc. 
xxt).  »  Et  qui  ante  venit  Immilis,  tunc  vcnict  cum  po- 
testate  magna  vindicare  se  dc  hostibus  suis.«  Quo- 
modo  si  paucaj  oliva;  rcuianscrint,  ot  racemi  post 
collcctioncm.»  Ha;c  ad  subscqucntia  pertinent,ct  lo- 
quitur  pmphcta  dc  clcctis  dicens  :  Quiasicutpauci 
raccmi  remanent  finita  vindemia,  sic  pauci  rema- 
nebunt  clccti  in  die  judicii.Non  in  suo  numcro  pau- 
ci,  sed  ad  comparaiioncm  rcproborum.  Ili  vcro  qui 
remanserint,  «  laudabunt  Dominum  cum  glorifica- 
tus  fucrit,  et  hinnicnt  dc  mari,»  idcst  dchoc  mun- 
do,  subaudis  libcrati.  Non  quod  illi  hinnient  sicut 
cqui,  scd  sicut  illi  cxsultantcs  hinniunt,  ita  ct  hi 
qui  rcmanscrint,  voccm  lajtitia;  cmiticnt. 

«  Propter  hoc  in  doctrinis  glorificatc  Dominum.» 
llortatur  prophcta  apostolos  et  doctorcs  sancta;  Ec- 


A.  clcsiae,  ut  laudent  Dominum,  et  dicit :  0  apostoli  et 
doctores  qui  docii  estis,propter  hoc  quia  Dominus 
glorificaius  est,ct  vidistis  prajmium  vestrum  et  sop- 
plicium  reproborum,  glorificate  Doiqinum  in  doc- 
trina  vcstra.  «  Et  in  insulis  maris  nomen  Domini,^ 
subaudis  pra;dicate. 

«  A  finibus  terra;  laudesaudivimus.  »  Voxelecto- 
rum  in  dicjudicii.Quisuntfines  tcrr<B?Patriarcha, 
prophcta;,  aposioli,  ct  doctores  sanct^e  Ecclcsiffi.  Et 
quarc  vocaniur  illi  fines?Quia  sicut  terrannibusci 
ierminis  suis  consistit,ut  sine  illis  stare  nonvalet: 
iia  mundus  isic  doctrina  et  meritis  illorum  consis- 
tii.ln  Hcbra;o  cnim  ab  alis  terra;  laudcs  audivimus 
(ut  beaius  Hieronymus  dicit)  habctur.Ala;  terrag  san- 
cii  inielligendi  sunt,  qui  dc  ierrcnis  ad  ca3lcstia,de 

l^  caducis  ad  mansuraeipcrpetua  evoIant.Diccnt  enim 
electi  in  dic  judicii  :  A  finibus  tcrra}  sive  ab  alis, 
audivimus  ha;c  qua;  modo  vidcmus,  o  Dominc  Deas 
nostcr,  laudes  iuas  ct  magnitudinem  iuam^qui  no- 
bis  scmper  ha;c  pra;dixerunt,  invitantes  nos  ad  haec 
et  moncnies  tuam  voluntatem  totis  viribus  cxsequi. 
Audivimus  ciiam  gloriam  justi,  vel  specialiier glo- 
riam  Domini,  qui  est  via  et  veritas,  vel  generaliicr 
gloriam  omnium  justorum.  Et  dixi  :  «  Secrctum 
mcum  mihi,  sccrctum  mcum  mihi,  yae  mihi.»  Vox 
prophcta;.  Ac  si  diceret  aliis  verbis  :  Scio  quidem, 
scio  :  quod  non  possumdicere.Et  quianonpossum 
diccrc,  vaB  mihi.  Cum  vidisset  prophcta  et  intel- 
lcxissct  spiritu  incomprehensibilia  tormenta  repro- 
borum  ct  gloriam  iuefTabilcm  justorum,  et  non  po- 
tuissct  ea  pra;  magnitudine  sui  neque  ore  proferre, 

C  nequcscribcre(quaB  sicutApostoIusdicit,tantacruDi, 
qualia  oculus  non  vidit,nec  auris  audi/it,nec  in  cor 
hominis  asccndcrunt),  dixit  priB  dolore  :  Vae  mihi, 
quia  non  sum  dignus  proferre  quae  vidi.  «  Prajvari- 
cantcs  pra;varicaii  sunt,»  saubaudis  impii  legcm  Dei. 
Pra;varicari  cst  transgredi.  Transgrcdi  autem  cst 
ultra  irc.  Vox  prophcia;  de  rcprobis.  Formidoesl 
timor.  Fovea  :  fossa,  laqueus,  ruina.  Dicit  ergo  pro- 
pheta  :  0  qui  habitator  cs  torrae,  id  cst,  qui  carna- 
litcr  viviSjCi  terrenis  rcbus  totis  conatibus  insenis: 
formido  vcnict  supcr  te.  Ha;c  vcrba  possunt  non 
incongrue  tam  ad  tempora  apostolorum  velmarly- 
rum,  quam  ciiam  ad  tcmpora  Antichristi  refem. 
Tcmporibus  cnim  quando  pcrsecutio  eminus  contra 
Christianos  exorta  est,  erant  multi  Christiani  im- 

])  perfccti  adhuc  in  fide,  qui  mctu  tormentorum  dice- 
bant  intra  semetipsos  :  Quia  ergo  ista  persecuiiosic 
nos  urgct,  ncgabo  Christum  tantum  vcrbis :  el  pos- 
tea  agam  pcBnitcntiam.AIiter  cnim  cvadere  non  pos- 
sum.  Sed  hoc  diccns  pras  timore  cadebat  in  fovcam 
nogationis.  Et  dum  pceniientiam  vellet  agerc,iDsti- 
gante  diabolo  pcrimcbatur  a  pcrsecutoribus.Ettunc 
de  fovca  ruebat  in  laqueum  aeterna;  damnationis. 
Sic  crit  ct  tcmporibus  Antichristi. 

«  Quia  cataracta;  de  excolsis  apertas  sunt,»  id  est, 
dc  ca;Iis.  CataractaQ  Gra;ce,Latinc  dicuntur  fencstra?- 
Et  quarc  apertae  sunt  illa;  fenestrae?  Ut  Deusomni- 
poicns  vindictam  sumatdehostibussuis.Diciteniii^ 


833 


GOMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  II. 


834 


beatus  Hieronymus :  Quia  quocumquc  se  vcrtorint,  A  volucrit  prophcta  Isaias.  Attamcn  quid  ipse  pure  et 

catbolicc  in  his  prophcta  vcrbis  scnserit,diccndum 
cst.Kt  congrcgubuntur,  inquit,  in  congrcgationcm 
unius  fascisinlacum.Hocfieanimabusillorum  quo- 
runi  corpora  Domino  visitante  dabuntur  in  mortem 
potcst  intclligi  :  qua)  ctsi  non  simul  egrediantur  a 
corporibus,cunctaj  tamcn  unaquajquc  in  suo  ordine 
cumdemcongrcgabunturinfascem  :eteodcm  pccna- 
rum  percnniumconcludcnturergaslulojuxtautiquo 
dispositioncm  districti  judicis  :  ut,qui  pari  mcntc 
Ecclcsiamimpugnaverunt,pariterquiacontraDcum 
pugna  inicrunt,  supplicium  luant.  Quia  qui  pares 
sunt  in  culpi3,pariter  damnandi  sunt  in  pccnis.Hoc 
cst  avari  cum  avaris,  lu.xuriosi  cum  luxuriosis^pcr- 
juri  cum  perjuris.  Quod  Dominus  manifcstat,  cum 


judicium  Dei  non  efTugient.Et  quomodo  aperiuntur 
illi  fenestraB?»Quia  ubique  videt,et  ubique  pra»scns 
adest  :  in  orc  nostro  loquitur.  Dcus  enim  omnipo- 
lens  quando  peccatores  non  punit,  videtur  csse 
absens.  Quando  percutit  illos,  tunc  videturillisap- 
proximare.  «  Et  concutientur  fundamenla  tcrra;.  » 
Juxta  historiam  hsec  omnia  implcbuntur,  quiater- 
r(E  motus  magnus  erit.  Allegoricc  aulcm  per  fun- 
damenia  terraj,  principes  istius  sajculi  intelligun- 
tur  qui  terrcni  vivunt.  Similiter  per  tcrram,  homi- 
ncs  terreni  rebus  inhajrentes. 

«  Agitatione  agitabitur  terra»id  cst,  commotione 
movebitur,  vel  ipsa  tcrra  vel  habitatores  ejus.  In 
momento  enim  omnia  transibunt  ab  ea.«Etgrava- 


biteam  iniquitas  sua.»Terra  non  potest  iniquitatcm  ^  ait  de  zizaniis  :  Alligate  et  facite  fasciculos  ad  com- 


agerc.  Iniquitate  ergo  terrenorum  hominum  grava- 
bitur  terra,  «  ut  non  resurgat,  »  id  est,  ut  ncn  sit 
jam  amplius  habitatio  hominum  in  ea. 

«  Et  erit  in  die  illa,  »  id  cst,  in  dic  judicii«  visi- 
tabit  Dominum»in  malum  scilicet  et  non  in  bonum 
«  supcr  militiam  coeli  in  excelso.  »  Militiam  cccli 
appellat  propheta  Antichristum,sociosque  ejus  da^- 
mones  :  qui  per  coclum,  id  est,  per  istum  acrcm 
discurrunt.«Et  supcr  rcgcs  tcrrae.»Ucgcs  tcrra;sunt, 
qui  lcrrena  scctantur,et  ad  coelestia  nunquam  ani- 
mum  extoIIunt.Super  illos  tales  visitabit  Dominus 
omnipotens  in  die  judicii,quia  reddet  illis  secundum 
quod  merentur  (MatUi,  xvi;  /  Cor,  iii).  Ipsi  etiam 
principes  daemonum  possunt  appellari  reges.Sicut 
dicit  angelus  ad  Danielem  (Daniel.  x)  :  «  Princeps 


burcndum.CongregabunturcrgopcreunteAntichris- 
to  ministri  dcceptionum  cjus  in  carcerem  gehenna- 

liumpcenarum:etpostmultosdiesvisitabuntur,tem- 
porc  videlicct  rcsurrectionis  omnium :  quando  ad  hoc 
tantum  animae  eorum  modicum  cvocabuntur  ab  in- 
feris,  ut  recepto  corpore  statim  explcto  judiciocum 
caitcris  pcccatoribus  cas  relabantur  in  pcenas.  Nam 
quod  non  statim  cxstincto  Antichristo  univcrsale  sit 
vcnturum  judicium,DanieI  propheta  testatur  :  qui 
in  ultinia  sua;  prophetia;  visione  regni  illius  acta 
doscribcns,  cum  cjusdcm  regni  tempora  mille  du- 
conlis  nonaginta  diebus,  id  cst,  tribus  semis  annis 
comprchenderct,  repcnte  intulit  :«  Beatus,  qui  ex- 
spcctat  ct  pcrvenit  ad  dies  mille  trecentos  triginta 
quinquae(Dflwid.xii).»  Quem  versiculum  beatus  Hie- 


autem  Persanim  restitit  mihi.  »  Et  paulo  post:«Et  C  ronymus  ita  exponit  :  Beatus(inquit)qui  interfecto 


ecce  princeps  Graecorum  veniens.»Et  egregius  prae- 
dicator  :  «  Non  est  nobis  colluctatio  adversus  car- 
nem  et  sanguinem,sed  adversus  principcs  et  potes- 
tates,  et  adversus  mundi  rectores  tenebrarum 
harum  (Eph,  vi).  » 

«  Et  congregabuntur  in  congregationcm,  unius 
falcis  in  lacum,et  claudentur  ibi  in  carcerem,et  post 
multos  dies  visitabuntur.  »  De  hoc  versiculo  Isaiae 
propheto)  multipliciter  multi  disputaverunt,sed  non 
omnes  aequaliter  senserunt.  Origenes  dicit  :  Quia 
postquam  acceperint  a  Domino  illain  sententiam 
terribilem,«Ite,maledicti,in  ignem  astcrnum  {Mattfi, 
xxv),»post  multos  dies,id  cstpost  milleannos  finilo 
judicio  a  Domino  visitandi  sunt.  Quam  sententiam 


Antichristo,  dies  supra  numerum  praefinitum  qua- 
draginta  quinque  prajstolatur :  quibus  est  Dominus 
in  sua  majcstate  vcnturus.  Quare  autem  post  intee- 
fcctionem  Antichristi  quadraginta  quinque  dierum 
silcntium  sit,divinae  scientiaj  est:  nisi  forte  dicamus 
quod  dilatio  regnitjomprobatio  patientiae  sanctorum 
est.  Notand^m  cst  autcm  hoc  quod  dicit,  et  post 
multos  annos  visitabuntur.  Quia  multorum  dierum 
appellatio,  congruentius  hujus  sacculi  temporibus 
assignatur,quaB  alterna  dicrum  ac  noctium  vicissi- 
tudinemultiplicantur,quamfuturicessantibu8hora- 
rum  discursibus,  erit  Dominus  sanctis  in  lucem 
scmpitcrnam,  et  impii  mittentur  in  tenebras  extc? 
riorcs  (Matth.xi).  Idcoque  recte  scicndum,  quia  qui 


nemo  sanctorum  Patrum  corroborat,sed  omncs  de-  j)  nuncinfcrnalium  tcnebrarum  carcere  tencntur,post 


negant :  habentes  illam  sententiam  Domini  ante 
oculos  :  Ibunt  impii  in  supplicium  aetcrnum,  justi 
autem  in  vitam  aeternam.  Quidquid  aeternum  est, 
sine  tcrmino  est.  Sicut  ergo  Dominus  justis  posuit 
gaudium  aeternum,ita  impiis  suppliciumaeternum. 
Quae  sententia  idcirco  videtur  obscura  esse,  quia 
postquam  dixit  propheta,  et  claudentur  ibi  in  car- 
cerem^statim  addidit,postmuItos  dies  visitabuntur. 
Beda  interrogatus  de  hac  sententia  per  eplstolam 
ab  Acca  presbyterojhis  verbis  respondit  :  Profitcor, 
dilectissime,nequaquam  me  ausim  dicere,quod  in- 
tellexerim  quid  in  hac  sententia  senserit  et  sentiri 


multos  hujus  saeculi  labentis  dies  visitabuntur :  in 
illa  utique  hora,  in  qua  omncs  qui  in  monumentis 
sunt  audicnt  voceni  Filii  Dei.«Et  procedent  qui  bona 
fecerunt  in  resurrectioncm  vitae,  qui  vero  mala 
egerunt,in  rcsurrcctioncm  judicii  (Johan.  vi).  » 

Hucusque  sensus  ct  dicta  egregii  doctoris  Bcdae» 
Potcst  ct  sccundum  quod  quidam  dicunt  ordo  osse 
pra^postcrus,  ut  postquain  dixit  propheta  paulo  su- 
perius,non  adjicict  ut  resurgat,de  ilIisloqucns,qui 
temporibus  Antichristi  fidcm  sanctae  Trinitatis  ne- 
gantcs  mortui  fucrintantequam  ille  aDominus  inter- 
ficiatur  :  debuit  bubjungere  :  £t  post  multos  die^ 


835 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


«ae 


interfectionis  Antichristi  visitabuntur,  ac  deinde  A 

adyicerc  : 

«  Et  erit  in  dic  illa,»  id  est  in  die  judicii  «  visita- 
bit  Doniinus  supcr  illum,  et  super  reges,  et  super 
militiam  cQili,  »  id  est,  supcr  multitudinem  illius 
qui  illum  imitati  suut  :«et  claudet  illos  in  carcerem» 
ajterni  supplicii.Quod  autem  dictum  cst  superius  : 
Visitabit  Dominus  super  militiam  cccli  in  excelso, 
ita  est  intelligendum :  Visitabit  Dominus  supcr  mili- 
tiam  cceli  in  excelso,  mittcndo  angelum  de  coelis, 
qui  hominem  peccati,filium  perditionis  qui  elcvatur 
et  extollitur  supraomncquoddiciturDeusautquod 
colitur  (//  Thes.  ii),  divina  virtute  perimat.  Quod 
beatus  Gregorius  per  Michaelcm  archangelum  fore 
arbritratur  vcl  intelligit.  Visitabitur  crgo  super 
militiam  coeli,  cum  pcrimetur  Antichristus  :  quia 
et  illo  interompto  virtus  spirituum  malignorum,  " 
qui  eum  in  ostensis  signis  mendacii  juverant.infir- 
mata  cassabitur.Potest  et  ipsc  non  sinc  ratione  in- 
ter  militiam  cocli  deputari,pro  eo  quod  senon  solum 
super  omnes  angclos,  verum  etiam  super  omncm 
divinaj  majcstatis  celsitudinem  exaltarc  praesumet. 
Visitabitur  et  supcr  reges  terraj  qui  sunt  super  ter- 
ram,  ministros  videlicct  Antichristi,  et  factionum 
fraudumquc  ejus  fautores  et  cooperatorcs,  qui  in- 
firmis  ac  terrcnis  mcntibus  impio  dominantur  im- 
perio  :  quos  dubium  non  cst  esse  perituros.  Juxta 
quod  in  hominibusquicontraEcclesiam  exarserunt 
factura  cssc  dignoscitur.Et  notandum,quod  non  ait 
aperte  :  Supcr  omnes  reges  terra;.Sicut  nec  super 
omnem  militiam  cosli;  sed  absolute  :  Visitavit  (iu- 
quit)  Dominus  super  militiam  cocli,  et  super  regea  Q 
terraB  :  quia  non  dc  generali  omnium  scd  de  spe- 
ciali  quorumdam  hominum  angelorumque  malo- 
rumque  dejectione  dicta  intelliguntur. 

«  Et  erubcscet  luna,ct  confundctur  sol.  »  Et  hoc 
in  temporc  visitationis  complcbitur,  id  est,  in  die 
judicii.Erubescet  luna,idest,tabescet..Nunquid  ita 
crubescot  luna,  et  confundetur  sol  ut  cadant  de 
coelo?  Non.  Sed  qualiter  hoc  faciet,  Dominus  ma- 
nifestat  cum  dicit  :«  Statim  autcm  post  tribulatio- 
nem  dierum  illorum  sol  obscurabitur,  et  luna  non 
dabit  lumen  suum  (Matlh,  xxiv;  Luc.  xxi).  »  Dicit 
cnim  beatus  Augustinus  :  Quia  neque  sol,  neque 
Iuna,nequc  stellce  lumen  suum  amittent :  cum  alibi 
idem  propheta  dicat  :  erit  lux  lunas  sicut  lux  solis 
septempliciter  :  sicut  lux  septem  dierum  :  sed  ad 
comparationem  verae  lucis,  quaj  est  Christus,  sicut 
ipse  dixit  :  «  Ego  sum  lux  mundi  (Joan.  viu).  »  Et 
Joannes  deco  :«Erat  lux  vera  qua;  illuminat  omnem 
hominem  vcnientem  in  hunc  mundum  {Joan.  i),  » 
omnia  sidera  et  lumina  vidcbuntur  obscurari. 
Quem  cnim  splendorem  pra3stat  lumen  cerei,si  po- 
situm  iuerit  in  medio  solis  radio,aut  quid  luminis 
auget  ccrnentibus  ihud?  NuUum.  Vel  aliter.  Re- 
probis  enim  positis  in  incnarrabili  metu  ct  timore, 
omnia  videbuntur  obscurari.Quod  autem  subjungit 
propheta,  quasi  sub  codem  textu  in  clausula  di- 
cens  ;  t  Cum  regnaverit  Dommus  exercituum  m 


D 


monte  Sion,et  in  Hienisalem,et  in  coQspectu  semun 
suorum  fucrit  glorificatus,  »  magis  eiuicto  judicii 
discrimine  complcbitur :  dum  ablatis  impiisnevi- 
dcant  gloriam  Dei,  sancti  omncs  in  sapern»  civi- 
tatis  mansionemadcontemplandam  perpetuamspe- 
ciem  sui  conditoris  intrabunt.Senes  autem  appellat 
Abraham,Isaac,Jacob,prophetas,apostolo8,etomQe6 
sanctos  :  in  quorum  conspectu  Dominus  glorifieabi- 
tur,quando  ibunt  impii  in  supplicium  «etemiira^ipfli 
autem  in  vitam  seternam  {MaUli.  xxv).  Gloryicalio 
autem  Domini,non  ea  qua  cunctis  in  judicio  et  in  ju- 
stis  apparebit  cst  intelligenda,  sed  ilia  qua  in  cod- 
spectu  scnum  suorum  tantummodo,  id  est,  electo- 
rum  revclabitur. 

CAPUT  XXV. 

<(  Domine  Deus  meus,exaltabo  te.*Vox  ppophet« 
de  die  judicii  loquens :  Exaltabo  to^id  est»CQagnum 
pra^dicabo  tc.  «  Confitebor  nomini  tuo,  »  id  est, 
gratias  ago  tibi.  Gratias  agit  propheta  DonciiikO  Deo, 
u  quia  fecit  mirabilia  et  cogitationes  aaUquasfido- 
les.  Amcn.  »  Mirabilia  fecit,  quando  justis  in  im- 
piis  juxta  quod  merebantur,  reddidit.  Cog^itationes 
antiqu(B  crant,  quia  ante  mundi  constitutionein 
prxdcstinavit  elcctos  suos.  Sicut  dicit  Apostolus  : 
u  Qui  elegit  nos  in  ipso  antc  mundi  constitutionem 
(Ephes,  i). » 

«  Quia  posuisti  civitatem  in  tumulum.»  Quidam 
habcnt  in  tumultum.ln  tumulum  posita  est^uando 
destructa  est.Nam  civitas  quando  destruitur  in  tu- 
mulum  redigitur.  «  Domum  alienorum, »  sujaaudis 
humiliasti,  «  ut  non  sit  civitas  et  noa  esdiliceUir  ia 
sempiternum.  »  Judaii  alieni  appeUantur  qui  alieoi 
sunt  a  Dco,ut  in  Psalmo  legitur  :«Filii  alieniinea- 
titi  sunt  mihi  {Psalm,  yii).  »  Et  in  Evaixgcklio,  Do- 
mino  dicente  :  u  Vos  ex  patre  diabolo  estis  (/ooi. 
vui).»Quod  autcm  dicitutinsempitemumnQncdi- 
ficcntur,subaudis  sicut  superius.Nam  deatmctaest 
a  Nabuchodonosor(/K  Reg.  xxv),8ed  postoa  mBdifi* 
cata  cst  a  Nohemia  et  Jcsu  sacerdote  magna(/£i^. 
i).  Itcrum  dostructa  est  a  Romanis,  sed  ab  iElio 
Qadriano  postmodum  restaurata :  non  tamen  ipso 
in  loco  ubi  prius.  Et  licet  resdificata  ^t,  tamen  in 
pristinum  statum  postea  non  fuitySioujttemporibiis 
David  et  Salomonis. 

«  Super  hoc,  »  id  est,  propterea  quia  reddidisii 
cis  quod  merebantur  impii  Jud»i.«L«audiiblt  te  po* 
pulus  gentilium  fortis,  etcivitas,  »  id  eaty&ocksia 
gentium  «  robustarum  timebit  te.  »  Gentiles  eoiffl 
forlcs  et  robusti  fuerunt  ad  tolerojMla  tormeQta 
pro  Christi  nomine. 

«  Quia  factus  es  fortitudo  pauperi. »  iiaudatpn>- 
phela  Deum  Patrem.  Pauperem  appollat  DominuiD 
Jesum.  «  Qui  cum.dives  esset,pro  nobis  pauper  fa- 
ctus  est  (//  Cor.  vni).  »  Ipse  enim  dioit  :  «  Vulpes 
foveas  habent,et  volucres  coeli  nidos  :  Filius  autem 
hominis  non  habet,ubi  caput  reclinet  (MaUh.  vin).'» 
Ipsum  etiam  nuncupat  egenumj^Spes  a  turbiii^  * 
subaudis  fuisti  ei,  id  est^  solatium  ft  tril 


837 


GOMMENT.  IN  ISATAM.  —  LIB.  II. 


838 


passionis  :  quia  te  operanlc  passionem  sustinuit  pa- 
iientcr.  Ipse  cnim  dicit :  Potcstatem  habeo  poncndi 
animam  mcam,  et  iterum  sumendi  eam.  «  Umbra- 
culum  ab  aastu,  » id  est,  protectio  ab  a;stu  mortis 
fuisti  ei,  ut  tertia  die  resurgcret. «  Spiritus  cnim 
robustorum,  quasi  turbo  impellcns  parictcm.»  Ro- 
bustos  vocat  Judaeos,  parietcm  Dominum.Turbincm, 
virtutem  illorum.  Sicut  cnim  paries  impulsus  a  tur- 
i)ine  immobilis  permanct,  sic  Dominus  impulsus 
quidem  a  Judaeis  tempore  passionis,  scd  non  potue- 
runt  illi  victores  cxsistere,  Licet  enim  humanilatcm 
interfecisscnt,  ipse  per  divinitatem  cito  resurrexit 
vivificans  illam.  Dixerunt  namque  :?<  Vcnite,  mitta- 
mus  lignum  in  panem  ejus,  »  id  est,  lignum  crucis 
in  carnom  illius,  «  et  perdamus  mcmoriam  illius 
de  terra  [Jer.  xi).  »  Scd  unde  memoriam  illius  co- 
nati  sunt  auferre,  per  hoc  nomcn  ejus  per  univer- 
sum  orbem  dilataverunt. 

H  Sicut  «stu  in  siti  tumultus  alienorum,»  id  est, 
Judaeorum  humiliabis  «  ct  quasi  calore  sub  nube 
torrente  propaginem  lortium  inaresccrc  facics.  » 
Duas  comparationcs  dat  dc  passione  Domini.  Qui- 
dam  codices  habcnt  sicut  o^stus  in  siti,  quod  duobus 
modis  potest  inteliigi.  Sicut  in  siti  et  xstu  tumul- 
tus  hominum  pro  afflictione  cassatur,  ct  sicut  ina- 
rescunt  propagincs  vitis  sub  nubc  dum  foilitcr  tor- 
ret  calor  solis,sicut  deRcit  et  flos  cadcns  :  sic  facta 
est  fortitudo  Judaeorum  contra  Dominum.  Si  autem 
legcris,  sicut  aestus  in  siti  :  sic  cxpones  :  Qucmad- 
modum  aestus  humiliat  homincm  positum  in  siti, 
sic  defecerunt  illi. 

«  Ft  faciet  Dominus  exercituum  omnibus  populis 
iu  monte  hoc  convivium.  »  Rcvcrtitur  propheta  ad 
diem  judicii,  et  facict  in  die  vidclicet  judicii.  Quod 
autcm  dicit  omnibus,  synecdochicos  loquitur,  a 
parte  totum  ponens-  Omnibus  enim  populis  dicit 
omnibus  electis,  in  monto  hoc,  id  cst,  in  Ecclcsia 
regni  coslestis.  Vcl  in  monte  hoc,  id  est  super  mon- 
tem  Oliveti,  super  quem  Dominus  voniet  in  nube. 
Non  tamen  ad  terras  dcsccndct,  sed  in  spatio  hujus 
acris  sedebit.  Et  quale  convivium  prajparabit  eis? 
«  Convivium  pinguium,  et  vindemiae  defajcata;.  » 
Fa»x  purgamcntum  vini  est.  Vindcmia  dcfaecata,  cst 
vinum  purum  sinc  fajcc.  Animadvertcndum  cst  au- 
tem^quod  sancti  in  illa  beatitudine  ncque  mandu- 
cabunt  neque  bibent,  scd  idco  dicit  eis  convivium 
prasparari,  quia  omnibus  deliciis  ct  suavitatc  plcni 
cnint,  et  nulla  re  unquam  indigebunt. 

«  Et  prascipitabit  Dominus  in  monte  isto  faciem 
vinculi  colligati.»  Quod  appcllat  vinculum,  hoc  mor- 
tem,  hoc  telam.  Vinculum  cnim  mortis  quod  a  pri- 
mo  parentc  nostro  quasi  tela  orditum  cst,  supcr 
omne  gcnus  humanum  prajcipitabit  Dominus,  id  cst, 
dcstruet  in  dic  judicii :  rcddens  omncs  immortales, 
tam  elcctos  quam  rcprobos.  Justi  cnim  immortales 
erunt  in  gloria^  et  impii  in  supplicio :  ct  postca  ncque 
mors  corporis  neque  animai  erit,  sicut  dicit  Aposto- 
lusztf  Absorpta  est  mors  in  victoria  Christi*(/  Cor, 
XV). »  Sicot  etiam  vinculum  mortis  et  telam  appellat 


A  ipsum  diabolum,  qui  vinculo  suo  colligaverat  omnes 
gentos,et  orditus  est  ipsam  telam,  trahens  omnia  in 
mortcm  corpnris,  et  multos  in  mortem  animae.  Qui 
cuin  in  die  fuorit  tractus  juflicii,  absorbebitur  po- 
testas  cjus. 

«  Et  auferet  Dominus  lacrymam  ab  omni  facie,» 
subaudis  clcctorum  suorum.  In  prajsenti  siquidem 
sajculo  sancti  in  lacrymis  se  afHigunt :  ideo  in  ©terna 
requie  omnes  ploratus  et  lacrymas  amittent.  Unde 
ct  Joannes  in  Apocalypsi  sua  dicit :  «  Et  absterget 
Dcus  omnem  lacrymam  ab  oculis  eorum  {Apoc.  xxi),» 
■et  reliqua.  «  Et  opprobrium  populi  sui  auferet,»  hoc 
est  servitutcm  ct  dominationcm  diaboli.  Genus  hu- 
manum  postquam  primus  parens  noster  peccavit,  in 
•paradiso  lignum  vctitai  arboris  comedens,  servituti 

P  diaboli  subjectum  cst  {Gen,  iii).  Et  istud  opprobrium 
tam  mortis  quam  servitutis,  dissipabit  Dominus  in 
dic  judicii,  retrudens  illum  de  claustris  inforni,  qui 
dominatus  fucrat  univcrso  orbi. 

«  Et  dicent  justi  in  die  illa,»  id  est  in  die  judicii : 
«  Eccc  Dcus  noster,»  usque  «  requiescct  manus  Do- 
mini,  »  id  cst  potentia  divinitatis  ejus«  in  monte 
ibto,»hoc  est  in  Ecclesia  et  regno  coDlorum.  Mon 
tcm  appellat  Ecclesiam  clectorum,  qui  cum  Domino 
rcgnabunt. 

«  Et  triturabitur  Moab  sub  co,  sicut  teruntur 
palcvc  in  phiustro.  »  Vox  prophctui  dc  diabolo  et 
principibus  illius.Triturarccst  tcrere.Sunt  qu^edam 
rcgioncs,  in  quibus  dcest  fenum,  habitatores  autem 
illarum  congregant  stramina  frugum  suarum  in 
campo,  ot  deducunt  huc  atque  illuc  plaustrum  cum 

G  serratis  rotis  super  stramina,  comminuunt  ilia,  ut 
animalia  Icvius  earuminare  possint.  Sic  conteretur 
Moab  sub  eo,  id  est  sub  Christo  in  dic  judicii.  Moab 
filius  fuit  Loth  (Gen.  xix),  a  quo  Moabit»  originem 
sumpserunt:  fueruntque  filiis  Israel  semper  infensi. 
Nani  cura  de  yEgyptiaca  scrvitute  Domino  prote- 
gentc  exirent,  et  appropinquarcnt  regioni  illorum, 
fecit  pcccare  eos  contra  Dominum  Balath  rcx  Moa- 
bitarum,  consilio  Balaam  harioli  usus  (Niim,  xxv). 
Idooque  per  Moab  debcmus  in  hoc  loco  diabolum 
intclligere,  qui  semper  Isracl,  id  est  electis,qui  per 
Isracl  signantur,  contrarius  exsistit.  In  dio  namque 
cxtrcmi  judicii  conteretur  diabolus,et  principesejus 
subChristo,  sicutitcrunturpalcaj  in  plaustris.  •  Et 
sicut  cxtendit  natans  ad  natandum.  »  Ita  cxtendet 

D  diabolus  manus  suas  sub  eo,  hoc  est,  sub  Christo. 
Quando  labitur  aliquis  de  supcrioribus  ad  ima,  ex- 
tensis  manibus  ruit,  sicuti  qui  natat. 

«  Et  humiliabit  Dominus  gloriam  »  diaboli  in  die 
illa  «  cura  allisione,»  hoc  cst  contritione  «  mannum 
ejus  »  id  est  opcrationcm  cjus.  « Et  munimenta 
sublimium  murorum  tuorum  concidcnt.  »  Apostro- 
pham  facitprophetaad  ipsum  principemdajmonum. 
Munimcnta  diaboli,  sunt  satellites  ejus.  Murus  vero 
illius  homincs  scquaccs  ejus,  qui  cum  imitati  sunt : 
quibus  ipse  quasi  muro  vallatus  est.  In  die  judicii  et 
ipse  ct  ministri  cjus,  quosque  ipse  decepit,  conci- 
dent  in  barathrum  «letGrnai  damnationis. 


839 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PAIIS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


840 


CAPUT  XXVI. 
•  In  die  illa  cantabitur  canticum  islud  in  terra 
Juda.»  Potest  hoc  referri  ct  ad  praesenteni  Ecclesiam 
et  supernam,qufe  in  dio  judlcii  complcbitur.Sancta 
Ecclesiamodo  canticum  novum  canlat,  dum  nativi- 
tatem  Domini,  passionem,  resurrectionem,  ascensio- 
ncmque  cjus  ad  ccelos  laudando  pra;dicat,  et  dum 
canit  electos  coulos  penetrare.  Vetusta  enim  res  est 
homines  ad  inferni  claustra  descendcre,  nova  autcm 
coclos  pcnetrare. «  Urbs  fortitudinis  nostra  Sion  : 
salvator  ponetur  in  ea  murus  et  antemuralc.»  Vox 
justorum  sive  in  prajsenti  Ecclcsia  sivo  in  futura. 
Urbs,  id  cst  protectio  ranctorum  Christus  est,  qui  eis 
fortitudincm  prflRstat  inter  adversa,  et  ipse  est  mu- 
rus  illorumetantemurale,quioosmunit  etdefendit. 
Vel  etiam  propheta?  antemurale  fuerunt,et  Christus 
murus.  Vel  aliter :  Antemuralc  est  fides,  murus  au- 
tem  operatio.  Ab  ipso  enim  et  velle  et  posse  ha- 

bemus. 

«  Aperite  portas.»  Vox  Dei  ad  angolos  :  0  angeli 
mei,  aperite  portas,  subauditur  justitiae  et  portas 
gloriffi,  ut  ingrediatur  gcns  justa,  id  est  omnes  electi 
mei,  qui  custodierunt  vcritatem  Evangelii.  Sicut 
enim  portai  justitiaj,  ita  mortis  et  iniquitatis.  Portaj 
justitit-D  sunt  lldes,  charitas,  humilitas,  cffiteraeque 
virtutes.  Portae  vero  mortis  et  iniquit^tis  sunt, 
odium,  avaritia,  et  cajtora  vitia. 

«  Vetus  error  abiit,  servabis  pacem.  »  Vox  elec- 
torum.  Vetus  error  est,  adorare  idola  manufacta,  et 
creaturam  prcTjponere  creatori.  Dicent  ergo  sancti  in 
die  judicii  :  0  Dominc  redemptor  noster,jam  quia 
vetus  error  longe  recessit  a  nobis,  et  in  tc  speravi- 
mus,  servabis  pacem  aitcrnam  nobis,  et  corporis  ct 
animffi. 

«  Sperastis  in  Domino,»  o  sancti  et  electi  Domini : 
«  in  sfficulis  ct  in  perpctuum,  »  subaudis  sperate. 
Vox  prophetaj. 

«  Quia  incurvabit  habitantes  in  cxcelso. »  De  Ju- 
dajis  modo  loquitur  propheta,  et  ad  ea  qua^  superius 
dixit  dc  sanclis  pertinet.  Sperate  in  Domino.  Quare? 
Quia  incurvabit,  id  osthumiliabit  Juda^os,  qui  nos- 
tris  praedicationibus  contrarii  exstiterunt. 

«  Conculcabit  eam,  »  subaudis  civitatem.  «  Pes 
pauperis. »  De  captivitatc  ct  destructione  llierosoly- 
morum  temporibusVespasiani  facta  loquiturmodo 
propheta :  alloquens  apostolos  et  doctores  primitivae 
Ecclesiaj.  In  quibusdam  codicibus  continetur  :  con- 
culcabit  eam  pes  pcdis  pauperis :  quod  manifestissi- 
me  vidctur  falso  scriptum  esse.  Sic  enim  vtdetur  so- 
nare,  quasi  pes  habeat  allerum  pedem.  Pauperem 
vocat  Christum  qui  pro  nobis  pauper  factus  est 
(//  Cor.  viii).  Egenos  vero  apostolos  qui  Domini  hu- 
militatem  imitati  sunt.  Et  cst  sensus :  Conculcabit 
Hierusalem  pcSjhoccsttransitus.Cujus  pcs  sive  tran- 
situs?  Pes  pauperibus,  subaudis  C.hristi,  et  gressus 
etiam  egenorum  apostolorum.  Propterea  ergo  quia 
Dominum  ct  Dcum  suum  condemnaverunt  morti, 
et  praedicationem  ejus  apostolorumque  illius  com- 
tempserunt,  a  Romanis  conculcati  et  desolati  sunt. 


A  «  Semita  justi  recta  est.  »  Vox  prophetaB.  Per 
semitam  et  callem  unum  intelligendum  est,  boc 
est,  cvangelica  doctrina.  Semita  ergo,  hoc  est  Evao- 
golium  ChHsti  rcctum  est,  quod  a  veritatc  procedit 
quai  est  Christus  {Joan,  xiv). 

«  In  semita  judiciorum  tuorum,  Dominc,  sus- 
tinuimus  tc.  »  Vox  clectorum  in  die  judicii.  Semi- 
tam  hic  vocat  Evangelium,  ubi  omnia  judicia  et 
prajccpta  tam  Veteris  Testamonti  quam  Novi  con- 
nentur. 

«  Anima  mca  desidcrabit  te  in  nocte,  »  id  est  in 
tribulatione  :  usquc  «  vigilabo  ad  tc.»  Vox  propbe- 
tae.  Dicit  cnim  :  Certe  et  in  nocte,  hoc  est  in  triba- 
latione  :  et  mane,  hoc  est,  in  prosperitatc,  sem- 
per  vigilabo,  desiderans  te  videre.  Vel  aliter  :  De 

j>  mane  vigilabo  ad  te,  hoc  est  in  opera  mandatorum 
tuorum  nocte  et  die  laboro,  sperans  prsmium  a  te 
recipcre.  «  Cum  feceris  judicia  tua  in  terra,  justi- 
tiam  discent  habitatorcs  orbis.  »  Vox  prophet»,  de 
Judoiis  :  0  Deus  et  immensa  pictas,  quandiu  non 
facis  judicia  tua  super  habitatores  orbis,  non  co- 
gnosceris  ab  impiis?  Pcrcute,  inquit  propheta,  im- 
pios,  et  discent  tuas  leges. 

«  Misereamur  impio.  »  Vox  prophetae  de  impiis, 
cstquc  distinguendum  per  interrogationem  et  rea- 
ponsionem.  Dicit  Dominus :  0  propheta,  misereamur 
impio,  ut  agat  pccnitentiam.  Et  propheta.  «  Et  non 
disccnt  facere  justitiam?  »  Et  est  sensus  :  Et  non 
ostendes  eis  tuam  potentiam.  Certe  aliter  non  cre- 
dent,  nisi  eos  flagcllaveris.  Addiditque  propheta  lo- 
qucns  :  «  In  tcrra  sanctorum  iniqua  gessit.»  Sinec- 

C  dochicos  per  unum,  omnes  reprobi  intclliguntur. 
Terram   sanctoruin  vocat  apostolos,  martyres,  et 
omnes  8anctos,qui  ab  impiis  multa  tulerunt.  Ac  si 
diceret :  Ideo  non  debes  parcere  illi,  quia  sanctos 
pcremit.  Condolebat  enim  propheta  neci  sanctorum 
qua;  futura  erat,  et  quasi  causabatur  cum  illo,  ut 
interficeret  iniquos.  «  Et  non  videbit  gloriam  Do- 
mini.  »  Vox  Filii  Dci  ad  prophetam.  Gloria  Dei  Pa- 
tris  est  Filius,cui  Pater  omne  judicium  dedit(/(Wii. 
v).  Per  interrogationem  legendum  cst.  Et  est  sen- 
sus  :  Melius  est  ut  videat  gloriam  Dei  Patris,  id  est, 
me  in  dic  judicii,  et  crubescat  super  malis  suis. 
Sed  quid  ei  respondit  propheta? 

«  Dominc,  exaltetur  manus  tua,»  id  est  potentia 
tua  in  die  judicii  super  impios  :  «  et  non  videant, » 

D  subaudis  gloriam  Dei  Patris.Hoc  obsecrative  dixitet 
affirmative.  Non  vult  propheta,  ut  impius  gloriam 
Domini  in  die  Judicii  ccrnat.  «  Videant  et  confun- 
dantur  zelantes,  »  id  est,  invidentes  «  populi  » et 
hostcs  tuos  vcl  sanctorum  meorum  devoret  ignis. 
Vox  Dei  ad  prophetam.  Et  est  sensus :  Volo  utvldeant 
me  cxaltatum,et  magnitudinem  electorum  meorum 
in  dic  judicii  omncs  populiqui  invident electis  meis, 
et  ignis  sive  poenitcntiaj  sivc  gehennffi  vel  ardoris 
dcvoret  postea  hostes  tuos,  et  sanctorum  meorum. 
Et  exhilaratus  animo  propheta,  dixit  : 

«  Domine,  dabis   pacem  nobis.  »  Ao  si  diceret : 
Cum  boc  feceris  tradens  impios  morti,  tunc  dabis 


8ii 


COMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  II. 


842 


pacem  nobis.  Omnia  enim  bona  quaj  operamur,  lua  A  amorc  Dei,et  toto  mentis  ardoro  in  eum  crederent» 


misericordia  largiris  nobis. 

«  Domine  Dous  noster,  possederunt  nos  domini 
absque  te,  tantum  in  te  recordemur  nominis  tui.  » 
Vox  prophetae  ex  persona  Judaici  populi,  qui  post 
passionem  Domini  ad  fidem  vencrunt.  Domine,  pos- 
sederunt  nos  domini,  dasmones  videlicet  quos  in 
idolis  adoravimus,  dcrelinqucntes  t^  Creatorem  et 
Dominum  nostrum.Tantum  inte  rccordemurnomi- 
nis  tui.Ac  si  diceret  aliis  verbis  :  Tamen  licet  pec- 
caverimus  coram  te  adorantes  idola,  tufacut  creda- 
mus  in  te,  et  digni  simus  recordari  nominis  tui, 
quatenus  a  te  qui  Gbristus  cs  christiani  voce- 
mur. 

«  Morientes  non  vivant,  gigantes  non  resurgant.  » 


«Salutes,  »  hoc  est,  bona  opera  «  non  fecimuSy  ideo 
non  ceciderunt  habitantes, » id  est  amatores  terra, 
qui  nos  opprimunt  et  persequuntur.Qui  sunt  ama- 
torcs  terraG  ?  Qui  totam  spem  suam  in  terronis  rebus 
ponunt,  servientes  plus  mundo  quam  Deo. 

«  Vivent  mortui  tui,  »  hoc  est,  martyres  tui. 
«  Interfecti  mei,»  id  estsocii  mei  «  resurgent^»  ad 
Dominum  loquitur  Propheta.  Martyres  Ghristi  sunt 
qui  pro  ejus  nomine  ab  impiis  perempti  sunt.Socios 
autem  suos  vocal  eos  propheta  Isaias,  quia  ipse 
pro  Dei  nomine  serra  lignea  sectus  est. «  Exspecgis^- 
cimini  et  laudate  Dominum,  qui  habitatls  in  puU 
vere.  »  Hortatur  et  Propheta  sanctos :  0  vos  martyrea 
sancti,  expergiscimini,  hoc  est,surgite  de  sepulcris 


Non  loquitur  Propheta  optando  illis  mala,  scd  prsD-  ^  vcstris,  et  laudato  Dominum  :  quia  «  ros  lucis  ros 

..ZJi^ — ..^_1 « ±  »11  x_T         l  \.  **    i....»  A M. 1 £> 'J.     ■rv         _1_      A  J     wv  • 


videns  qus  vcntura  erant  super  illos,  talia  loqueba- 
tur.  Morientcs  subaudis  peccatis  et  iniquitate,  non 
vivant  in  gloria  quandiu  in  peccatis  permanserint. 
Gigantes,  hoc  est,  superbi  et  qui  fortes  suntad  per- 
petranda  mala^non  resurgant  ad  gloriam  in  die  ju- 
dicii.Duffi  mortes  sunt  corporis  ot  animae.  Mors  cor- 
poris  est  exhalatio  et  transitic  animsQ.  Mors  animsB 
est  peccatum,  et  perpetratio  sceleris  :  sicut  dicitur 
in  Icge  : «  Anima  quae  peccaverit,  ipsa  morietur 
{E%ech,  xviu).  »  Sicut  enim  justorum  vita  cst  fidcs, 
operatio  bona,dilectio  erga  Deum  et  proximum :  ita 
mors  impiorum  superbia,  odium  et  avaritia,  cccte- 
raque  vitia.  «  Propterca  visitabis  eos.  »  Sic  loqui- 
tur  Propheta  de  futuro,  quasi  de  praeterito.  Prop- 
terea,  subaudis  quia  mortui  sunt  peccato,  et  fortes 
ad  operandum  malum :  visitabiseosindiejudicii  in  C  usque  «  donec  pertranseat  indignatio  mea.  »  Vox 


tuus.  »  Apostropham  facit  Propheta  ad  Dominuai. 
Rorem  ponit  pro  misericordia.  Ros  lucis  ros  tuua, 
hoc  est,  misericordia  tua  illuminans  est,  qui  illu* 
minat  corda  illorum  super  quos  requiescit.Magnam 
virtutemprofertpro  frugibus  terrse.ProjioHursemeii 
in  terra,  et  humore  roris  excrescit  in  herbam,  ao 
deinde  facit  excrescere  in  fructum.  Sic  et  miseri- 
cordia  Dei  generat  fidem,  et  ipsam  fidem  convertit 
ad  operationem.  «Et  terram  gigantum  detrahesin 
ruinam.  »  Terram  gigantum  dicit  corpora  terreno- 
rum  hominum,  et  superborum.  Gorpora  ergo  sano- 
torum  cum  animabus  illorum  transferentur  in  die 
judicii  ad  perpetuam  requiem^et  corporareprobomm 
cum  animabus  illorum  in  perpetuam  damnationem. 
Vade,  populus  meus,  intra  in  cubicula  tua  » 


malum  non  in  bonum,  et  conteres  eos,  et  perdes 
oorum  memoriam  de  regno  ct  beatitudine  justo- 
rum. 

w  Indulsisti,  Domine,  genti, »  ac  si  dicerct  :  Saepe 
indulsisti  eis,  et  misertus  es  eis,  Domine  :  sed  ideo 
non  sunt  conversi  adte.  «  Nunquid  glorificatus  es,» 
subauditur  ab  eis  7  Ac  si  diceret :  Quanquam  tu  eis 
misertus  esses,nunquid  glorificaverunt  te?  Non  es 
gloriflcatus  ab  eis.  «  Elongasti  omnes  terminos  ter- 
ra3,  »  id  est,  elongari  permisisti  omncs  nationcs  a 
te«  ut  permanerent  in  errore  suo. 

«  Domine,  in  angustia  rcquisierunt  te  »  pro  eo 
quod  est  requirent.  Etest  sensus  :  Domine,  percute 
illos,  ut  vcl  in  angustia  positi  requirant  te  :  quate- 


Dei  omnipotentis  ad  martyres  :  0  martyres  mei  cW 
rissimi,intrate  cubicula  vestra^id  est,  requiesoite  in 
sepulcris  vcstris,  et  claudite  ora  sepulcrommy  do* 
nec  vcniat  dies  judicii,  ct  transeat  vindicta  mea  su- 
pcr  impios,quando  reddam  unicuique  prout  gessii. 
«  Ecce  enim  Dominus  egredietur  de  looo  suo,  ut 
Arisitct,  » id  est  vindicet,  «  iniquitatem  habitationia 
tcrra)  contra  eum.»  De  die  judiciiloquitur  Propheta. 

QuidestIocusDomini?NonneipsedicitperJeremiam 
prophetam :  «  Goelum  et  terram  ego  impleo  (Jerfm* 
xxxiii)?  »  Locus  Domini  est  misericordia  et  pietas. 
Quando  ergo  ipse  dicitur  ulcisci  so  deinimioiBeuifl, 
id  est  illorum  malis  hoc  promerentibus:  tuno  dioi- 
tur  exirc  de  loco  suo.  Non  quod  ille  loco  moveatur. 


nusquinolueruntterequircretemporeprosperitatis,  n  quia  ubiqueest.  Ilabitatorem  terrse  vocat  superfooSy 

...  •••  «••  »  ^^  A.    A  '  l  TJ**J***     T^ .  J        1       ^ 


requirant  tempore  angustia;  et  persecutionis.  «  In 
tribulatione  murmuris  doctrina  tuaeis,»  subauditur 
sit.  Ac  si  diceret  :  Qui  noluerint  doctrinam  tuam 
discere  tenlporepacis,per  tribulalionom  erudi  eos  : 
et  sit  doctrina  tua  eis  in  recordatione.  Ac  sic  per- 
cute  illos,  ut  prae  timore  non  audiant  ad  te  palam 
clamare  :  sed  quasi  sub  murmure. 

«  Cond^pimus  et  peperimus  sanctum,  »  Vox  pro- 
phetarum  inpersonasanctorum  martyrura.Non  pe- 
pcrcrunt  illi  positi  in  agonc  filios  carnis,  sed  Spiri- 
tum  salutis  ut  iluminati  et  inflammati  a  sancto  Spi- 
ritu,quo  amplius  cruciarentur,  et  amplius  arderent 

Patrol.  CXVI.  " 


et  terrena  sapientes.In  die  judicii  Dominus  do  loco 
suo  egrcdietur,  id  est  misericordiam  non  impendcA 
reprobis,ut  vindicet  iniquitatem  eorum  contraeos. 
«  Et  revelabit  terra  sanguinem  suum,  et  non  opo- 
riet  ultra  interfectos  suos.»Duobus  modis  intelligi 
potest.In  die  judicii  terra  sanguinem  suum,  ideat, 
sanguinem  sanctorum  martyrum  revelabit  quem 
suscepit:et  non  tenebit  amplius  corpora  interfeoto- 
rum  suorum,id  est  sanctorum  martyrum.  Terra  san- 
guinem  suscepit,sicutdicitDominusadCain:«  Makb 
dicta  terra  in  opere  tuo,quae  suscepit  sanguinemfra- 
tris  tui  de  manu  tua  (G^.iv).»  Vel  aliter :  Terrai  id 

27 


843 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


844 


est^animaB  impiorum  revelabunt  sanguincm  sanclo- 
rum  martyrum  in  die  judicii  qua;  fuderunt  illum,  et 
ultra  non  latebit  scelus  eorum.Omnibus  enini  homi- 
nibus  parebit  et  cognitum  erit  in  die  illa,  qucm  qui3 
occiderit. 

CAPUT  XXVIL 

«  In  die  illa,  »  hoc  est  in  die  judicii,  «  visitabit 
Dominus, »  Deus  Pater  «  in  gladio  suo  duro  supcr 
Leviathan  »  usque  «  et  occidet  c£cum  qui  in  mari 
est.  »  Quis  cst  gladius  iste,  in  quo  judicabit  Deus 
pater  in  dic  judicii  univcrsum  orbem?  Verbum  Dei, 
id  est  sapientia  Dei  Patris,per  quod  ipse  Pater  om- 
nia  fecit.Deistogladio  Apostolus  dicit :  «  Etgladium 
spiritutf,  quod  est  Verbum  Dei  (Ephes.  vi).  »  Isto 
gladius  Justis  et  sanctis  innocuus  cst,impiis  autem 
et  peccatoribus  et  patri  illorum  diabolo,  durus  erit 
in  die Judicii,quando  dicet:«  lte,ma1edicti,in  ignem 
atemum(Jfa/^.xYv).  «Etapcrtc  istc  gladius  secabit, 
id  est  dividet  in  dic  illa  justos  ab  injustis.Lcviathan 
ihterpretatur  additamentum  corum  sivo  adversanus, 
signiflcat  oiabolum,  qui  semper  nititur  advcrsari 
humanogcneri.Quarc  appcllatur  Lcviathan  sorpcns 
veotisct  tortuosus?Quia  in  rcctitudino  stat  scmper 
anfractuosus^  dccipions  sua  calliditatc  multos.lpso 
appellatur  ca)cus  qui  ot  serpens  et  Leviathanjdest 
diabolus.  Forunt  enim,  quia  draco  in  aquis  natat, 
ut  piscis,  in  terra  repit,  in  aere  volat. 

«  In  die  illa,  »  hoc  cst  in  die  judicii  :  «  vinca 
meri  cantabit  eu  »  Cui  cantabit  ?  Domino.  Non  ta- 
men  canticum  laititioD,  sed  doloris  ct  tristitia}.  Est 
cantioum  Istitias,  ct  est  canticum  tristitijB.  Moses, 
Debbora,  David  et  Salomon  cantaverunt  Domino 
canticum  Iffititia!.  Jeremias  autem  canticum  tristi- 
tia.Bodem  modo  cantabit  in  dic  judicii  vinea  mcri, 
id  est  plebs  israelitica,  qua;  Dominum  et  sanctum 
(^usinterfecit.Morum  dicunt  gra>ri  purum.Et  quare 
Yocatur  ista  vinoa  mera?  Quia  sa»pe  bibit  Dominus 
exea  merum  vinum,et  Sc-epc  protulit  botros  ct  pal- 
mite8jucundos,vidcIicct  in  prophctis  et  regibusjus- 
tia.  Quando  autem  hoc  Isaias  dixit,  non  erat  jam 
meraySed  pro  uvis  labruscas  profercbat.Vinea  meri, 
hoo  est  vinea  plcbis  Israclitico}  cantabit  Domino 
in  die  Judicii  canticum  tristitio;,  quia  damnabilur, 
eo  qaod  factorem  et  rcdcmptorem  nostrum  crucis 
patibulo  suspcndit.  Dc  illis  dico.  qui  postca  non 
Bunt  conversi  ad  fidem. 

«Ego  Dominus  qui  servo  eam,rcpentc  propinabo 
ei.  »  Vox  Domini.  Ac  si  diceret  aliis  vcrbis  :  Ego 
qui  modo  ab  hominibus  advcrsis  ser\'o  eam,  rc- 
peniey  hoc  est  in  dio  judicii,  propinabo  oi  potum 
stems  damnationis,  «  no  forte  visitetur  contra 
eam,»  aliqua  calamitas.  «  Nocte  et  dic  scrvo  cam,» 
id  est  in  prosperis  et  in  adversis  :  scd  illa  scmper 
econtra  prona  cst  ad  labendum. 

«Indignatio  non  cst  mihi?»  Vox  Dei  omnipoten- 
ti8,etlegendum  cstsub  intcrrogationc.Ac  si  dicerct 
aUis  verbisiNunquid  nescio  indignari,si  provocatus 
fueroate?  Tu  semper  inique  agis  contra  rac,  cum 
^COntra  bgna  tibi  scmper  impcndam,ct  non  indi- 


A  gnabor  contra  te  proptcr  hoc?«Quis  dabit  mc  spi- 
nas  et  voprem  in  praelio?»  VoxDomini  ad  Judsos. 
Quis  dabit  me,  hoc  cst,  quis  mc  faciet  durum,cru- 
delcm  et  aspcrum  ?  Vel  quis  docebit  me  esse  tyran- 
num,et  insurgam  in  pra:Iiumcontravos?Egomitis 
ct  miscricordissimus  existcns,  vestra  malitia  me 
cxcitante  eflieiar  vobis  durus.  c  Gradiar  super  eam, 
succendam  eam  pariter,»  vox  Dei  ad  vineam  diciU 
Super  vincam  istam  pravam  gradiar,et  succendain 
eam,  ac  dcstruam. 

<(  An  potius  tcnebo  fortitudinem  meam  ?  »  Vox 
Dei  Patris.  In  quibusdam  codicibus  invenitur,  te- 
nebit  fortitudinem  meam  :  sed  mendacium  ibi  ha- 
betur.  Dubitative  videtur  loqui  Deus  Pater  isto  in 
loco.  Sed   quomodo  potest  dubitare,  apud   quem 

pomniajam  facta  sunt,  et  qui  omnia  cognoscit? 
More  nostro  loquitur.Fortitudo  Dei  Patris  Filius  est, 
quia  pcr  ipsum  fecit  omnia  (Joan.  i),  et  per  ipsum 
redemit  genus  humanum,per  ipsum  etiam  decrevit 
omnigcnas  gentes  judicaro.  Dicit  ergo:  Permittam 
incarnari  fortitudinem  meam,hoccst  filium  meum 
pro  redemptione  totius  generis  hominum.An  polios 
tenebo  lllum  ad  me?  Mittam  illumassumerecamem 
cxvirginc,  qui  sua  incarnatione  faciat  pacem  mibi. 
Pacem  faciat  mihi,  id  est  hominem  quem  cond^di 
pcr  ipsum,  qui  a  paco  mea  recessit  transgrediendo 
legem  meam,sua  incarnatione  et  passione  reconci- 
liabit  mihi.  Ipse  namque,  sicut  dicit  Apostolu8,re- 
conciliavit  nos  Dco  Patri  (//  Cor,  v). 

«  Qui  ingrediuntur  impetu  ad  Jacob,  florebit  et 
germinabit  Israel,  et  implebunt   faciem  orbis  se- 

G  mine.  »  Vox  prophcta;.  De  apostolis  Ghriati.  Qui 
sunt^isti  qui  ingrediuntur  ?  Apostoli,  dicit.  Verba 
qua;  prophcta)  loquunturaSpiritusancto  illuminali, 
non  possumus  per  omnia  ad  contextum  orationis 
convcrtero,  tamen  scnsus  ibit  subtilissime  inqui- 
rentibus.  Sensus  istius  versiculi  talis  est  :  Apostoli 
Ghristi  cum  ingrediuntur,  id  est  cum  regressi  fue- 
rint  impctu  ad  Jacob,  id  est  colcnter  vel  cum  veio- 
citate,  tunc  florebit  Israel  flde^  et  germinabit  ope- 
rationcm,inilIis  dico  qui  prsdicatione  apostolorum 
ad  Dominum  conversi  sunt.  Ipsi  etiam  apostoli  im- 
pleverunt  faciem  orbis  semine  prsdicationis,  sicut 
scriptum  est.  « In  omnem  terram  exivit  sonus  eo- 
rum  (Psal,  xviii).  »  Quando  impleverunt  apostoli 
univcrsum  orbem  sua  prcedicatione  ?  Quando  au- 

n  dientes  a  Domino  :  «  Euntes  in  mundum  univer- 
sum  prffidicateEvangelium(ilfarc.xvi),  profecti  sunt 
pra^dicantcs  ubique  Domino  cooperante.  » 

«Nunquidjuxta  plagam  percutientis  se  percussit 
cum,»  id  est  populum  Judoeorum?  «Autsicut  occi- 
dit  interfectos  cjus,  sic  occisus  est, »  subauditur  ab 
eo  ?  Vox  prophetaj  loquens  de  Filio  Dei.Et  est  sen- 
sus  :  Nunquid  sic  percussit  Filius  Dci  populum  Ju- 
dxorum,  quomodo  ipsc  percussus  est  ab  eis?  Aut 
sh  intcrfecit  cum,  quomodo  interfecit  martjTCS 
ejus?  Minime.Illi  iramisericordes  cxstiterunt  crga 
illum  illudentes  ci,  ct  flagcllantes  ct  crucifigentes. 
Ipse  autem  non  codem  momento  percussit  illos  ut 


845 


COMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  II. 


a46 


merebantur,sed  per  quadraginta  duorum  annorum 
curricula,  dilationem  poBnitcntiaj  concessit  ei8,qui- 
bus  pojniterent  mala  qua3  patraverunt,  occidendo 
illum  etdiscipulos  ejus.Sod  quid  dicit  dc  illis  Pro- 
phcta  Domini,nolentibus  convcrti  ad  popnitentiam? 
«  In  mensura  contra  mcnsuram.  Cum  abjocta 
fuorit  a  te4udicabis  eam  plebem,»  hoc  est  diccre  : 
Qualia  egerunt,talia  recipicnt  a  Romanis.  Et  ajter- 
num  supplicium  in  inferno  modo  patiuntur,  ct  in 
die  judicii  augebiturillis  pocna  gehennaj.Notandum 
quod  dicit,  cum  abjccta  fuerit  a  te,  quando  poDni- 
tcntiam  noluit  agere  de  suis  iniquitatibus,  et  apo- 
stolos  ejus  fugavit  a  se,  nolens  rccipere  praidicatio- 
nem  illorum.  <c  Meditatus  cst  in  spiritu  suo  duro 
pcr  diem  ©stus,»  vox  prophctffi.Qui  est  meditatus? 
Dous  omnipotens  ipse  est  moditatus,id  est  ipsc  co- 
gitavit  et  locutus  est  per  diem  «'Bstus  :  hoc  est  tem- 
pore  tribulationis  vel  sua;  vel  apostolorum,  quando 
patiebatur  ab  eis.  Quid  redditurus  esscteis  ?  Vidcli- 
cet  vastatorem  Romanorum  missurus  supereos? 
«  Idcirco  super  hoc  dimittctur  iniquitas  domui 
Jacobi:etomnisistefructus  ut  auferatur  peccatum 
ejus,cum  posuerlt  omncs  lapides  altaris  sicut  lapi- 
dcs  cineris  allisos.»  Vox  prophctai.  Potcrat  aliquis 
dicereiQuid  commeruit  iste  populus,vcl  quid  longe 
post  resurrectionem  Domini,ut  aliquis  illorum  sit 
cui  Deus  dimiserit  peccatum  ejus,dans  ei  cor  ut  in 
eum  crederet?Ad  haec  respondct  Propheta.  «  Idcirco 
super  hoc,»  id  est  propter  hoc,  «  dimittetur  domui 
Jacob  iniquitas  ejus,et  omnis  fructus»ejus  malus: 
quia  apostoli  ex  illorum  prosapia  originem  duxe- 
ranU  Hsec  a  Domino  promerucrunt,  ut  aliquis  illo- 
ram  salvaretur  eo,  quod  ipsi  omnia  altaria  sua 
prodicatione  per  universum  pene  orbem  destruxe- 
rant,et  lapides  illorum  altarium  in  cincres  redege- 
rant.  Ideoque  dicit  Propheta :  «  Cum  posueris  choros 
apostoloram  omnes  lapidcsaltaris  diabolo  dedicatos 
sicut  cineres,  auferetur  peccatum  domui  Jacob.  » 
De  illis  dioo  qui  baptizati  sunt,  et  fldcm  sancta 
Trinitatis  susceperunt,  dequibusdicit  Lucas : «  Quia 
crediderant  una  die  tria  millia,  altera  dic  quinque 
millia^et  deinceps  multa  millia  (Act,  ii  et  iv).  «  Non 
stabunt,  »  id  est  non  pdrmancbunt,  «  Luci  et  de- 
lubra:  »ubicunque  apostoli  praedicavcrunt.  Delubra 
sunttemplaidoloram.Luci  autem  nemora  ubi  crant 
«edificat®  arse  daemonum. 

«  Givitas  munita  desolata  erit. »  Transit  Propheta 
ad  subversionem  Jerusalem  qua)  fuit  pcracta  a  Ro- 
maDis.Civitatem  munitam  appollat  Jerusalem,  quaj 
quondam  fuit  munita  custodia  angclorum  et  muris. 
^  Spcciosa  »  civitas,  qua;  fuit  tomporibus  David  et 
Salomonis^  plena  omni  dignitate,  «  relinquotur 
quasi  desertum,  ct  dimittetur  »  a  Deo. 

« Ibi  pascetur  vitulus,  ct  ibi  accubabit,  et  consu- 

met  summitates  ejus. »  Vitulum  appollat  Titum  et 

Romanoram  exercitum,  quom  in  psalmo  David  vo- 

cavit  apram  dicens  :  «  Vastavit  cam  apcr  dc  silva 

(PsaL  Lxxix).  »  Sicuti  vinea  cxsiccatur,  si  palmites 

et  propagines  excisa;  fuerint :  &ic  illa  civitas  cxsic- 


A  cataest  ab  habitatoribus  suis.Et  quia  superius  di- 
xit  Propheta,  ibi  pascetur  vitulus,  id  est  in  vinea, 
scrvavit  metaphoram  cum  dixit:  Et  devorabit«  sum- 
mitates  ejus.  » 

«  In  siccitatc  mcssis  illius  conterentur  mulieres, 
venicntes  et  doccntes  eam.  »  Metaphorice  loquitur 
Propheta,  pcr  mcssem  vel  vineam  volens  ostendere 
plebem  Isracliticam.  Mulicres  appellat  hic  synago- 
gas  diversarum  gentium  yEgyptioram,  Philistino- 
rum  cseterarumque.  Quando  autem  Jerasalem  de- 
structa  est  a  Romanis,et  omnis  populus  ejus  prsda 
fuit  gentibus  synagogaB  diversarum  gentium  quae  in 
circuitu  ejus  erant,convenerunt  ad  illam,et  contrit» 
sunt  dolore  ct  luctu,  non  de  Domini  passione,  sed 
de  subvcrsione  tant®  civitatis.Vel  etiam  Judseorum 

l^  mulierum  sapicntes  quae  dispersffi  erantperdiversas 
regiones,  quaeque  solitae  erant  venire  ante  illam  ca- 
ptivitatem,  et  docere  cos  qualiter  se  prspararent 
contra  hostcs  :  cum  audissent  eam  diratam  et  ve- 
nissent  videre  ignominiam  suoram  propinquorum, 
contrits  sunt  ct  attritae  dolore  nimio.  Sicut  enim 
verccundum  fuit  illud  quod  Debbora  ivit  in  bellum, 
et  hoc  quod  Orda  mulicr  imminente  captivitate 
Chaldaeorum  taccntibus  viris  prophetavit,  sic  quo- 
que  turpc  admodum  fuit,  quod  mulieres  ad  docen- 
dum  illos  veniebant  imminente  captivitate  Romano- 
rum.In  siccitate  ergo  vastationis  Jerasalefm  mulie- 
rcs  quae  solita;  erant  venire  et  docere  eos^  contrits 
sunt,  videntes  ignominiam  suorum.tNon  estenim 
populus  sapiens,propterea  non  miserebitur  ei  Deus 
qui  fecit  eum.  »  Ecce   hic  demonstrat  propheta» 

C  quare  mulieres  conveniebant  eoSyVidelicet  ut  doce- 
rent  illos  quia  inscii  erant^  ideoque  incurrerant  in 
damnationem  sui. 

«  Et  erit  in  die  illa,»  hoc  est  in  tempore  captivi- 
tatis  Jerusalem, «  percutiet  Dominus  »  omnem  ter- 
ram  Judaeorum,  «  ab  alveo  fluminis,  »  hoc  est,  ab 
Euphrate  flumine  «  usque  ad  torrentem  .^lgypti,  » 
id  est  usqueadNilum.Melius  habeturin  septuaginta 
interpretibus,qui  dicunt  ab  Euphrate  usque  ad  Ri- 
nocoruram.  Est  enim  rivus  non  adeo  magnus,  qui 
dividit  terram  repromissionis  et  .^Sgyptum  super 
quem  Rinocorura  civitas  sita  est.  Qui  versus  ita  est 
intelligcndus  quod  a  loco  in  quo  inchoatur  usque  ad 
eum  locum  ubi  terminatur,a  Romanissitdepraedata 
omnis  regio  Judacorum.  «Et  vos  congregabimini  et 

D  omncs  filii  Israel.»  Vox  prophetaB  ad  illos  qui  post 
ascensionem  Domini  praedicantibus  apostolis  ad  Do- 
minum  convcrsi  8unt,dc  quibus  dioitur  in  Actibus 
apostolorum  (Act,  ii  et  iv),  quod  una  die  credide- 
runt  tria  millia,et  caetera.Pro  paucitate  autem  dicit, 
unus  et  unus.  Comparatione  enim  illoram  qui  in 
perfidia  et  infidelitate  remanserunt,  pauci  ftierant 
illi  numero. 

«  Et  erit  in  die  illa,»id  est  post  ascensionem  Do- 
mini,vcl  post  subvcrsionem  urbis,  «  clangetur  »  ab 
apostolis  «  in  tuba  magna,»  id  est  in  doctrina  evan- 
gelica,  «  et  convenient »  gentiles  ad  fidem, «  qui  por- 
diti  fuerant»  per  idololatriam«  de  terra  Assyrioramy 


m 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISG.  OPP.  PAHS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


848 


et  qui  ejecti  suntaDomino  in  tcrra  iEgypli,ctado- 
rabunt  Dorainum  in  montc  sancto  Jerusalcm,»hoc 
est  in  Ecclesia.  Et  modo  est  illud  tempus.  Ab  ortu 
enim  solis  usque  ad  occasum,  laudatur  nomcn  Do- 
mini  {Malach,  i).  Hic  notandum  est,  quia  pcr  istas 
duaa  gentcs  omnes  intclligend.-c  sunt,quaD  vonlnr.tj 
sunt  ad  Hdem  Cbristi. 

CAPUT  XXVHI. 

M  V©  coronffi  supcrbia;,  cbriis  Ephraim,  ot  flori 
decidenti^et  gloriae  exsultationis  ejus.  »  Supcrius  lo- 
cutusost  Propheta  de  die  judicii,ct  dc  destructione 
Hieru8alem,et  fide  gentium.Nunc  vero  loquitur  ser- 
mo  divimus  contra  decem  tribusqua^  appellabantur 
EphraimyVel  ab  Jeroboam  filio  Nabath,  qui  peccare 
fecit  Israel»  qui  primus  super  illas  decem  tribus 
constitMtufl  est  rex :  vel  a  Josuo  filio  Nun,  qui  Mosi 
Buccessitin  regimen  populi.lstac  cnim  dccem  tribus 
superba  erant,  confidentcs  in  multitudine  sua.Ma- 
jores  namqueetfortiores  existebantduabustribubus 
Juda  et  Be^jamin,  numero  et  potentia.  Et  ideo  vo- 
cantur  corona  8upcrbi8B,quia  sicut  caput  regis  orna- 
tur  diademate,  vel  corona  ex  auro  ct  gcmmarum 
varietate:  itailliornabant  regem  suum  circumstantcs 
undiqueilli.Multitudo  cnim  populi  gloria  rcgisest. 
Ebni  autem  vocantur  non  cbrietatc  corporis,  sed 
idololatriayet  errore  et  cultu  daemonum.Flos  siqui- 
dem  decidens  appellatur^quiacitodcciditpulchritu- 
doacgloriaexsultationiscorum :  acproptcrca  audivit 
asancto  Spiritu  :  t  Va3  coronae  superbi»  Ephraim, 
flori  decidenti,et  vo)  etiamglorisQ  exsultationisejus, 
quia  desolabitur  et  ad  nihilum  dcducetur : »  Qui  erant 
temporibua  David  et  Salomonis  in  verticc,  hoc  est 
in  templOy  quod  erat  constructum  supcr  vallcm  pin 
guiflsinam  Gethscmani.  Gethscmani  enim  est  vailis 
pingui88ima,ubi  Dominus  nocte  comprehcnsus  cst: 
Buper  quam  valicm  mons  Sion  sive  IlicrusaJcm  con- 
aistit.  Gethsemani  autem  interprctatur  ra///^  pm- 
(^tttmsivepm^u^(2i>tum,proptcr  ubcrtatcm  frugum, 
quia  fertilissima  erat.  Non  autcm  idco  dicitur  qui 
orantinvertice  vallis  Gethscmani,  quod  ibi  illi  ha- 
bitarent,neque  enim  in  sortem  illorum  cesscrat:  scd 
ideo  quia  temporibus  Davidet  Salomonis,quando  iili 
yelin  fefltiyitatibus  vel  etiam  jussu  regis  ad  Hierusa- 
lem  veoiebant,  ibi  aliquantulum  dcmorabantur,sed 
etconscensus  illorum  pcr  illam  vallem  erat,ibique 
Boliti  erant  figere  aliqui  illorum  causa  ludondi  tcnto- 
riasua,interim  dum  morabanturcumrcgccrrantcs 
a  vino.  Jeroboam  rexillorum  miscuit  ac  propinavit 
elB  potionem  amaram^quando  conflavit  duos  vitulos, 
etilli  adoraverunt  eos  diccntcs  :  « Isti  sunt  dii  tui, 
Israelyqui  teeduxerunt  de  scrvitute  .^^Jgypti.i  Ab  illo 
siquidem  tempore  erravcrunt  a  vino,hoc  cst  ab  ido- 
lolatria  et  errore  daemonum. 

•  Ecce  validus  et  fortis  Dominus  »  usquc.Et  emis- 
^arum  super  tcrram  spatiosam,  hoc  est  planam, 
Yox  prophetae  est.Grandincm  et  aquas  inundantfes 
OOOiparat  exercitui  Sennachcrib,  turbincm  venti  et 
^rram  plenam  decem  tribubus.Etdatduas  similitu- 


A  dines.  Sicut  turbo  constringitur  a  grandine,  hoc  est 
atcmpestate.etsicut  ab  impetu  aquarum  inundan- 
tium  deourrontium  per  ierram  planam,  omnes  sU- 
pulae  lcvis  pondcris  auferuntur.  Sic  ab  impetu  et 
multitudinc  Assyriorum  decem  tribus  dcvastatset 
concuIcatn3  et  in  captivitatem  duct®. 

«  Pcdibus  »  Assyriorum  «  conculcabitur  coronayi 
id  cst  multitudo  «  Ephraim.»Tant«  pulchritudinis 
et  dignitatis  crant  illa3  decem  tribus  temporibus 
David  ct  Salomonis,ut  corona  et  flos  pulcherrimos 
a  Domino  vocarcntur.  Illo  autem  tempore  qoando 
Isaias  ei  hoc  pr2edicebat,omissam  habebat  jam  g)o- 
riam  dignitatis  susb,  adorando  idola. 

«  Et  crit  flos  dccidens^  »  hoc  est  pulchritndo  ei 
decor  «  glorifls  ejus  »  usque  «devorabit  iIlud.»Voi 
|v  prophetae.  Verticcm  vallis  pinguis  appellat  domnm 
Domini,qu(B  sita  erat  super  verticem  valliB  Gethae- 
mani  ,ob  huj  usmodi  causam  quam  superius  diximns. 
Dat  similitudincm  Prppheta,qualiter  dissipat»  snnt 
illac  dcccm  tribus.  Sicut^  inquit,  si  inventos  fuerit 
racemus  antc  maturitatem  autumni,  vel  in  aliqaa 
arbore  fructus  anto  sstatem,  statim  ut  conspexerit 
aliquis  concupiscentia  ductus  devoratillum:  sicSea- 
nacheribctcxcrcitus  illius  concupivitgloriamdecem 
tribuum,  et  omnia  bona  illorum  abstulit. 

«  In  die  illa  erit  Dominus  exercituum  corona  glo- 
rit-c,  ct  sertum  cxsultationis  residuo  populi  sni.  • 
Dies  hic  accipiendus  est  pro  tempore.  Quod  est  co- 
rona  ct  scrtum.  Scd  dicunt  aliqui  coronam  esse  ex 
auro  et  gemmis,  sertum  autem  ex  floribus,  quod 
solcnt  pucri  ferre  super  capita.Residuum  populisui 
C  dicit  duas  tribus  quas  non  sunt  ductsB  in  captivitatem 
ab  Assyriis  tcmporibusEzechis.«  Indie  illa,»inquit, 
hoc  cst  in  illo  tempore  «  cum  ducUe  fuerint  decem 
tribus  ab  Assyriis  in  captivitatem  :  erit  Dominus 
Judo;  ct  Benjamin  corona  victoris  et  munimeQtom 
protcctionis,  ut  liberet  eos  de  manu  Sennacherib.i» 

«Etspiritusjudicii  sedentisuperjudicium,etforti- 
tudo  revcrtcntibus  de  bello  ad  portam.»  Ipse  Domi- 
nus  erit  spiritus  judicii.Cui  eritDominus  spiritQSJn- 
dicii?  Ezechia3  regi  scdenti  super  judicium.Exeehias 
rex  filius  Achaz,amabilis  fuit  Domino,quia  populnm 
Dominijuste  docebat  et  juste  judicabat  Ideoquedicit 
propheta  quod  ipsc  Dominus  eritei  spiritusjudidi, 
id  cst  inspirabit  ei  quomodovel  quemadmodumjn- 
dicct,quia  ipsc  Ezechias  super  judicium  sedet,  hoo 
T\  estjudicium  (cquum  et justum  desiderat.EtipseDo- 
minus  erit  fortitudo  revertentibus  de  belio  ad  po^ 
tam.  Non  lcgimus  ullo  in  loco,  Ezechiam  b^nm 
cgisse  contra  quamlibct  gcntem.  Et  quare  dicitnr  : 
Erit  Dominus  fortitudo  revertentibus  debello?  Hoc 
sciendum  cst,quia  illius  belli  memoratur  quod  cosli- 
tus  actum  est,quando  Dominus  misit  angelum  suum , 
ctintcrfccit  in  castris  Assyriorum  centum  octoginta 
quinque  millia  {IV  Reg.xix),  Judsei  ergo  cum  vidis- 
scnttantam  stragem  hostium  suorumsinesuiperi- 
culo,icruntetcollegerunt  spoIia,et  reverai  sunteum 
laetitia  ct  exsultatione  ad  portas  Jerusalem. 

«  Verum  hi  quoque  pne  vino  nescierunt,  et  prs- 


819 


COMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  II. 


850 


ebrietate  erraverunt.  »  Propterea  quia  Juda  et  Ben-  A  i^na  et  appetentes  coDlestia.  Juxta  quod  prflBoepH 


Jamin  cito  praBvaricali  sunt  legem  Domini  sicut  et 
aliffi  decem  tribus,  quss  procul  duct®  sunt  in  cap- 
tivitatem,  nec  recordati  sunt  bonorum  Domini  qui 
ipsosliberavitde  manibus  inimicorum  Joquiturcon- 
tra  eos  propheta  et  dicit  :  Verum  hi  quoque,  id  est 
Juda  et  Benjamin  prse  vino  nescicrunt,  hoc  cst  pras 
errore  quo  decepti  sunt  nescierunt  Creatorem  suum 
ac  liberatorem,  et  praj  ebrietate,  hoc  est  pro  idolo- 
latria,  erraverunt  recedentes  a  Deo.  «  Sacerdos  » 
miquus  «  et  propheta  »  falsus  «  nescicrunt »  Grcato- 
rem  suum  «  prae  ebrietate,  »  hoc  est  pro  cultu  dac- 
monum,  quibus  serviebant.  «  Et  absorpti  sunt  a 
vino,»  id  est  ab  errore  falso.  «  Erraverunt  »  sacer- 
do8  et  propheta  «  in  ebrietate,»  hoc  cst  in  idolola- 


Dominus  :  «  Vade,  vende  omnia  quce  possides,  et 
sequere  me  {Matlh,  x).  »  Et  illi  tales  ambulant  de 
virtute  in  virtutem,doncc  vidcatur  Deus  deorumin 
Sion  (PsaL  viii)  :  et  mancntes  adhuc  in  came  pos- 
sunt  dicere  cum  Apostolo  :  «  Nostra  conversatio  in 
cojlis  est  (Philip.  iii).  »  Lac  sugit  aliquis  nostromy 
cum  dicit  :  «  Pater  noster  qui  cs  in  coBlis  (Matth. 
vi).  »  Solido  cibo  vescitur  ille,qui  novit  dicere  sicuti 
diccndum  cst  :  «  In  principio  erat  Verbum  {Joan. 
i),  »  ct  reliqua. 

«  Quia  manda  rcmanda,exspecta  reex8pect^,mp- 
dicum  ibi,  modicum  ibi.  »  Omnipotens  Deus  cujus 
misericordia  omnia  subsistunt,  «  qui  non  desiderat 
mortem  peccatoris,sed  vult  ut  convertatur  per  poB- 


tria.  «  Nescierunt  videntem,»  id  est  non  considera-  |>  nitentiam  ct  vivat  (Ezech.  xviii),  »  prffidicebat  per 


verunt  quod  Deus,  qui  omnia  absconsa  penctrat 
8UO  intuitUy  cemeret  eorum  cogitationes  et  facta, 
«  Ignoraverunt  judicium,  »  noseientes  habero  dis- 
cretionem  inter  justum  et  impium^intersanctum  et 
profanum. 

«c  Omnes  mensse  »  illorum  «  repletfla  sunt  vomitu 
Bordiumque,  ita  ut  non  esset  ultra  locus  » in  eis  Do- 
mino.  Vomitum  et  sordes  posuit  omni  immundi- 
tia  et  spurcitia  et  sordibus.  De  hoc  dicit :  Quia  post- 
quam  liborati  sunt  a  Domino  de  manibus  inimico- 
mm,  atatim  conversi  sunt  ad  errorem  pristinuin, 
adorantes  idola  in  lucis  et  nemoribus  insuper  ct  su- 
per  tecta,  et  omnes  cibos  quibus  vcscebantur,  da3- 
monibus  consccrabant,statuentes  mensas  ante  aras 
illorum.  Locus  ergo  non  est  invcntus  in  eis  Domi- 


prophetas  suos  captivitates,  ct  mala  qu®  passums 
erat  ille  populus  a  Nabuchodonosor  vel  a  Sennache- 
rib,  ut  praBtermittet  crrorem  suum  convert^ns  se 
ad  illum.Sed  ille  qui  semper  dura^  cervicis  ezstitity 
irritans  Dcum  suis  operibus  propterea  quia  captivi- 
tas  statim  ut  eis  annuntiabatur  non  veniebat  super 
illos  :  dicebant  ad  prophetam  deridendo  :  Manda 
remanda,  id  est  pr(Bcipe  qua$  facore  debeamus,  et 
minare  nobis  mala  :  non  veniet  enim  supernosillo 
in  tempore  malum.  At  contra  Propheta :  Exspecta, 
et  iterum  rccxspecta,  et  modicum  ibi,  saubaudis  in 
illa  cxspectationc  pcrmanc :  quia  veniens  veniet  su- 
per  tc  calamitas.  Et  quid  si  modo  non  venerit?  Ve- 
niet  procul  dubio  quandoque.  Illi  vero  econtfario 
non  se  corrigebant  de  suis  facinoribus  ct  sceleribus, 


no,  quia  repleta  erant  corda  illorum  odio  ct  omni  C  sed  ipsa  verba  prophcta;  sumebant  ei  dicentes  : 


iniquitate.  Sicut  ipse  in  Evangeliodicitlcgisdocto- 
ri  :  «  Vulpes  foveas  habent  in  cordc  suo,et  volucres 
casli  nidos.  Filius  autem  hominis  non  habct,  ubi 
caput  reclinet  (MaUh,  viii).  » 

«  Quem  docebit  scientia,et  quem  intelligere  fociet 
auditum?  Ablactatus  a  lacte,avulsus  ab  uberibus.» 
Vox  prophetffi.  Ablactatus  dicitur.quasi.a  lacto  abs- 
tractus,  qui  solido  cibo  vescitur.  Avulsus  ab  uberi* 
bus,  repulsus,  vel  separatus.  Dicit  ergo  Prophcta, 
loquens  ad  Judasos  :  Quem  ex  vobis  docebit  Dominus 
8eientiam,et  quem  faciet  intelligerc  auditum,id  est, 
ut  qus  audierit  intelligat  vera  csse,  et  mente  reti- 
nens  opere  adimpleat.  Ac  si  diceret :  Non  docebit 
Tos  qui  lac  sugitis,  id  est,  pueriliter  vivitis  et  sine 


«  Mandaremanda,exspecta  rcexspecta,modionmibi, 
modicum  ibi.  »  Ac  si  dicerent  aliis  verbis :  Itemm 
praccipc  quid  faciamus,  et  ut  exspectemua  eaptivi- 
tatem  ac  pra^stolemur  modicum  in  illa  exspectatio- 
ne  frcquentius  jube  tu.  Ante  enim  omnes  morie- 
mur,  et  transibimus  de  hac  vita  ad  aliam,  quain 
hoc  vcniat  quod  praedicis. 

«  In  loquela  cnim  labii  et  lingua  allera  loquetar 
Dominus  ad  populum  istum,  cui  dixit.  »  Vox  pro- 
pheta;.  Qucenam  est  illa  loquela  altera  quo  loque* 
tur?  II(BC  est  ut  statim  ut  comminatus  fVieritcapti- 
vitatem,adducat  illam  supcr  illos  :  non  dans  jam  fo- 
cum  pGBnitentise.Et  est  sensus :  Proptereaqniadee- 
pexistis  verba  prophetarum,duccntes  omnia  pro  ni- 


senau  estis^opera  infantium  imitantes  :  sed  illos  qui  D  ^ilo  quae  ab  illis  dicebantur,  ct  dixistis  :  H«o  quflB 


Jam  Bolidamentum  fidei  habent,ctqui  non  jam  lactc, 
sed  8olido  cibo  pascantur  (Hebr,  v).  Sunt  in  sancta 
Ecclesia  qui  lac  adhuc  sugunt,  hoc  est,  levia  prae- 
cepta  adimplent,  non  valentcs  solidum  cibum  sumc- 
re,  id  est,  fortia  prsecepta  perficere.De  quibus  dicit 
beatus  Pctrus  apostolus:  «  Quasi  modo  geniti  infan- 
teSylac  concupiscite  (IPetrAi),»  Et  egrcgius  prscdica- 
tor :  «  Tanquam  parvulis  in  Ghnsto  lac  vobis  potum 
dedi  non  escam,  »  et  catera  usquc  ad  id  :  «  Adhuc 
enim  camales  estis  (/  Cor.iii).»  Sunt  etiam  nonnuUi 
qui  solidos  cibos  sumunt,  id  cst,  qui  majora  praece- 
pta  legis  et  Evangclii  adimpIcnt,contemnentcs  ter- 


isti  prophetant,in  futumm  vcnient  et  non  oooupabit 
nos  malum  :  eccc  ego  loquor  in  altera  loquela  ad 
vos.Et  statim  ut  dixcro,  veniet  super  vos  tribulatio 
et  captivitas.  Non  prsDnuntiabo  vobis  amplius  per 
prophetas  meos,  quid  vobis  mali  venturum  ait :  ush 
quc  irruat  supcr  vos  ct  capiamini.Dixi  enimvobis: 
«  Uflcc  est  requics  inca,rcricitc  lassum.»  Vox  pro- 
phetaj.Scmetipsum  dicit  iniquitatibus  illorum lasea- 
tum.Quando  sumus  dediti  orationibus, jejuniis,  vi- 
giliis,  eIeemosynis,c(L'terisquobonis  operibtts  insia- 
timus  :  tunc  rcncimus  Dominum,et  requiescere  fk- 
ciinus  eum  in  nobismetipsis.Quando  vero  avaritis 


851 


HATMONIS  HALBBRSTAT.  EPISG,  OPP.  PARS  I.  —  GOMMENT.  BIBL. 


852 


B 


aliisque  malis  operibus  insudamus,  facimus  cum  A 
laborare.  Sicut  ipse  dicit  per  eumdem  prophetam  : 
c<  Laborare  me  fecistis  in  vestris  iniquitatibus  {Isa» 
KLv).»  Et  illud  :  «  Laboravi  sustinens.  »  «  Et  hoc  ost 
meum  desiderium,  »  subaudttur,  ut  reficiatis  mc 
vestris  bonis  operibus.  Rcquies  enim  mea  cst,  in 
cordibus  electorum  sedereethabitare.u  Anima  enim 
Justi  sedes  est  sapienti®  (Sap.  vii).  » 

«  Et  erit  eis  verbum  Domini,  manda  rcmanda  » 
usque  ad  id  quod  dicitur  «  modicum  ibi.»  Loquitur 
propheta  contra  illos  qui  in  derisionem  sumpserunt 
verbum  Domini,et  dicit :  Idoirco  quia  despectui  ha- 
buistis  verba  Dominiac  prophctarum  ejus,sumentcs 
hoc  quod  illi  vobis  pronuntiabant  pro  mcndacio^in- 
Bupcr  et  in  scurrilitatem  illud  vertistis  :  erit  vobis 
verbum  Domini  in  ruinam  et  calamitatom.  Vel 
eiiam  ad  quos  ierit,  erit  eis  Verbum  Domini  «  ut 
vadant  in  interitum  sui,  et  cadant  retrorsum  »  in- 
terfecti  ab  hostibus  suis. 

«  Propter  hoc  audite  verbum  Domini,  viri  illuso- 
reSy  qui  dominamini  super  populum  meum.  »  Vox 
propheta  ex  persona  Domini,  contra  pontificcs  scri- 
basque  et  Pharissos^  ct  principes  JudaDoruin.  III u- 
sores  appellantur,  eo  quod  verba  ProphetaB  in  de- 
risione  sumpserunt,  quando  dicebant  «  manda  rc- 
manda,  etc.  » 

«  Dixistis  enim  :  Percussimus  foDdus  cum  morte,» 
hoc  est  oum  diabolo  «  et  cum  inferno,  »  hoc  est, 
cum  poenis  infcmi  «  fecimus  pactum.  »  Quid  cst 
foBduSfidipsum  est  et  pactum.  Pactum  autem  dici- 
tur,  quasi  pacis  auctum.  Impiissimi  Jud^i  non  rc- 
cordantes  judiciorum  et  bonorum  Domini,  quibus  C 
illos  omnibus  gentibus  proBtulorat  quondam  et  exal- 
taverat,  dans  eis  terram  omnibus  terris  fcrtiliorem, 
dicebant  :  Nequicquam  laboramus  in  lcge,  obser- 
vantes  prascepta  quae  ibi  contincntur^quia  descensuri 
sumus  ad  inferni  claustra,  sicut  et  omnes  gentes. 
Levius  etiam  et  tolerabilius  erit  illis  quam  nobis, 
quia  illi  quotidie  placant  hostiis  ct  muneribus  prin- 
cipes  infemi.  Melius  ergo  nobis  est  ut  convertamur 
ad  ritum  gentium,  et  statuamus  pactum  cum  dia- 
bolo  et  poBnis  infemi,  ofTerentes  eis  thura  et  hostias, 
«  flagellum  »  captivitatis  ct  tribulationis  «  inundans 
cum  transierit,  non  veniet  super  nos,  quia  posuimus 
mendacium  spem  nostram,»  id  est,  in  diabolo  ha- 
bemus  spem  «  et  mendacio,  »  hoc  est,  a  diabolo 
«  protecti  sumus  »  pro  eo  quod  est,protecti  erimus  n 
vel  protegcmur.Mendacium  appellatdiabolum  juxta 
quod  Dominus  dicit  (Joan,  viii)  :  Quia  mendax  est, 
et  pater  ejus,  id  est,  pater  mendacii,  veritaiem 
semper  refugicns. 

w  Idcirco  haec  dicit  Dominus  :  Ecce  ego  mittam  in 
fundamentis  Sion  lapidcm.»  Vox  propheta?,cx  pcr- 
sona  Dei  Patris  dcFilio  Dei.Idcirco  quia  htcc  omnia 
fecistis  qu«  jam  dicta  sunt,  ponentes  mendacium 
spem  vestram,  loquitur  Dominus  dicens  :  «  Ecce 
ego  mittam  in  fundamcntis  Sion,»  hoc  est,in  funda- 
mentis  Ecdesiae  « lapidem.  »  Sion  quae  interprctatur 
speculum   sive   contemplatio   sanctam   Ecclcsiam 


significat,qua3  scmper  speculum  cordis  et  contem- 
plationcra  mcntis  ad  Deum  erigit.Lapis  autcm  ap- 
pellatur  Dominus  Jesus,propter  firmitatem  et  solidi- 
tatcm.Omnis  enim  qui  in  iilo  fuerit  fundatus,nulla 
inundatione  aut  procclla  movctur.Sicut  dicit  apos- 
tolus  Pctrus : «  Ad  quem  accedentes  lapidem  vivum, 
ab  hominibus  (luidem  reprobatum,aDeoautem  elec- 
tum  (f  Petr.  ii).  »  Hic  estvlapis  quem  vidit  Daniel 
«  prajcisum  de  montc  sine  manibus,»  id  est,«  dese- 
minc  Judsorum  absque  virili  coitu  natum,  qui  im- 
plevit  univcrsam  tcrram  (DanieL  ii).  »  Hic  est  lapis 
qui  rcprobatus  est  ab  a^dificantibus  (P5a^C3cvii),pro- 
batus  autem  dicitur  a  Dco  Patre.Augularis  vocatur, 
quia  sicut  lapls  angularis  duos  pai*ietes  continct : 
ita  ct  illc  duos  populos  in  scmetipso  conjunxit,et  ex 
duobus  unam  Ecclcsiam  constituit,qui  fecit  utraque 
unum  sicut  dicit  Apostolus  :  «  Pretiosus  est,  quia 
peccatum  non  fecit,ncque  dolus  inventus  est  in  ore 
ejus  (Ephes.u) :  »  ideoque  cst  in  fundamentis  Eccle- 
siao  fundatus.  «  Qui  crediderit  »  subaudis  in  illum 
lapidcm  «  non  fcstinet,»  hoc  est,cum  viderit  Filium 
incarnatum,non  putet  statim  subsecuturum  judicim 
illius  sccundum,  sed  proestoletur  illud.  Sicut  dioit 
Propheta :  «  Si  moram  fecerit,  exspecta  eum,  quia 
veniens  venict  ct  non  tardabit  (Habac.u),  » 

«  Et  ponam  judicium  in  pondcre,  »  hoc  est,  in 
censideratione  «  ct  justitiam  in  mensura,»  ut  reddat 
unicuique  sccundum  opera  sua.  Vox  Dei  Patris  de 
Filio.  Et  cst  sensus  :  Cum  misero  Filium  meum, 
qui  est  lapis  probatus,  ad  redimendum  mihi  meos 
elCctos:  tunc  ponam  cgo  omnia  in  mensura,judicans 
pcr  illum  omnigcnas  gcntes  cxamine  justo.  De  hoc 
judicio  sibi  dato  dicit  Filius  :  «  Pater  non  judicat 
qucmquam,sed  omnc  judicium  dedit  FiIio(/(7an.v).'> 
Per  illum  cnim  omnia  fccit  ct  redemit,  per  illnm 
ciiam  judiciuin  suum  implebit.  «  Et  subvertet 
grando,  »  hoc  cst,  multitudo  tormentorum  «  spcm 
mendacii  »  ubi  spcm  suam  collocabant,  «  et  aqus 
inundabunt  proiectioncm,  »  hoc  est  multitudo  poe- 
narum  ct  tribulationum  opprimct  diabolum,  a  quo 
illi  so  putabant  proiogi,  et  ipsos  etiam  qui  diie- 
runt  :  Mendacio  (hoc  cst  diabolo)  protecti  crimus. 

«  Et  delcbitur  la^dus  vcstrum,  quod  pepigisU 
cum  morte,  »  hoc  cst  cum  diabolo  «  ct  pactum  ve- 
strum,  »  quod  statuistis  «  cum  poDnis  inferni  non 
orit  stabile  »  dicentcs  lcvius  vobis  fore  in  inferno, 
si  secundum  ritum  gentium  daemonia  adoretis.Fla- 
gellum,sivc  captivitatis  sive  mortis,cum  veneritvel 
a  Sennachcrib,  vel  a  Nabuchodonosor :  conculcabit 
vos  et  destruct. 

«  Quoniam  manc  diluculo  pcrtransibit  in  die  etiu 
noctc.  »  Diluculum  dicitur  quasi  dubia  lux.  Per 
mano  et.diluculum,  continuum  tempus  int^lligere 
debornus.  Pcr  diem  et  noctcm,  continua  pccna  si- 
gnatur.  «  Et  tantummodo  sola  vexatio  tribulaticnis 
dabit  auditui  vestro  intellcctum,  »  hoc  est  suppli- 
cium.Et  pajna  cui  subjacubitis,faciet  vosintelligere 
vcra  cssc,qua)  prophctip  cx  nomine  mco  locuti  sunt. 
«  Coangustatum  cnim  cst  stratum,  ita  ut  alter  de- 


853 


COMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  II. 


854 


cidat  :  ct  pallium  brevc  ulrumque  opcrire  non  po-  A 
test.  »  Vox  Domini  ad  llierusalcm.  Et  est  metapho- 
rice  ductum  a  marito  et  conjuge,  ad  Deum  et  ad 
Hierusalem.  Verbi  gratia.  Si  aliquis  dixerit  uxori 
suae  :  0  conjux  adultera,  istud  stratum  angustum 
est  :  noQ  potest  capere  me  et  illum  cum  quo  violas 
illud.  Et  istud  pallium  breve  est  et  angustum^  nec 
valet  opcrire  me  et  adulterum.  Et  est  sensus  :  0 
llierusalem,  si  vis  habere  me  conjugem  ct  protecto- 
rem,  necesse  est  ut  prstermittas  deos  alienos  :  qui 
tibi  semper  in  ruinam  et  calamitaiem  sunt.Non  po- 
teris  enim  utrumque  adimplere,  videlicet  deosalie- 
nos  adorare,  et  me  protectorcm  habere  :  cum  ama- 
toribus  adulterare  et  luihi  plaotre.  «  Nemo  potcst 
duobus  dominis  servire  {Matth.vi).  » 

«  Sicutenim  in  monte  divisionum  stabit  Dominus,  r» 
sicut  in  valle  qus  est  in  Sabaa  irascctur.  »  Vox 
prophetffi  contra  Hierusalem.  Subauditiones  isto  in 
loco  necessariffi  sunt.  «  Sicut  in  monio  divisionum 
Btetit  Dominus,)>dividen8  Philistsos  pugnante  David 
(1  ParaL  xrv)  :  sic  stabit  Dominus  contra  vos,  o 
Juda  et  Benjamin.  Regum  historia  narrat,  quod 
Philistsis  congregatis  in  uno  globo,  supervenit  illis 
David,  et  Domino  sibi  opitulante,  divisit  illos  ab  al- 
terutrum.  Illi  namque  qui  mortui  remanserunt  se- 
junctisuntab  illis  quipcr  divcrsas  solitudines  longe 
lateque  dispersi  sunt,persequente  illos  David.Unde 
vocatus  est  locus  ille  Baal  Pharasim  (Jos.  x).  u  Et 
sicut  in  valle  qua  est  in  Sabaa  »  iratus  est  conira 
Ghananffios  pugnante  Josue  adversum  eos,  quando 
ad  jussum  illius  omnia  sidera  in  cacumino  medii 
coeli  spatio  unius  diei  steterunt :  sic  «  irascetur  »  C 
Dominus  super  Hierusalem  «  ut  faciat  opus  suum?» 
Potius  est  interrogative  Iegendum,quam  aflirmative. 
Dicit  Propheta :  u  Nunquid  ideo  irascetnr  Dominus, 
ut  faciat  opus  suum  ?  »  Non. «  Alienum  opus  ejus  ab 
eo.  »  Quare  est  alienum  ?  Quia  opus  Dci  est  misereri 
et  parcere,  et  omnibus  subsidium  sua)  miscrieordicc 
impendere.  Quando  vero  irritatus  malis  hominum 
percutit  illos  et  ulciscitur  se  dc  eis,  opus  crudelis 
bominls  et  tyranni  est  illud  quod  agit :  et  ideo  alie- 
num  est  ab  eo  quod  operatur,  ut  operetur  opus 
suum  ?  Si  igitur  interrogative  pronuntiandum  est : 
cc  Nunquid  ideo  irascetur  contra  impios,ut  operetur 
opus  suum?  »  Minime.  «  Peregrinum  est  enim  opus 
quod  operatur  ab  eo. »  Nempe  sicuti  dixipus,quando 
vindictam  accipit  ex  suis  contemptoribus,  S(Bvi  et  ]) 
cruenti  hominis  ofTicium  operatur^Bcatus  Gregorius 
aliter  dicit  :  Ideo  venit  Dominus  in  mundum,ut  fa^ 
ceret  opus  suum,  hoc  est  ut  redimerct  genus  huma- 
numdepotestatediaboIi,etmisererctur  ejus,sed  alie- 
num  fuit  opus  ejus  ab  eo,quia  non  conveniret  Dei^ 
tati  ut  spueretur,  flagellaretur,  cruciflgcretur. 

«  Et  nunc  nolite  illudere,ne  forte  constringantur.» 
Hortatur  Propheta  illos  qui  verba  illius  in  derisio- 
nem  sumpserunt^dicentes  :  Manda,  remapda,et  cas- 
tera  qusB  ibi  dicuntur,quatenus  conquiescantetde- 
sistant  illudere,  ne  forte  vinculis  peccatorum  suo- 
nimconstrictijConstringanturetiamvincuIiscaptivi- 


tatis,  ut  colorius  ducantur  in  depraBdationem.n  Gon* 
summationcm  et  abbreviationem  audivi  a  Domino 
por  universam  terram.  »  Ideo  vobis  ista  annantio, 
quoniam  a  Domino  audivi  alibreviationem  veBtriB 
captivitatis  et  calamiiatis.  Non  cnim  elongabit  ut 
vos  [)uiaiis,diccnics  dcridcndo,oxspccta,reexapecta, 
sediiio,  sed  rcpenie  venict,  si  non  fueritis  conversi 
ad  pcDnitcntiam.Quod  autcm  dicit  super  universam 
terram,  vel  spccialiter  dici  potest  de  terra  Judso- 
rum,  vel  etiam  goncraliier  ad  dicm  judicii,quando 
universus  orbis  a  Domino  visitabitur. 

«  Auribus  percipiie  ct  auditc  vocem  meam.»Vox 
prophctne  ad  scribas  ot  pharisaeos. 

«  Nunquid  tota  dic,  »  hoc  ost  omni  teropore  * 
«  arabit  arans,  »  hoc  cst  agricola,  «  ut  seminet  se- 
men  suum?  »  Non.  Qiii  opcrabitur  tunc  proscindet, 
hoc  est  anioquam  tcmpus  seminationis  adveniat, 
arabit  illam  torram  una  vicc  vel  duabus,  ut  cum 
tempus  scminandi  vcnerit,  praeparata  sit;  «  et  fa- 
cict,  »  id  csi  circumfodict  humum  suam  rastro.Hoo 
quod  carruca  et  vomere  non  potcst  scindi  propter 
angustationem  loci,  ubi  non  potest  carruca  verti, 
illud  etiam  tcmpore  sibi  congruo  circumfodit  fos- 
sorio.  «  Nonno  cum  adapquavcrit  faciem  ejus,»  hoc 
est,  cum  acqualcm  reddiderit  et  emollierit  illam 
«  seret,  »  hoc  est  seminabit «  gith  et  cyminum  spar- 
get?  »  Giih  genus  ost  lcguminis,  tantas  magnitudi- 
nis  habcns  grana  ut  cyminum^  sed  nigra,  et  solet 
poni  in  pane  propter  dulcorationis  saporem. 

«  Et  ponet  triticum  per  ordincm,  »  saubauditur 
locorum  suorum.  Quia  non  omnia  spatia  terras 
aequalitcr  convcniunt  seminibus.  «  Et  viciam  in 
flnibus  suis  spargct,  »  quia  in  marginibus  campo- 
rum,  in  circuilu  mossis  scminaiur  vicia. 

«  Et  erudiet  illum  agricolam  injudicio,  »hocest 
in  discretionc.  Scilicei  Deus  suus  docebit  illum^quo 
tempore  debeat  ararc  et  proscinderc,  et  ubi  semi- 
nare  triticum  et  ubi  milium,  et  quando.  Media  di- 
siinctio  ponenda  est  illo  in  loco,  ubi  dicitur  :  Et 
erudiet  illnm  in  Judicio.  Ei  suhjungcndumy «  Deus 
suus  docebit  illum. »  Quis  crudiet  illum  ?  Deus  suue. 
Subaudiendum  est  enim  ibi  Deus,  ut  sit  et  emdlet 
illum  Deus  suus.  Cum  autcm  venerit  tempus  collec- 
tionis  «  neque  gith  iriturabitur  serris,  »  hoc  est 
excutictur,  «  neque  super  cyminum  rota  plaustri 
circumibit,  sed  in  virga,  »  hoc  est,  in  flagello  et  ba- 
culo  «  excutieniur.  »  Sunt  quaedam  regiones,  in 
quibus  pro  pcnuria  fcni  congrcgant  triticum  in 
unum  locum,  et  inducunt  super  plaustra  oum  rotis 
ferratis  et  excutitur  triticum :  ct  stramina  etiamin 
paleas  rediguntur,  ut  animalia  melius  ea  sumant. 

«  Panis  autem  comminuotur,  »  subauditur,  rotis 
fcrratis  ot  plaustro.  Pancra  appellat  triticum,  hor- 
dcum,  ot  onine  uiidc  pauis  fit.  «  Verumnon  inper- 
petuum  triturans  »  plausirum  «  triturabit  illum  » 
pancm,  hoc  est  triiicum,  «  ncque  vexabit  eum,  wid 
cst,pancm  «  rota  plaustri,  nocungulissuiscommi- 
nuet  cum.  »  Quis  non  comminuet  ipsum  panem? 


855 


HAYMONIS  HALBKRSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  1.  —  COMMENT.  BIBL. 


836 


Plaustrum  vel  rota;  jam  excussus  est.  Ungulas  po-  A.  Et  hoc  a  Domino  Deo  exivit  ut  ita  disponeret  actus 
suit  pro  summitate  serrarum  rotarum.  hominum,  ct  magnificaret  justitiam  suam. 


«  Bt  hoc  »  consilium  «  aDomino  Deo  excrcituum,») 
et  vult  subauditur^  ut  sciret  agricola  quo  tcmpore 
Bulcaret  terram,  et  quo  etiam  scminare  debcret. 
Hffic  juxta  litteram  diximu8,quomo(lo  Deus  agrico- 
lam  erudiat  ut  non  scmper  uno  eodemquo  tempore 
unius  culturas  operi  insistatrscd  prflevideat  quid  uno 
vei  quid  alio  tempore  operetur.  Itcrum  vero  repc- 
tenda  est  ista  sententia  a  capite,  et  considerandum 
quid  spiritualiter  enucleareveHt.«  Auribus  percipi- 
te.»  Ad  scribas  et  pharisaeos  loquitur  Propheta,quos 
Buperius  illusores  appellavit.  Nunquid  tota  die,  hoc 
est  omni  tempore,arabit  arans  ut  serat?  Dcus  omni- 
potens,piud6tmisericors,variedisposuitomnegenus  d  Jebussci  qui  in  ea  rcsidebant  deridendo  dicerentad 
hominum  et  afTectus  eorum.  Ideoque  comparatur      David  :  «  Tanta  cst,  inquiunt,  civitas,  ut  a  debiL'- 


CAPUT  XXIX. 

«  VaB,Aricl,Ariel,civitas  quam  expugnavit  David.o 
Plangcntis  affectu  loquitur  Deus  omnipotens  ad 
Hierusalcm.Talc  quid  ct  in  Evangelio  egit,  quando 
videns  civitatem  flcvit  supcr  illam,  dicens  :  <€  Quia 
si  cognovisscs  et  tu  {Luc.xix),  »  Non  propterea  vo- 
catur  a  Domino  nierusalem  Ariel,  quod  aliquando 
hoc  nomcn  habuerit,  scd  propter  interpretationem 
nominis.  Ariel  siquidem  interprctatur  leo  Dei.  Et 
Hierusalem  lco  Dei  idcirco  appellatur,  quia  forlis- 
sima  et  potcntissffhia  scmper  exstitit.  Nam  tantc 
fortitudinis  fuit  antequam  capefeturaDavid,utilli 


iflto  in  loco  agri6olse,qui  per  diversa  tompora  varie 
exercetur,et  ex  terra  quam  incolit  fructus  dosiderat 
recipere.  Ut  Deus  omnipotens  aliquando  proscindit 
terram,  boc  est  habitatores,pestilentia  percussam  : 
aliquando  miseretur  et  parcit,  aliquando  facit  con- 
temptores  suos  migrare  in  captivitatcm,  aliquando 
de  captivitate  revocat.  Et  hoc  ideo  agit  ut  conver- 
iantur  ad  poBnitentiam,etfructuB  bonas  operationis 
6Z  cis  reoipiat.  Non  vult  onim  mortem  peccatoris, 
sed  ut  convertatur  et  vivat  (Ezech.  xviii).  Pergit,  et 
per  cyminum  quod  in  virga  oxcutitur,omnes  gentes 
possumus  intelligere,qus  cognitionem  Dei  non  per- 
ceperunt,  quae  in  virga,  hoc  est  in  pojnis  infcrni 
exoutientur.  Per  triticum  ot  hordeum  unde  panis  fit, 
Judffios  qui  oognitionem  Dei  perccperunt  in  lego,sed  ^ 
noluerunt  eam  adimplere  :  etidco  majora  tormenta 
sufferent,  quam  illi  qui  necdum  Dcum  cognovcrunt. 
Vel  aliter:  per  triticum  et  hordeum  praelatos  sanctro 
Ecclesiffi  et  principcs  istius  ssculi,  qui  semetipsos 
custodire,  et  alios  etiam  ad  gaudia  superna}  patrix 
revocare  debent.  Isti,  dum  se  totis  vribus  terrenis 
lucris  implicant,  et  suo  malo  exemplo  subjectos  suos 
a  via  veritatis  deviare  faciunt,  procul  dubio  nisi 
poBnitentiam  perfectam  anteextremum  judicii  diem 
egerint,  tradendi  sunt  pccnis  inferni :  quia  potentes 
potenter  tormenta  patientur  (Sap,  vi).  Per  cyminum 
autem  et  gith  populares  et  simplices  quique  intcl- 
liguntur,  qui  fidem  sancta;  Trinitatis  et  baptismum 
regenerationis  male  vivendo  corrumpunt,  qui  nisi 
lacrymis  et  poenitentia  abluti  fuerint^tradendi  sunt  D 
Buppliciis  gehennaB.Verumnoninperpetuum  tritura- 
bitur  pani8,neque  cyminum  virga  excutietur.In  hoc 
loco  cohsolationem  dat  pcccatoribus.Miscricorsenim 
Dominus  creaturae  su®  in  die  judicii  miscrebitur  : 
si  in  isto  saeculopoBnitcntiamantc  prscoccupationcm 
mortis  egerit.  Multi  namque  sunt  in  ignc  purgatorio, 
qui  posnitentiam  hic  inchoavcrunt :  sed  surripiente 
mortis  articulo  non  ad  efTectum  pcrduxcrunt,  qui 
Domino  largiente  in  die  judicii  salvabuntur.Notan- 
dum  autem  quia  non  dc  impiisdicimus,quiinipsa 
impietate  transierunt  ab  hac  luce  :  scd  dc  his  qni 
post  flagitia  peracta  ad  pccnitentiam  conversi  sunt. 


bus  arccaris,  et  non  permitteris  intus  introire  niai 
caBCOs  ct  claudos  antea  cxpellas  (///  Reg.  v).  »  Unde 
oxivit  proverbium  :  Cscus  et  claudas  non  introi- 
bunt  in  templum.  Postea  autem  quam  captaestab 
illo,  multo  magis  per  multa  curricula  annorum, 
fortitudine  pugnatorum  et  ambitu  murorum,  insih 
per  ct  multitudine  divitiarum  aucta  et  multiplicata 
est.  Maxime  tcmporibus  Salomonis,  quando  tem- 
plum  illud  gloriosissimum  aedificatum  est,  ettanta 
fuit  copia  argenti  et  auri  in  ea  ut  lapidum.ldeoqoe 
praedicit  oi  vae  immincre,  hoc  est  perpetuam  dam- 
nationem,quia  omnis  gloria  illa  ct  sublimitas  aufe- 
renda  erat  proptcr  pcccata  illorum  a  Chaldaeis  et 
Romanis,  sicut  in  subsequentibus  videbimus. 

«  Additus  est  annus  ad  annum,  solemnitates evo- 
lutae  sunt.  »  Idco  dixit :  Vae  tibi,  Ariel,  quia  hoc  ei 
futurum  crat.  Et  loquitur  dc  futuro  quasi  de  pra^ 
terito.  Annus  anno  additus  est,  quia  qucmdo  ducti 
sunl  in  captivitatem  a  Nabuchodonosorynon  oflere- 
bant  sacrificia,  quia  deerat  templum ;  et  solemnita- 
tes  tabernaculorum,  ctpaschaB  evolutae  sunt,boce8t 
pcricrunt.  Et  sicut  fuit  primus  annus  captivitatis 
usque  his  omnibus,  sic  fuit  et  subsequenSyideoque 
additus  dicitur  esse  annus  ad  annum.  Dicit  enim 
bcatus  Hicronymus,  quia  hoc  est  mirum  quod  uno 
eodemquc  temporc  ct  civitasdestructa,ettemplum 
succensum  et  populus  ductus  est  in  captivitatem,in 
illo  tcmpore  quando  Sedecias  comprehensus  cst : 
sic  ctiam  et  in  advcntu  Romanorum  actum  est. 

c(  Et  circumvallabo  Ariel,  »  hoc  est  Oierusalem  : 
«  et  crit  tristis  ct  moBrens.  »Circumdata  hostili  exe^ 
citu  Chaldaeorum  :  sicut  Dominus  etiam  per  Jere- 
miam  praedixit :  Ecce  ego  congregabo  veteres  co- 
gnationcs  regnorum  aquilonis,  dicit  Dominus,  et  po- 
nent  scdes  suas  super  portas  Hierusalem.Sicenini 
factum  est.Nam  quando  Scdeoias  et  principes  cum 
eo  pcr  quoddam  foramen  muri  fugerunt,et  compre- 
hensi  sunt  ab  cquitatu  Nabuchodonosor  in  campis 
Jericuntinis,  principes  Chaldffiorum  portas  jam  ob- 
tincntcs,  scdes  suas  collocaverant  desuper.  «  Et  erit 
mihi  quasi  Ariel,  ct  circumdabo  quasi  feram  in  cir- 
cuitu  tuo.»  IIoc  ad  tcmpus  Romanorum  pertinet.Ei 


857 


COMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  II. 


888 


erit  mihi  quasi  Ariel,  et  circumdabo  quasi  foram.  A  hoc  est  impetu  magno,et  quasi  tcmpestas  venerunt 


Ac  si  dicerct  aliis  verbis  :  Cum  vcnerit  Vnspasia- 
nus  et  Titus  constipati  milite  Romano,  eris  mihi 
qnasi  Arielrhoc  est  nomcn  tantummodo  pristinum 
habebis,  sed  omni  dignitatc  et  gloria  privata  cris, 
quibus  temporibus  priscis  floruisti.Tcmplum  qui- 
dcm  habebisctsacerdolcsquasitcmporibus  Salomo- 
nis,  scd  nec  templum  tanti  dccoris,  ncc  saccrdotcs 
tantae  dignitatis.Solummodonomcn  retincbisut  Ilic- 
rusalem  voceris,  sed  ca^teris  rcbus  prioribus  care- 
bis.Quod  auicm  addit,ct  circumdabo  quasi  fornm  in 
circuitu  tuo,  convcnit  ad  ilhid,quod  dicit  in  Evangc- 
lio  ;  «  Et  circumdabunt  te  inimici  tui  vallo,»id  cst 
munitione  vel  obsidione,  «  ut  nequcas  cfFugerc  do 
manibus  illorum  (Liic,  xrx).  » 


supcr  illos,  a  quorum  multitudine  terra  videbatur 
moveri.Ipsi  vidcrunt  flammas  ignis  quoe  succende- 
runt  tcmplum  ct  ci vittttcm,et  omnia  consumpserunt 
sicut  ardor  ignis. 

«Et  erit  sicut  somnium  visionis  nocturna)  multi- 
tudo  omnium  gcntium,  quno  dimicavcrunt  contra 
Ariol.  »' Apostropham  facit  Prophota  ad  Romanos, 
qui  Jcrusalcm  dcstruxorunt.Cum  onim,Domino  per- 
mittontc,civitatcm  ccpisscnt,ot  tcmplum  omnesque 
divitias  tam  thosaurorum  Domini  quam  etiam  populi, 
et  cx  cis  locuplctati  esscnt,  non  dederunt  Domino 
gratias  qui  hoc  ois  concessit,  sed  glorificaverunt 
dcos  suos  quasi  illorum  virtute  protecti,  ditati  cssent 
copiis  Judfcorum.  Et   idcirco   loquitur  contra  eos 


«  Humiliaberis,»cum  hacc  venerint  tibi,«do  terra  w^  Propheta,quod  cito  transituri  ot  morituri  sunt,dans 


loqueris,  »  non  ccclestibus  rcbus.  Ac  si  dicerct 
aliis  verbis  :  Quab  ante  solita  cras  proferre  prophe- 
tas,  qui  cum  Domino  loqucbantur  et  de  ccBlestibus 
disputabant^postquam  venerint  Romani,jam  postea 
desistes  loqui  aliud  nisi  terrena  :«Et  dc  humo  audic- 
tur  eloquium  tuum.»Pcr  hoc  voluit  Dominus,  dicit 
beatus  Hieronymus^ostendere  magos  futuros  ex  illo 
populOjSicutposteamultosaudivimus  fuisse,ut  fuit 
Simon  magus.Fuerunt  magi  qui  per  nigromantiam, 
qu»  dicitur  mortuorum  excitatio,animas  ab  inferis 
evocabant,et  emittebant  subtilissimas  voccs,praedi- 
centes  hoc  unde  requirebantur  a  magis.Idcm  sunt 
et  pylhones,qui  ventriloqui  appcllantur,eo  quod  in 
ventre  habeant  diabolum.Nam  sic  fccit  pythonissa 
qus  erat  in  Endor,qua;  peccatu  Saulis  impulsa  Sa- 


ex  hoc  trcs  similitudincs.  Sicut,  inquit,  somnium^ 
hoc  ost  visio  qua;  vidctur,  quando  videt  aliquis  ar- 
borcs  ct  montes  transire,statim  ut  evigilaverit,vacua 
est  anima  ejus :  sic  cito  transibunt  gcntes  Romano- 
rum  quae  dimicaverunt  contraHiorusalem,eoquod 
non  cgcrunt  gratias  Deo  qui  dedit  cis  omnia  bona 
Judffiorum,  scd  virtute  numinum  suorum  putave- 
runt  se  hoc  fccisse. 

«  Obstupescitc,  »  o  scribaj  et  PharisaBi,Met  admi- 
ramini,  »  miseriam  vestram;  «  fluctuate,»hoc  est, 
titubate  «  ct  vacillatc,»  id  cst  huc  illucque  vos  ver- 
tite.ltcrum  loquiturscrmo  divinus  contra  scribas  et 
Pharisffios. «  Incbriamini  et  non  a  vino,  »  sed  ado- 
lore  cordis  et  contritiono  corporis,quoniam  venient 
supcr  vos  mala.«  Mov6mini  et  non  ad  ebrietatem,» 


muelem  ab  inferis  evocavit  (/  Reg.  xxvni).  «  Et  dc  C  hoc  cst  agite  poDnitcntiam,ut  possitis  evaderocala- 


humo  mussitabit  eloquium  tuum  :  »  idipsum  est 
quod  superius  dictum  ost. 

«  Et  crit,  »  0  Ariel,  «  multitudo  vcntilantium  te, 
sicut  pulvis  tenuis,  ct  sicut  favilla  pcrtransiens.  » 
Multitudinem  Romanorum  qua)  vcnit  super  Hicru- 
salem  comparat  pulveri  tenuissimo  et  favilla;,  non 
propter  parvitatem  et  modicitatem  sui,sed  propte- 
rea  quia  innumerabilis  cxstitit  sicut  pulvis  tcrraB. 
Et  sicut  multitudo  favilla;,  qua;  dum  pertransierit 
mota  a  vento,  onumerari  non  potest. 

«  Eritque  repente,  »  id  cst  confestim  «  a  Domino 
exercituum  »  illa  captivitas.  «  Et  visitabitur  Hieru- 
salem  »  yel  a  Domino  de  ccclo,  vel  etiam  illo  per- 
mittente  «  in  tonitruo  ct  commotione  magna.  »Ro- 


mitatis  poriculum  :«quoniam  miscuit  Dominusvo- 
bis  spiritum  soporis,  »  hoc  est  alienationem  men- 
tis  proptcr  vestra  innumcrabilia  scclera. 

«  Claudet  oculos  vcstros,»  ut  vidcntes  dictalegis 
et  prophctarum  non  intclligatis.«Prophetas  vestros 
qui  vidcnt  visiones  oporiet,»  id  est  abscondet  a  vo- 
bis,  «  et  principes  vestros,  »  in  quibus  confiditis 
«  oporiet,»  id  est  tollct  a  vobis  et  auferet.  «  Et  erit 
vobis  visio  omnium,  »  id  est  prophetia  omnium  li- 
brorum  «  quasi  signata,  »  id  est,  sigillata  sit.  «  Et 
cum  dederitlibrum  qui  apprehenderitillum  scienti 
litteras,  »  id  est  scribae  et  pharisaDO,  vel  legis  doc- 
toris, «  dicet :  Signatus  est  liber,>id  est  obscura  est, 
et  difPicilis  mihi  ejus  intelligentia.«Et  cum  iterum 


mani    pacem  habuere   cum    Judaeis,  sed   cito  ac  n  dabitur  nescienti  litteras,»id  estvulgari  populoqui 

,  «,  .  ,.  .T«.i  .  t'l.1  J*    I*      *i.  11*'  4.*1* 


repente  diruptum  est  pactum,quia  Judasi  nolucrunt 
solvcre  tributa.  Tunc  vero  imperator  Romanorum 
misit  duos  principes  suos  Vespasianum  et  Titum,ut 
delerent  civitatem.  Quod  autem  dicitur,  visitabitur 
in  tonitruo  et  flamma  devoranti,  duplicitor  intclligi 
potest.  Nam  antequam  Romani  ad  civitatem  vcni- 
rent,  facta  sunt  tonitrua  ccclitus  et  terra^motus,  et 
voces  etiam  auditac  sunt  in  acro,tcmpestates,etin- 
Buper  ignis  devorans,  id  est  fulgura  pcrcutientia 
bomines :  utostenderctur non  solum  homincs,vcrum 
etiam  omnia  eleraenta  contra  illos  csse  commota. 
Potest  etiam  referri  ad  Romanos,  qui  cum  tonitruo. 


nunquam  littcras  didicit  vel  alicui  gentiIi,«respon- 
debit:  Ignoro  litteras.»Ouod  non  est  solummodo  de 
uno  libro  Psalmorum  intelligendum,  sicut  quidam 
senserunt,  scd  de  orani  Veteri  Testamento.  Quod 
tunc  impletum  est  quando  amiserunt  sacerdotium 
et  dignitatem,  et  civitas  destructa  cst,  et  templum 
cvcrsum  a  principibus  Romanorum* 

tEt  dixit  Dominus :  Eo  quod  appropinquat,»sub- 
audis,  mihi, «  populus  istc  ore  suo,  ct  labiis  rae 
glorificat,  cor  autcm  eorum  longe  est  a  me.  »  Ap- 
propinquare  quidem  videbatur  populus  Israel  Deo 
suo  cum  idola  non  colebat,ct  glorificabat  illum  so- 


859  HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC 

*ummodo  labiis:  sed  cordc  clongabatiir  ab  eo,quia 
ilacolebat  Deum  Patrcm,utin  Filiumejus  non  crede- 
ret.Et  sicut  Dominus  dicit  in  Evangolio :  Qui  non  crc- 
dit  in  Filium,ncc  credit  ei  qui  misit  \]\\\m{Joan,  iii). 
QuomodocrgopolestaDeoclongari,quiubiquccst,ct 
omniaimplet,sicut  ipsc  dicit :  Coclum  ct  tcrram  ego 
implco  ?  (/erm.  xxxiii).  Scd  quando  bona  opcramur 
implentcs  dilectioncm  Dei  ct  proximi,tunc  proxima- 
mus  Deo  et  ipse  appropinquat  nobis,quia  tcmplum  in 
nobis  illi  pracparamus,ctipsehabitaculum  suum  in 
nobis  facit.Cum  vcro  male  agimus  deservicntes  for- 
nicationis,  adultcrio,  vel  aiiis  vitiis,clongatur  ano- 
bis  Deus,  quia  non  habitat  in  corporc  subdito  pcc- 
catis  (Sap,  i;  Matth.  vv;  Marc.  vii),  «  Et  timuerunt 
me,»  id  est  €olucrunt«mandato  hominia,»id  cst  pro 
mandato  vel  tradilionc  scribarum  ct  Pharisa3orum. 
Scribaj  et  Pharisaii  praitcrmiLtcntes  prfrccpta  lcgis, 
iraditioncs  suas  supcrponebaut  mandatis  Dci.Undo 
et  Dominus  dicit  eis  :«Vae  vobis,scriba)  ct  Pharisaji, 
qui  pra3termittitismandata  Dei  proptcr  traditiones 
vestras : » qui  dicitis:«Munus  quodcunquc  cst  cx  me 
tibi  proderit. »  Et  miseri  Judaji  potius  scquebantur 
mandata  illorum  quam  Dei.  Idco  «  quia  suam  jus- 
titiam  statuerunt  (Rom,  x),et  juslitiae  meae  non  sunt 
8ubjccti,ecce  ego  addam,ut  admirationcm  faciain.» 
Quffl  fuit  illa  admiratio?  Ipso  exponit. 

«  Peribit  enim  sapientia  a  sapicntibus,  »  id  est  a 
scribis  et  Pharisseis.  Non  dixit,  peribit  sapicntia  ab 
omnibus  hominibus,  sed  a  scribis  ct  Parisaeis,  qui 
sibi  sapientes  esse  videbantur  cum  esscnt  stulti 
(1  Cor,  ui).  Quam  tunc  Jud»i  perdidorunt,  quando 
et  terram  sibi  datam,et  civitatem  ac  tcmplum,om- 
nemque  dignitatem,  tcmporibus  Romanorum  ami- 
serunt. 

«Va3quiprofundiestiscorde  uta  Domino  abscon- 
datis  consilium.  »  Contra  scribas  ct  Pharisrcos  ac 
principes  Judaeorum  loquitur  Dominus.lUi  namque 
foris  per  hypocrisim  simulabant  sc  sanetos  et  inno- 
centes  essc,cum  in  tcnebris,hoc  esl  in  nocte  vcl  sub 
conclavi,  multa  mala  opera  adimplcrent.  Dicebant 
cnim  illi  :  «  Quis  poterit  cognoscere  voluntatcm  et 
operationem  nostram ?»  Sic  dixit  pater  nostcr  Adam, 
quando  fecit  cx  foliis  ficus  perizomata  postquam 
aperti  sunt  oculi  ejus,gustando  dc  ligno  vctito,ab- 
sconditquc  so  sub  arbore  scientia;  boni  et  mali,pu- 
tans  se  non  videri  a  Deo.  Sic  Cain  quando  dixit  : 
Ero  vagus  et  profugus,  et  a  facie  tna  abscondar 
(Gen,  111  et  iv).  Similiter  dc  sapicntibus  et  phi- 
losophis  istius  saeculi,  atquc  ha^reticis  cst  intclli- 
gcndum. 

«  Pervcrsa  cst  haec  vestra  cogitatio,quasi  si  lutum 
dicat  factori  suo  :  Non  fecisti  me.  »Sicut  enim  lu- 
tum,si  posset  loqui  et  diccrct  contra  factorem  suum, 
non  scis  benc  fingcrc,  sic  ct  illoruin  vcrba  sonant. 
Omnis  cnim  Creatori  suo  crcatura  cognita  cst,  nec 
potest  aliquid  cogitare  vel  facere,ut  ipse  omnia  non 
vidcat.  Apud  eum  non  cst  nox,  non  sunt  tcnebrae, 
scd  omnia  nuda  et  apcrta  sunt  oculis  ejus. 

«  Nonnc  adhuc  in  modico  ct  brcvi  tempore  con- 


.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIHL. 


860 


A  vertctur  Libanus  in  Chermcl,ct  Chermcl  in  saltum 
rcputabitur?  »  Modicum  tcmpus  dixit  ex  eo  quo 
Isaias  ista  praedicabat,  usque  ad  Domlni  assensio- 
ncm.Omnia  cnim  tempora  et  saecula  astemitati  omni- 
polcntis  Dei  comparata,  brcvia  ct  modica  videntur 
essc,quia  finem  habent.Dei  autem  aetcrnitaSyneque 
initio  inchoatur^ncquefineclauditur.Libanus  mons 
est  in  provincia  Phoenicis^etinterpretaturdeaf^alio. 
Cbormcl  vero  similitermonsestinconOnio  regionis 
Palneslino;  et  PhGcnicis,adjaccns  civitati  Tholomai- 
dae,ct  intcrpretatur  sdentia  circwncisionis.  Est  ao- 
tcm  ct  alius  in  tcrra  repromissionis  mons  ejusdem 
nominis,  undc  fuit  Nabal  Carmelites.Sed  quodnos 
dicimus  Carmclum,  Hebraai  dicunt  Ghermel.Dicit 
beatus  Ilieronymus  isto  in  loco  :  Respondeant  nobis 

P  nuiic  illi  qui  mystoria  divinarum  Scripturarum  no* 
luntrccipere,sed  contcnti  sunt  tantum  superficie  lii- 
tcrali  historialiter  omniarcquircntcs.  Quandomons 
Libanus  transivit  in  Chermel.  et  iterum  Chermelin 
Libanum?  DcOcict  enim  sensus  et  cogitatio  illorum 
in  hoc  loco.Per  Libanum  namquequi  interpretatar 
dcalbatiOy  significantur  gentiles  :  qui  dealbaii  et 
mundati  sunt  per  praedicationem  apostolorum,  et 
convcrsi  sunt  in  Chermcl,  hoc  est  in  veram  scieo- 
tiam  circumcisionis,  quae  circumcisio  veriBsimaest 
rcgenerationis  ct  rccreationis.  Per  Chermel  vero 
qui  intcrprctatur,ut  dictum  eBt,sciefUia  circumeisuh 
niSj  Judaei  exprimuntur,  qni  carnaliter  se  circum- 
cidcbant  ct  non  in  mente^  ideoque  reputati  sunt  in 
saltum  hoc  est  in  sylvam  infructuosam.  Gentilcs 
namque  antc  praedicationem  apostolorum  infruciaosi 

G  erant,  quia  licct  facercnt  fructus,  tamen  amari  et 
acidi  erant.  Post  ascensionem  autem  Domini,  cam 
Juda3i  prasdicationem  apostolorum  sprevissentet  ve- 
nisscnt  ad  gentes,  conversus  est  Libanus  in  Ghe^ 
mel,ct  Chcrmel  in  saltum,  id  est  gentiles  qui  ante 
crant  cauda,conversi  sunt  in  caput,et  Judaei  incau- 
dam  reputati  sunt^qui  quondam  fuerunt  in  capui. 
«  Et  crit  in  die  illa,  »  hoc  est  in  illo  temporOyCum 
praedicatio  Evangclii  ad  gentes  trBnsierii, «  andient 
surdi  vcrba  libri,  »  signati^  «  et  de  tenebris  et cali* 
ginc  oculi  caccorum^idebunt.»  Gentiles  qui  Dei  co- 
gnitionem,antea  non  perceperant,  et  tenebris  igno- 
rantiae  et  caligine  peccatorum  prcssi  erantyhabentes 
oculos  cordis  obcaecatos  :  in  die  illa,  hoc  esi,  Cum 
conversus  fuerlt  Libanus,  id  est  Chormel,  ei  CSier- 

n  mcl  in  saltum  reputatus,  intelligent  verba  libri  »- 

gnati,  hoc  est  Vetus  Testamentum  ei  Novum,qaod 

scribis  et  Pharisseis  signatum  fuii,  oi  videbunimy- 

steria  et  arcana  divinorum  oloquiorum. 

«Et  addcnt  mitesin  Domino  l®titiam,ei  panperes 

'  hominci:  in  sancto  Israel  exsultabuni.»Miies  appcl- 
lantur  apostoli,  de  quibus  etiam  Dominus  in Evau- 
gelio  dicit  :aBeati  mites,quoniam  ipsi  possidebunt 
tcrram  (il/a///i.v).»Cum  vidisseni  ergo  aposioli  mul- 
titudinemgentiumadfidemChristioccurrere,magna 
lictitia  addita  cst  illis.  Paupercs  etiam  aposioli  di- 
cuntur,quoniam  ipsi  fuerunt  pauperes  spiriiu.Pod* 
sumus  vcro  ct  nos  gentiles  pauperes  appellari.Nam 


86i 


COMMENT.  iN  ISATAM.  -  LIB. 


862 


patres  nostri  paupcres  cxstitcrunt,  quia  non  Imbue-  A 
runt  divilias  spirituales,  et  pingucdincspei  ct  dile- 
ctionis  expertes  manscrunt.  Cum  autem  cbriati  fuc- 
rint  aquis  spiritualibus  dc  foule  Salvatoris,  cxsul- 
tabunt  in  sanclo  Isracl. 

«  Quoniam  dcfecit  qui  pracvalebat,  consumnjatus 
esi  illusor.»  Ante  advcnlum  Rcdcmptoris  nostri  dia" 
bolus  praevalebat  supcr  omncs  gcntcs,  quia  ipsc  cas 
suo  dominio  subjugatas  habuit :  doncc  vcnit  fortior 
illo  Dominus  Jesus  qui  univcrsa  ejus  abstulit,  sicut 
in  Evangelio  lcgitur :«  cum  autcm  fortior  illo  supcr 
venerit,  universa  arma  ejus  aufcrot,  in  quibus  confL 
debat  {Luc.  xi).»  Ideo  cnim  pra^valebat,quia  princcps 
istiusmundi  erat.Sicut  Dominus  dixit:^  Vcnit  cnim 
princepsmundi  huju8,et  in  me  non  habel  quidquam 
(Joan,  xiv).»  Et :«  Nunc  princcps  mundi  cjicietur  fo-  ¥> 
ras.»  Ipso  otiam  appcllatur  illusor,qui  omno  gcnus 
hominum  illudebat,  et  seducobat  ad  errorcm  sui. 
«  Succisi  sunt  omncs  qui  vigilabant  supcr  iniquita- 
tem,  qui  peccare  faciebant  hominos  in  vcrbo.»  Ipsi 
qui  succisi  sunt :  discipuli  principis  mundi  intclli- 
guntur,  deemones  vidclicct,qui  vigilabant  semper  ad 
malum.  Tunc  illi  succisi  sunt  qui  pcccare  fcocrunt 
homines  in  verbo,  hoc  cst,  Judccos  quando  veueno 
iniquitatis  illorum  cordc  obcaBcato  dixorunt  Domino: 
« In  Beelzebub  principc  dasmoniorum  ejicis  daf^monia 
(Luc,  xi).»  Et :« Crucifige,  cruciflge  cum  :»  ct  alia  hu- 
jusmodi. «  Et  arguentcm  in  porta  supplantabant.» 
Quis  est  iste  qui  in  porta  supplantabatur?  Dominus 
Jesus,  vel  etiam  aliquis  prophctarum  qui  in  porta 
annuntiabat  populo,  quatcnus  agcns  pccnitentiam 
convcrteretur  ad  fidei  oporationem :  tamcn  non  sup-  ^ 
plantabatur  ille,  quia  justus  cx  fide  vivcns  immobi- 
lis  permanebat  (Rom,  i).  «  Et  dcclinaverunt  frustra 
justum.  » In  quibusdam  codicibus  reperitur  a  justOj 
sed  beatus  Hieronymus  «  j  ustu  m  »  exponi  t  diccns  ita: 
Quanium  in  ipsis  d;emonibus  fuit,  declinare  conati 
sunt  justum  a  justitia,  scd  frustra,  quia  fundatus 
erat.  Possumus  etiam  hoc  referre  ad  scribas  ct  pha- 
riseBOS,  qui  semper  vigilabant  ad  iniquitatom,ct  qui 
pcccare  faciebant  homines  simpliccs  in  vcrbo,quan- 
do  dicebant  de  Domino  Jcsu  Ghristo,  non  esse  illum 
qui  promisBUs  crat  in  loge  ct  prophetis.  Nam  illi 
eum  conabantur  supplantarc,  quando  consilium  ini- 
bant  qiialiter  caperent  cum  in  scrmone  (iJfa^.  xxii), 
Huic  vero  sensui  congruit  utrumquo, «  et  declinave- 
runt  frustra  justum,»vel  a  justo.  Frustra  conati  D 
sunt  scribaB  et  Parisoei  declinare  jusium,quia  non 
prasvaluerunt.  Vel  etiam  quando  dixerunt : «  Non 
babcmus  regem  nisi  Cfflsarcm  (Joan.  x),  »  frustra 
declinaverunt  a  justo,  hoc  cst,  stulte  cgcrunt  rcco- 
dentes  a  vita,  et  eligentcs  moi^tem.  Postquam  idem 
fecit,  quia  praivalebat  diabolus,  et  succisi  sunt  lam 
dsmones  ministri  illius  quam  scrib(c  ct  Pharis.oi, 
addiderunt  mites  Isetitiam  :  et  paupercs  spiritu, 
gentiles  exsultaverunt  in  Domino. 

«  Propter  h.'EC  dicit  Dominus  ad  domum  Jacob 
qui  redcmit  Abraham.»  Quomodo  redemit  Dominus 
Abraham?  Legimus  in  historiis :  QuiaChaldaii  projc- 


coruut  Abraham  et  Aran  in  ignem,  qui  lingua  eorum 
ur  appellatur :  eo  quod  nollcnt  colerc illum.  Moriuus 
cst  aut(;m  ibi  Aran  anle  Tharan  patrem  suum,  et 
Abraham  illajsus  oxivit  ab  co  (Gen.  xi).  Unde  et  dicit 
ci  Dominus  :«  Ego  Dcus  qui  eduxi  tc  dc  urbeChal- 
d.corum.»  «  Non  modo  confundelur  Jacob,non  modo 
vullus  ojus  cruboscet  :  sod  cum  vidcrit  filios  suos 
opera  manuuin  mcarum  in  modio  sui  sanctificantes 
nomcn  nieuni.»  Loquitur  Dominus  omnipotens  per 
Isaiam  prophctam,  ct  dicit :  Non  modo  hoc,  hoc  est 
isto  in  temporc,  crubcscct  Jacob,  id  cst  vcrecunda- 
bitur,  ct  dolobit  supor  iniquitatcs  suas  :  sed  cum 
filios  suos,  apostolos  scibcct  meos,  opcra  manuum 
mcarum,  quos  ego  creavi  ot  reparavi,  ct  erudivi 
sciontia  spirituali :  in  medio  sui  vidcrint  sanctifican- 
ies  nomen  mcum.  Postquam  enim  Dominus  ac  Re- 
demptor  humani  goncris«  devicio  mortis  imperiore- 
surrcxit  et  ascendit  ad  dcxteram  Dei  Patris,»  decimo 
asccnsionis  sua?  dic  «  misit  Spiritum  sanctum  super 
a[)ostolos  in  linguis  igneis,  et  coeperunt  loqui  ma- 
gnalia  Dei(Jr/.  n).»  Audientes  hoc  Juda;i  qui  Domi- 
nuin  niorti  tradidcrant,erubuoruni  de  peccatis  suis, 
quod  Dominum  ad  Dcum  suum  damnassent,et  pooni- 
ioiitia  ducti  dixcruni  ad  apostolos :«  Quid  facicmus, 
viri  fratrcs?»  Et  Petrus  ad  illos:«Pa)nitentiam,  in- 
quit,agite,eibaptizeturinnomineDominiJcsuunus 
quisquc  vcstrum.»Impletumque  est  illud  quod  hic 
dicitur  :«  Cum  vidcriiis  fibos  vcsiros  apostolos  meos 
effectos  sanctificaules  nomen  meum,  erubescctis  de 
sccloribus  vcsiris,  et  confundemini  super  vestris 
erroribus.»  «  Et  sanctificabunt »  apostoli  Christi  no 
mcn«  sanctum  Jacob,  et  Dcum  Israel  pra;dicabunt.» 
Vox  prophcta).  Sanctus  Jacob  in  loco  isto  Cbrisius 
cst,  qui  dc  scmine  ct  propagine  illiuscffloruit.  Deus 
autcm  Israol,  Dominus  Jesus  cum  Patro  et  Spiritu 
sancio  intelligitur. 

«  Et  disconi  in  dic  illa  crrantcs  spiritu  intellectum 
etmu8siiatorosdisccntlcgom.»ErrantesappelIantur 
Judaji,  a  falso  crrore  seducti,  qui  idola  adoraverunt 
rccodcntcs  a  Dco  vcro.  Ipsi  vocantur  et  mussitato- 
res,  quoniam  semper  murmuratores  exstiierunt  et 
mussitatorcs,  tam  in  ercmoquam  etiam  postquam 
introducii  sunt  in  ierram  omnibus  meliorem. 

CAPUT  XXX. 

«  Vae,  filii  desertorcs,  dicit  Dominus. »  Vae,  sicuti 
supcriusjam  diximus,  interitum  pcrditionis  et  mor- 
lis  significai.  Desertores  namque  Juda^i  nuncupan- 
iur,  qui  dcrcliquerunt  lcgem  Domini  et  transgressi 
suni  pactum  ojus.Nunc  praeciditlsaiasspiriiu  sancto 
obriatus  hisloriam  quaj  tcmporibus  Joremias  adim« 
plcta'est,quando  Nabuchodonosor  rex  Chaldajorum 
venit  in  Ilieru8alcm,et  duxitSedeciam  orbatum  ocu- 
lia  filiorumque  morie,  ct  omncm  populum  icrraB 
peno  captivavit,  rcliquis  qui  rcmanscrunt  praifecii 
Godoliam  qui  cratdo  seminc  regio.  Venit  autem  Is- 
mael  ctalii  viri  nequam  cuui  co,ot  intcrfeceruntGo- 
doliam,invidiaducti  contraoum.Tuncnimio  timore 
pertcrriti  omncsqui  rcmanserunt,vcnoruntad  Jere- 
miam  dixoruntquo  ei :  Ora  pro  nobis  ad  Dominum 


863 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS.  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


864 


Deum,  et  dic  quid  agere  dcbcamus.  Sciebant  enim 
quiaprointcrfeciioneGodoli.TBquemproposueratillis 
Nabuchodonosor,  mala  passuri  crant.  Dccimo  autcm 
die  postquam  illi  Jercmiam  consuluerunt,  factus  cst 
scrmoDomini  ad  illum  diccns :«  Dic  rcliquis  qui  re- 
manscrunt  :  Manete  in  loco  isto,  ot  protcgam  vos, 
eritque  vobis  bene.  »  Cumquc  Jcromias  htcc  vcrba 
eis  retulisset,  dixcrunt  illi  :  «  Non  mancbiriius  hic, 
sed  ad  >Egyptum  fugiemus,  ne  fortc  moriamur  isto 
in  loco  intcrfecti  a  Ghald.ins.»<»  Ut  facorctis  consi- 
lium,  et  non  ex  me  :  et  ordircmini  telam,  ct  non  per 
spiritum  mcum.  »  Gonsilium  et  tclam  orditi  aunt 
absque  voluntate  Domini,  quando  dixcrunt :  Melius 
eat  ut  fugiamus  in  /Egyplum  etibi  salvcmur,quam 
hic  interficiamur  a  Ghaldfcis. 

«  Qui  ambulatis  ut  dcsccndatis  in  v^gyptum,  ct  os 
meum  non  interrogastis.»  Cum  dicit  qui  ambulatis, 
loquitur  de  futuro  quasi  de  praesenti.  Nam  ab  Isaia 
qui  hoc  prajdixit  usquc  ad  Jercmiam  cujus  tcmpori- 
bu8  adimpletum  cst,  centum  quinquaginta  anni  fue- 
runt.  «  Os  meum,  » inquit,  hoc  est  Jcremiam.  Pro- 
phetffi  namque  os  Domini  appcllantur,  quia  per  illo- 
rum  ora  omnipotensDeus  mysteriorum  arcana  pra;- 
dicit  :  Unde  solent  prophetfle  ita  diccre  :«  Os  enim 
Domini  locutum  est. » 

«  Et  erit  vobis  fortitudo  Pharaonis  in  confusio- 
nem.»  Pharao  nomen  dignitatis  est  apud  iflgyptios  : 
sicut  apud  Romanos  ut  Augusti  ct  Ga?sares  appel- 
larentur.  llle  cnim  Pharao  cujus  temporibus  isti 
confugerunt  in  iEgyptum,  alio  nominc  Vafre  voci- 
tabatur,  sicut  et  Pharao  Nechao. 

«  lerant  cnim  principcs  tui  iu  Taphnis  et  nuntii 
tui  usque  ad  Ancs  [Thancsj  pcrvcncrunt.»  Iste  ver- 
siculos  ironicoest  Icgendus.  Ac  si  diccrct:  Rcccssisti 
ideo  a  me  ut  ires  in  Taphnis,  quid  tibi  profuit? 
Taphnis  civitas  est  regalis  /Egypti,  in  qua  magi 
contra  Mosen  signa  feccrunt.  Anes  ctiam  civitas  est 
in  finibus  i^gyptiorum. 

«  Omnes  confusi  sunt  suqer  populo  qui  eis  prodesse 
non  potuit. «  Dicit  beatus  Hicronymus,  quia  quando 
illi  ierunt  in  yEgyptum  ad  civitatem  Taphnis  speran- 
tes  protegi  a  fortitudine  Pharaonis,  ivit  paritcr  cum 
eis  Jeremias.  Accipiensque  niagnos  lapides  compor- 
tavit  illos  super  portam  civitatis,ct  dixit:«  Ilacc  dicit 
Dominus  :  Ecce  ego  adducam  Nabuchodonosor  scr- 
vum  meum,  et  ponet  scdom  suam  supcr  hos  lapides, 
et  comprchendct  vos  pariter  cum  omnibus  .^Egyptiis 
in  quibus  confisi  estis,  et  peribitis  fame,  captivitate 
dura,  et  gladio  :  eo  quod  noluistis  audire  vocem 
meam.  ut  habitaretis  in  terra  vestra.» 

«  Onus  jumentorum  Austri.  »  Post  docem  oncra 
divcrsarum  gentium,  undccimo  loco  onus  reliqua- 
rum  duarum  tribuum  ponitur,  id  cst  tribus  JudcU  et 
Benjamin  :  qu«3  rcmanserunt  ducto  Sedecia  ot  prin- 
cipibus  populi  in  Babylonem.  Qui  ideo  jumonta  ob 
sui  insensibilitatem  appcllantur,  quia  flagellumDei 
sibi  instans  non  declinavcrunt  per  poBnitentiam. 
Unde  in  psalmo  legitur :  Homo  cum  in  honorc  esset, 
comparatus  est  jumentis  insipientibus  (Psal.  xlviii). 


A  Onus  vero  jumentorum  Austri  ideo  dicitar,  quia  ad 
australcm  plagam  habitabant  ipsae  tribus.«  In  terra 
tribulationis  et  angustia;.  »  Terra  tribulationis  et 
angustia),  latitudo  illius  eremi  appellatur,  per  quam 
Johannan,  filius  Carea;,  aliique  duces  reliquiarum 
transduxcrunt  in  yEgyptum  ipsas  reliquias  contra 
pra«ceptum  Domini.Vel  ipsa  tcrra in  quiaducti  sunt, 
afnicti  miseriis  multis.  Quod  autem  dicit « lesna  ei 
lco.)»  Pcr  Icffinam  Ilicrusalcm  est  intelligenda  et  po- 
pulus  ejus.  Et  per  leonem  Johannan  aliique  princi- 
pcs.  Permanet  in  metaphora  cum  dicit  «  ex  cis, » 
subaudis  jumentis,  id  est,  ex  lesena  et  leone  nataest 
t  vipcra,  ct  regulus  volans,  »  hoc  est  cito  transiens. 
Quis  audivit  hujusccmodi  rem,  ut  ex  lesna  et  leone 
oriretur  vipera  et  regulus.  Juxta  bistoriam  enim  non 

n  sunt  firma  ratione  tenenda.  Diximus  namque  per 
lea;nam  et  leonem  significari  Hierusalem  et  princi- 
pes  ejus,  servantcs  metaphoram.  Per  viperam  et  re- 
gulum  filios  iliorum  intelligi,qui  quasi  ez  venenatii 
parentibus  procreati  virulenti  remansemnt,  et  cito 
transierunt  sicut  et  patres  eorum.  De  istis  dicit  Do- 
minus  in  Evangeiro  :  «  Gencratio  viperarum  {ITaiA. 
xii).Et  gencratio  mala.»  Et  Moses :«  Generatio  prava 
atque  perversa  (Deut,  xxxii).»  «  Portantcs  super  hn- 
meros  jumcntorum  divitias  suas.»  Ipsi  patrea  cum 
suis  filiis  portaveruntdivitias  suas  et  tbesauros  suos 
supcr  jumcntaetsupercomclos,  fugientesad  popu- 
lum  iEgyptiorum  qui  eis  non  profuit :  quia  veniente 
Nabuchodonosor,  sicut  jam  dictum  est,  paritercum 
iEgyptiis  in  quibus  confidebant,  fame,  captiyitate, 
gladio  perere.  iEgyptus  enim  frustra  et  inane  pro- 

C  niisit  auxilium  pra^stare  illis,  quoniam  et  ipsi  simi- 
liter  capti  sunt  a  Chaldseis.  «  Ideo  »  subaudis  qnia 
« iEgyptus  frustra  auxiliabatur  ei :  clamavi  superttia 
tantum  cst,»  subaudis  in  iEgypto  et  in  potentia  n- 
gni,  ct  non  foi-titudo  belli.  «  Quiesce, »  id  est  hic 
mane  in  terra  tua.  Vox  Dei  omnipotentis  ad  reli- 
quias.  Et  hoc  quod  temporibus  Jeremias  impletnm 
est,  tempore  Isaiae  praBdicitur. 

«  Nunc  ingrcssus  scribe  eis  super  baxum.»  Loqni- 
tur  Dominus  ad  Jeremiam  :  0  Jeremia,cum  ingres- 
sus  fucris  in  iEgyptum  cum  eis,  scribe  diligenterin 
buxo  et  in  libro  hoc  quod  eis  proidixi,  un  non  irent 
in  iEgyptum,  sed  manerent  in  loco  isto.  Et  qnare 
pra;cipio  tibi  scribere  istud?  Ut  cognoscant  omnea 
qui  Icgcrent  ca  me  illis  bona  permisisse,et  illos  con- 

{)  tra  mc  mala  egisse.c  Et  erit  »  illis  scriptura  «<  in  te- 
stimonlum  in  die  novissimo,  »  id  est  in  tempore 
hujus  consummationis  cum  venerit  Nabuchodono- 
sor  super  iEgyptum,  et  comprehenderit  tam  S^' 
ptios  quam  illos  qui  ad  eorum  auxilium  conlnge- 
rant, «  et  usque  in  aeternum  memoriale  erit  omni- 
bus  »  lcgentibus  sive  audientibua. 

«  Populus  cnim  ad  iracundiam  provocans  est,  et 
filiimcndaces.JudaicuspopuIusnonsolumineremo, 
sed  ctiam  in  terra  sibi  dataa  Domino,8emperad  ira- 
cundiam  Dominum  provocare  paratus  fuit.  Mendax 
enim  fuit,  quando  dixit : «  Omnia  quas  locutus  est 
Dominus,  faciemus  (Exod.  xxiv). » Et  statim  conver- 


865 


COMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  II. 


866 


8US  ad  idololatriam,  fecit  sibi  vitulum .  aurcum  et  A 
adoravit  eum  qui  ei  fuitin  ruinam.Isti  etiam  Domi- 
numadiracundiamprovocavcruntctmcndaccscxsti- 
tcrunt  iquando  venientcsdixcruntJcremia3:  «Cadat 
oratio  nostra  apud  tc,  ct  ora  pro  nobis  Duminum 
Deum  tuuni)  ut  dicat  nobis  quid  agcrc  debcamus 
(Jerem.xui).»Cum  onim  scrmo  Dominifactus  fuisset 
dccimo  dic  ad  Jeremiam  dicons,dic  rcliquis  qui  rc- 
manserunt,manetehic  ct  bcnc  vobiscritiilli  Donii- 
num  ad  iracundiam  provocavcrunt  dicentes :  Non 
manebimus  bic,  sed  in  ^Egyptum  fugiemus. 

«  Qui  dicunt  videntibus,  »  id  est  prophetis  Jero- 
miSy  et  Baruch,  et  Olda  «  nolite  »  nobis  «  videre  » 
prospcra.  Videntes  appellantur  propheto)  eo  quod 
futura  praBvideant.  Dicebant  enim  illi  prophetis : 
Nolite  nobis  annuntiare  verbum  Domini,  quia  non  ^ 
audiemus  iilud.Quod  autem  dicit «  ct  aspicientibus, 
nolite  aspicere  nobis  ea  quaerccla  sunt,  »id  cstqut-c 
Dominus  jubet  ut  hic  stemus,idipsumest.  «  Loqui- 
mini  nobis,»  o  Jeremiact  Baruch  ct  Olda,  «  placcn- 
tia,«8cilicet  ut  eamus  in  yEgyptum^ct  operc  adimplo- 
bimus.  «  Videte  nobis  errores,  »  id  est  sinitc  nos 
errare. 

c  Auferte  a  me  viam,  »  hoc  est  pcrmittite  ut  rc- 
cedata  nobis  rectitudo,«etdecIinateame  scmitam, » 
id  est,  tollite  a  mc  veritatcm.  «  Cessct  a  facic,  «  id 
est  a  prffisentia  «  nostra  sanctus  Isracl :  «  cujus  mo- 
nita  sspe  nuntiatis  diccntes  :  Hsec  dicit  Dominus. 
«  Propterea  »  quia  reprobastis  Deum  dicentcs 
cesset  a  facie  nostra  sanctus  Isracl.«  Uanc  dicitDo- 
minus:  Pro  eo  quod  reprobastis  verbum  hoc  ut  ha- 
bitaretis  in  terra  vestra,et  sperastis  in  calumniam,«  C 
boc  est  in  deccptioncm  :  «  ct  innixi  estis  supcr  eo,» 
boc  est  spem  posuistis  « in  tumultu^  »  id  est  in  su- 
perbia  il^ypti. 

«  Propterea  erit  vobis  iniquitas  haec,  »  id  est 
transgressio  peccati  «  sicut  irruptio,  »id  est  obmis- 
sio  «  cadens.  n  Et  est  scnsus.  Sicut  murus  sublimis 
casu  ruens  post  longam  intermissioncm  durercpa- 
ratur,et  sicutsi  vas  fictile  penitus  sit  comminutum, 
non  remanet  ex  eo  pars  in  qua  aut  ignis  aut  aqua 
tolli  possit :  sic  cito  contercmini  vos  a  Chalda^is,  et 
non  remanebunt  ex  vobis  qui  apti  sint  ad  aliquod 
opus. 

«  Quia  hoc  dicit  sanctus  Israel :  Si  revertamini» 
ub  iniquitate  ut  agatis  pcenitcntiam  «  et  quiescatis  » 
in  loco  isto,  tt  salvi  eritis  »  a  malo.  Hortatur  scrmo  n 
divinus  longe  ante  populum  reliquiarum  quam  vcniat 
eis  calamitas  ad  pocnitentiam,  ut  resipiscat  ab  om- 
nibus  sceleribus  suiset  quiescat  in  tcrra  sua,utpos- 
sit  salvari,  versa  ira  Domini  ad  miscricordiam.Dixi 
vobis  « in  silentio  »  quiescite  hic,  «ct  in  spe  »  mcse 
protectionis,  erit  fortitudo,  b  id  est  dcfensio  «  ve- 
stra.  »Ac  si  diceret  aliis  verbis :  Habete  fiduciam  ct 
spem  firmam  in  me,  et  liberabo  vos  non  in  supcr- 
bia  iEgyptiorum,  scd  in  fortitudine  misericordiaj 
mcffi,  «  et  noluistis  »  audire  me,id  est  obedire  verbis 
meis,  ponentes  (iduciam  in  umbra  ^Egypti. 

«  Et  dixistis,  nequaquam  »  hicmanebimus  :«scd 


ad  cquos  » ^Egyptiorum  «  fugiemus.Idco»  quia  hojc 
dixistis,  certe  «  fugictis,scd  velocioreserunt  »Chal- 
dici  «  qni  porsequnntur  vos  »  quorum  maous  effu- 
goro  non  potoritis.  «  Millc  homincs  »  TEgyptiorum 
in  quibus  confiditisfugient «  afacieunius  »  Chaldasi 
et  quinquc  niilliaox  vobis  fugient «  a  facie  quinque» 
Chaldaiorum  :  «doncc  relinquamini  quasi  malus  in 
vcrtice  montis.  »  Et  est  sensus  :  Sicut  post  naufra- 
gium  malus  navis,cum  positusfueritin  verticemon- 
tis,  vol  supor  coIIem,in  signum  est  fracta;  navis: 
sicqui  remanseritex  vobis  insignumeritimmanis- 
sima5  vastationis  templi  ct  civitatis. 

«  Proptcroa  exspectat  Dominus,  utmisereaturve- 
stri.  »  Ac  si  diccrct:  Quia  ista  supra  dictavenient 
super  vos«ni3i  egcritis  pa5nitcntiam.»ExspectatDo- 
minus  adhuc  propterhoc,  utmisereatur  vestri,  «et 
idco  exaltabitur,»  id  cst  in  misericordia  sua  magnus 
dignoscotur,  qui  Dous,  id  cst  Christus  judicii  Do- 
minus,  «quoniam  Patcr  non  judicatnisi  per  Filium 
(Joan,  v) :  »  «  Beati  omnos  qui  cxspectanteum,»  in 
spc  scilicct  futuraj  gloria;. 

«  Populus  cnim  Sionhabitabit  in  JerusaIem,»Vox 
prophotnB.Judajireferunthocadillud  tempusquando 
post  scptuaginta  annos  captivitatis,a  Jcsu  sacerdote 
niaguo  ot  Zorobabel  rcducti  sunt  in  Uierusalem,  et 
tlcbant  bonaqua?  antc  habucrant.  Sed  melius  est  ut 
roferalur  ad  Ecclosiam  cloctorum.  Sion  (quae  inter- 
prctatur  speculatio)  significat  sanctam  Ecclesiamy 
qua;  in  terra  corpore  posita,  mente  contemplatur 
Dominum,  dicens  cum  Apostolo:  Mca  conversatio 
in  CQjlisost  (Philip,  ni).  Hicrusalem  autem(qua$in- 
tcrpretatu  r  visio  pacis)  significat  coBlestcm  beatitudi- 
ncm,  in  qua  hi  qui  sunt  modo  in  Sion,hocest  cor- 
pori  Ecclcsia^  sociati,post  (initosh^jus  vitae  labores 
la^tabuntur  semper  cumDco,sequcnies  Agnum  quo- 
cumquc  ierit.«  Plorans  nequcplorabis.vLicetenim 
lugeant  filii  Ecclesiaj  quandiu  in  cxsiliohujus  pere- 
grinationis  et  a^rumnosa;  vitaj  dcgent,  propter  pec- 
cata  sua  ot  aliorum,  vcl  quia  difTcruntur  a  rcgno, 
sicut  Dominus  dicit:  «  Mundusgaudebit,vosautem 
contristabimini  (Joan,  xvi) :  »  tamcn  Ixtantur  corde 
ob  remuncrationcm  quaj  ost  in  spe.Cum  antem  fini- 
tumhabucrintcursum  hujusajrumna^^tristitia  illo- 
rumvertcturin  gaudium,quoniam  auferetDominus  . 
omnemlacrymam  ab  oculiseorum  (Apoc^ii).  «  Mise- 
rausmisercbiturtui.^Hisvcrbismultitudomisericop- 
dia^Christi  ostenditur,  ct  dicithocProphetapropter 
confirmationem  scrmonis.Quotidie  cnimDeusomni- 
polens  misorctur  olcctorum  suorum,  quando  ab 
U3rumnis  hujus  vitaieos  liberat,  etad  gaudia  patriae 
cajlostis  porvcnirc  facit.  Sed  plcnius  post  diem  ju- 
dicii  hffic  raiseratio  fict,cum  rcccptis  corporibus  in 
corporc  ot  anima  remunerabuntur  in  saicula  saicu- 
lorum.  «  Ad  vocom  clamoris  tui,  » id  est,  prccum 
tuarum,«  slatim  ut  audierit,»  hoc  est  ut  susceperit 
votatua:  «  rospondebit  tibi »  obtinuisse  veniam. 
Loquitur  Propheta  ad  populum :  in  fide  Christi  ma- 
nentcm.  0  popule  Christianc,  cum  clamaveris  ad 
Deum  statim  exaudiet  te^et  dicet  :Ecce  adsum.Mul- 


867 


HAYMONIS  HALBEBSTAT.  EPISG.  OPP.  PAI{S  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


868 


tos  crcdcntcs  legimus  clamassc  ad  Dominum,ct  la-  A  et  cgo  rcvortar  ad  vos  (Zach.  i),  et  revertimini  ad 


mcn  non  statim  exauditos  essc.Oravitbeatus  Paulus 
ut  aufcrctur  ab  co  spiritus  Satan/P  (//  Cor,  xii), 
scd  tamen  non  obtinuit.Et  qnarc  boc?  Ne  magnitu- 
dinc  revclatipncm  extolloretur.bico  otiani  solet  dif- 
fcrri  nostra  postulatio,  ut  pra^mium  amplius  pix) 
perseverantia  capiamus. 

«  Et  dabitvobis  Dominuspancmarctnm  etaquam 
brevem.  »  Dicunt  llebra»i,  quia  quando  cgrcssi  sunt 
de  captivitate,  panemarctumctaquam  brevem,hoc 
est  inopiam  cibi  ct  potus,  babucrunt,  volontcs  hoc 
referre  ad  se.  Sed  dicit  bcatus  llieronymus  potius 
referendum  csso  ad  populum,  in  unitatc  fidci  con- 
grcgatum.  Pcr  pancm  crgo  et  aquam  intelligitur  isto 
in  loco  doctrina  cvangclica  qua;  arcta  cst  ad  com- 


mo  in  totocordevcstro:»uthisadmonitionibusflexi 
anteriora  potamus.  «  Ilac  ost  via,  »  id  est,  fidei  re- 
ctitudo  rjiifc  ost  Christus  «  ambulate  in  ea.  »  Vox 
Christi  ad  crodentcs,  hortans  illos  ut  proriciaiii  de 
virtutc  in  virtutem.  llajc est via,id  est,Christusqm 
dixit  in  Evangclio:«  Ego  sum  viaetveritas  etvita.» 
Quid  est  ambularein  via,nisiChrisium  imitari^Ipse 
namque  dixit:  «  Si  vis  perfectus  esse,  vade,  vende 
omniaquo)  habcs,  ctsequerc  me  (Matth.  xix).  »Ei, 
qui  mihi  ministrat  me  sequatur,id  estme  imiteinr. 
«  Ncque  ad  dexteram  neque  ad  sinistramdecliDe- 
tis.  »  Quomodo  potest  aliquis  ad  dexteram  decli- 
nare?  Nunquid  si  perdextcram  ambulat,  non  gra- 
ditur  rccte  ?  Salomon  namque  dixit:  «  Viasqus  a 


parationcm  lcgis.  Quid  onim  arctius,  quam  in  duo-  p  dcxtris  sunt  novit  Dominus  (Prov.  iv).»Sed  ipsealio 

V  -Ji*l  i  1^1  *l  fcJ  f*\  '        ^^    *l  1  J*l  *1  *l.Jl*  j      _^  j 


bus  mandatis  lcgem  et  prophetasconsisterc?Domi- 
nus  dicit  in  Evangolio  :  «  Diligos  Dominum  Deuin 
tuum  ex  toto  corde  tuo,  et  proximum  tuum  sicut 
teipsum  ({Matlli,  xxii).  »  Et  addidit:  In  his  duobus 
mandatistota  lex  pcndct  ctprophcta^  (ibiii.).  Scicn- 
dum  pr/ctereaquiasanctaScripturaaliquando  nobis 
est  panis,  aliquando  aqua.lllis  cnim  in  locis  panis 
est,  ubi  profunda  otocculta  suntmystoriaquaMion 
facile  anobis  iniellignntur^sod  quasiraandondoglu- 
tiuntur,  ut  est  illud :  «  In  principio  orat  Verbum 
(Joan,  i).  »  Aquavero  ost,cum  facilo  capiiur,  sicut 
esi  superficios  litteralis,vel  apcrta  mysicria,  ut  ost 
illud :  «  Patcr  nostcr  qui  os  in  cojlis.  » 

«  Et  nonfacietavolarcatoultra  dociorcm  tuum.» 
Doctor  noster  Christus  cst,  qui  nos  docet  intrinse- 


in  loco  osiendit:  quid   sit   declinare  ad  dexieram, 
cum  dicit.  Ne  sis  multum  sapiens,  neque  sismul- 
tnmjustus.  (Ecrles,  vi).  Omnia  enim  cum  mensnra 
bona  sunt.Ad  dexicramergodcciinat,qui  ultrasan- 
ctam  religiosorum  conversationem  praBtendit  sancti- 
iatcm.  Sic  itaque  dobci  unusquisque  justus  appa- 
rcrc,  ut  dc  illo  voracitcr   possii  diri,   quod  de  Za- 
charia  ct  Elisabcth  dicium  est(Lii<?.  i);  «Erantau- 
icm  justi  ambo  anic  Deum,  inccdentcs  in  oinniLus 
mandaiis  Domini,  8inequcrela,»hoc  esi sine  repre- 
hensione.  Ad  sinistram   autem  declinare  08t:de 
bono  deviarcad  malum.  Nihilergo  meJiusest,quam 
regia  via  gradiendum.  «  Ei  coniaminabis  lamiaas 
sculpiilium  argenii  tui.  »  Loquitur  sermo  divinus 
gentibus  adfidom  venientibus,qua2  idololatriaededi- 


CU8  (Gr^^.).Ni8i  Dominuscorillustravcritaudicntis,  C  i(E  crani,  jacentes  in  voiuiabro  viiiorum.  0  popule 


in  vanum  laborat  lingua  doccnlis.  Non  faciet  ergo 
avolare,  hoc  esi  rccedere  a  ie  Dcus  Paicr,  o  populc 
Chrisiiane,  ultra  doctorcm  iuum,  qui  proptor  pcc- 
caium  Ecclesifc  non  abstrahitfiliumaboa  porcom- 
muncm  consensum  ulriusque  porsonap  Dcitatis,9od 
docei  per  intcrnam  inspirationcin:  quod  plenius 
implebitur,  quando  orit  Dcus  omnia  in  oinnibus 
(/  Cor,  xv),  ei  cum  illo  sine  finc  rognabuni.  «  Ei 
eruni  oculi  iui,  »  hoaesi  oculi  mentis  iu«  «  vidcn- 
tes  praBceptorem  iuum,  »  ipsum  Josum  Christum. 
Modo  Ecclesia  pcr  mentis  coniemplationem  videi 
Deum  in  spe,  iunc  auicm  videbii  in  idipsum. 

«  Ei  aures  iuae  audicnt  vocem  posi  iergum  mo- 
neniis.  »  Quando  omnipoiens  Dcus  primum  homi- 


Christiane,  cum  venerini  aposioli  mei  prsdicantes 
regni  verbum,coniaminabis  iu,  hoc  est  eontamiDa- 
iamprojicies  omnem,sciIicci  idololairiam,tam  scul* 
ptilc  quam  conflaiile  cx  puro  vcl  argento,  cum  ve- 
stibus,  id  cst  cum  omnibus  ornamentisinlocumim- 
mundum,ctdispcrgesminuiaiimsicutimmundiiiam 
menstruaicC  mulieris.  «  Egredere  ei  dicesei.  »Vai 
Dci  omnipotcntis.  0  Isaia  velJeremia  egredere,el 
dic  populo  Christiano. 

«  Ei  dabitur  pluvia  semini  iuo,ubicumque8emi' 
naveris  in  tcrra.  »  Propheia  loquitur  de  geniibus. 
Pl  uviam  appellai  gratiam  sancii  Spiritus.SemeD  vero 
vcrbum  doctrinjB.  Ac  si  diceret  aliis  verbis :  0  Ec- 
clcsia  de  geniibus  congregaia,  dabitur  gratia  ccple- 


nem  condiditaquo  omnesoriginomducimus,  san-  ])  stis  doctrina;  tuaj,  ui  ubicumque,idestinquamcun- 


ctum  justumquc  corpore  ct  anima,  in  faciom  ojns 
locuius  esidicens:  «  Crosciie  el  muliiplicamini,  et 
repleie  iorram  (Gen.  i,  iii)  »  Cum  autem  pcccasset 
gusiando  dc  cibo  sibi  inicrdiclo,  qnasi  dorsum 
Christo  opposuit :  quia  propetcr  peccaluin  suum  a 
primo  statu  dignitatis  ruisse  so  novii,  ot  jam  non  in 
facie,  sod  post  tergumaudiviiDominum  dicentem: 
«  Maledicta  tcrra  in  opcre  tuo.  »  In  cujus  casu  nos 
omnes  retrd  ivimus,  quia  peccator  ct  transgrcssor 
mandaiorum  Dci,pcccalores  ei  transgrcssorcs  filios 
genuii.  Sed  diciiurnobis  aChristo:  «  Poinitentiam 
agite  (Matlh.  iv) :  »  ei  iierum :  «  Convertimini  ad  me 


que  gentcm  pra^dicationcm  tuam  infuderis,  emittet 
fructum  bonic  operaiionis.  «Ei  panis  frugum  ierrs 
crit  ubcrrimus  ei  pinguis.  »  Panis  noster  Chrisius 
est  qui  dicit:  «  Ego  sum  panis  vivus  (Joan.  xi).  » 
Christuscrgo,quifructiiicaturincordibuseleciorum 
per  fidem  ct  dileciioncm,  uberrimus  est,  quia  per 
quadripartitumorbem  doctrina  illiuscoru8cat,etin 
nominc  ojusEcclcsia;  suni  fundat^,qua3  uberrimo» 
fructus  bonorum  operum  proferuni.Ipse  etiam  pa- 
nis,id  cstChristus  pingnise8t,quiacordaelectorum 
suorum  gratia  ct  pinguedine  Spiriius  sancti  reficii. 
«  Pascetur  inposscssioneiua,»  opopuleChristianei 


869 


COMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  II. 


870 


in  die  illo  agnus  spatiose.  Posscssio  Ghristianorum 
Ecclesia  est,ubipascitur  agnus,idesiquilibet  mitis 
doctrina  divinorum  eloquiornm.  Quod  autcm  dicit 
«  in  dic  illo.  »  Ad  hoc  pcrtinct  quod  suporiusdixit, 
quando  populus  gcntilis  idola  et  simulacra  confrc- 
git.«Tauri  tui  et  pulli  asinorum  tuorum  commixtum 
migma  comedent  sicut  in  area,ut  vcntilatumest.» 
Scimus  quia  tauri  grcgibus  ducatum  pro^stant,  ct 
idco  non  incongrueperilIosdcsignaniurapostoli,ct 
prs?lati  sanctffi  Ecclesio;  qui  ei  ducatum  pra^bent, 
qualiter  vel  per  qua;  ambulare  dcbcat.In  Evangclio 
legimas  (tfat^.xxi),  quia  tendens  Dominus  Hicro- 
solymam,ia  comitatusuohabuitasinam  ctpullura. 
Et  per  asinam  intelligimus  populum  Judaicum,per 
pullum  autem  gentilem  qui  dissolutus  et  lascivus 
exstitit  sequendo  idola.Ideoquc  non  inconvenienter 
isto  in  loco  per  pullos  filii  iliorum  intelliguniurjn 
unitate  fidei  copulati.  Migma  cst  hordeum  paritcr 
cum  palea.Per  poleas  superficies  littoralis  intelligi- 
tur.Hordeum  autem  inteliigcntiam  interiorem  signi- 
(icat.Tauri  ergo  et  pulli,hoc  est  prajlati  ct  subjocti 
in  saactaEcclesiacoadunati,migma  comcduni,quia 
ea  quse  spiritualiter  intelligcnda  sunt  spiritualiter 
intelligunt,  et  qua;  historialiier  historiali  scnsu  ca- 
piunt.  Quae  yero  utrique  sensui'convcniunt,utruHi- 
que  mente  capiuni,  sicut  in  area,  hoc  esi  in  Scrip- 
tura  contiaetur. 

«  Et  erunt  super  omnem  moniem  excelsum  et 
super  collem  rivi  aquarum  currcntium,in  die  inlcr- 
fectionis  multorum,  cum  ccciderint  turres.  »  Ua3c 
verba  ad  dicm  Judicii  pertinere  videniur.Per  mon- 
tes  ei  colles  intelliguntur  sancti,propier  altitudinem 
virtatum  :  vel  expoflilores  divinorum  eloquiorum, 
sicut  Augustinus,  (lieronymus  et  reliqui.  Rivi  cur- 
reatium sunt doctrna  spiritualis  Evangclii.Dics  vcro 
interfectoinis,  dies  judicii  intelligitur.  Per  turres 
diabolus  et  omnes  superbi  ct  potenies  istius  sxculi. 
In  dieergo  judicii,quando  omncs  impii  pcribunt,ct 
interficientur  gladio  verbi  Dci  omnes  reprobi,  et 
ceciderint  ipsi  da^moncs^qui  muniuni  modo  suos  ut 
tnrres,  per  colles  et  montes  rivi  discurrent,quia  ct 
bona  opera  sanctorum  apparebunt,  qufle  por  obser- 
vantiam  maadatorum  Dei  impleverunt,  et  pcne  per 
omnea  gentes  doctriaa  Evangelii  quai  modo  in  illis 
non  lucety  appropinquante  die  judicii,  Helia  ot 
Enoch  praBdicantibus,  clarebit. 

«  Eterit  lux  lunas  sicut  lux  solis,ctlux  solis  scp- 
templiciter  sicut  lux  septem  dicrum,  in  diequaal- 
ligaverit  Dominus,  »  hoc  est,  sanaverit,«vulnas  po- 
puli  sui,  et  percussuras  plagae  ejus  sanaverit.»Post 
diem  judicii  erit  istud,cum  fuerit  ccElum  novum  ct 
terra  nova,quod  a  Propheta  prffidicitur  implendum. 
Omnia  enim  qu®  Deus  omnipotens  per  spaiium  sex 
dierum  operatus  est,  proptcr  hominem  facta  sunt : 
in  cujus  lapsu  omnia  elementa  detrimentum  susii- 
nnerunt.  Nam  terra  antea  spinas  et  iribulos  non 
proferebat.  Aer  iste  non  tantoe  crassiiudinis  crat^scd 
purus.Sic  sol  et  luna  ct  sidera  dcirimcnium  sui  lu- 
minis  sustinuerunt.In  dieautem  judicii  determinato 


A  illo  examine  cum  fucrint  omnes  reprobi  una  cum 
diabolo  in  inferno  conclusi  :  sustollci  sc  Dominus 
Josus  paritcr  cuni  corporc  sno  ((iiiod  suni  omnes 
elccti)  in  ca«Ium,  ci  tunc  nuiluabit  sibi  lunasplen- 
dorom  solis,  ct  sol  septeraplicitcr  clarius  lucebit 
quam  modo  :  sicui  lux  septcm  dierum,  hoc  est, 
muItiplicitcr,rccipictqueIumeneisplendoremquem 
amisii  pcccanic  prirao  homine.  Dicit  enim  beatus 
Isidorus  in  libro  crcaiurarum.  Quod  neque  sol,ne- 
que  luna  ad  occasum  vcniura  sint  postea  :  sed  in 
hoc  loco  quo  creaia  suni  sine  finc  manebunt.Juxta 
illuc  Habacuc  iii  :«  Sol  ct  luna  sleterunt  in  habita- 
culo  suo,  »  pro  co  quod  cst  siabunt.Et  quarehoc? 
Ne  claritate  solis  sive  lunae  illi  qui  apud  inferos  erunt 
pcrfruantur.  Dc   hoc   ciiam  statu,  dicit  propheia 

-^  quidam:«Non  occidet  tibi  ultrasol  iuus(/w/ra,Lx):» 
Quod  autera  dicit, «  in  die  qua  alligaverit  Dominus 
vulnus  populi  sui  :»popuIum  suum  appellat  omnes 
electos  a  primo  honiinc  usque  ad  novissimum  ju- 
sturn  (jui  nascituruscsiin  dic  judicii.Vulnusct  pla- 
gain  appellat  niortalitatcm  etruinam  quam  peccante 
prinio  parcntc  attraxinius,  quando  perdidimus  ima- 
ginem  et  siinililudinera  Dei.  Ad  imaginem  quippe 
Dei  factus  est  h()rao,quia  sanctus  ei  justus  creatus 
est  (6V;?.i)  :  quaiii  iniagincin  praecipii  nobisDonii- 
nus  tcnerc,cuin  dicit  :<«  Sancii  estotc,  quiasanctus 
et  ego  sum  (LcviL  xi). «  Siinilitudinem  vero  habuit, 
quia  imraortaiis  conditus  est.  Hec  vulnus  et  hanc 
plagam  in  die  judicii  Dominus in  electis  suis  sana- 
bit,  quando  faciet  eos  immorialesetincorrupiibiles 
corpore,  ct  immuiabiles  in  anima. 

C  «  Ecce  nomcn  Domini  vcnit  de  longinquo,»id  est 
Filius  Patris Dcus verus  Jesus  Chrisius  in nomine  Pa- 
tris  venit,  quia  Dcus  vcrax  csi  sicut  Pater.  Unum 
quippc  noracn  est  Patris  et  Filii  ei  Spiritus  sancti, 
juxta  quod  ipsc  Aposiolus  dicit  :«Uc,doceteomnes 
genics(iW«///t.  xxviii).»Non  dicit  non  nominibus,sed 
in  noraine  uno  quod  esi  Dcus  :  qui  licet  trinitas  sit 
in  personis,  unitas  tamen  est  in  Dcitaie.  Ecce,  in- 
quit,  Filius  Dci  verus  venit  de  longinquo,  hoc  est 
longo  posi  ierapore  veniei  ad  damnandum  reprobos, 
et  rcmunerandum  electos.Unde  et  subdiiur  :  «  Ar- 
dens  furor  ejus  ei  gravis  ad  portandum  » reprobis. 
Nunquid  Dcus  irasci  potesi?Ergo  ne  mutabilis  cst? 
Absit  hoc  a  cordibus  cleciorum.TuiLc  enim  omnipo- 
iens  furcre  diciiur,  morc  nostro  loquente  Scriptura, 

|\  quando  ultionein  et  vindictam  accipit  de  inimicis 
suis.Non  in  dic  judicii  gravis  ei  imporiabilis  appa- 
rebii  rcprobisjustis  auteiii  blandusei  piu8.«Labia 
ejus,»hoc  esi,FiIii  Dei«  reploia  eruni  indignaiione  » 
cum  dicei  reprobis  :«  Esurivi,et  non  dcdistis  mihi 
raanducarc(iVa///i.  xxv).»  «  Lingua  cjusquasi  ignis 
dcvorans,  »crit  cura  dicei  :  ]tc,raaledicti,  in  igncm 
ffitcrnum.  Scnicniia  enim  illa  gladius  acuius  erit, 
quia  interficici  omncs  iniquos  cum  auciore  suo 
diabolo,  sicut  Apostolus  dicii :  «  Ei  gladius  spiri- 
tus,  quod  csi  verbum  Dei  [Ephes.  vi).  » 

«  Spiritus  cjusveIuiiorrcnsinundans.»Sicut  im- 
peius  aquarum  inundantium  cum  pervenerit  «  us« 


871 


HAYMONIS  IIALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


872 


que  ad  medium  coUiwhominia  vcl  animantis,8ufro-  A. 
cat  illum  :  sic  spiritus  Filii  Dei,  hoc  eat  judicium 
illius,omncs  impios  pcrdet,  et  suffocabit  in  die  ju- 
dicii  «  in  nihilum,»id  cst,ut  nihil  sint.<«  Et  frenum 
erroris,»id  03t,idololatri.'C«quod  erat  in  maxillis,  » 
hoc  est,in  laude  vel  operatione  «  populorum  >>  per- 
det  et  corifringet.Frcnum  appellat  hic  diabolum,qui 
quasi  sub  frcno,hoc  est  sub  suo  dominio  univcrsas 
gentes  habebat  :  quando  Christus  pro  rcdemptione 
generis  humani  carnem  nostraB  fragilitatisacccpit, 
et  sua  morte  simpladuplam  nostram  dcxtruxit.Vo- 
catur autem diaholus isto in  loco  frcnum  populorum, 
non  quod  ipse  regeret  illos  ad  salutem  animarum  : 
scd  sicut  equnm  infrenatum  qua  parte  vult  sessor 
deflectit  ct  dcducit :  sic  diabolus  omne  gcnus  huma- 
num  sub  sua  potestate  habens  fedactum,deducebat  ^ 
ad  suam  voluntatem  perpetrandametad  perniciom 
illorum.In  die  autcm  judicii  pcribit  istud  frenum, 
quia  claudetur  igni  perpctuo  cruciandus. 

«  Canticum  erit vobis  sicut  vox  sanctificat.T  solcm- 
nitatis,  et  lajtitia  cordis.»  Ilactenus  dc  pojna  rcpro- 
borura,nunc  vero  de  gloria  clectorum  loquitur.Sicut 
filii  Israel  liberandi  per  potentiam  Domini  a  servi- 
tute  vEgyptiacaad  vespcrum  comederunt  agnum  ce- 
lebrantes  solemnitatem  paschm^ExoiL  i),et  transito 
mari  Rubro  mane  cum  vidisscnt  Pharaoncm  et 
iEgyptios  submcrsos,  cantaverunt  Domino  canti- 
cum,dicentes  cum  nimia  laetitia  cordis:«Cantcmus 
DominOjgloriose  onim  magnilicatus  est  (E.rod.xv).»' 
Sic  sancti  in  dic  judicii  transito  mari,quod  signifi- 
cat  mundum  hunc,  cum  viderint  Pharaonem,  hoc 
est  diabolum,  traditum  acternac  damnationi  paritcr  C 
cum  omnibus  scquacibus  illius,qui  significantur  per 
-^gyptios,cum  magna  exsultatione  ct  L-ctitiacordis 
cantabunt  Domino  laudcs.  «  Sicut  qui  porgit  cum 
tibia  ad  montem  Domini.  »  Pcrmanct  Prophcta  in 
comparationclaudis  illorum.Dominus  pr.Tccpit  filiis 
Isracl  ut  cum  ingressi  csscnt  torram  rcpromissio- 
nis,  ex  omnibus  frugibus  ct  bonis  sibi  a  Deo  datis 
decimas  ferrent  ad  domum  Domini  {Levit,  xxvii; 
Num.  xviii ;  Deul.  xii).  Et  sicut  illi  tcmporo  illo 
cum  fcrrent  suas  decimas  ad  Jcrusalem  adoraturi 
in  templo  Domini  cum  tibia,hoc  est  cum  gaudio  ct 
Iffititia  ferebant  cas,  laudantes  Deum  qui  eis  bona 
terrae  dabat  :  sic  sancti,cum  ingrcssi  fuerint  in  die 
judicii  in  CQBlestcm  patriam,  quoe  significat  terrara 
repromissionis,  gaudebunt  et  exsultabunt,  fcrcntcs  j\ 
decimas  in  manibus,hoc  cst,bona  opera,  laudantcs 
Creatorem  8uum,cujus  auxilio  implcverunt,pcr  quaj 
ad  ajternam  patriam  pcrvcncrunt.  ILtc  juxta  san- 
ctum  Hieronymum.  Bcatus  tanicn  Grcgorius  alitcr 
dicit,  rcfercns  hoc  ad  tcmpora  apostolorum  ct  pr.T- 
sentiam,quando  por  illorum  pr.Tdicationeni  idolure- 
liquerunt  gcnteSjidololatria  ccssavit  ab  orc  illorum. 
Frenum  appellat  idololatriam,ct  cuUum  d.umonum. 
Nam  patres  nostri  qui  antea  diccbant  Jovi  vel  Mcr- 
curio :  Tu  es  Deus  meus,et  tu  me  genuisti :  illo  frcno, 
hoc  est, idololatria  derelicta  et  perdita  cantavcrunt 
Domino,et  nos  modo  cantamus :  «Quoniam  omnes  dii 


gcntium  da;monia,  Dominus  autem  coelos  fecit :  et 
simulacra  gcntiuin  argentum  et  aurum(P<a/.xcv): » 
non  est  spiritus  onim  in  ore  ipsorum.  Erit,  inquit, 
frenum  erroris,hoc  est,idololatria,iQ  caQticum  Do- 
mini,  ot  laudabitis  111  um  sicut  laudaverunt  Qlii 
Israel  transito  mari  :  vel  sicut  laudabant  quande 
muncra  et  decimas  suas  ad  templum  cum  Istitia 
cordis  dcforcbant. 

«Et  auditam  facict  Dominus  gloriam  vocis  sus,et 
tcrrorom  brachii  sui  ostendet.  »  Itcrum  rcvertitur 
Prophcta  ad  impios,loquens  de  die  judicii.Auditam 
facietin  diejudicii  Dominuspatergloriam  vocis  soa. 
Vox  Dei  Patris  et  brachium  filius  ejus  est,  qoi  per 
illum  cuncta  operatusestetperillum  rcdemit  xniuh 
dum,et  judicabit  universum  orbem  in  «equitate.  In 
die  cnim  judicii  non  apparebit  persona  Dei  Patra 
reprobis,sed  Filii:ut  ipsequi  primo  adventu  hurailis 
apparuit,appareat  terribilis  ad  perdcndos  omneaim- 
pios  cum  p.atre  ipsorum  diabolo,  et  judicet  illos jo- 
ste  a  quibus  judicatus  est  injusto.  Gloria  ergo  Filii 
Dci  erit  ultio  et  vindicta  qua  damnabit  iniquo8,ip- 
samque  gloriam  auditam  faciot  Deus  Pateromnibas 
virlutibus  ccelorum,  ct  omnibus  electis  SQi8,ctter- 
rorem  ejus  ostendct  cum  dixerit  :((lte,maledieti,iii 
igncm  xl(\rnum(MaUh.xxw).n\el  ctiam  gloriam  vo- 
cis  sua3,hoc  cst,  Filii  sui  audire  facict,  quia  advo- 
cem  Filii  omncs  resurgent.Sicut  ipse  dixit  :«Veiuet 
hora,  quando  omnes  qui  in  monumentis  sunt,  aa- 
dicnt  vocom  Filii  Dei(/oan.  v).»  <<  In  comminatione 
furoris  et  flammac  ignis  devorantis.  »  Cum  ostea- 
dcrit  Deus  Pater  reprobris  terroremFilii  suiyminabi- 
tur  illis.«  Vox  Filii  Dei  in  comminatione  furori8,et 
comminationc  flamraaB  ignis  devorantis.MSententia 
cnim  judicis  vorabit  illos,  «  et  allidet  in  tQrbine,» 
hoc  est,  tempestato,  «  et  in  lapide  grandinis,!»  boe 
est  tribulatione. 

«  A  voce  enim  Domini  pavebit  Assur,  virga  per- 
cussus.  »  Si  Assyrius  solus  pavebit  in  die  jadiciiy 
quid  facientomnes  reprobi?  PerAssyriumdebemus 
intelligcrc  diabolum  omnesque  satellites  iilius^  et 
quos  ipse  falso  errorc  stiduxit,  qui  cum  imitati 
sunt.  Virgam  appellat  sententiam  judicis  terribi- 
lcm.  Quod  autem  addit : 

«  Et  erit  transitu  virgae  fundatus»  »  hoc  estyper- 
secutio  sententiae  Domini,aperte  manifestat  quiaillt 
dura  et  aspera  sententiasemper  manebit  super  iliot. 
Non  enim  rclevabit  cam  Domin  us  postquam  dederit, 
sicut  Origenes  dicit,sed  in  acternum  faciet  eam  rer 
quiesccre  supor  ilIos.«In  tympanis  et  citharisetin 
bcllis  pr<ccipuis  oxpugnabit  cos.»Ac  si  diceretaliia 
vcrbis:In  lcTtitia  omniura  sanctorum  suoruni,etin 
pr.-ccipua  gloria  expugnabit  omnes  reprobos  cum 
principc  ilIorum,tradenseosigniperpetuo  cnician- 
dss,  qui  sc  et  sanctos  suos  persecuti  sunt. 

«(  Pra3parata  est  enim  ab  heri,  »  hoc  est,a  pr«te- 
rito  teniporc,  ab  initio  mundi,  in  praBsentia  Dei  a 
rcge  omnipotente  «  tophet,  *  id  est,  vallis  pro- 
funda  gchcnna  impiis,  «  et  dilatata«  Nutrimenta 
ejus,  »  id  est  gchennoQ  «  ignis  et  Ugna  muIta|»hoe 


m 


COMMBNT.  IN  ISAIAM.  LIB.  II. 


874 


est,  omnes  peccatores,  «  Flatus  Domini,  »  id  est 
spirituB  Domini  u  sicut  torrens  sulphuris  succen- 
dons  eam,  »  subaudis  gehennam.  Sulphur  tcrraa 
putorem  emanans,  et  ardorem  generans.  H«c  om- 
nia  erunt  impiis  in  inferno.  Eril  ibi  ignis  incxtin- 
guibiiis,  et  fetor  et  putor  intolerabilis,  ct  crucia- 
buatur  incomprehensibili  cruciaiu. 

CAPUT  XXXI. 
«  Vae  qui  descendunt  in  iEgyptum  ad  auxiliumi 
in  equis  iEgyptiorum.  »  Hactenus  do  gloria  clecto- 
rum,  ct  poena  reproborum  locutus  est  :  nunc  vcro 
revertitur  iterum  ad  reliquias  qu£e  remanserunt  in 
terra  Juda,  ducto  Sedecia  et  omnibus  principibus 
iq  Babylonem»de  quibus  jam  superius  multa  dixit. 
Sed  hoc  distat  inter  iliud  quod  superius  dixit,  et 
istud  quod  modo  loquitur.  Quia  illic  prflemonuit  il* 
]o8,ne  irent  in  i{^ptum,8cd  manerent  in  terra  Ju- 
da»  et  bene  eis  esset :  hic  vero  qui  contra  volun» 
latam  praceptorum  Domini  ierunt,  habentes  magis 
iiduciara  in  i£gypto  quam  in  Domino,  minatur  eis 
mala  et  dicit  :  «  \ib  qui  dcscenduni  in  iEgypium» 
sperantea  in  equis  >Egyptorum  et  quadrigis,  et  Do- 
minum  non  requisierunt, »  quando  dixeruntad  Hie« 
remciam  :  «  Cadat  oratio  nosira  in  conspectu  tuo, 
et  ora  pro  nobis  Dominum  quid  agcre  dcbeamus. 
iJerem.  xui)  h  Requisierunt  quidem  verbis,sed  non 
corde.  Cum  enim  decimo  die,  sicut  jam  superius 
diumuSySermoDomini  factus  esset  ad  liieremiam: 
Vade,  inquiens,  et  dic  iiliis  reliquiarum  :  maneie 
in  ioco  ieto  et  ego  protegam  vos  :  responderunt 
ilii  :  Non  faciemua,  sed  ad  y£gyptum  fugiemus. 
Ideoqne  didt  noa  requisierunt,  qui  licet  require- 
rent  verbo,  non  requisierunt  corde  puro. 

«  Ipae  autem  sapiens,  j»  id  cst,  Deus  omnipotens 
quem  aspemaverunt «  adduxit »  super eos  «  malum, 
et  verba  sua  »  quss  locutus  est  pcr  os  Isaias  et  Hie- 
remie  «  non  abstulit,  »  sed  adduxit  super  Nabu- 
chodonosoFy  siout  scquentia  doccbunt.  «  Et  con- 
surget  »  in  ira  furoris  sui  «  conira  domum  pessi- 
morum.  »  Hoc  eat,  contra  illos  qui  in  iEgyptum 
iugarunt»  «  et  contra  auxilium  opcrantium  iniqui- 
tatem,  »  hoc  cst,  contra  ^ypiios,  qui  eis  auxi- 
lium  oonate  sunt  prasstare. 

n  iEgyptius  »  rex,  scilicet  Pharao  Vafre,  vel  po- 

polua  i]lius,«  homo  est  ot  non  Dous,et  equi  eorum,» 

Ui  qiiibus  illi  confldebant,  «  caro  et  non  spiritus. 

Et  Dominus  inclinavit  manum  suam.  »  Secundum 

metaphoram  aurigee  loquitur.  Sicut  aurigia  qui  regit 

cnrrum  vel  quadrigam,  quando  vult  ui  equi  celcrius 

fsurram  remittit  habenas ;  sic  Deus  omnipoiensiram 

Qi  vindictam  suam  cito  adduxit  supor  ^Egyptios  et 

illos  quiad  eos  confugerant.  Nam  diximussuperius 

quomodo  Hieremias  preedixii  eis  quod  Nabuchodo- 

Hosor  super  .£gyptios,  et  superillosqui  fugeraniad 

auzilium  eonim  venerit ;  et  quomodo  omnes  aut 

gladio»  aut  fiame,  aut  captiviiaio  malc  perdiderii. 

«  £t  corruet  »  inquit,  <c  auxiliaior  »  i£gyptiusafor- 

tiiudine  Nabuohodonosor, «  ct  cadei  »  populus  reli* 

({uiarum  qui  ad  eum  confugit,  «  cui  pr(estabatur 

Patrol,  CXVI. 


B 


A.  auxilium,  simulque  omnes  consumentur,  »  et 
iEgypiii  oi  Judosi  qui  in  ois  habcbani  fiduciam. 

«  Quia  haec  dicii  Dominus  ad  me.  »  Locutus  est 
superius  dc  reliquiis  qu»  icruni  in  /Egypium,  con- 
fidenies  in  foriiiudinePbaraonis:nunc  veroloquilur 
de  illis  qui  ducii  sunt  in  Babylonem  cum  Sedecia 
rege  Juda  et  principibus  ejus;  sedpostseptuaginta 
annos,  Domino  miseranle,reversi  suni  in  Hierusalem 
sub  Jesu  saccrdoie  magno,  ct  Zorobabel,  et  Esdra, 
aliisquc  principibus.Etpromiitit  eis  bona.dansduas 
similitudines  quomodo  a  Domino  illic  protecti  sunt, 
et  dicit :  «  Quomodo  si  rugiat  leo  et  catulus  leonis 
sunt  prsdam  suam :  »  et  caetera.  Sicut  leo  esuiiens, 
si  cernat  grcgem  ovium  currit  ct  apprehendit  ari^ 
tem ;  cum  occurrerit  ei  muliitudo  pastorum,  non 
tcrrctur  a  voce  illorum,  conildens  virtute  virium 
suarum;  et  sicut  aves,ut  defendant  foetussuos,vo- 
litant  super  nidos;et  sive  hominem  seuserpentem 
viderint  avcsquc  alias  acccdere  ad  pullos  8uos,pu-* 
gnantrosiiM)  et  ungibus.oblitus  imbecillitaiis  su»» 
ei  si  aliud  non  possuni  dolorem  pecioris  congemi-^ 
nani  garrula  voce  ;  «  sic  dcscendet  Dominus  exer- 
ciluum,  ui  prdslieiur  supcr  montem  Sion  et  super 
collem  cjus,  ei  protoget  illam  protegens  et  liberans, 
transiens  ci  salvans.  »  Noiandum  quod  non  dicit 
contra  moniem  Sion,sed  super  moniem  Sion  stana 
pugnabit  conira  inimicos  cjus.Sic  fecit  temporibua 
illis  cum  Samariiani  voluerunt  impedireutnonre- 
sedificaretur  templum,ei  temporibus  Machabsorum» 
quando  paucis  fidelibus  multo)  victoriae  a  Domino 
collai®  sunt.  Dominus  leoni  comparaiur,  quia  ipsa 

C  est  leo  fortissimus  qui  teriia  die  surrexit,  dc  qua 
dicit  Joannes  Evangelista  in  Apocalypsi  aua  {Cap. 
v)  :  «  Eccc  vicit  leo  de  tribu  Juda. »  Aut  etiam  as^ 
similatur,  sicui  ipsedixii  in  EvangeIio:Hierusalem, 
Hierusalem,  qux  occidis  prophetas  qui  ad  tc  missi 
sunt : «  Quoiies  volui  congregare  filios  iuosquemad- 
modum  gallina  puUos  suos,  sed  noluisti  (MaUh* 
xxiu). »  Et  in  Dcuieronomio(Ctf;).xxxii) : «  Sicutaqui» 
la  provocans  pullos  suos,  et  extendii  alas  suas,  et 
portavii  eos,  »  Cieieraque  hujusmodi  quamplura. 

«  Converiimini,  »  filii  Israel,  «  sicui  in  profun*- 
dum  »  malorum,  «  recesseratis.  »  Locutus  ost  pa* 
rumper  superius  de  illisqui  reversi  suntdecaptivi- 
taie  sub  Jesu  sacerdoie  magno.  Iterum  reveriiiurad 
tempora  Ezechiaj.  Prophetia  enim  non  servaiordi- 

|v  nem  temporis,  ncquc  hisioria^.  Anicquam  Senna- 
cherib  cum  Assyriis  reveriens  de  ^gypto  veniret 
Hierusalem,  prxmonuii  prophcta  tribum  Juda  et 
Benjamin,  ut  convericreniur  ad  Deum  suum,  ut 
sicut  in  profundum  malorum  rocesserant,  sic  con- 
veriereniur  ad  Dominum  in  profundum  bonorum 
toio  mentis  allectu,  ne  tradercnlur  in  manibus  Asr- 
syriorum. 

«  In  die  enim  illa  abijciet  viridola  argenti  8ui,et 
idola  auri  8ui,qua3  feceruut  vobis  manus  veslree  in 
peccaium. »  Hsbc  vcrba  Spiriiussancti  nonjuxtahis- 
toriam,scd  spiriiualiier,  suni  intelligenda.  Si  con« 
versi  fueritis,ofiIii  Juda  otBenjamin,ad  Dominum 

28 


875 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISG.  OPP.  PARS.  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


876 


Deum  vestrum,  ct  abjeceritis  idola  vestra  aurea 
et  argentea,  quac  fecistis  vobis  ad  peccatum  ves- 
trum. 

«  Gadet  Assur  in  gladio  non  viri,  »  hoc  est  Assy- 
rius  populus,  «  et  gladius  non  hominis  vorabit 
eum. »  Quando  Sennacherib  cum  populo  suoAssy- 
riorum  venit  contra  Ezechiam  et  populum  ej  u8,nocte 
percuBsus  est,  quando  interfecta  sunt  centum  octo- 
ginta  quinque  millia  ex  eis  {IV  lieg,  xix),  «  et  fu- 
giet  »  ipse  Scnnacherib  «  non  a  facie  gladii »  sej  a 
timore  Domini,«  ct  juvenes  cjus  »  qui  remanserint 
«  vectigales  erunt:  »  hoc  est  tributarii  Medis  et  Per- 
sis.  Illud  enim  fortissimum  regnum  Assyriorum  de- 
structum  est  a  Nabuchodonosor,  et  postea  a  Medis 
et  Persis  tam  Assyriorum  quam  etiam  Ghaidasorum 
sub  Dario  et  Tyro,  qui  Belthasar  interfecerunt. 

«  Et  fortitudo  ejus,  »  hoc  est  multitudo  Senna- 
cberib  «  atorrente  »  angeli  «  transibit^et  pavebunt 
fugientes  principes  ejus.  »  Nam,ut  Hebraei  tradunt 
sicut  supra  commemoratum  est,  non  remanserunt 
ex  omni  illa  multitudine  nisi  decem,  qui   reversi 
sunt  cum  Sennacherib.  «  Dixit  Dominus  :  »  Quia 
periturus  est  Scnnachcrib  ct  populus  ejus,  si  con- 
versi  fueritis  ad  illum  «  cujus  ignis  ost  in  Sion,  et 
caminus  ejus  in  Hierusalcm. »  Quantum  ad  litteram 
pertinety  ignis  et  caminus  Domini  fuit  in  llierusa- 
lem,  quia  ibi   erat  tcmplum  in  quo  erant  altaria 
in  quorum  uno  ignis  pcrpetuus  nutriebatur,  et  in 
altera  holocausta  quotidie  comburcbantur.  Quan- 
tum  vero  ad  altiorem  intellectum  attinet;per  Sion, 
quae  interpretatur  speculum  sive  specuIatio,intelIi- 
gitur  Sancta  Ecclcsia  de  gcntibus  ad  fidcm  Ghristi 
coadunata ;  Hierusalcm,  quaj   interpretatur   visio 
pacis,  coelestem  patriam  significat.  Per  ignem  et 
caminum,intcliigiturardor  amoris  ctdilectionisquo 
ardent  et  flagrant  omnes  electi  ercja  Deum  et  proxi- 
mum,  tam  in  praesenti  sajculo  constitui,  quam  in 
superna  Hierusalem.  Quod  enim  per  ignem  signifi- 
cetur  dilectio  Dei  et  proximi,  manifestat  Dorainus 
cum  dicit :  «  Ignem  veni  mittcre  in  terram,  et  quid 
volonisi  ut  ardeat?  »  {Luc,  xii.)  Sed  considerandum, 
quia  ad  compuralionem  camini  ignis  parvus  potest 
esse,  et  quantum  est  inter  ignem  parvum  etcaminum 
maximum,  tantum  intercst  ct  multo  amplius  inter 
amorem  et  fervorem  dilectionis  Dei  quem  habent 
modo  electi  in  pra^senti  so^cuio,  et  illum  quem  ha- 
bent  sancti  jam  compuncti  Domino  in  ccelo.  Dixit 
ergo  Dominuscujusignisest,  id  estfervordilectionis 
in  Ecclesia  posita  adhuc  in  terra,  et  cujus  caminus 
est,  id  est  plenitudo  dileclionis  iu  ccelesti  Hierusa- 
lem,cui  dicere  facere  est:  quiasi  projeceritis  idola 
vestra,illum  vestris  bonis  opcribus  placaveritis,ipse 
pugnabit  pro  vobis,et  cadet  Assur  in  gladio  non  viri, 
sed  devorabitur  ab  igne  coclesli,Dicuntctiamaliqui 
doctorum  alio  niodo  istud  quod  dicitur:  Indieenim 
illa  projiciet  vir  idola  argcnti  sui,hoc  estcumceci- 
derit  Assur  in  gladio  non  hominis,  ct  fugcrint  pa- 
ventes  principes  ejus,abjiciet  vir  idola  argcntisui, 
et  convertetur  ad  Dpminum.  Hoc  adimpletum  est 


A  temporibus  Ezechiffi.  Nam  cum  esset  justus,  et  li- 
berasset  eum  Dominus  de  manibus  Assyriorum, 
convertit  populum  Judae  a  malis,  in  quibus  pater 
ejus  fecit  dcclinare  Judam  et  Benjamin  a  via  Do- 
mini  [II  ParaL  xxix).  Et  non  solum  illos  convertit 
ad  ritum  Dci,  qui  sub  ejus  regiminc  degebant,  vi- 
delicct  Judam  et  Benjamin  :  verum  ctiam  per  Ec- 
clesias  suas  revocavit  illos  qui  remanserant  in  de- 
cem  tribus. 

CAPUT  XXXIl. 

«  Eccc  in  justitia  regnabit,  et  principes  in  judi- 
cio  prcccrunt.  »  De  Domino  ct  apostolis  ejus  loqui- 
tur  modo  sermo  propheticus.Dominus  ipseinjusti- 
tia  regnat,  quia  ipse  docet  nos  quomodo  Juste  et 

P  recte  vivamus.  Nam  ipse  cst  rex,  qui  regit  mentes 
electorum  suorum.Ipseestrex,  qui  datumsestele* 
ctis  suis  regnum  Patris  indie  judicii,dicen8:Perci- 
pite  regnum,  quod  vobis  paratum  est  ab  origine 
mundi  (Mattli.  xxv).In  justitia  etiam  regnabit  Ghri- 
stus,  quia  personam  alicujus  hominis  in  judicionoD 
accipiet  in  secundo  adventu,  sicuti  nec  in  primo. 
Gujus  principes  appellantur  apostoli,  qui  docti  a 
veritate  et  justitia  judicium  pra^dicaverunt.  Ipso 
spiritus  judicio  pcr  illorum  praedicationem  repleta 
est  omnis  terra  scientia  Domini  (PsaL  zvni),  nee 
ipsi  etiam  judicantes  personam  alicujus  accipient 
«  Et  erit  vir  sicut  qui  absoonditur  a  vento.  »  De 
populo  crcdentium  loquitur  modo,  qui  a  Domino 
protegituret  defenditurab  incursu  dsmonum,dan8 
inde  tres  similitudines  :  Sicut,  inqoiens,  qui  abs- 

C  condit  se  in  domo  propter  ventum  vididum  et  tem- 
pestatem  nimiam  et  requiescit ;  et  dcut  qui  sitit, 
cum  invcnerit  rivos  aquanim  bibit  et  refocillatar 
anima  illius  ;  et  sicut  qui  ambulat  per  desertam 
urente  solo  cum  invenerit  miras  magnitudinis  pe- 
tram,  sub  umbra  illius  protegitur  a  calore  nimio: 
sic  erit  qui  crediderit  protectus  a  rege  Domino  Deo 
et  qui  fugerit  sub  umbra  sancta;  Ecclesis. 

«  Non  caligabunt  oculi  videntium,  et  aures  ao- 
dientium,  »  Ghristum  «  diligenter  auscultabunt, » 
monita  ejus.Videntes  et  audientes  appellantur  isto 
in  ioco  apostoli.  Ipse  enim  audierunt  a  Domino : 
«  Beati  oculi  qui  vident  quae  vos  vidotis,  et  aures 
qua;  audiunt  quae  vos  auditis  (Matth,  xiii),  »  et  cs- 
tera.  Nam  quod  prophctffi  pr»db:orunt,  etinsnig- 

rv  mate  ac  speculo  viderunt  :  isti  et  oculis  corporis 
et  oculis  mentis  viderunt.  Aures  etiam  possunt 
appellari  apostolici  viri  et  credcntes,  qui  libenter 
verba  Domini  susceperunt.  Dominus  enim  dicit  in 
Evangelio  :  «  Qui  habet  aures  audiendi,  audiai 
(Luc,  viii).  »  Similiter  ct  Joannes  in  Apocaiypsi 
(Cap,  II  ct  iii)  sua  loquens  ad  septem  ecclesias. 

«  Gor  stultorum  intelliget  scientiam,  et  lingua 
balborum  velociter  loquetur  ot  plane.  »  Stultiappel- 
labantur  qui  non  habebant  ante  adventum  Domini 
scientiam  neque  fidem,uti  fuerunt  apostoli.  Balbas 
est  qui  non  potest  expedite  Ioqui,vel  quinonbabet 
perfectamfldem.Sed  quid  fecit  Dominus  veniensia 


877 


COMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  II. 


878 


mundum  perincarnationis  mystcrium  ?Vocavit  stul- 
tosjnscios  et  illitteratos,et  qui  lumcn  verae  (idei  non 
habebant;replevitillos  sua  sapientia,et  perilioa  ad 
nihilum  redegit  sapientcs  hujus  s.tciiH,  «  Infirma 
enim  mundi  elcgit  Deu8,ut  confunderet  forta  (/  Cor, 
i).  »)  Potest  et  per  cor  stultorum  populus  gcntilis 
intelligi,  qui  erit  stultus,  alienus  scilicet  a  Christo 
ante  praedicationem  apostolorum,Post  asccnsioncm 
ergo  Fili  Dei  ad  cceIos,  docirina  et  miraculis  apos- 
tolorum,destultitiaidolorum  convcrsi  sunt  ad  vcram 
scientiam,et  lingu®  incrcdulorum  qui  nonnoverant 
dicere,  Credo  in  Deum  :  jam  fidem  habentes  rec- 
tam  ccepcrunt  laudare  Deum  plane,  hoc  est  tran- 
quilla  mente. 

«  Non  vocabitur  ultra  hic  qui  insipiens  est  prin- 
cepSy  neque  fraudulentusappellabiturmajor.»Insi- 
pientes  vocat  philosophos  humans  sapientiae,  qui 
principatum  videbantur  habcre  in  populis,  ut  fuit 
Plato,  Aristoteles,  aliique  quamplurimi,  qui  post 
Christi  praBdicamcnta  stulti  sunt  reputati,quia  om- 
nem  illorum  sapientiam  Christi  transccndit  doc- 
trina.Et  ideoillorum  inanisdoctrina  stulta  rcputata 
est,sicutegregius  prsedicator  dicit  luSapientia  hujus 
mundi,stultitia  est  apud  Deum  (/Cor.iii).).Et :«  Stul- 
tamfecitDeussapientiamhujusmundi.wChrislivero 
sapientia  floret,  quee  corda  reficit  fidclium.  Fraudu- 
lentus  appellatur  seriba  et  Phari3ffius,quia  frauda- 
bant  legem  Christi  simplicibus  ob  suas  traditiones 
ct  etiam  contra  ipsum  Dominum  fraudulenti  exi- 
stentes.Isti  enim,post  adventum  Domini ,  ncque  pri  n- 
cipes  vocati  sunt  insancta  Ecclcsia,nequcmajores, 
quffi  sancta  Ecclesia  non  recepit  in  unitate  sui, 
sed  victores,  sed  flindatos  inveritate,  qu(B  est  Chri- 
stus. 

(c  Stultus  enim  fatua  loquitur,  et  cor  ejus  faciet 

iniqultatem.  »  Stultus  iterum  appoliatur  scriba  ct 

Pharissus.Fatua  enim  locuti  sunt,quandodixcrunt : 

«Dffimonium  habes,et  in  Beelzebub  ojicis  dajmonio 

{Joan.  viii;  Luc.  xi).»  Cor  eorum  iniquitalem  fccit, 

cum  dixerunt :  «  Non  est  hic  homo  a  Deo  qui  sab- 

batum  non  custodit  (/ofln.ix).»  «  Ut  proferat  simu- 

latioaem,  et  loquaturad  Dominum  fraudulonter.  » 

Simulalores  illi  erant,quia  ostcdcbant  se  csseju- 

8to9,  eum  essent  pleni  iniquitate,quibus  ctDominus 

dixit:«Vffi  vobis,scribs  et  Pharisnci,ethypocritap,qui 

similes  estis  sopulcris  dealbatis.  »Fraud  ulcnter  locu  ti 

suntyquando  dixerunt  :«Magistor  scimus.quia  verax 

es,etviamDeiinveritatedoces,»usque:"LicetscnFum 

clariCffisari,annon?»  [Matth.  xxii.)  Sedquid  audie- 

r^nt  aDomino?Quidme(inquil)tentatis,  hypocrittT? 

<*   Et  vacuam  »  hoc  est   alicnam  a  pane  vorbi  Dci 

«   faciet   animam,  »id  est  mcntcm  «  csuricntis  » 

illescriba  et  Pharisaeus  :  «  et  potum,  »  id  cst,scien- 

liam  «  auferet.»  Populusnamque  Judtcorum  volebat 

B.   Domino  percipere  pancm  spiritualem  et  aquam, 

tioc  est  doctrinam  salutarem,scd  a  scribis  et  Pha- 

ris^is  prohibebatur.Dicebant  illi  doctoros,  nondo- 

clores  sed  potius  scductorcs  :Cur  recipitis  prffidica- 

^^onem  hujus,  etcur  creditis  in  illum?  Non  cst  iste 


A  qui  nobis  promissus  cst  in  lege  et  propholis.  Cbri- 
stus  cum  vencrit,  ncmo  Fcit  undc  sit  (Joan.  ix), 
Mendaces  mendacium  loquebanlur,quia  adiabolo, 
qui  mcndaxest  ot  in  veritate  non  stctit,  docti  fuc- 
rant  (Joan.  viii). 

«  Fraudulentivasa  pcssima  sunt.  »  Fraudulcntos 
appellat  scribas et  Pharisn?08,sicnt  et  superius.Vasa 
autcm  corda  illorum,  vel  ctiain  subjoctorum  oornm, 
quorum  cordaipsi  sua  doctrina  pruva  ct  fraudulonta 
fecerant.  Ex  malis  enim  parentibus  mali  filii  nas- 
cuntur,  et  ex  pessimis  magistris  pcssimi  discipuli. 
Nam  sicut  vipera  viporam  parit:sic  scribaj  et  Phari- 
saei  pcssimos  dipcipulos  docuere.  Dequibuset  dici- 
tur:  «  Genimina  viperarum.  Et:  Generatio  malaet 
adultera  (Mfl///i.  iif,xii,  xvi  etxxiii).»  «  Ipse  enim,  » 

-.  subaudisordo  scribarumetPharisaeorum,«iniquaet 
falsa  concinnavit,  hoc  cst  praeparavit  et  cogitavit 
«  ad  perdendos  mites  in  scrmone  mecdacii.»  Cogi- 
tationes  perversascogitavoruntadperdendos  mitos, 
id  estsimpliccs  quosquequandodixeruntNicodemo: 
«  Scrutarodiligenter  Scripturas,et  videbisquiaaGa- 
lila3aChristusnonsurgel(/ortr?.vii).»Similiterquando 
dicebant cajco  aDomino illuminato : Da  gloriam  Deo, 
id  ost  noga  quod  acccpisti,et  noli  dicere  quia  Jesus 
te  illuminavit,  sod  Deus  Pator  {Joan.w).  Ideo  enim 
eos  suisfalsisdocumcntisimbucbant:ut  avcraChri- 
sti  prajdicatione  subtraherent.  «  Cum  loquerctur 
paupcr,»id  egt  Christus,«judicium  »hocestdiscre- 
tioncm,subaudis  redarguebant  cum.  Pauperem  au- 
tem  vocat  eum,  quia,cumdivesessct,pronobispau- 
pcr  factus  est,ut  nos  sua  paupcrtateditaret (//Cor. 

C  viii).Judiciumloquebatur,  quando  dicebat:M  Si  non 
facio  opera  Patris  mei,  nolite  credere  mihi  {Joan, 
x).  »  «  Princcps  vero,  »  id  est  Christus,  «  ea  quae 
digna  principc  sunt,  cogitabit,  et  ipsc  super  duces 
stabit.  »  Dominus  Jesus  ca  quae  co  digna  crant 
loqnebatur  ct  cogitabat,  cum  diccret:  Ego  a  Dco 
proccssi  ct  veni,  ogo  et  Pater  unum  sumus.  Et : 
Non  sum  missus  nisi  ad  ovcs  quaj  perierunt  domus 
Isracl.  Duces  vocantur  apostoli,  quiaipsi  ducatum 
prffibucrunt  universis  crodcntibus,  de  quorum  uno 
loquitur  Psalmista:  «  Tu  vero  homo  unanimisdux 
mcus  et  notus  meus  [Psal.  uv).  »* 

«Mulieres  opulentae,  surgite  et  audite.»Loquitur 
prophola  admuliercs  J*jdaBorum,quae  ductasuntin 
prajdationcm  a  Romanis  in  ultiina  captivitate,  ot 

n  prajcipit  utdiligcntcr  auscultcntvcrbaillius  Perhas 
mulicros,  debemus  intelligirc  synagogas  Judaeorum 
vcl  urbes:  vcl  etiam  matronas  nobiles  et  divites, 
qihT  ideoopulonta;dicuntur,quiaabundavcruntope- 
ribus.  Etquid  dicit  eis?0  muliercs,  quaj  quondam 
fuistis  opuIenta?,nunc  autem  captivae  tcnemini,sur- 
gite.  Jacenli  vel  sodcnti  dicitur,  surgc.Et  illae  jaco- 
bant  in  volutabro  vitiorum,  torpcntes  abono  opere, 
Et  quid  ostdicercSurgite,  nisi«agitepoenitentiam? 
(Matth.  IV,)  »  «  Et  auclite  voccmmeam, »  idestcor- 
dc  intoIligitc,ct  consconditc  dc  vitiis  ad  virtutcs,de 
tcrronis  ad  eajlestia.  Filia;  quaj  quondam  fuistis 
confidentes  in  vestris  divitiis,  percipito  auribus  elo- 


879 


HAYMONIS  IIALBERSTAT,  EPISC.  OPP.  PAUS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


880 


quium  meum.  Ipse  sunt  filia;  quac  ct  mulieres.Nam 
repetitio  sermonis,  confirmatio  est  rei  de  qua  agi- 
tur. 

«  Post  dics  enim  ot  annum,et  vos  conlurbabimini, 
confidentes  »>  in  bonis  vcstris.  Modo  prfedicationis 
Domini  appcllat  dies  ct  annos.  Verbi  gratia:  Duos 
annos  et  dimidium  comprchcndit  in  hoc,cum  dicit 
dies.Tertium  autem,cumdicitpost  dies,et  adjungit 
annura.Potcstetiam  appcllari  omne  spatium  praedi- 
cationis  Domini,  sicut  dicit  ipsc  Isaiasalio  inloco: 
Spiritus  Domini  super  mc,  usquc  illud:  Et  prsdi- 
care  annum  Domini  (Inf.  lxi,  lxiii)  ;  et  illud  :  Quia 
dics  ultionis  Domini^annusretributionisjudiciSion 
(Jerem.xLYi).  Post  asccnsionem  enim  Domini  ad  cob- 
los,ca3pcrunt  ilii  conturbari,licet  nonstatim;tamen 
quadragesimo  secundo  anno  post  ejus  ascensionem, 
dissipati  et  dcpracdati  suntaRomanis.Ideoquequia 
noluerunt  recipere  prajdicationem  Domini,  et  eum 
morti  damnaverunt,  alloquitur  eos  propheta  ut  re- 
vertantur  ad  pa!nitcntiam:Reducite(inquit)adme- 
moriam^quia  noluistis  audirc  verba  salutifcra^etvel 
in  captivitatc  positas  revcrtimini  ad  illum  ut  mise- 
rcatur  vcstri,  et  dignetur  vos  aggregare  intra  san- 
ctam  et  immaculatamEcclosiam.«  Consummataest 
enim  vindemia,  collcctio  ultra  non  veniet,  »  subau- 
dis  super  vos.  Collectioncm  et  vindemiam  vocat  ul- 
timamcaptivitatem.Consummata  cst  (inquit)  vinde- 
mia,  id  est  perfccta  et  adimpleta  vestra  captivitas. 
Ampiius  etiam  non  erit  necesse  ut  eatis  in  captivi- 
tatem,  quia  per  universas  nationes  dispers®  estis. 

«  Obstupescile,  »  hoc  est,  admiramini  miseriam 
vestram.  0  miscrrimsB  muiieres  Juda^orum  qus 
quondam  «  opulenta3»fuistis,ct  abundastisopibus, 
«  conturbamini  »  miserrimaj,qua;  confisa;  fuistis  in 
vcstris  divitiis:  hoc  est  pocnitcntiam  agite.«  Exuite 
vos,  » id  cst,  nudatc  pcctora  vcstra,  ut  in  alia  edi- 
tionc  hal>ctur,«  etconfundimini'>hocest  erubescito 
super  vestram  malitiam. «  Accingite  lumbos  vea- 
tros»  cilicio  po^nitcntis^  ot  plorate  ut  iram  Domini 
placarc  possitis. 

«  Super  ubera  plangite,»  hoc  est  superfiliosube- 
rum  vestrorum,(|ui  intcrfecti  sunt  fame,  gladio  et 
captivitatc,  ot  dispcrsi  per  omncs  gentes.  Sic  enim 
Dominus  dixit  eis:Filiai  Hicrusalein,nolitc  fieresu- 
per  me,  sed  super  vos  ipsas  flete,et  superfiliosve- 
stros  {Luc.  xxui),  et  caitera  quoo  sequuntur.  Nam 
illa  malcdictio  quadixerunt:Sanguis€yussupernos 
et  super  filios  nostros  (Matth,  xxvii),  protelata  est 
super  posteras  generationeseorum.«  Supcr  rcgione 
desiderabili,»id  est  pro  regioncvcstradesiderabili, 
lac  ct  mcl  flucntc,  plangitc:  quia  expulsi  estis  ab 
illa,  exsules  cfTccti  longc  latcque.«  Supervineafer- 
tili,  »  id  cst,pingui,subaudis  plangite.Isteestvinea 
de  qua  alioinlocodicit:VincaenimDominisabaoth 
domus  Israel  est  {Isa,  v);  et:  Vineam  de  ^Egypto 
transtulisti  {PsaL  lxxix). 

M  Super  humum  populi  mci  vepres  et  spina;  as- 
cendent,  quanto  magis  supcr  omnes  domos  gaudii 
civitatis  exsultantis?  »  Humum  populi  sui  appellat 


A  tribum  Juda  et  Benjamin,quia  ibi  erat  templom  et 
altaria,in  quibus  oirerebatar  mane  et  vesperesacri- 
ficiura.Domosautcm  vocat  ciyitaieaaliarum  tribuam 
et  dicit  :Quia  si  super  illum  venit  calamitaa,  multo 
magis  super  alias  civitates  et  regioncs  eorum.Cum 
enim  destructa  esset  civitas  et  templum  (Ltic.  xix), 
ita  ut  Dominus  praedixit,  ascenderunt  spinas  et  ru- 
miccs  illis  in  locisubiantogloria  et  dignitassumma 
erat. 

«  Domus  cnim  dimissa  est,  »  id  est,templum  de- 
relictum  est  a  Deo.  «  Multitudo  urbis,  id  est  mul- 
titudo  domorum«  relicta  est  »ab  habitatoribussuifl' 
sicut  Dominus  eis  prsdixit :  Ecce  relinquetur  vobis 
domus  vestra  deserta  {MaUh.  xxiii).  «  Tenebra  et 
palpatio  »dicit  pro  eo  quod  sunttenebraB  palpabiles. 

Tk  Tale  quidlegimus  in  Exodo:Fact«que  sunt  tenebns 
palpabiles  super  terram  iEgypti  {Exod,  x).  Domos 
enim  thesaurorum,etporticu8,ctatria  qum  adhsre- 
bant  templo,  despective  speluncs  vocantur  modo. 
Cum  cnim  spinsctvepresconseendissentjraotjDsaiit 
ibi  tcnebra}.«riaudium  onagrorumpascuagr^umyi 
subaudis  erit  ibi.  Onager  est  asinus  solitarius,  per 
quem  omnos  bestias  quae  solitudinem  diligunti  et 
insuper  aves  quas  ibi  longa  tempora  habitaverunt, 
intelligcre  debemus.  AlIegoriceautem,per  onagrom 
intelliguntur  pagani,qui  iliamterram  posteainha- 
bitaverunt,  et  more  bestiarum  insenfiaU.  fuerant, 
adorantes  varia  portenta  daemonum.  Quod  autem 
addit  propheta : 

«Donec  elTundatursupernosspiritus  deexcelso,» 
sic  videtur  sonare,  quasi  aliquis  ei  dioeretiQuam* 

C  diu  eritibigaudiumonagrorumyidesiyquamdiahft- 
bitabunt  ibi  homines  pagani  et  beetiales.  At  contn 
propheta  :  Tamdiu  erit  illnd :  donec  Spiritus  san- 
ctus,qui  super  Apostolos  dic  Pentecostes  desoendit 
(Act.  11),  pra^dicantibus  £IiaetBnoch,redeatadnoa^ 
ct  emolliat  corda  nostra  lapidea.  Junxit  se  beatos 
Isaias  cum  illis  qui  in  adventu  Cbristi  reperientor 
justi,ideo  ait  super  nos.«  Et  erit  deserium  in  Cher- 
mel,  ct  Chermel  in  saltum  reputabitur.  »  Ghennel 
mons  estprovinciffi  Phoenicis.Diximua jamsnperiofl, 
quia  per  desertum  sive  Libanum,  qui  intetpretatur 
dealbatio  seu  candidatio,signiflcareturgentilitasqBC 
descrta  cst»  hoc  est  derelieta  erat  a  Deo.  Sed  deal- 
bata  est  in  baptismate  per  pr»dicationem  apostolo- 
rum,  et  conversa  est  in  Ghermely  qui  inierpretatur 

])  scientia  circumcisionis.  Quod  enim  oarBaliter  age- 
bant,  modo  gentes  veraciter  et  spiritualiter  adim- 
plent  per  baptismum  mutati  in  verum  circumcisio- 
nem.Judaei  autemconversisunt  indesertum  sivein 
saltum,  hoc  cst  in  infidelitatem  gentilium.  Hocad- 
impletum  estpostDominiascensionem,quando  apo- 
stoli  expulsi  a  Judffiis^  profecti  per  omnes  gentes 
praedicaverunt  ubique. 

t  Et  habitabit  in  solitudine,  hoc  est  in  gentili- 
tato.  «  Judicium  ot  justitia,  »  id  est,  Ghristus  ^  ia 
Chermel  scdebit.»  Per  Judicium»  intellige  judicem 
judicii,  Dominum  Jesum  Ghristum,  qui  dixit:Pater 
non  judicat  quemquam^sed  omne judicium  dedit  FiUo 


881 


COMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  II. 


882 


{Jaan,  v).  Christus  ergo  in  solitudine  habitat,  hoc  A.  Ecclesia  in  illo  manot,  quando  erit  Deus  omnia  in 
est  in  cordibus  gentilium  perfidem  otdilectionem,      omnibus  (/  Cor,  xv.) 


et  ipse  qui  est  justitia  et  vcritas  sedet  in  Ghermel, 
hoc  est  in  congrogationo  fidelium,  qui  veram  cir- 
cumcisionem  habent  Si  enim  dicit  Apostolus  : 
Templum  Dei  sanctum  est  quod  estis  vos  (/  Gor. 
III,  6) ;  et :  Habitare  Christum  per  fidem  in  cordi- 
bus  vestris  (Ephes,  iii} ;  et  ipse  Dominus  :  Qui  ma- 
net  in  me,  et  ego  in  eo  {Joan,  xv) ;  et  per  prophe- 
tam  :  Inhabitabo  in  illis  et  inambulabo  (Levit.  xxvi). 
<c  Et  erit  opus  jusUtiss  pax,  »  id  est  Christi,  qui 
dixit :  Paccm  relinqno  vobis,  paccm  moam  do 
vobis  (Joan,  xiv)  :  pro  eo  quod  cst  dabo.  Quia  ad 
hoc  venit,  ut  mundum  per  suum  sanguinem  pasci- 
Gcaret  Deo  Patri.  «  Et  cultusjustitiae  silentium.  » 


«  Grando  autem  «  crit  in  desccnsione  saltus,  et 
humilitatc  humiliabitur  civitas.  »  Saltum  vocat  ju- 
daicum  populum,  qui  in  infidclitxitem  gentium  con- 
versus  est.  Hoc  ctiam  impletum  est  et  impletur 
quotidie,ad  extremum  etiam  in  diejudiciiimplebi- 
tur.Grando,hoc  cst  tempcstas  tribulationis  etcala- 
mitatis  super  Judaeos  venit  :  quando  intcrfecti  sunt 
a  Romanis,  et  civitas  ac  tcmplum  illorum  succen- 
sum  est,  ipsiquo  remanserunt  ac  per  universum 
mundi  ambitum  distracti  sunt.Modo  eliam  grando 
miseriarum  super  illos  est,  quia  in  servitutem  gen- 
tium  redacti  sunt.Et  quod  gruvius  est,  alieni  aDeo 
existcntes,  quotidie   miserrima?   illorum  animae   a 


Gultus,  hoc  cst  religio  Ghristi,  fides  est  et  opera-  p  diabolo  captivantur.  In  dieautemjudicii,superom- 


iio  non  flcta.  Quod  autem  dicit  cultus  justitix  erit 
silentium,  ostendit  quia  gentiles  qui  Deum  ubique 
praesentem  esse  sentiunt,  non  in  multiloquio  cre- 
dunt  se  exaudiri,  sicut  scribae  et  Pharissei,  qui 
amant  in  angulis  platearum  et  in  competis  orare, 
ut  videantur  ab  hominibus  (MaUh,  vi).  «  Et  securi- 
ias  usque  in  sempiternum.  »  Et  ubi  est  istas  secu- 
ritas?  In  Ecclesia,  hoc  est  in  congrcgatione  fidc- 
lium.  Sancti  enim  licet  plerumque  adversa  istius 
8«culi  tolerent,  tamen  in  securitate  habitant,  certi 
de  spe  sternffi  remunerationis.  Quia  manentesadhuc 
in  carnc,  ccelestia  mente  jam  possident^  dicentes 
cum  Apostolo.  «  Nostra  conversatio  in  coelis  est 
[Philip,  v).  » 

«  Et  sedebit  populus  meus  in  pulchritudine  pacis, 
et  in  tabernaculis  fiducia;,  et  ip  requio  opulcnta.  »  C 
Populum  dicit  isto  in  loco  non  Judaicum  sed  genti- 
lem,  qui  modo  sedet  in  Ecclesia  ubi  est  maxima  pul- 
chritudo  in  decore  fidei,  et  dignitas  et  pax  unaque 
concordia.  Ecclesia  namque  in  pulchritudine  sedet, 
habens  episcopos,  presbyteros,  levitas,  ceeterosque 
gradus  quibus  adornatur ;  et  insuper  tres  ordines 
prslatorum  virginum  et  conjugatorum.  Ista  est 
clarisnma  pulchritudo.  Et  in  tabemaculis  fiducise. 
Sancta  Ecclesia,cum  sit  una  in  fide^in  baptismate^ 
tamen  diiTusa  est  per  quatuor  istius  mundi  climata, 
habitans  in  tabemaculis  fiduciae.Et  quomodoin  ta- 
bemaculis  fiducise?  Quia  inChristo  fundata  est^quia 
est  lapis  angularis  (Ephes,  ii),  ex  duobus  populis  co- 
pulans  sibi  unam  Ecclesiam.  Vel  ctiam  in  taberna- 


nes  quiDominipraedicationein  apostolorumque  ejus 
despexerunt  et  in  infidelitatis  errore  pcrmanserunt, 
ira  et  sententia  Dei  omnipotcntis  super  ilJos  veniet, 
tradenturque  igni  perpetuo,  cruciandi  in  corpore  et 
in  anima. 

«  Beati  qui  scminatis  super  omncs  aquas,immit- 
tentes  pedem  bovis  ct  asini.  »  Locutus  est  sermo 
divinus  hactenus  de  subvorsionc  et  miscria  Judseo- 
rum ;  convertit  se  iteruni  ad  apostolos  ct  proidicato- 
res  sanctos,  qui  ad  fidem  vocavorunt,dicens  :  Bcati 
qui  seminatis  verbum  Evangclii  supcr  omnes  aquas, 
id  est  super  corda  omnium  gcntium,  immittentes 
pedem,  hoc  est  actionem  bovis  et  asini  in  vincula 
praeceptorum  Dei.  Pcr  bovem,  quod  est  mundum 
animal  et  j  ugum  trahit  judaicus  populus  designatur, 
quia  praecepta  Dei  longa  per  tcmpora  custodiens 
mundus  exstilit,et  gravc  jugum  legis  sustinuit.Asi- 
nus  autem,qui  immundus  est,significat  gentiles,qui 
per  idololatria;  cultum  immundi  ct  iniqui  exstite- 
runt  :  longe  semoti  a  cognitioncet  servitio  Dei.Dicit 
ergo  sermo  divinus  :  Beati  estis,  o  sancti  praedicato- 
res,qui  doctrinam  Evangelii  et  verbum  fidei  semina- 
tis  supcr  corda  Judaeorum  et  gcntilium,immitcntes, 
hoc  est  introducentes  actionem  ct  operationen^ 
illorum  in  vincula  praeceptorum  coDlestium,  ut  ex 
duobus  populis  unam  sanctam  ct  immaculatam 
Ecclesiam  Domino  aedificarc  possitis. 

GAPUT  xxxm. 

«  Vae  qui  pra3daris,nonne  ct  ipse  praedaberb^Et 


culis  fiduciae  habitat  mente  non  corpore,  dc  quibus  n  qui  spernis,nonne  et  ipse  sperncris?  »  Gontra  Sen- 

..       ..-«.- T_     Jl Tk_A_: • • 1  1 :i 1-1«^..:*..-     \[^^    i^.,^    r^,^^r^^    ^w,^-A^^Z^^ 


dixit  Dominns,«  In  domo  Patris  mei  mansiones  mul- 
tae  sunt  (Joan.  xiv).  »  Dum  enim  sancti  in  terrenis 
nil  ambiunt,  sed  toto  mentis  ardore  coelestia  con- 
templantur,quasiincoeIestibustabernaculishabitant 
in  8pe.«Et  in  requie  opulenta,»  hocestopibusplena. 
Sancta  Ecclesia  in  requie  opulenta  sedet,quia  pasci- 
tur  mysteriis  Veteris  Testamenti  et  Novi.Vel  etiam 
in  requie  opulenta  sedebit,  cum  viderit  Dominum 
Jesum  Ghristum  in  gloria  paternae  majestatis,  quo- 
modo  Pater  in  Filio  et  Filius  in  Patre  (Joan,  xiv). 
et  Spiritus  sanctus  in  utroque.Et  cum  videritquo- 
modo  Ghristus  in  corpore  suo,quod  est  Ecclesia,  et 


nacherib  modo  loquitur.  Nam  ipse  omnes  provincias 
etregiones  qua;  in  circuitu  suo  crantdepradatusest, 
et  insuperdecem  tribus,ad  ultimum  omnes  civita- 
tes  Juda3  et  Benjamin  pn-ctcrllierusalem  :  atque  ob 
hujusccmodi  causam  elatus  in  supcrbiam  gloriaba- 
tursua  virtute  etpotcntia  omnia  hacc  fecisse,  non 
rccolens  quod  propter  peccataeorum  tradidisset  eos 
Dominus  in  conculcatione  :  idcoque  dirigiturcontra 
eum  sermo  divinus  :  0  Sennacherib  supcrbissime,tu 
qui  pra;daris  alios,  utiquc  praedabcris  ab  aliis.  Et 
qui  spernis,  hoc  est  despicis  omnes  gentes,  speme- 
ris  et  contemneris.  «  Cum  consummaveris  depraeda- 


833 


HAYMONIS  HALBEHSTAT.  EPISG.  OPP.  PAIIS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


884 


tionem  »  yEgypti,vcl  Juda5aB,ctiam  partem  Ilicrusa- 
lcm  quam  Sobiia  tradidit.  «  Dcpraedabcris,  cum 
fatigatus  desieris  coutcmncrc,  contcrancris.»  Et  hoc 
adimplctum  cst,  sicut  hic  pra^dicitur  {IV  Reg.  xix). 
Siquidcm  cum  vcniret  fatigatus  dc  yEgjpto  ob  taj- 
dium  multorum  super  Hicrusalcm  et  contrarcgem 
Ezechiam,  ogrcssus  angclus  Dumini  (ut  sequentia 
doccnt)  interfccit  in  castrisillius  ccntuin  octoginta 
quinque  millia  honiinum.  Potcst  ctiain  et  hoc  rcferri 
ad  omnes  qui  impic  agunt,  ct  dcpr.-cdantur  domos 
pauperum  ct  pupillorum,  ct  ad  ipsum  insuper  dia- 
bolum.  Qui  cnim  rapinam  scmpcr  cxcrccnt  ct  su- 
perbiam  sectantur,  aliisquc  malis  implicati  sunt,si 
fructus  dignos  pocnilcntia;  non  fccerint  [Liic.  ni), 
licct  in  pracsenti  tcmporalitcr  non  puniantur,  ta- 
men  post  finitum  hujusvita^  cursum,huiniliabuntur 
sententia,  ct  Judicii  poDnas  cxsolvent. 

«  Dominc,  miscrerc  nostri,  tc  cxspcctavimus :  cslo 
brachium  nostrum  in  mane,et  salus  nostra  in  tem- 
pore  tribulationis.»  Loquitur  modo  Isaias  prophcla 
ex  pcrsona  populi  llicrusalcm,  qui  obsidebatur  ab 
exercitu  Sennachcrib,ct  exorat  Dominuin,  diccns  : 
DominCy  misercre  nostri^et  libera  nos  dc  manibus 
Assyriorum,  et  civitatein  islaiii  prot<;gc  :  quia  te 
exspcctavimus  in  fide  ut  nosliberc.  No.squa»siviniU3 
idola  et  sculptilia,quia  non  possunt  nobis  prodcsse, 
sed  te  qui  es  soluspotens.Esto  brachium  eorum  in 
mane.  Aliqui  codiccs  habcnt  brachium  nostruin. 
Sed  si  dixerimus,  socundum  beatum  Ilieronymum  : 
esto  brachium  corum,ciitsensu8  :  Estobrachium, 
id  estexpugnatio  eorum  et  repulsio.  Si  autem  dixe- 
rimus  nostrum,  erit  sensus  :  Esto  brachium  nos- 
trum,  hoc  est  fortitudo  et  defcnsio  nostra,  et  de- 
fende  nos  tua  virtutc  et  polentia.  Non  est  aulem 
prajtcrmittondum,  quarc  diciU  in  manc.  Cum  inter- 
fcctus  cst  cxercitus  Assyriorum  eo  modoquo  supc- 
riusdictum  est,illi  qui  i-cmanscrant  ex  Scnnache- 
rib  non  cognoverunt  quod  factum  orat  in  castris 
eorum,  quousque  mane  surgcront,  ctvidorcnt  oin- 
nia  corpora  combusta.  Tunc  nimio  timore  perculsi 
fugcrunt  in  terrarn  suani.  Et  ideo  quia  illi  niane 
cognoverunt  quod  erat  gcstum,ct  niane  fugam  pe- 
tierunt,  dicit  prophcta  :  Esto  brachiuin  eorum  in 
mane,  hoc  est  cxpugnatio  et  rcpulsio,  ct  salus  nos- 
tra  in  tribulationis. 

«  A  voce  angcli  fiigerunt  populi,  ab  exaltrtionc 
tua  dispcrsffi  sunt  gontcs.  »  Nonnulli  angclum  Mi- 
chaelem  autumant  fuisse,  qui  constitutus  cst  prin- 
ceps  Judaici  populi,  sicut  in  vuluniinc  Danielis  ha- 
betur  :  Nemo  est,  iiiquit,adjutor  mcus  in  omnibus 
his,  nisi  Michaol  princeps  vester  (Dan.  x).  Quidam 
vero  dicunt  Gabriclom  fuisse,  qui  Dei  fortitudo  in- 
terpretatur,  eo  quod  ipsc  priosit  populis.ldipsum  ct 
doctorcs  Juda3orum  afnrniaut,quod  ipsc  j>orcusscrit 
illa  tot  millia  Assyrioruin,  et  illoruni  corda  qua;  re- 
manscrunt  terrore  niuiio  implevcrit  (///  lieg.  xix). 
Et  hoc  cstquod  dicit,a  vuco  angcli,  id  cst  a  terrorc 
Gabrielib  fugorunt  populi,  id  cst  dcceiii  durcs  qiii 
remansorant,  ipii  otiam  cum  ipsu  Scnnacherib  vene- 


A  rant.  Ideo  autem  dicit :  Ab  ezaltatione  tua,  Domine, 
dispcrsae  sunt  gcntes  :  quia  omnipotens  Dcus  tunc 
exaltatus  cst  et  magnus  praidicatus,ab  omnibus  qui 
audicrunt  quod  sua  virtute  tot  millia  bominum  coo- 
tra  sc  supcrbicntium,  per  unum  angelum  suum 
straverit.Tunc  omni])otens  Deus  aliquando  cxaltari 
dicitur,cum  sc  ulciscitur  de  hostibus  suis  :  quiaqui 
nolucruiit  illum  cognosccre  tempore  tranquillitatis, 
cognossent  tcmporc  tribulationis. 

«  Et  congregabunturspoliavestrasicutcoUigitur 
bruchus,  vclut  cum  fossoB  plenas  fuerint  de  eo,  » 
In  quibusdam  codicibus  repcritur  spolia  nostra.  Si 
di.xcrimus  spolia  vestra,  erit  scnsus  :  0  niiseri  et 
superbissimi  Assyrii,  cum  veneritis  contra  Hieru- 
saleni,congrogabuntur  spoliavestra  a  Judsi8,et  im- 
p  plebunturoorumdonusspoliis  :  sicutlmplcturfossa 
ex  multitudine  bruchorum.Si  autcm  lcgerimus  spo- 
lia  nostra,  crit  sensus  :  0  Judsi  qui  habitatis  in 
llicrusalcm,  uolite  timere  a  facie  Assyriorium  :  quia 
omnia  spolia  ct  omnes  divitisD  illorum  jam  nostrs 
sunt,  et  colligcntur  a  nobis  sicut  coliigitur  bruchus. 
Ex  locusta  nascitur  bruchus.  qui  ita  vocatur  quous- 
qiie  alas  habeat.  Scd  cum  coeperint  ei  jam  alae  suc- 
crescere  ac  nisus  fuerit  volitare,  vocatur  atbelech. 
Cuni  vo.ro  plcnissime  potcrit  volare,  efficitur  iterum 
locusta.Et  est  mullo  gravior  brucbus  quam  locusta 
et  athelech,  quia  desunt  ei  alae  ncc  potestcito  am- 
bulare  :  ideoque  ubicunque  venerit,  penitus  comcdit 
fruges.  Sulent  auteiii  homines  illarum  regionum  ad 
quas  locusta;  vcnluut,  eas  congregare  in  fossas,  ct 
opcrire  huino  :  ut  ci  hoc  venerit  quatenus  a  vento 
C  projiciantur  in  mare,  et  ab  undis  projiciantur  in 
terrain,  et  fcctibus  illarum  oriantur  bruchi.Sic  enim 
sa;pe  fit  ul  ex  ovis  nascantur,  qus  adhuc  in  veotre 
malris  crant. 

«  Maguincalus  est  Dominus,quoniam  habitavit  in 
e.xcelso.»  Magniiicatus  est,id  est  magnus  praulicatus 
et  laudatus  abEzechia,etab  illis  qui  victoriamDomL 
ni  viderunt  de  hostibus  8uis(/K/?^(/.xviii).  In  excclso 
automhabilabil,vcI  iu  templo  glorias  suas,inHierusa- 
lcm  (//  Paral.  xxix).  Vcl  ctiam  in  ezcelso  coelorum, 
vel  in  cordibus(>Icclorum,qui  adcoclestiaanhelant. 
((  Implcvit  Sion  judicio  et  justitia  :  »  quiaEzechias 
rex  juste  judicavit  populum  habitantem  in  SioQ, 
hoc  est  in  IIierusalcm,revocans  illum  ad  cultum  Dei 
ab  idololatria.  Et  per  hoc  intcrnam  inspiratiooem 
I)  actum  ost,  ut  ipse  juste  vivcret,  et  plcbem  DoflQini 
juste  judicaret.  Quod  autcm  addit  propheta : 

«  Et  erit  fidcs  in  tcmpori)  us  tuis,»  duplici  modo 
intclligi  potest.  Quidam  enim  codices  habent  in  teni- 
poribus  suis.Sod  si  di.xerimus  tuis,erit  sensus,  ut 
alloquatur  pi*o Dhcta  Ezechiam  :  0  Ezcchla,  cum  per- 
cusseritDeus  inimicos  tuos,crit  fides,hoc  Cbt,  pro- 
babitur in  temporibus suis. Si autem  legerimus  suis, 
erit  sensus  :  Cum  liberaverit  Deus  omnipolens  pu- 
pulum  suum  a  timore  hostiumy  probabitur  ndcs  ob- 
sessi  poi)uIi  in  tcmporibus  suis.  In  hoc  cnim  probata 
est,  quia  rolin(|uentos  idola  servicrunt  Doniiuo  cum 
devotionc  mentis.  <«  Divitiic  salutis  »  Judicia  popuh 


885 


COMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB,  IT. 


886 


i€  sapientia  et  scientia  »  fuit.  Inter  sapientiam  et  A 
scientiam  beatus  Augustinus  hanc  discretionem  fa- 
cit,quod  sapientia  divinarum  rcrum  est  intelligen- 
tia,  scientia  autem  humanarum.  Et  ille  populus  sa- 
pientiam  habuit,quia  conversus  est  de  iniquitate  ad 
justitiam,de  idololatria  ad  cultum  et  servitutera 
Dei.  Scientiam  habuit,quia  non  tradidit  seAssyrio 
cum  multa  mala  ei  minatus  esset.  «  Timor  Domini 
ipse  thesaurus  ejus,  »  id  est  salutis.  Sine  timore 
enim  Domini,neque  sapientia,neque  scientiaaliquid 
proderit,neque  salus  adipisci  potest.  Initium  quippe 
sapicniis  timor  Domini  {PsaL  cx).  Et  Tobias  ad  fi- 
lium :  Habebis  (inquit)  multa  bona,  si  timueris 
Deum  (Tob.  iv). 

«  Ecce  videntes  clamabunt  foris  :  angeli  pacis 
amare  flebunt.  »  Revertitur  sermo  divinus  ad  ulti-  p 
mam  captivitatem.  Isti  sunt  videntes  de  quibus  su- 
perias  diiit:  Beati  qui  seminatis  super  omnes  aquas. 
(Mach,  XIII.)  Et  de  quibus  Dominus  dixit :  Beati  oculi 
qui  vident  quae  vos  videtis  (Luc»  x).Et  ad  Judaeos  : 
Elcce  ego  mitto  ad  vos  prophetas,et  8apientes,et  scri- 
bas  (Matih,  xxiii).Ipsi  enim  fuerunt  angeli  pacis,hoc 
est  nuniii  qui  nuntiaverunt  verba  Ghristi,  qui  est 
pax  vera,  et  qui  dixit  eis  :  «  Pacem  relinquo  vobis, 
pacem  meam  do  vobis  (Joan,  xiv).  »  Et  qui  nos 
paciiicavit  Deo  Patri  et  sanctis  angelis  (Col.  xiii). 
Apostoli  ergo,post  ascensionem  Domini,imminente 
iempore  captivitatis,jam  non  clamabant  in  Hieru- 
salem  annuntiantes  verbum  Evangelii,sed  foris,  boc 
est  gentibus  quibus  cum  ipsi  sprevissent  eos,  dixe- 
runt  apostoli  (AcL  xiii)  :  Vobis  quidem  oportebat 
primum  loiui  verbum  Domini ;  sed  quia  repulistis  C 
illud,  ecce  convertimur  ad  gentes.  Angoli  autem 
pacis,hoc  est  apostoli  nuntii  pacisetEvangelii  amare 
fleveruni,  propter  incredulitatem  JudeBorum,de  quo- 
nim  stirpe  descenderant,  condolentes  perditioni 
illorum  et  malitis.  De  quorum  numero  unus  dicii 
(Rcm.  ix) :  Tristitia  csi  mihi  magna  et  continuus 
dolor  cordi  meo  pro  fratribus  mei  qui  sunt  Israelit». 
Optabam  ego  anathema  esse  pro  eis,  hoc  est  inter- 
fici  pro  salute  illorum. 

<c  Dissipatasuniviae  Hierusalem,cessaviitransiens 
per  eam.  »  Hoc  factum  cst  post  vastationem  Roma- 
norum :  ideo  dissipats  sunt  viae,quia  defuit  quiveni- 
reiad  tcmplum  tempore  soIennitatis,sicui  dicitHie- 
remias  :  Viae  Sion  lugent,  eo  quod  non  sit  qui  veniai 
ad  solennitaiem  (ThrenA),  «  Irritum  factumesipa-  [) 
ctum  »  quod  pepigit  Deus  cum  Abraham  et  patribus 
eorum,  dicens  :  «  Multiplicabo  scmen  tuum  sicut 
stellas  coeli.  (Gen,  xvi  ei  xvii).  »  Et  per  quemdam 
prophetam  :  Habitatis  in  loco  isto  amodo  et  usque 
in  saeculum  (EccL  xxxvii)  Et  ad  Salomonem  :  Erit 
nomen  meum  ibi  usque  in  sempiternum.  «  Proje- 
cit  civiiates  »  illorum,  «  non  reputavit  »  eos  esse 
c<  homines. »  Ideo  reputati  suni  a  Domino  ad  instar 
jumentorum,  quia  illo  non  cognosccntes  se  homines 
csse,  bestiarum  more  vixerunt  luxuriose  viventes, 
omnique  immunditia  pullulantes. «  Luxit  et  cAkiguit 
terra.  »  Luxit,  id  est  defecit.  Tabefacia  est  non 


terra,  sed  habitantes  in  ea.  «  Gonfusus  esi  Libanus, 
et  obsurduit :  »  non  dubium  quin  per  Libanum  si- 
gnificetur  templum.  De  quo  legimus  in  Zacharia  : 
«  Aperi,  Libane,  portas  tuas,ct  dcvorei  ignis  cedros 
tuas  (Zach,  ii) ; »  et  in  Ezechielc  :  «  Aquila  raagnarum 
alarum  vcnit  ad  Libanum,  ct  tulit  medullam  cedri 
(Ezech.xwu). yyl\\udevp;o  templum,in  quo  anieaexau- 
dicbantur  preces  postulantium  Jn  surditaiem  redac- 
tum  est  temporc  ultimae  captivitatis  propter  peccata 
populi,  quia  licot  orarent  Dominum  ut  misereretur 
eorum,non  meruerunt  exaudiri  propter  necem  Fi- 
lii  Dei  et  apostolorum  ejus.  «  Et  factus  Cbi  Saron 
sicut  dosertum,et  concussaest  Basan  ei  Garmelr.S. » 
Saronas  appellatur  omnis  provinciaiuter  Joppenei 
Liddam,  in  qua  latissimi  campi  fcrtilisque  iendun- 
tur.  Basan  quoquc  regio  est  trans  Jordanem  quae 
fuit  Og  regis,quam  tradidit  Mosos  duabus  iribubus 
ac  dimidiae  ad  possidendum,etinterpretatur  uberri- 
ma  vel  pinguis.  Carmelus  autem  mons  est  terrae  re- 
promissionis  fertilissimus;  et  per  Gasan  et  Saronas 
ac  Garmelum,  dcbemus  intelligere  omncm  feriiliia- 
tem  terrae  Judasorum,  quae  omnia  amiseruni,  quia 
Dominum  cum  suis  discipulis  spreverunt. 

«  Nunc  consurgam,dicitDominus  »  de  nimia  pace 
mea  ad  percutiendum  ct  interficiendum  Judaicum 
populum.  «  Nunc  exsultabor,  »  hoc  est  gloriflcabor 
a  gentibus,  cum  viderent  me  hoc  fecisse,  «  et  suble- 
vabor,  »  id  est  magnus  pracdicabor :  Potest  ei  hoc 
referri  ad  resurreclioncm  ascensionemque  Domini. 
Nunc  consurgam,inquit  Dominus,  ab  inferis  devicto 
mortis  imperio.  Et  exaltabor  et  sublevaior  ascen- 
dendo  ad  Patrem. 

«  Goncipietis  firdorcm,»  0  miseri  Judaei,cum  ego 
ascendero  ad  ccbIos,  concipietis  ardorem,  hoc  est 
fervore  invidia;  rcplebimini,andientes  nomen  meum 
pra;dicari  ab  apostolis  meis  (Act.  v  et  xni).Sie  enim 
in  Actibus  apostolorum  legimus  :  Quia  videnter  iur- 
bas,  Judaci  repleti  sunt  zelo  invidiae  (AcL  xiii).  c<  Pa- 
rielis  stipulara,»  id  est  verba  blasphemiae.quae  pro 
nihilo  ita  ducentur,  ut  stipula.  Legimus  enim,  quia 
contradicebant  his  quae  a  Paulodicebantur,bla9pbe- 
mantes.  Dicamus  ct  aliter  :  Goncipietis  ardorem, 
hoc  est  angustiam  et  malam  voluniatem,et  parieiis 
verba  inania  vel  opcrationem  iniquam.  Tamen  et 
conceptumet  partum,hoc  ost  cogitationem  et  ope- 
rationem,dcvorabitutrumque,veI  ignisRomanorum 
adventus,  vel  ignis  gehenn<e  tribulationis  in  die  ju- 
dicii.  «  Spiritus  vcster,»  id  cst  mala  vestravoluptas, 
«ut  ignis  vorabit  vos,ct  erunt  populi  quasi  de  incen- 
dio  cinis.»  Sicut  cx  multitudine  lignorum  posiincen- 
dium  ad  indicium  pauci  remancnt  cineres,  ita  ex 
multitudine  Judaeorum  post  finitam  capiiviiaiem 
pauci  remanserunt  Judaei  (Jacob.  i). «  Spinae  con- 
gregata;,  »  hoc  cst  pcccata  Judaeorum  coadunaia 
igni  perpetuo  comburentur.  Peccata  cnim,cum  con- 
summata   fuerint,  generant   mortem.  Quod  spinsB 
significent  punctioncs  peccatorum,  demonsiraiur 
illo  iu  Ioco,ubi  dicitur :  «  Tcrra  tua,  »  bocesicaro 
tua,  «  spinas  germinabit  tibi  (Gen.  iii).  » 


887 


IIAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


«  Audito,  »  o  gentiles  c<  qui  longe  estis  »  ab  hac  A  est  Boliditatem  ®tcrna3  quietis  nunc  in  spe,  tune 


tferra,vcl  A  Deo  «  qiiae  fecerim,ot  cognoscitc  vicini,  » 
Moabitae  et  aliae  gcntes,quae  fecerim  ego;  quomodo 
ultus  sum  mc  de  inimicis  meis  Judeeis.  Vastatione 
Judaeorum  peracta,  convertit  se  scrmo  divinus  ad 
gentcs. 

«  Gontriti  sunt, »  id  est^delcti  «  in  Sion,»  hoc  cst 
in  Hierusalem  «  peccatores  :  »  Qui  Dominum  suum 
interfecernnt.  «  Possedit  timor  hypocritas,»  scribas 
scilicetetPharisffios,proptcradventumRomanorum. 

Quibus  et  dixit  :  «  Va5  vobis,  scribae  et  Pharissei, 
feypocritae  (Luc,  ii).»  «  Quis  poterit  habitare  »  hoc  est 
esse  «  de  vobis  »  fidelibus  «  cum  igne  devorante?  » 
AUoquitur  sermo  propheticusvel  justos  gentilespost 
Dei  magnalia  narrata.Ignemappellat  Deum  omnipo- 
tentem,  de  quo  dicit  Moses  :  Deus  ignis  consumens  -^ 
cst.Et  ipse  Dominusin  Evangelio  ;  «  Ignem  veni  mit- 
tere  in  terram  (Luc,  xii).  »  Ipse  enim  est  ignis,  quia 
igne  tribulationis  contrivit  Jud(BOs,  et  in  diejudicii 
omnes  reprobos  damnabit  igne  suse  sententise. «  Aut 
quishabitabitexvobis  cum  ardoribus  sempiternis?» 
Ardor  Deus  omnipotens  est,  quia  ipee  facit  ardere 
corda  electorum  et  amorem  suum,etipse  consnmet 
peccala  poDnitcntium  igne  sancti  Spiritus. 

«  Qui  c^bulat  in  justitiis,  »  hoc  est,  qui  proficit 
in  Virtutibu8,«  et  loquitur  veritatem,»  subaudis  ille 
pcKterit  habitare  cum  Deo.  Justitia  est  fides,  spes, 
charitas,ca;tera3que  virlutes  quo;  in  justitia  consis-^ 
tuiit.  Loqui  vcritalem  est,non  cum  dolo  et  fraude, 
eed  cum  fid^  rocta.  «  Qui  projicit  avaritiam  ex  ca- 
lumnia,  et  excutit  manus  suas  ab  omni  munero.  » 


autem  in  re.  De  hae  terra  dicit  PsalmiBta :  Grede 
videre  bona  Domini  in  terra  viventium  (Psdi.  ixvi). 

«  Cor  tuum, »  id  est  mens  tua,  o  Joste  «  medii»> 
bitur  timorem.  »  Difficilo  sanotitas  sine  timore  C119- 
toditur ;  unde  dicitur  :  Sapientia  eat  timere  Denm 
{EccL  i).  Et  Simeon  justus  legitur  fuisse  et  timore* 
tus.  «  Ubi  est  litteratus,  ubi  est  verbalegis  ponde^ 
rans,  ubi  dictor  parvulorum?  »  Interrogateennodi» 
vinus  justum,  ubi  sit  litteratue,  id  est  grammatieDf 
Judceorum,  vel  gentium  philosoplii  humanaeapieiir 
tia3,et  ubi  sit legis verbaponderansBcribaetniafi- 
esBus,  qiii  sua  interpretatione  falsa  legeioa  onerabant 
et  ponderabant,  et  ubi  sit  modo  doctor  parvulorain, 
id  est^  scriba  insipicntium  Judadorum. 

«  Populum  impudentem  non  videbiey»  o  Ju8te,it 
ccelesti  Hienisaiem,  neque  popnlum  alti  etprofbiidi 
sermonis  videbis  ibi,  ita  ut  non  posms  intelUgen 
disertitudinem  linguffi  ejus.  «  In  qiio  »  subaiidilar 
philosopho  vol  gentili  <f  noti  est  6apientia¥8ra.i*  h^ 
pulum  impudentem  vocat  Platonetn,  Aristatelem» 
Cfleterosquo  gentium  philoBOpbos^qui  InveriMnidoM 
miscuerunt  falsa  veris.Similiter  populum  altitadiiiis 
habcntem  discrtitudinem  lingue  appellat  philoso* 
phos  humanae  sapienti»,  qui  diserte  et  polite  la- 
quuntur,aliqui  secundumTullium^aliqui  seoundBm 
Aristotelem,  qui  tantummodo  pompam  habent 
verborum,  non  scientiam  divinoram  mysteriorDm. 

«  RespiceSioncivitatem  Bolemnitatie  nOfltre.»Al» 
loquitur  Isaias  propheta  justum  de  quo  supra  locv- 
tus  est,et  jungit  se  numero  eleotorum,  loqaensds 


Avaritiamappellatcupiditatemmalam.Galumniaest  C'  Hierusalem  ccelesti  :  0  Juste,  cui  snpradictiilti  est, 


aliquandoaccusatio  falsa.Scd  isto  in  locoprodamno 
poniiur.  Qui  ergo  non  habet  cupiditatcm  malam  ex 
damno  alterius,  et  excutit  manus  suas  ab  omni  mu- 
nerc,  subaudis  ille  potcrit  habitare  cum  Dco.  Ideo 
autem  dicit  ab  omni  munere,quia  est  munus  a  manu 
et  munus  ab  ore.  Munus  a  manu,  est  a  dando  et  ac- 
cipiendo;  munus  ab  orc  laushumanaetfavor  nihil 
proficiens.  «!Qui  obturat  aures  suas  no  audiat  sau" 
guinem,  »  id  estno  conscntiat  peccatum  et  non  fa* 
oiat,  «  et  claudit  oculos  suos  ne  videat  malum,  » 
hoc  est  qui  aVertit  oculos  a  concupiscentia  :  ille 
talis  poterit  habitare  cum  Dco. 

«  Bt  habitabit  in  excolsis,»  id  cst  in  (etema  feli- 
oitaie  oum  Christo.  Felix  namque  conscientia,  quae 


cor  tuum  meditabitur  timorem,  et  populum  impa* 
dentem  non  videbrs  :  respiee  ciBlestem  Sion  oiviti* 
tem  solemnitatis  et  laetttio  perpetuie.  «  Oovli  ivi 
videbunt,»  cjuste,  «  Hierusalem  dpulentam^i»  Ae  fll 
dicerot  aliis  verbis  :  Qui  modo  contemplaris  eam 
mente,  tunc  videbis  illam  in  veritate  opuleatam, 
hoc  est  opibus  plenamdevisioneomnipotentisDel» 
«  Tabernaculum  quod  nequaquam  tranferri  poterit, 
nec  auferentur  clavi  ejus  in  sempitenium.  »  Num 
de  praB8entiEcclesialoquitur,quam  prasfigundNitta- 
bemaculum  vetus :  qum  ideo  transferrit  nonpoteiit» 
neqne  moveri^ita  ut  corruat,quia  8(^data  est  SOpii 
flrmam  petnim,de  qua  didt  Apestolus :  v  Mrl 
autem  erat  Christus  {/  C&r.  x).  »  Hi^uerunt  Jndei 


nocconscntit,necfacit.  «Munimenta  saxorum  subli-  n  tabernaculum,8ed  portatumestde  iocoad  locom:de 


mitas  ^us.  »  Saxa  vocantur  sancti  propter  solidita- 
tem  fid^  in  Ghristo  fundata,  quorum  cxemplis  ot 
dictis  instruimur,  ut  coQlestia  et  sublimia  petamus. 
n  Panisei  datus  est,  aqure  ejus  fideles  sunt.»  Proptcr 
merita  sua  datus  est  panis  et  aqua,  hoc  cst  doctri- 
na  divinarum  Scripturarum,  quro  in  obscuris  locis 
est  pdnis,  et  aqua  in  aporMoribus.  Aquaj  autom  ejus 
fideles^unt,  quia  doctrina  divina  vcra  est. 

«  Regom  »  scilicel  Dominum  omnipotentem,  «  in 
decore,  »  hoc  cst  in  splcndore  divinitatis  suaj  «  vi- 
debunt  oculi  ejus,»  idcst.oculi  omniuin  sanctorum 
post  diem  judicii.  «  Cernent  terram  oculi  ejus,»  hoc 


eremo  videlicct  in  SiIo,de  Silo  in  Nobe,  de  Nobe  ifi 
Hierusalem,  et  de  llierusalem  (sicut  in  libro  Ma* 
chabteorum  legitur)  delatum  ad  sepulcrum  Mosi  ab 
Hioremia.  Istud  vero  tabernaculnm,  hoo  est  pne* 
sons  Ecclesia,non  transferetur  de  looo  ad  locam, 
id  cst  non  mntabitur  do  bono  ad  malum,quia  ses- 
sionem  habet  Christam  ot  est  fixa  super  eum.  Quod 
autcm  dicit,  non  auferentur  olavi  ejus,  per  meta- 
phoram  loquitur.  Sicuti  tabernaeulum  vel  lentoritim 
sive  papilio  firmatur  davis,  extenditur  foniculis: 
sic  s^fkcia  Ecclesia  solidatur  clavis,  id  est  doctori- 
bus  sanctis,  quorum  rairaculis  eruditur  :  et  extcn- 


S89  COMMENT.  IN  ISATAM.  —  LIB.  II.  gg^ 

ditur  funiculis,  hoc  est,  divinorum  eloquiorum  fun-  A  aufcretur  ab  co  iniquitat  ejus  ex  hoc  facto,  quia  Do' 
datis.  mini  vindictam  exercuit. 

«  Quia  ibi  »  hoc  est,  in  cordibus  electonim  suo- 


rum, u  magniflcus  est  Dominus  Deus  noster :»  et  non 
in  conventiculis  haBreticorum,  neque  in  synagogis 
Judaeorum  «  locus  fluviorum,  »  subaudis  cst  ibi  et 
«  rivi  altissimi  et  patentcs.  »  Fluvios  appellat  pro- 
phetas  et  apostolos,  qui  a  vero  fonto  sumpserunt 
qutt  nobis  protulerunt.  Rivos  autem  patentes,  expo- 
sitores  sanctarum  Scripturarum,  qui  nobis  ea  quae 
h  prophetis  et  apostolis  obscure  prolata  sunt,  ipsi 
patenter  feeerunt,  ut  Hieronymus,  Augustinus,  ct 
Gregorius.  «  Non  transibit  per  eum, »  subaudis  ta- 
bemaculum,  quod  est  congregatio  electorum, «  na- 
vis   remigium,  »  id  est,  diabolus, «  neque  trieris 


CAPUT  XXXIV. 

«  Accedito,  gentes,  et  audite;  et  populi  attendi- 
te.  »  De  die  judicii  generalis  sententia  loquitur,  et 
vocat  omnes  gentes  ut  audiant  justam  retributio- 
ncm  Judfeis  redditam.  Vocat  etiam  terram  et  ple- 
nitudinem  ejus,  id  est,  omnes  homines,  et  dicit : 

«  Ouia  indignatio,»  id  est,  vindicta  t  Domini  su- 
per  omnes  gentes.»  Non  supergentes  in  quascunque 
specialiter  ira  Domini  desaeviet  in  die  judicii,  sed 
Buper  omnes  reprobos.  Quod  autem  addit :«  Et  fu- 
ror  super  universam  militiam  eorum,  » id  est,  rc- 
proborum,de  angelis  malignis  intelligendum  e8t,qui 


magna  transgreditureum,»  subaudis  populum  san-  »  per  spatia  aeris  istius  discurrunt,  et  cum  quibus 


ctum  Dei.  Trieris  navis  est  tres  ordincs  remorum 
habens.  Signiflcat  diabolum  in  isto  loco  propter  su* 
perbiam,  qui  tres  partes  istius  orbis,  Asiam,  Euro- 
pam,  Africamque  ante  adventum  Domini  suo  sub 
imperio  subjugatas  habebat. 

«  Domittus  cnim  judex  noster,  Dominus  legifer 
noster,Dominu8  rex  noster,  ipse  salvabit  nos,  >  su- 
baudis  a  diabolo.Vox  electorum  in  pocnitenti  Eccle- 
sia  adhnc  commorantium.  Judex  noster  Deus  omni- 
potens  est,  quia  ipse  est  discrctor  judicii,  et  ipse  ju- 
dicabit  orbem  universum  in  aequitate.  Legifer  ctiam 
noster  est  quia  ipse  dedit  nobis  lcgem  naturalem, 
qa«  est:  Quod  tibi  non  vis  fleri,  alii  ne  feceris.  Et 
legem  pcr  Mosen.  Ad  extremum  vero  legem  evan- 
gelics  veritatis 


Apostolus  dicit  nos  habere  luctamen  (Ephef.  vi).  In- 
terfecit  eos  Christus  sentcntia  sua  dicens  :  «  Ite, 
maledicti,  in  ignem  aBternum(lffltt/i.xxv).nf<Btdedit 
eis  occisionem^  »  hoc  est  ire  permisit  in  astemam 
damnationem. 

t  Interfccti  eorum  projicientur  »  in  infemum  «  et 
de  cadavenbus  eorum  ascendct  fctor.  »  Quos  dia- 
bolus  suadendo  et  mali  homincs  male  vivendo,  ct 
pravis  exemplis  docendo  inlerfecerunt  non  in  eop- 
pore  sed  in  anima,  projicientur  in  die  judicii  pariier 
cum  his  a  quibus  decepti  sunt  in  sternam  daoraa- 
tionem  cruciandi :  et  dabunt  cx  se  malumodorem, 
quia  et  in  corpore  et  in  anima  cruciabuntur. 

«  Tabescent  montes  a  sanguine  eorum,  ettabescet 
omnis  militia  coBlomm.  »  Montes  appellat  in  istb 


V  Laxati  sunt  ftiniculi  tui,  sed  non  praevalebunt.  »  ^  Io<^o  reges  et  principes  et  tyrannos  istius  ssculi,  ut 


Hactetius  locutus  est  de  Hierusalem  ccolesti,  et  de 
Ecclesia  praesentis  sfficuli.  Nunc  vcro  revertitur  ad 
terrenam  Hiemsalem,  loquensde  ea  sub  specie  na- 
vis.  Laxati  sunt  funiculi  tui,  pro  eo  quod  est  omnis 
fortitudo  populi  tui  laxabitur,  ct  extendetur,  nitens 
pngnare  contra  Romanos  :  sed  non  praevalebit,  quia 
Dominns  adducet  eos  ad  tui  internecionem. «  Sic 
erit  malus  tuus,»  hoc  est  templum  inclytum  tuum, 
in  quo  quondam  pendebant  vela  pretiosissima. 
«  Ut  dilatare  slgnum  non  queas,  o  id  est,  ut  non 
appareat  in  qno  loco  primitus  constructum  fuit, 
quia  non  relinquetur  ex  eo  lapis  super  lapidem. 
«  Tanc,»  fd  est,  cum  Hiemsalcm  fuerit  succensa  et 
templam,«  dividentur  spolia  praedarum  multarum  » 


fuit  Nabuchodonosor,  qui  multamm  gentinm  san- 
guincm  super  subjoctum  sibi  populum  fudit :  ut 
fuerunt  interfectorcs  sanctorum  mirtymm.Militiam 
vero  cceli  angulos  istius  aeris  qui  singulis  regnis 
principantur,  sicut  in  Danielis  libro  (cap,  x)  co- 
gnoscere  possumus,  in  quo  legitur  de  principe  Per- 
i$amm  et  principe  GraBCorum.  Bt  egregius  prfledioa- 
tor  :  Non  est  (inquit)  nobis  colluctatio  adversus 
carnem  ct  sanguinem,  sed  adversus  principes  et  po- 
testates,  adversus  mundi  rectores(Epfc^».vi).  Defl- 
cicnt  cnim  regcs  pro  malis  subjectomm  suomm 
quia  ipsi  f\ierunt  auctores  iniquitatum  eorum  :  et 
deflcient  dasmones  principes  drversamm  gentium, 
quorum  malo  consilio  et  deceptu  et  reges  peccav&- 


a  Romanis,  hoc  est  omncs  divitiae  et  cuncta  bona  D  runtetsubjectiperiemnt.«EtcompIicabuntursicut 


Jndaeomm.M  Oaudi  diripient  praedam,  nec  dicet  vi- 
cinus;filangui,>u'd  cst,non  dicet  Romanus  Romano, 
Inflrmus  sum :  quia  Christus  ministrabit  eis  vircs,ut 
possint  delere  gentem  inimicando.  Claudi  appellan- 
lur  Homani,  non  quod  claudi  essont,  sed  hoc  quod 
contra  Judaeos  egerunt  non  suis  viribus  iilud  adim- 
plcvcrunt,  sed  Dei  potentia.  «  Populus,  »  subaudis 
1^omanus,«qui  habitat  in  ea  »  terra,  hoc  est  qui  sub 
8ua  potestate  tenet  eam  rcdactara.  «  Auferctur  ab 
co  iniquitas.»Et  est  sensus :  Si  populus  Romanus 
dignus  esset  et  aliquod  peccatum  exinde  haberet, 
quod  Judaeos  interfecit  et  eorum  terram  incoluit. 


liber  coeli,  et  omnis  malitia  eorum,»  subaudis  ccelo- 
rum, «  defluet,  sicut  defi\iit  folium  de  vinea  et  dt 
flcu,»  appropinquante  hyeme,«  quoniam  inebriatus 
est  in  codIo  giadius  mcus.  » 

Pluralem  numerum  posuit  pro  singulari  cum  dixlt 
c(Bli,quia  de  isto  aere  hoc  intelligendum  est.  GcQlum 
enim  appellatur  aer  usitato  more.  Unde  et  volucres 
coeli  dicimus.  Mililia  coeli  defluot,  id  est,  sol  et  luna 
et  stellae,  vel  etiam  maligni  spiritus.  Non  enim  de- 
fluent  ita  sidera  ut  cadant,  sed.adveniente  vcra  luce 
Christo  obtcnebrabuntur  illa  :  undc  ct  Salvator  di- 
cit  :  «  Stella;  cadent  de  ccelo  {MaUh,  xxiv),'»  id  est, 


891 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


892 


cadere  videbantur.  Spiritus  vero  maligni  dcfluont. 
quia  amittent  omnem  poteslatem,  et  rccludenturin 
inferno.  Complicabitur  enim  istc  acr,  quia  igne  in- 
volvetur,  et  videbitur  complicari  sicut  liber.  Videa- 
mus  et  aliter  dc  complicationc  ca?lorum.  Non  dicit 
intcrire  coelos,  sed  complicari  quasi  librum :  ut 
postquam  omnia  peccata  aperta  fuerint,  compliccn- 
turqui  prius  aperti  fuerant,  ut  noquaquam  ull  ra  sori- 
bantur  in  eisdclictamalorum.  Dchujusccmodi  libris 
Daniel  dicit  (rrt/>.  vii):«  Judicium  scdit%ct  libri  apcrli 
sunt,  in  quibus  doscripta  erant  opera  singulorum.» 
HflBC  autem  omnia  fient  quia  inebriatus  est,  id  est, 
repletus  est  gladius  in  coelo  meus,  boc  est  in  isto 
acre,  ad  perdcndos  d.nmoncs  ct  omnes  rcprobos. 
Gladius  (inquit)  meus  incbriatus  est  malitia  homi- 
num,  hoc  es  sentontia  vel  ultio  sive  vindicta  ad 
perdendos  rcprobos  consummata  est.  «  Ecce  supcr 
ldumaBamde8cendetgladiusmeus,etsuperpopulum 
interfectionis  mca;  ad  judicium,»  subaudis  damna- 
tionis  veniet.  IdumaBa,  quaj  interpretatur  tcrrena, 
significat  hunc  mundum.  Damnatis  cnim  dacmoni- 
bus  in  aere,  veniot  vindicta  supcr  reprobos  in  tcrra. 

«  Gladius,»  id  est,  vindicta,  «  Domini  repletus  cst 
sanguine,  »  hoc  est  pcccatis  hominum.  «  Incrassa- 
tus,  » id  est,  repletus.  «  Adipe,  »  id  est,  iniquitate 
«  Impiorum,»  id  e8t,«desanguine  agnorum  ct  hirco- 
rum,  »  subaudis  repletus  est.  Agni  vocantur  in  islo 
loco  non  mansucti  et  justi,  sed  impolentes  et  vulga- 
res  homines.  Hirci  autem  appellanlur  potcntes  et 
principes  istius  saeculi;  id  est,  quodquod  subjungit, 
de  sanguine  medullatorum.Sed  per  hircos  possumus 
intelligerelibidinosos.Diesenimjudiciisuperomnes 
conditiones,  et  super  omnia  genera  veniet  super  li- 
beros  et  servos,  super  reges  principcsque  ac  sub- 
jectos,  super  potentes  et  impotentcs,  et  super  om- 
nes  qui  in  sua  iniquitate  mortui  sunt.  «  Victima 
enim  Domini,  »  id  est,  vindicta.  «  In  Bosra,  ct  in- 
terfectio  magna  in  terra  Edom.  »  Bosra,  quai  inter- 
prctatur  munita  vcl  circumdata  sive  firmata,  et 
Edom,  qui  interpretatur  terrenus  sive  sanguineus, 
significat  hunc  mundum  qui  munitus  est  et  circum- 
datus  aquis,  subaudis  plenus  sanguine  ct  malitia 
•  hominum. 

«  Et  descendcnt»in  infernum«unicornes  cum  eis» 
de  quibus  superius  dictum  cst,  «  et  tauri  cum  po- 
tentibus. »  Unicornes  appellantur  reges  in  impera- 
tores,  qui  monarchiam  totius  mundi  habucrunt  . 

• 

ut  fuit  Octavianus,  Ncra,  cajtcrique  imperatores  Ro- 
manorum.  Tauri  vocantur  rcguli :  comites,  et  prin- 
cipes.  Poteutcs  vero,  amici  et  consiliarii  rcgum,  et 
nobiles  quique.  Reges  enim  terrenc  viventcs  cum 
suis  principibus  et  amicis  sui  similibus  in  infernum 
descendent :  ut  sicut  fuerunt  uniti  in  malis,  sic  sint 
conjuncti  in  poenis.  «  Inebriatur  terra,  » id  est,  iu- 
fernus  «  sanguinc  corum,»  id  est,  malitia  rcprobo- 
rum,  «  et  humus  »  hoc  est  barathrum  ffitcrnaj  dam- 
nationis  replebitur,«  adipo,»  id  est,  superbia«  pin- 
guium  »  hominum. 

«  yuia  dies  ultionis  Domini  annus  retributionum 


A  judicii  Sion,»  subaudis  vcniet.  Ista  quaj  hic  dicun- 
tur,  non  pcrtinent  ad  superiora.  Post  generalem  to- 
tius  orbis  consummationem,  revertitur  sermo  pro- 
pheticus  ad  Hierusalem,  cui  in  tempore  illo  loqoe- 
batur,  ct  vastationem  ejus  pleno  sermone  describit^ 
qua3  a  Romanis  facta  est.  Dies  ultionis  Domini  est 
vindicatio  sanguinisChristi.  Annum  retributionum 
judicii  Sion,  appellat  omne  tempus  praedicatioDis 
Christi,  hoc  cst  trium  annorum  et  dimidii  :  quo 
tcmporc  contcmpserunt  habitatores  Sioii  recipere 
salvatorem  suum  et  legislatorcm,quo  etiam  terapore 
morti  eum  tradiderunt.  Iste  est  annus,  dc  quo  in 
subscquentibus  dicit  Isaias  (inf,  lxi)  cx  persona 
Filii  Dci :«  Spiritus  Domini  super  me  eo  quod  ume- 
rit  mc,  evangelizare  pauperibus  misit  me,  et  vo- 
Ts  care  annum  acccptabilem  Domino.  » 

«  Et  convcrtentur  torrentes  ejus  in  picem,  et  hu- 
mus  cjus  in  sulphur.»  Propter  nimiam  Romanorum 
sievitiam  ct  crcbra  incendia,  quibus  omnis  terra 
repromissionis  vallata  est :  insuper  et  civitas  scd  et 
templum  igneconsumptum  est :  torrcntes  ethumus 
ejus  dicuntur  conversa  esse  in  picem  et  sulphur. 
«  Et  erit  terra  ejus  in  picem  ardentem,  nocte  et  dic 
non  exstinguetur.»  Per  noctcmetdiem  continuatio 
temporis  intelligcnda  est.  Notandum  autem,  quod 
non  ideo  hoc  dicit  ut  illa  terra  semper  ardeat :  sed 
propter  nimiam  tribulationem  Judsorum,et  desola- 
tionem  illius  tcrrse.  « In  sempiternum  ascendet  fu- 
mus  ejus  »  hoc  est  signum  exterminii  et  calamita- 
tis  illorum  «  a  generatione  »  illa  qua  haec  facta  suot, 
«  in  gencrationem  »  ultimam,  subaudis  vindictaDei 
C  omnipotentis  habitabit  super  ilios. «  Desolabitur  in 
Sfecula  saiculorum,»  id  est,  in  solitudinem  redige- 
tur  usque  in  sfficula  saeculorum. «  Non  erit  vir  » 
Juda^us  «  transiens  per  eam.»  Multi  quidam  Judaeo- 
ruin  post  illam  ultimam  captivitatem  transieruni 
per  eam,  sed  libere  non  sicut  antea  soliU  erant, 
ncque  pQstca  ibi  habitaverunt.  Posuerunt  enim  Ro- 
mani  Icgem,  ut  non  permitterent  quemquam  Ju- 
dajoruin  reverti  in  terram  nativitatis  suae. 

«  Et  possidebunt  illam,»  subaudis,  terram  Judeo- 
rum.«  Onocrotalus  et  eritius,  et  ibix,  et  corvus  ha- 
bitabunt  in  ea. »  Onocrotalus  avis  aquatica  est  ini- 
mica  serpcntibus,  rostrum  acutissimum  habens  et 
longum,  quas  dicit  Josephus  a  Mose  delatas  in  bello 
contra  ^thiopes,  propter  multitudinem  serpentium 
j)  quibus  repleta  erat  tcrra,  per  quam  progredi  debe- 
bat  contra  iEthiopes.  Asoendit  enim  super  caput 
serpentis,  et  ictu  rostri  interficit  eum.  H»  aves  vel 
animalia  solitudinem  quaerunt,  et  post  desolatiooem 
hominum  habitaverunt  ibi  ubi  antea  templam  et 
scdes  regia  erant.  «  Et  extendetur  super  eam,  • 
subaudis  terram, «  mensura,!  id  est,  Dei  sententia, 
ut  non  sit  habitatio  Juda;orum  ibi,  sed  dibmonum: 
at  redigdtur  ad  nihilum,  et  perpendiculum  io  de- 
solationem  »  subaudis  redigatur.  Perpendiculom 
est  quo  ca;mentarii  maceriam  ac  i^ctitudinem  re- 
ducunt,  ct  illa  terra  in  arbitrio  sententiee  Dei  posita 
est  in  solitudine. 


893 


COMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  II. 


894 


«  Nobiles   ejus,  »  \d  csl,  apostoli  et  credentes  A  qui  illam  terram  ex  eo  tempore  incolunt,  more  be- 
«  non  erunt  ibi  »  cum  venerit  captivitas  et  calami- 
tas  :  «  rcgem  »  Christum  «  potius  vucabunt,et  om- 
nes  principcs  ejus, »  id  cst,  sacerdotes  et  Pharisaei 


stiarum  viventes,  et  divcrsa  portenta  adorantes. 

CAPUT  XXXV. 


«  erunt  in  nihilum.  »  Quando  Ilomani  venerunt 
Buper  Israel  jam  erant  apostoli  dispcrsi  per  quadri- 
partitumorbem.Grcdentes  quoqucotsuncti  qui  illic 
commanebant,  admoniti  a  Sancto  Spiritu  transic- 
runt  Jordancm  ad  regnum  Agrippao  regis,qui  pacem 
babebat  cum  Romanis. 

«  Orienturin  domibusejus  »  quondam  pulcherri- 
mis  et  divitiis  plcnis, «  spin<B  ct  urtico;,  ct  paliurus 
in  munitionibus»  cjus,subaudis  nascctur.Paliurus 
genus  est  cardui,  acutissimos  aculeos  habens.  «  Et 
crit  ibi  cubile  draconum,  et  pascua  struthionum.» 
Struthio  avis  est  solitudinem  quserens. 

«  Et  occurrent  dccmonia  onocontauris,  ct  pilosus 
clamabit  alter  adaIterum.»Quidamcodices  habent, 
occurrent  daemonia,  ita  dividentcs  ut  subaudiatur 
sibi.Onocentaurus  et  pilosus  clamabit  altcr  ad  alte- 
rum.Scd  melius  cst  ita  distinguendum,occurentdaD- 
monia  onocentauris.Onocentaurus  compositum  no- 
men  est  ex  Graeco  et  Latino,ab  eo  quod  est  onos  et 
taurus.  Onos  namque  Gra^ca  lingua  dicitur  asiiius, 
Onocentaurus  monstruui  est,  quod  inchoatur  ab 
asino  et  dcsinit  in  taurum.Per  asinum,quodcstani- 
mal  promptumadlibidinemexplendam,dcsignanlur 
homines  libidinosi,  qui  sempcr  in  fetorc  luxuriaB 
jacent.Per  taurum  vero  superbi.His  daemoncs  occur- 
rere  dicuntur,quia  faventeis  suadendo  in  cordc  per 
pravam  suggestionem,ut  deterius  agant,quasi  bcne 


B 


«  La3tabitur  deserta  et  invia,et  exsultabit  solitudo, 
et  florebit  quasi  lilium.  »  Hactenus  de  vastatione 
JudaBorum,  nunc  de  gentium  conversione  loquitur. 
Descrta  appellatur  gentililas,  quia  derelicta  erat  a 
Dco  propter  corruplam  naturalem  legem  et  propter 
idololatriam.lnvia  erat,quia  non  cratin  Christo  qui 
dixit  :  M  Ego  sum  via,  veritas,  et  vita  {Joan,  xiv).  » 
Invia  etiam  erat,  quia  non  transierat  per  eam  pro- 
pheta,non  apostolus,non  quilibet  doctor  viam  veri- 
tatis  ei  ostendens.  Relicta  ergo  Judaea  Istabitur 
gentilitas,et  gaudebit  et  florebit  quasi  lilium.Sicut 
liliumdumemittit  flores,bonum  odorem  reddit:sio 
gentilitas  venicns  ad  ridem,odorem  virtutum  exse 
protulit.Sic  cnim  dicit  egregius  praedicator:Christi 
bonus  odor  sumus  Deo  in  omni  loco  (//  Cor.  ii). 

«  Germinans,»  subaudis  fidcm  et  spem,«germina- 
bit  »  operationem,  «  etexsultabit  laptabundaetlau- 
danswCrcalorem  suum.Quae  antea  in  moerore  pecca- 
torum  consistebat.conversaadfidem  CGepitexsuItare 
et  gaudere  in  Domino.Sic  dicit  Apostolus :  «  Laetare 
sterilis  quae  non  paris,erumpe  inlaetitiam  etclama 
(Gal.  iv). »  M  Gloria  Libani  data  est  ei,  decor  Garmeli 
et  Saron.  »  Templum  appellat  hic  Libanum,  sicut 
superius  dictum  est,Carmelum  vero  et  Saron,ferti- 
litatem  terrae  repromissionis.Gloria  enim  quaequon- 
dam  erat  in  illo  templo  et  cultus,  modo  habetur  in 
sancta  Ecclesia,  et  multo  amplior.  «  Ipsi  >  fideles 


agentcs.  Pilosos  alii   dicunt  esse  simias,  quidam  ^  «videbuntgloriamDomini,»idest,divinitatemPatri8 


homines  sylvaticos.Aliiincubones  daemonesquicum 
feminis  coeunt.  «  Ibi  cubavit  lamia,  ct  invenit  sibi 
requiem  ericius.»  Lamia  monstrum  est^habens  fa- 
ciem  totumque  corpus  femineum  perpulchrum, 
pedes  tamen  habet  equinos. 

«  Requirite  tamen  diligenter  in  libro  Domini  et 
legite.»  Librum  Domini  dicit  propheta  hunc,quem 
ipse  a  Domino  percipiens  conscripsit.  Et  evocat  cos 
qui  futuri  erani,  ut  Jegerent  ista.  «  Unum  ex  eis,  » 
subaudis  monstris  supradictis,  «  non  defuit.  Alter 
alterum  non  quaesivit,  »  id  est,  neque  masculus 
feminam,  neque  femina  masculum,  quia  Dominus 
adduxit  eos  omnes  ad  illum  locum.  «  Quia  quod  ex 
ore  meo  procedit.  »  Vox  prophetae.  «  Ille,  »  id  est 


et  Filii  et  Spiritus  sancti,  «  et  decorem  Dei  nostri,  » 
id  est,quomodo  Patcr  in  Filio  est  et  Filiusin  Patreet 
Spiritus  sanclus  in  utroquc,nunc  vidcntin  8pe,tunc 
videbunt  in  re. 

•  Confortate  manus  dissolutas,  et  genua  debilia 
roborate. »  Alloquitur  apostolos et sequaces eorum  de 
quibus  superiusdixit,  Ipsi  videbuntgloriam  Domini, 
ut  coulbrtent  manus  gentilium  abono  opere  vacuas, 
et  dicit :  0  apostoli  mei,confortate  manus  gentilium 
fatigatas  ex  malitia,etgenua  debilia  roborate,id  est, 
gressus  a  Dei  cultu  claudicantes,  firmate  in  fide. 

«  Dicite,»  0  doctores  mei,  pusillanimibus  gentili- 
bus  in  fide  :  «  Confortamini,  »  hoc  est  spem  ve- 
stram  in  Christo  ponite,  «  et  nolite  timero  »  diabo- 


Christus,  «  mandavit,  »  hoc  est  praeccpit,  «  et  spi-  D  lum-  «  Eocc  Deus  vester,»  o  fidelcs,  «ultionem  ad- 


ritus  ejus,»  id  est  Spiiitus  sanctus, «  ipse  congrega- 
vit  ea  »  animantia  ipse  Spiritus. 

«  Et  misiteissortem,»  subaudis  habitationis,ubi 

cuncta  discrete  manerent.  «  Et  manus  cjus,»  id  cst, 

potcntia  ejus,  «  divisit  eam,»  subaudis  tcrran  t  in 

mensuram,  »  hoc  est  in  dcscrto    posscssionis   ubi 

scilicet  habilarent  dracones,ubi  lamia,ubi  struthio, 

ubi  diversae  bestiae,ingenerationem  ct  gcnerationem 

habitabunt  in  ea.Quantum  ad  litteram  attinct,  istae 

aves  vel  animalianon  sunt  usquc  modo  ibi,  licet  ad 

lempus  fuerint.Quantuin  vcro  ad  spiritualemintel- 

)ectuni,per  aves  bestias  debemus  intelligcre  omnes 


ducet  rctributionis.  »  Alloquitur  propheta  gentiles 
firmatos  in  fide  :  Ecce,inquit,Deus  vester  vindictam 
reddet  malis  in  die  judicii  dignam  merito,«et  veniet 
ut  salvet  vos  »  in  sua  magna  miscricordia,qui  prae- 
dicationem  apostolorum  ejus  recepistis  et  opere 
implcvistis. 

«  Tunc  apcrientur  oculi  cajcorum,etaures  surdo- 
rum  patebunt.  »  Ad  primum  Domini  adventum 
referenda  sunt  isla.Corporaliter  quidem  hoc  adim- 
plevitDominus :  sicutdixitdiscipulis  Joannis :  «Eun- 
tesrenuntiateJoanni,quiacaecivident,surdiaudiunt, 
leprosi   mundantur  {MaUh,  u),  »  et  caetora  quae  ibi 


895 


COMMENT.  IN  ISAIAM.  LIB.  II. 


896 


continentur.SpiritaaliterquotidieadiAiplcturinsan- 
ctam  Ecclesiam ,dum  aliquis  infidelis  oculos  racntis 
CfficatoshomineSjetauresad  audiendum  vcrbumDci 
obturatas,  convertitur  ad  Christum,  et  bap'izaLus 
aquam  baptismi  salutaris  illuminatur.  Oculi  onim 
gentilium,quibbca;catierantadcognoscendumCrca- 
torem  suum,  pra3dicatione  aposloloruni  illuminali 
sunt.  Similiter  et  aurcs  corum  qu»  ad  audiciidum 
verbum  Dei  aperlae  minime  fuerant,  prfedicantibus 
apostolis  auditum  mcruerunt  recipcrc, 

«  Tunc  saliet  sicut  ccrvus  claudus,ct  aperta  orit 
lingua  mutorum.»  Gcntilisquisquc  qui  gressusfidci 
nondum  habcns  in  opere  Dei  claudicabat,veniensad 
fidcm  quasi  corvus  saltum  dabit,dum  deinfidelitate 
ad  fidem,dc  vitiis  ad  virtutes,dc  torrenis  ad  ca?lestia 
transilicrit,  et  in  virtutibus  crcscere  studuerit.  Po- 
namus  unumcxomriibusPaulumquondam  persecu- 
torera  Ecclesia?,  nunc  apostolura  et  doctorera  gen- 
tium,etvideamusquammagnum  saltum  dedit.Nam 
qui  erat  infidelis  et  persecutor  Ghri8tianorum,tran- 
sHivit  de  pcrfidia  ad  fidem,dc  iniquitatc  ad  cultum 
verffi  justitiaB.Transiliensquc  dc  virtutc  in  virtutem, 
dixit  •.•Cupio  dissolvi  et  cum  Christo  essc  {PhiL  i).  » 
Lingua  etiara  malorum,quae  non  habebatconfessio- 
nem  versB  fidei,scdmutaeratadconfitendumpeccata 
8ua  et  laudandum  Creatorcm  suum,  pra^dicantibus 
apostolis  aperta  est  ad  fidem  rectam  confitendam. 
«  Quia  scissiB  sunt,»  hoc  est  aperlaj  sunt « in  descrto 
aqudB.»  Ideo  aperta  est  lingua  mutorum,quiaaperta; 
Bunt  in  descrto  quondam  gentilium  aquae  baptismi 
salutans,  «  et  torrentes  in  solitudine  »  gentium 
cxorti  sunt,  hoc  cst  diversae  gratiae  spiritualcs,  vcl 
doctrinaB  Vetcris  et  Novi  Teslamenti. 

«  Etquaeerat  arida,»  id  cst,  gentililas  a  fide  Dei, 
«  in  8tagnum,»subaudis  convcrsaest,idost,insGien- 
tiam  Veteris  ct  Novi  Tcstamcnti.«< Et  sitiens  infontcs 
Equarum  »  conversa  e6t,hoc  est  in  doctrinam  divi- 
norum  eloquiorum.«  In  cubilibus,»id  est,in  cordibns 
gentilium  «  in  quil>us  prius  draconcs,  »  id  cst, 
daemones«habitabant,orieturviror  calamietjunci. » 
Per  calamum  quoScripturaantiquitus  complcbatur, 
significaturdoctorum  praedicatio.Perjuncura  intcnta 
subditorura  auditio.Calaraus  cnira  ct  juncus  super 
aquas  nascuntur,et  viriditatem  retinent.Sicet  corda 
gentilium  intenta  ad  audiendum  verbura  Dei,  tunc 
viriditatcm  habent,  quando  quod  aure  percipiunt 
opere  adiraplere  satagunt. 

«  Etcrit  ibi,  »  subaudis  in  solitudine  gentium, 
«  scraita  et  via,»hocest  Ghristus,qui  dixit  :  «  Ego 
Bura  via,  veritas,  et  vita  (Joan,  xiv).  »  «  Et  illa  via 
sancta  vocabitur.Non  transibit  por  eam,»subaudis 
Ecclcsiam,  «pollutus»  dial)olus,qui  inquinalusest 
sanguine  multorum  ct  omni  spurcitia.  «  El  h.nGc  crit 
vobis  discreta  via,»  hoc  est  plana  fidcs  Christi,  «  ita 
ut  stulti  »  quondara  gcntiles,  qui  pro  Croatore  ad- 
orabant  creaturam,<'non  errent  per  eam  »  conversi 
ad  fidem  Christi. 

«  Nonerit  ibi  leo,»  princcps  scilicot  d.-cmonum  dc 
quo  dicit  Apo8tolus:«Quia  adversarius  nosterdiabo- 


j^  lus  tanquam  leo  nigiens  circuit,  quaerens  quem 
dcvorct  (IPetr.  v).»  «  Etmala  bestia,  »  id  est,  satel- 
lites  diaboli,  «  non  asccndet  per  eam,»  hoc  est,per 
congregationcm  fidclium.  «  Nec  invenietur  ibi »  m 
cordibus  electorum,quia  per  confessionem  fldeiex- 
pulsus  est. «  Et  ambulabunt »  devirtute  in  virtutem, 
«  qui  libcrati  fucrint »  a  vinculis  pcccatorum,ctab 
errore  «  et  redcmpti  a  Domino  »  sanguine  veri  agni, 
ac  deindc  «  convertenlur  »  ad  pcenitentiam^et  postea 
«  venicnt  in  Sion,»  hoc  crt,  in  Hiorusalcm  coBlestem 
«  cum  laude  »  Creatoris  sui,  «  et  laetitia  sempitema» 
pro  spc  aiternaB  remunerationis,  erit  «  super  capita 
eorum,»id  ost,in  mentibuseorum.  Quidam  codices 
habent  :  ct  ambulabunt  qui  libcrati  fuerint,  el  re- 
dcrapti  a  Doraino  convcrtentur.  Ita  dividentes.  Sed 
falsoscripturacst :  Bcatus  enim  Hieronymusitaexpo- 

^  nit,  sicuti  supcrius  dictum  cst:  «  Gaudium  etlcti- 
tiam  obtincbunt »  cum  vcncrint  in  Hiemsalem 
CGBlcstem,  «  et  fugiet  »  ab  eis  «  dolor  et  gemitos. » 
Quia  licct  gemant  ct  lugeant  inter  aBrumiias  istias 
StTCuli  pro  suis  erratibus  vel  aliorum,tamen  in  spe 
laetantur  pro  romuneratione  quam  perccpturi  siint. 
Et  tunc  la^tabuntur  in  re,  possidentes  jam  gaudia 
vitae  acternae. 

CAPUT  XXXVI. 

«  Et  factum  cst  in  quarto  decimo  anno  regis  Eze- 

chiae,  asccndit  Sennacherib,  rex  Assyriorum,  super 

omnes  civitates  Judae  munitas,  et  cepit  eas.  »  Jam 

dcccra  tribubus  ductis  in  captivitatem,  et  omnibus 

.  civitatibus  Judas  vastatis,pervenitur  ad  Hierusalem. 

C  Sed  in  hoc  loco  quaBstio  non  modica  estzQuis  faerit 
iste  Scnnacherib?Nam  sicut  historia  regum  mani- 
festat  et  Paralipomenon  (cap,  xxxii),  septimo  anno 
regni  Ezechiae  venit  Salmanasar  rex  Assyrioram, 
et  transtulit  maxiraam  partem  populi  decem  tribaum 
uitra  montes  Medorum  et  Pcrsarum :  cum  quibns  et 
Tobias  vir  justus  ductus  est  in  captivitatem,sicutin 
libro  ejus  habetur.  Sic  enim  dicitur  ibi  :  Cnm  ca- 
ptus  cssct  Tobias  in  diebus  Salmanasar  {Tob.  i.) 
Post  Salmanasar  autem  venit  ilerum  Fiil,  qui  el 
ipse  partem  populi  captivavit.Deindie  Teglal,  Phal- 
lasar,  et  Sargon,  successerunt  in  regnum  Assyrio- 
rum  usque  ad  Sennacherib.  Si  ergo  septimo  axmo 
regni  Ezechiae  primum  ducta;  sunt  decem  iribos  in 
captivitatcm  a  Salmanasar,  quod  verissimum  est : 

jv  quomodo  potestesse,utinterspatium  octoannoram, 
totregcs  sibi  in  uno  anno  successerinttjunctienim 
octo  cura  scx  quatuordecim  faciunt.  Dicit  beatos 
Hicronyraus :  Quia  traditio  Judaeorum  est,quod  anus 
'  horao  Sennachcrib,8cilicettotnominibus  nuncupa- 
tus  sit.  Ipse  ost  enira  vocatus  Salmanasar,  el  Fol, 
ipse  Tcglat,  Phallasar,  et  Sargon,  et  Senaacherib- 
Quod  a  veritate  non  videtur  discrepare. 

<(  Et  raisit  rex  Assyriorum  Rapsacem  de  Lachis.  • 
Lachis  civitas  erat  JudaeaB,  quam  expugnabat  tuoc 
Scnnacherib.  Misit  ergo  Rapsacem  «  ad  Ezechiam 
in  manu  gravi,»  id  est,  in  multitudinem  exercitus. 
«  Stctitque  in  aquae  ductu  piscinae  superioris,  in  via 


897 


COMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  II. 


888 


agri  fuIlonU,  »  hoc  esi|  ubi  fullo  manebaU  Piscina 
superior  dicitur,  qula  erat  ibi  ot  alia  inferior. 

<«Et  egressus  est  ad  eum  Eliachim  qui  erat  super 
domum  Domini,  »  hoc  est,  summus  pontifex.  Iste 
est  Eliachimqui  successitpostsuperbissimumSob- 
nam  in  sacerdotii  dignitatem,  dc  quo  superius  dixit 
Dominus :  Eccc  ego  vocabo  Eliachim  scrvum  moum, 
et  erit  mihi  in  sacerdotem  (Sup,  xxii).  Egrcssus  est 
etiam  «  et  Sobna  scriba,»  id  est,  grammaticus.Non 
debemus  putare  quod  iste  sit  Sobna  cui  superius 
dictum  est  a  propheta :  Quid  tu  hic,  aut  quasi  quis 
hic?  Egressus  est «  et  Joe  fllius  Asaph  a  commenta- 
riis.  M  A  commentariis  vocabatur  qui  gcsta  rerum 
conscribebat,  id  est^  cancellarius.  Et  iste  et  Joe  a 
cancellariissiveacommentariis  quibus  praeeratvc- 
niens,  ivit  cum  supradictis. 

«  Et  dixit  ad  eos  Rapsaces  :  Dicitc  EzcchiaB :  Hsec 
dicit  rex  magnus  Assyriorum.  »  Verba  Dei  quas 
sacpe  a  patre  suo  audierat  dicente  :  Ha3C  dicit  Do- 
roinuSypropter  potentias  dignitatem  suo  regi  dabat : 
et  ut  sermo  illius  majori  auctoritate  roborarctur. 
«  Qus  est  ista  fiducia  in  qua  confidiSyaut  quo  con- 
silio  vel  fortitudine  rebellare  disponis?»Ex  persona 
regis  ista  loquebatur  Rapsaces.  Primum  siquidcm 
factus  est  Ezcchias  tributarius^sed  postea  rebellavit^ 
noiens  reddere  tribulum.  I^eo  dicit,  aut  in  qua 
fortitudine  rebcUare  disponis  :  atque  ob  hanc  cau- 
9am  quia  ab  eo  recessit,  veniebat  contra  eum. 

«  Elcce  confidis  super  baculum  arundineum  con- 
fractum  istum^  super  iEgyptum.»Ob  copiam  aqua- 
rum  Niii  £luvii,subaudis  ubi  mults  arundincs  sunt: 
per  quas  subsannando  designat  fortitudinem  ^Egy- 
ptiy  «  aic  Pharao  rex  iEgypti  »  impoiens  est. 

«Quod  si  responderis  mihi:  In  Domino  Deo  nosiro 
conOdimus  :  nonne  cst  ipse  cui  absiulit  Ezcchias 
excelsa  et  altaria,et  dixit  Judac  et  Hierusalem  :  Co- 
ram  aliari  isio  adorabitis^  quod  est  in  templo  Do* 
mini?»Sic  verba  regis  sui  narrabat  iste,quasi  praj- 
sens  esset  uterque  rcx,  ct  conflicium  intcr  se  habe- 
rent.  Ezechias  rexsuo  iemporc  dcstruxit  aras  et  si- 
mulacra  quae  feccrat  pater  ejus  Achaz.  Sed  quod 
ille  causa  religionis  egit,  hoc  Rapsaces  in  malam 
partem  mutaverat. 

«  Et  nunc  trade  te,  »o  Ezechia,«  domino  meo,  et 
dabo  tibi  duo  miilia  equorum,  nec.poteris  pra3l)ere 
ex  te;  »  hoc  est,  ex  tuis  militibus«  ascensores  eo- 
rum,  »  Ex  personaregis  ista  dicebat.Non  deimbe- 
ciiitate  venit  populo  Judceorum  equitundi  carerc 
scientia,  sed  de  observatione  mandatorum  Dci,  qui 
per  Mosen  super  regem  Israel  proBcepit  dicens :  Non 
muitiplicabit  sibi  equos  et  currus,  neque  uxores 
piunmast(D^^  xvii)  :  quod  quia  Salomon  egit,in« 
cidit  in  iram  Domini.  Poterat  enim  Ezechias  habc- 
re  currus  et  equos,  sed  ob  hanc  causam  omitit,  ii- 
mens  incidere  in  peccatum. 

«  Et  nunc,  »  id  est,  «  nunquid  modo  sine  Do- 
mino  »  hoc  est,  sine  jussu  et  voluntaie  Domini, 
<<  ascendi?  » 

«  Loquere  ad  servos  tuos  Syra  lingua,»id  est,Chal- 


A.  daica.«  Intelligimus  enim  »  eam  IlaBbraice.  Loque- 
baiur  ille  Pcrsidc,quia  in  schola  pairis  suis  Isabias 
hoc  didiccral.  Idco  hoc  dixeruni,  ne  incuteret  ler- 
rorom  suis  vcrbis  populo  asianii  super  murum. 

«  Nunquid  ad  Dominum  tuum  ct  ad  ie  misitme 
Dominus  meus,  ei  non  poiius  ad  viros  qui  sedeat 
super  muros  ui  comedant  stercora  sua,  et  bibant 
urinam  pedum  suorum  vobiscum?  »  In  superbiam 
elatus  ob  corum  humiliiatem,  unum  e  supradictis 
nuntiis  taliter  alloquiiur.Urinam  pedum  dicit^quia 
ad  pedes  iendit.  Sensus  talis  est  :  Tandiu  erit  ob- 
sessa  civitas  hajc,  quousque  compulsi  fame,  ster- 
cora  ot  urinam  pedum  suorum  consumant  in  prp- 
prios  usus  :  ut  qui  non  fuerit  ab  hostibus  interem« 
ptus,  famis  inopia  pereat. 

P  «  Et  clamabat  voce  maena  >  Judaice,  ut  terreret 
populum  suisminis:  «Audite  verbum  regis  magni 
Assyriorum.  »  Superbe  hoc  protulit,  et  cum  nimia 
arrogantia. 

«  Non  seducat  vos  Ezechias,  quia  non  poterit 
eruore  vos,  »  blasphemia  Rapsacis  icstimonium 
EzechiGs  esi,  quod  captis  cunctis  Judaeae  urbibus 
conlisus  in  Domino  sit.Audierat  enim  ille  perfidus 
quod  confortasset  Ezochias  populum  Domini  ne  ti- 
merct  a  facie  Assyriorum  dicens  :  Nolite  metuere 
neque  pavcatis,  mulio  enim  plurcs  sunt  nobiscum 
quam  cum  illis.  Cum  ilHs  est  brachium  carneum, 
nobiscum  autcm  Dominus  Deus  nosier^qui  auxilia- 
ior  erit  nostri  et  pugnabit  pro  nobis.  His  et  hujus- 
modi  vcrbi  confortatus  est  populus. 
«  Faciie  nobis  bencdictionem,  »  boc  est,  laudate 

G  me,  benedicete  me.Vel,ut  in  aliaeditione  liabetur, 
facite  quod  vobis  utiie  est,  ut  me  recipientes  pax 
vobis  remaneat.  «  Et  comedite  unusquisque  bona 
terrae  vestro!  cum  securitate,donec  veniam,»subau- 
dis,  de  /Egypto  quo  decretum  habeo  ire. 

« El  tollam  vos  ad  terram  quae  est  ut  ierra  vestra.» 
Non  dicit  nomcn  regionis  quam  eis  promittit,  quia 
ajqualem  terraj  repromissionis  invenire  non  poterat, 
scd  similitudinem  pollicetur.  Beatus  tamen  lliero- 
nymus  dicit,terram  Medorum  similitudinem  quam- 
dam  habcre  terrac  repromissionis  in  cultu  et  situ, 
et  non  est  dubium  quin  illam  eis  promiserit. 

«  Dbi  est  Deus  Emaih,  et  Ephath,  ubi  est  Deus 
urbis  Sepbarvaim?  »  Subaudis  contriti  sunt.  Ha9 
civiiatcs  divcrsos  Deos  colonies  perierunt.  Ac  si 

rv  diceret  aliis  verbis  :  Si  multi  dii  non  potuerunt  re- 
sistere  mihi,unus  Deus  poierii?  Ex  hoc  autem  quod 
dicit  «  nunquid  libraverunt  Samariam  dc  manu 
mca?  B  Osiendiiur  decem  tribus,in  quarum  medio 
crat  urbs  rcgaUs,  mulios  Deos  coluisse  antequam 
in  captivitatcm  ducerentur,  et  ideo  pericrunt. 

«  Et  silucrunt  et  non  responderunt  ei  vcrbum.  « 
Quarc  non  respondcrunt  manifcsiaturcumsubjun- 
giiur.  «  Mandavcrat  enim  cis  rex.  Ne  respondeatis 
ei.  M  Vel  etiam  ideo  non  responderunt,  quia  recor- 
daii  sunt  illud  Salomonis  :  Ne  respondeas  suito 
juxia  stuliitiam  suam,  nevidearis  ejusessesimilis 
{Prou,  xxYi).   Et  illud  :  Ne  succendcis  carboocQ» 


899 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  KPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


m 


Idcirco  etiain  uon  respondcrunt  ei,ne  illuni  ad  ma-  A 
jorcm  blaspheraiam  pmvocarent  contra  Dorainum, 
et  nec  terrorem  suis  verbis  inferret  populoha3C  au- 

dienti. 

«  Et  ingressi  sunt  scissis  vestibus  ad  regem.  » 
Consuetudo  erat  iilius  populi,ut  si  quando  audiret 
blasphemiam  contra  Dominum,  scinderet  vesli- 
raentasua.  Sic  legimus  fecisse  principem  sacerdo- 
tum  quando  Dominus  dixit  :  «  Amodo  videbitis  fi- 
liura  hominis  venientem  in  nubibus  (MaUh,  xxvi).» 
Sic  fecerunt  ctiam  Paulus  ct  Barnabas  Licaoniae, 
quando  illi  offerentes  ei  coronas  adorare  volebant 
ut  Deum  (Act.  xiv). 

CAPIJT  XXXVII. 

«  Et  factum  est,cum  audisset  rex  Ezechias  verba 
ista,  scidit  vestimenta  et  obvolutus  est  sacco,  »  id  ^ 
est,pro  purpura  vilibus  vestimentis,"  et  intravit  in 
domum  Domini.^Illi  sciderunt  vestimenta  suapro- 
pter  blasphemium  quam  audiorunt  :  iste  qui  pcc- 
catis  Buis  impedientibus  reputavit  obsidionem  et 
vastationem  evenire. 

f  llsec  dicit  Ezechias.  »  Non  dicit  :  h(DC  dicit  rex 
Ezechiars,sedtantummodocumhuniiiitateprotu]it: 
hajc  dicit  Ezechias.»  Dies  tribulationis,  wsubaudis, 
nostri,  «  et  correptionis  Dei  et  blasphemiae,  »  ho- 
stium  «  dies  haec.  Quia  venerunt  lilii  usque  ad  par- 
tum,  et  virtus  non  est  pariendi  :  si  quomodo,  »  id 
est  forlassis  «  audiat  Dominus  Deus  tuus.  »  Et  est 
sensus  :  Sicut  mulier  tempore  parturitionis  cum 
nequit  omittere  partum,angustatur  careus  consilio 
quid  facere  possit :  sic  nos  modo  obsessi  undique 
ignoramus  quid  agere  debeamus.  Vel  etiam  alio  C 
modo  :  Filii  nostri  consilia  sunt  nostra,  et  quando 
concipimus  consilium  et  illud  opere  non  valeraus  ad- 
implere,  gravitcr  angusliamur:sicilli  consilumpa- 
riebant,  sed  operc  implere  miniine  valeant:  «  Leva 
ergo  orationem  ad  Doininum  Deum  tuum  pro  reli- 
quiis,  quae  reperta?  sunt  tantum  in  Hierusalem.  » 
Jam  eniin  decem  tribusducLc  erant  in  captivitatem, 
et  oinnes  civitates  Judnj  et  Benjamin  vastataj.  Pars 
etiaiii  inferior  civitatis  tradita  fuerat  in  manus  ho- 
stium  per  manum  Sobnaj  impiissimi  pontifici8,qui 
jam  sacerdotale  onicium  complevorat.  Ideoque  di- 
cit  pro  reliquiis  quae  repertae  sunt. 

«  Et  venerunt  servi  regis  Ezechiaj  ad  Isaiain.  » 
Jam  dicti  viri  servi  vocantur.  Revera  onim  omnes 
duces  servi  vocantur,  exceptis  consiliariis  qui  ami-  jj 
ci  regis  vocantur.  Unde  cum  dicitur  :  Quare  non 
isti  cum  amico  tuo? 

«  Et  dixit  ad  eos  Isaias.»Praevenit  prophcta  nun- 
tios  illiu8,quiaper  spiritum  quo  futura  praedicebat 
cognovit  quid  actum  essot,  quid  Bapsaccs  dixerat, 
et  quid  ei  rex  mandabat.  «  llajc  dicetis  Domine  ve- 
stro,  »  subaudis,  non  meo.  «  Hajc  dicit  Dominus 
meus.  »  Pueri  vocantur  duces  regnum  qui  obsae- 
quuntur  regibus  suis. 

«  Ecce  ego  dabo  ei  spiritum  »  et  revertetur  ad 
terram  suam,  hoc  est,  in  ChaldaBam,  dabo  ei  spiri- 
tum  non  sanctum  sed  malignum/cet  audire  faciam 


ei  nuntium.  »  In  subsequontibus  videbimuB,  quia 
de  Taracha  rege  -^thiopum  dixit. 

«  Reversus  est  autem  Rapaces.»  Domino  permit* 
tente  venit,  et  illo  praecipiente  recessit  «  Et  iDveoit 
rogem  suura  praeliantem  adversus  Lobnam,supen- 
ta  jam  Lachis.  »  Lobna  civitas  fuit  Judaeie.Nam  in 
Lachis  croditum  csse,  unde  missus  fuerat  ad  Hie- 
rusaiem  :  sed  jani  recosserat  inde  sccutusque  est 
euin  in  Lobnam. 

«  Et  audivit  Sennachcrib  de  Taracba  rege.  »  Iste 
est  nuntius  de  quo  dictum  est  supcrius. 

«  Ecce  tu  audisti  omnia  quae  fecerunt  reges  Assy- 
riorum  »  patres  mei,  qui  multas  Deo  p^ermittente 
vastaverunt  rcgiones,^  Bozan,  et  Aran,  et  reges  As- 
syriorum  »  fuerunt  potentissimi,  •  et  fiiios  Eden,» 
subaudis  subverterunt.  Eden  rcgio  est  orientis.Ana 
et  Ava  gentes  vel  civitates  nobilissimae. 

«  Et  tulit  Ezechias  libros,  >  id  est,  epulas  qaas 
miserat  ad  oum  Scnnachcrib. 

«  Et  ascendit  in  doraum  Domini,etoravit  dicens.» 
Ideo  dicitur  ascendisse  in  doraum  Domini,quia  in 
superioribus  erat.  Primura  quando  ascendit  in  do- 
mum  Domini  scissa  vcste,  obsessa  civitate,  non  le- 
gimus  eum  orasse  Dominuin,  quiapropter  peccata 
sua  reputabat  hoc  evonire.  Jam  vero  securior  de 
liberationo  orat,  dicen«  : 

«  Doraine  exercituura  qui  es  Dominus  omnium  *» 
et  angclorum  et  horainnra,«  incHna  aurem  tuam  et 
audi,  aperi  oculos  tuos  et  vide,  ot  vindica.  »  Incli- 
nare  dicitur  Deus  omnipotens  aurom,quandoexau- 
dit  orantcs.  Et  aperire  oculos  dicitur,  quando  mi- 
miscrctur. 

«  Et  dederunt  deos  corum  igni,  »  id  est,  idola 
propter  qua;  perierunte,«  non  enim  erant  dii.»  Ex- 
ponit  quare  perierint.  Despexit  eos  Sennacherib. 

«  Subsannavit  te,  »  id  est  irrisit,  te  virgo  filia 
Sion.  «  Post  te  caput  movit  filia  Hicrusalem.  »  Po- 
pulus  Hierosolyraitanus  idco  virgo  appellatur,  et 
filia,  quia  cunctis  gentibus  siraulacra  adorantibus 
mortuorura  horainura,  iste  conservavit  solus  c^isli- 
tatcra  religionisDei,et  unius  Dei  cultum.Virginitas 
enim  non  solura  corporis,  verum  etiam  et  mentis 
est.  Tunc  dexpexitet  irrisit  ille  populus  Sennache- 
rib  et  Assyrios,quanto  Eliachim  et  caeteri  missi  Eie- 
chia;  non  responderunt  nuntiis  illius.Posteaautem 
interfectis  Assyriis,  et  redeunte  Senacherib  cum 
ignominia,  captivavit  filia  Sion  sive  Hierusalem, 
siibsannando  et  inconculcando  ei. 

«  Cui  exprobasti,  et  quem  blasphemasti,  •  per 
servos  tuos?  Vox  Ezochiae  suh  irrisione  ad  Senna- 
cherib.«  Super  quem  lcvasti  altitudinem  oculonim 
tuorum  nd  sanctum  Isracl,  »  id  est,  contra  Deum 
omnipotentem,  non  contra  me.  Hoc  proprie  supe^ 
boruin  ost,  ut  supercilia  erigant. 

«  Dixisti,»o  Sennacherib,«ascendam  Altitudinem 
montium,  juga  Libani,  ct  succidam  excelsa,  et 
thronum  ejus,  et  electas  abietes  iIlius.»Per  cedros 
metaphorice  et  abietes,suporbia,regna,  et  regesdi- 
versarum  gentium  qui  sub  ejus  dominio  coDstite- 


901 


COMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  11. 


m 


runt,  dcsignantur.  Per  Libanum  autem  et  summi-  A  runt  messps,  vinota,  et  oiiveta  eorum.Et  obnimiam 


iatem  vel  altitudincm  ejus  llicrusalcm  ot  templum, 
ad  quod  ipse  voluit  ascendcrc.  Per  saltum  Carmeli, 
populus  Hierosolymitanus. 

M  Ego  fodi  et  bibi  aquam,etcxsiccavi  vcstigio  pe- 
dis  mci  omncs  rivos  aggcrum.  »  Tanla  fuit  multi- 
tudo  exercitus  iilius,  ut  omnia  flucnta  terra?  Jud.Tae 
exsiccaverit :  et  ideo  compulsi  putcos  sibi  foderunt. 
Metapborice  autem  per  rivos  alveorum  et  per  aquam 
dcbemus  intelligere  rcgna  et  rcgiones  quas  ipse 
cxsiccavit,  habitatoribus  earum  interfectis. 

«  Nunquid  non  audisti,  »  id  est  nunquid,non  in- 
tellexisti,  o  Isaia,  «  quae  olim  focerim  ci,  »  boc  est, 
qu®  ei  prffidestinavcrim  ?  VoxDei  ad  prophetam  de 
Sennacherib.  «  Ex  diebus  anliquis,  » id  est,a  prin- 


cipio  crcaturanim  «  cgo  plasmavi  illud,  >»  subaudis  p  Ideo  autcm  addit  : 

I  1    Q_  _     l»,,.^*!  U.      .        •  *  i*L  **  T\      n*  A     I       iT« 


obsessionem  vastatis  segetibus,  quod  postmodum 
ex  granis  reparatum  ost  habuerunt  primo  anno  in 
victum,  similitcr  anno  secundo  :  quia  anno  obses- 
sionis  scrore  non  potuerunt  quaj  repercrunt  ex  fru- 
gibus  et  pomis  sumpscrunt.  «  In  anno  autem  ter- 
tio,  »  fugato  jam  Assyrio  cum  securitatc,  «  seminate 
et  nietile,  et  plantate  vincas  »  itcrum  quas  vastave- 
runt  ct  eradicavcrunt  Assyrii. 

«  Et  mittet,  »  subaudis  genus  bominum,  «  quod 
salvatum  fuerat  »  a  Domino  «  dc  domo  Juda,et  quod 
reliquum  cst  miltet  radicem  deorssm,  ot  facietfru- 
ctum  sursum.  »  Sicut  arbor  dcorsum  mittit  radicem 
suo  tomporc,  ct  pomis  replotur  sursum  :  sicomnis 
tcrra  duarura  tribuum  ex  parvo  populo  repleta  est. 


malum,  quod  Sennacherib  ab  universis  gcntibus 
illatum  est. «  Et  nunc  »  quod  in  prxdestinationc  mea 
erat  «  adduxi  »  super  eum,  ut  qualia  fecit,talia  re- 
cipiat.  «  Factum  est»  illud  malum  «  in  eradicatio- 
nem  collium  impugnantium,  et  civitatum  munita- 
rum.  »  Per  collcs  reges  et  principes  qui  ab  invicem 
inter  se  dimicant,  debemus  inleiligerc  illos  quos  ve- 
niens  Sennacherib  Domino  permittente,non  propter 
istius  merita,  sed  pro  eorum  pcccatis  eradicavit. 
In  eradicationom  ctiam  civitatum  munitarum  fuit. 

«  IJabitatores  earum  »  terrarum  vel  civitatum 
«  breviata  manu  contremuerunt,  »  id  est,  non  prae- 
bentc  me  more  solito  illis  auxilium,et  rctracto  moo 
adjutorio  ab  illis,  «  confusi  sunt  »  ct  in  suis  malis 
consumpti.  Ideo  non  comparantur  oliva;  et  vincaj 
fructuosisque  arboribus  :  sed  feno  et  gramini  her-  C 
bisque,quffi  frugibus  impedimenta  prnestant,et  ante 
marcescunt  quam  ad  maturitatem  perveniant.«  Fa- 
cit  sunt »  habitatorcs  scilicet  earum  civitatum  «  si- 
cut  fenum  agri  et  gramen  pascua;,  et  sicut  herba 
lectorum,  »  Gramen  in  hoc  loco  herba  cst,  quffi  apud 
nos  trinua  vocatuj.  Per  fenum  et  roliqua  qu/c  hic 
dicuntur,  debemus  intelligerc  popuIos,qui  cito  pcc- 
catis  impedientibus  perierunt,  antequam  tempus 
mortis  eorum  advenisset,  traditi  in  manus  Senna- 
cherib. «  llabitationem  tuam. »  Babylonem  vidolicet, 
cognovi,  0  Sennacherib,  «  et  egressum  tuum  »  inde 
«  et  introitum  tuum  »  in  terram  repromissionis  «  et 
insaniam  tuam  »  hoc  est  demcntiam  «  contra  me.» 
Tunc  insanivit,  quando  dixit  :  Quis  Dcus  poterit 
yos  liberare  de  manu  mea  ? 

«  Ponam  ergo  circulum  in  naribus  tuis.»  Pcr  fre- 
num  et  circulum^potentiam  divinitatis  debemus  in- 
ieiligere.  Ac  si  diceret  aliisverbis:03tuumblasphe- 
mum  potentia  virtutis  mco;  infrenabo,  et  rcducam 
te  ab  Hierusalem  in  terram  tuam  cum  ignominia. 

«  Tibi  autem,  »  o  Ezechia.  «  Hoc  erit  signum  » 
salutis  tuae.  Alloquitur  propheta  Ezechiam  regem, 
quid  agere  debcat.  «  Comede  hoc  anno,  tu  et  popu- 
lus  tuus^quffi  sponte  nascuntur,  »id  est,  qua;  prius 
severas  quam  veniret  Assyrius  «  et  in  anno  sccundo 
pomis  vescere.  »  Illo  tempore  cum  jam  tcmpus 
medsioQis  iostareti  venerunt  Assyrii  et  conculcave- 


«  De  Sion  et  de  Hierusalem  exhibunt  reliquiae  » 
quia  deccm  tribus  et  omncs  civitates  Judae  vastatas 
erant,  «  Zelus  Domini,»  id  est,fervor  amoris  etmi- 
sericordiai,  «  faciet  istud  »  quod  superius  dictum 
est,  non  illorura  meritum. 

«  Non  inlrabit  civitatom  hanc.  »  Obsedit  quidem 
eani,  sed  non  intrabit  in  illam. «  Non  faciet  ibi  sa- 
gittam  »  ut  interficiat  ibi  aliquem. 

«  Et  protegara  civitalem  istam,  ut  salvem  eam 
propter  me,  »  non  proptcr  vestrum  moritum, «  sjd 
proptor  David  servum  meum.  »  Cum  dicit  propter 
Daviil,  ostendit  aliquos  ibi  esse  qui  habebant  ali- 
quid  meriti  et  lidei  David,  et  per  hoc  datur  intelli- 
gi,  quia  pro  bonis  patrum  miseretur  Dominus  om- 
nipotcns  malis  filiis. 

«  Egressus  est  autem  angelus  Domini, »  subaudis 
a  loco  suo,  «  et  pcrcussit  Assyriorum  octoginta 
quinquc  millia.  »  Non  gladio  materiali  interfecit 
eos,  sed  Dei  potentia.  Sine  vulnere  interfecti  sunt, 
ot  rcdacti  in  cinercm.  «  Et  surrcxerunt  mane,  »  vi- 
delicct  Sennacherib  cum  paucis,  decem  scilicctvi- 
ris  tantunimodo,  ut  Judaei  tradunt,  «  etecce  omncs  » 
illi  interfecti  erant  «  cadavera  mortuorum.  » 

«  Et  ogressus  est  Scnnachcrib  de  flnibus  Judae,et 
abiit  in  torram  suam  Ninivcn  civitatem.  Et  factum 
est  cum  adoraret  in  tcmpld  Nesrach  deum  suum, 
Adramelech  et  Sarasar  filii  ejus  porcusserunt  cum.» 
Quffiritur,  quarc  non  periit  cum  populo  cui  praeerat, 
cum  illorum  malitia  ob  quam  perierunt  jussu  illius 
lacta  c^set.  Ad  quod  dicondum,quia  in  hoc  nequior 
n  ostensus  cst,  quod  non  fuit  dignus  mori  in  terra 
Domini,  sod  in  sua,  et  coram  dco  suo  a  filiis  suis 
intorfici.Sic  ot  Pharao  inter  deccm  plagas  reservatus 
est,  utDominus  amplius  glorificaretur.tQuajri-etiam 
potost,  quaj  cauaa  cxstitorit,  ut  a  filiis  suis  interfi- 
cerotur?  Hobrffiorum  traditio  ost  habuisse  eum  plu- 
ririias  uxores,  ex  quibus  tres  filios  habebat :  Adra- 
mclcch,  ot  Sarasan,  et  Assaradon.Sed  quiamatrem 
Assaradon  prac  caitcris  diligobat,  decrevit  illum  in 
rognum  succedere  sibi.  Videntes  autem  illi  duo  so 
exha3rcdatos,intcrfecerunt  patrem  suum.Etquiajam 
gubernacula  regni  tenebat  Assaradon  fratereorum, 
fugerunt  in  terram  Ararad,  quoj  est  regio  Armenie, 


903  HAYMONIS  HALBKRSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


CAPUT  XXXVIU.  A 

«  In  diebus  illis  »  quibus  interfectus  cst  Assyrius, 
f  oegrotavit  Ezechias  gravissima  infirmitate.  »  Hic 
non  manifestatur,  quarc  aegrolaverit,  vcl  quare  in- 
firmatus  sit.  Sed  in  libro  Rogum  et  Paralipomcnon 
apertius  ostcnditur  ideo  eum  aegrotasse,  quod  non 
cantavit  Domino  laudes  neque  retulit  ei  gratias  de 
victoria  aibi  ab  illo  coliata,  sed  in  superbiam  se 
erexit  (IV  Reg.xK;  U  Paral,  xxxii).  «  Dispone  domui 
tu2B,  »  id  est,  ordina,  qui  tibi  succcdere  debeat  in 
regnum. 

«  Et  convertit  faciem  suam  adparietcm,»  domus 
suffi  vel  templi,ne  a  circumstantibus  audireturge- 
mitus  ejus,  et  vidcrentur  lacrymaB. 

«  In  veritate  ambulavi  coram  te,  »  hoc  est,  in 
cultu  religionis  « in  corde  perfecto,»  non  claudicans  -^ 
post  idola.  Quod  bonum  fuit  in  oculis  Domini  feci, 
quia  idola  quae  pater  ejus  feceratdeslruKit.Etostia 
domus  Domini,qua}  clauscrat  impius  genitur  ejus, 
ipse  aperuit,et  serpcntem  aeneu  m  q  ui  erat  i  n  Gabaon , 
quem  Judaei  adorabant,  minutatim  confregit  et  in 
yentem  sparsit.  «  Et  flevit  fletu  magno  Ezechias.  » 
Ideo  flebat,  quia  sine  filiis  crat.Et  videbat  in  se  de- 
perirc  propter  peccata  sua  promissionem  illam^quae 
ad  David  a  Domino  facta  est :  «  Cum  dormieris  cum 
patribus  tuis,su8citabo  semen  tuum  quod  egredietur 
deliimbis  tuis,  etponam  illud  super  thronum  Israel 
in  Bempitcrnum.  Et  erit  mihi  in  filium,  et  ego  ero 
illi  in  patrem  (/  Paral.  xxii;  //  Reg.  vii ;  Uebr.  i).  » 

«  ficce  ego  adjiciam  super  dies  tuos  quindecim 
annos.  »  In  praidcstinatione  Dei  primum  dati  sunt 
illi^  sed  superbia  et  peccatis  suis  impedientibus  sub-  C 
tracti  sunt  ei,  propter  humilitatem  suam  vero  res- 
tituti.  Dicunt  quidam,  quod  duobus  modis  potest 
homo  anticipare  terminum  vitae  suae,  vel  male  vi- 
vendo  ut  propter  peccata  sua  non  merealur  perve- 
nire  ad  illum  :  vel  etiam  ut  bcnc  et  justc  vivendo 
et  seipsum  affligendo  ante  tempus  vitae  suae,  ob 
praemia  meritorum  suorum  vocari  mcreatur  a  Do- 
mino  ad  gaudia  vitae  aHornae. 

«  Hoc  tibi  erit  signum. »  Judaei  semper  signa  quae- 
punt.  «  Et  reversus  est  sol  decem  lineis.»  Ab  unde- 
cima  vel  decima  hora  subilo  rediit  in  primam,  et 
pene  duplicata  est  dies. 

«  Soriptura  Ezechiae,  cum  aegrotasset  et  conva- 
luisset  de  infirmitate  sua.»  In  septuaginta  interpre- 
tibus  habetur  oratio,  sed  potius  ista  est  veritasrei,  n 
quia  veritatem  narrat :  Cum  omnipotens  Dcus  pius 
et  misericors  victoriam  dedisset  Ezechiac  de  hostibus 
suis  sine  alfquo  labore,  et  ei  gratias  pro  munere 
sibi  coliato  non  retulissct,  in  infirmitatem  devenit 
ut  qui  noluit  de  prosperitate  decantaro  laudcs,  de- 
promeret  postmodum  de  sua  calamitate.  Et  post- 
quam  convaluit,  dixit  quid  secum  cogitarit  positus 
in  angustia. 

«  Ego  dixi,  »subaudis  tempore  angustiae  meaB.«  In 
dimidio  diernm  meorum  :  vadam  ad  portas  inferi.»  • 
Non  complebo  numerum  meorum  dierum,ut  perve- 
niam  ad  senectutem  bonam  sicut  patres  mei :  suJ»- 


9M 

audis  potius  moriar,  et  ibo  ad  infemum.  Uluc  enim 
noverat  omnes  ante  adventum  Domini  descendere, 
sed  aliter  pios,  aliter  impior. 

«  0ua>8ivi  rcsiduum  annorum  meorum»  »  id  est, 
quacsivi  orando  sublatos  mihi  ob  peccatum  superbis 
annos  a  Dco.  «  Dixi  »  apud  me,  positus  iu  infirmi- 
tate.  «  Non  videbo  Deum  Deum  in  terra  viventiuia.j» 
<<  Non  aspiciam  hominem  ultra,  et  habitatoreni 
quietis.  »  Quidam  codices  habent  Dooainuiu  Deum: 
sed  falso  scriptum  est.Biaenim  repeti  debetOeum, 
sicut  beatus  Hieronymus  dioit.  Qiudam  etiam  divi- 
dunt  ita :  Non  aspiciam  hominem  ultra,et  habitaio- 
rem,  terminantes  ibi  versum :  et  ad  sequentia  JQ^ 
gunt :  Quievit  generatio  mca.  Et  beatus  quidem  Uie- 
ronymus  propter  ambiguitatem  verbi  primum  ita 
tran&tulit,  sed  postea  correxit  habitatarem  quietis. 
Sensus  hujus  versiculi  talis  est :  Si  deaceudero  ad 
inferni  claustra,  et  ibi  damnatus  fuero  propter  met 
scelera :  non  videbo  Dominum,  id  est,  I>eum  omni- 
potcntem  in  terra  viventium,  hoc  est,  in  requie  jo- 
storum  et  in  coclosti  boatitudine.  Non  aspiciam  bo* 
mincm  ultra,  si  damnatus  fuero  asterDaliter  in  pcB- 
nisinfemi :  non  videbo  postmodum  quomodo  Vilm 
Dei,qui  nobis  repromissus  est,  verus  Deos  et  vera» 
homo  consistat.  Vel  etiam  non  videbo  quemlibet 
sanctorum  in  gloria  oBternitatis.  Non  videbo  etiaia 
habitatorem  quietis.  Vera  quies  et  vera  exsoltatio 
vitffl  aBtern»  est,  contemplatio  et  visio  Tnnitatis. 
Quis  est  habitator  ffiternaB  vitas,  nisi  ipse  Deus  om- 
nipotens  et  electi  illius?  Non  videbo  (inquit,)  qoem- 
libet  sanctum  habitatorem  quietis,  qui  ibi  babitana 
a  malis  omnibus  requiescit. 

«  Generatio  mea  ablata  est  a  me,  »  hoc  est,  fiiii 
qui  mihi  succedere  debuorant,  non  sunt  «  et  con- 
voluta  est  a  me  quaai  tabernaculum  pastorum ; » 
Sicut  tabernaculum  plicatur,  et  magnitudo  ejis 
non  patet :  sic  magnitudo  generis  mei  pcrtit»  quit 
desunt  filii  qui  eam  administrent. 

«  Prajcisa  est  velut  a  texentc  vita  mea.  »  Dst 
aliam  comparationem.  Etestsensus :  Sicutfcemiiift 
tolam  imperfectam,  quam  perficere  debuerat,pr»- 
cidit  :  sic  mea  aetas  imperfocta  prfficiditur  et  sub- 
trahitur  a  me,  in  juvenili  aetate  adbuc  poaito.  «  De 
mane  usque  ad  vesperam  finies  me,  »  |lora  febri- 
citantis  vei  alicujus  aegroti  (ut  ait  beatus  Bsero- 
nymus)  locutus  est  :  qui  mane  afQictua  dicit  in 
corde  suo  :  Veniente  veapere,aut  moriar^aut  mutt- 
bitur  infirmitas  mea.  Et  veniente  vespere,  dicit : 
Mane  aut  moriar,  aut  tolerabiliua  mihi  erit.  Sie 
istc  dicebat  positus  in  infirmitate,  oum  diceret : 

«  Sperabam  usque  ad  mane,  quasi  leo  sic  con* 
trivit  omnia  ossa  mea.  »  Leoni  comparat  Exechias 
Deum  omnipotcntem.  Sicut  leo  (inquiCDs),  cuneta 
comminuit  edendo  non  soium  carnes,  verumetiais 
et  ossa  :  sic  ego  non  solum  corporis  verumetitio 
vircs  amissas  habeo  ossium  pr»  gravi  infirmi- 
tate. 

«  De  mane  usque  ad  vesperam  finiee  me.  »  Sus- 
pensus  eloquebatur.  Ac  si  diceret :  Aiut  miiie  ant 


965 


COMMENU  IN  ISAIAM.  —  LIB:  II. 


QAft 


vespere  finem  mihi  dabis,  «  Sicut    pullus  hirun-  A  aetemis  cruciatibus  sunt  tra«Jiti,.non  habent  spem 
dinis  sic  clamabo;  »  vdlupt»  ddmat  pullus  hirun-      rcvocandi  ad  superos,  positi  in  dcsperationem* 

«  Vivcns  vivens   ipso  confitebitur  tibi,  »  id  estj 


dinis  ad  patrem  .et  matrem,  ut  audiatur  et  perci- 
piat  escam,  et  sicut  gemit  columba  :  sic  cgo  in 
clamore  et  gcmitu  perstiti  ad  Deum,  ut  reddcret 
mihi  sanitatem. 

«  Attenuati  sunt  oculi  mei,  »  hoc  cstj  tenucs  el- 
fccti  sunt, ,  dum  proapicerem  in  ccelum  ad  Deum 
meum,  qui  me  suis  attriveral  flagellis. 

«  Domine,  vim  patior. »  Vox  obsocrantis  est :  Plus 
quam  dignu»  sim  afHigor  et  ultra  quam  vires  suf- 
ferre  possint. «  Sponde  pro  me.  »  Quidam  codices 
habent  responde  pro  me,  sed  falso  scriptum  est.  Me« 
lius  esi  euim:  8poiide,quia  sic  exponit  beatus  Hiero^ 
njiniLS.  Ac  aidiceret :  si  qurd  erravi,  convertar  ad 


ipsc  laudabit  te.  Et  est  sensus  :  qui  ita  vivit  in  tua 
protectionc  in  rcquie  perpetua,  ut  cgo  quictus  ab 
hoslibus,  laudabit  te,«  sicut  ct  ego  hodie  »  in  pray 
senti  laudo  ct  gloriOco  te.  «  Pater  bonus  filii?  sui^ 
notam  faciet  vcritatcra  tuam,»  hoc  est,  verum  roli^ 
gionis  cultum  docebit.  Per  patrem  boni  regesintelT 
liguntur^  ut  David,  Bhsochias.  qui  docuerunt  filiot 
suos  scrvare  lcgem  Domini ;  vel  ctiam  saneti  et  re- 
ligiosi  viri,qui  subditis  suis  notara  faciunt  juBtitiam 
Domini. 

«  Dominc,  salvum,  me  fac  »  a  Scnnacherib,  ,ot  ^ 
morte  sterna,  •  et  psalmos  nostros  cantabimus  tibi.» 


meHus;tu  ^pnde  pro  me;  boc  est,  sis  mihi  fidcjus-'  ^  Domine,  si  me  ct  populum  meura  salvaveris,  canta-T 
sor,  et  aocipe  me  in  fide  ei  protectionc  tua.  «  Ifon    ■  biraus  tibi  laudcs.  Quod  usque  hodie  Judaei  fociunij 


e8t  enim  volentis,  neque  currcntis,  sed  misercntis 
Dci  (floni.iz).»  «  Quid  dicam,»  subaudis  factori  meo, 
cum  juste  sustineam  ista?«  Aut  quid  rcspondebit 
mihi  »  isie  qui  fecit  me,  et  quod  voluit  tribuit  raihi  ? 
Siistinenda  ergo  sunt  mihi  omnia  quascunque  de- 
creverit. 

«  Recogitabo  tibi  omnes  annos  mcos,»  hoc  est,  ad 
memoriam  redacam  omnes  dies  felicitatis  racas,  et 
conBiderabo  omnes  fuisse  amaros,  quia  prsscns  tri- 
bulatio  nil  boni  sentit  «x  his  oranibus.  Revora,  ut 
bcatus  Hieronymus  dicit :  humana  felicitas  nullius 
eet  securitatis. 

«  Domine,  sic  vivitur.»  Quidam  codices  babcnt  si 
sic  vivitur,  sed  non  est  ista.  Philosophatus  est  enim 


licct  non  prosit  illis.  Attamcn  versa  vico  fideles  ia 
sancta  Ecclesia  usquo  hodie  faciunt. 

«  Et  jussii  Isaias  »  minisiris  rogis  «  ui  iollerent 
massani  de  ficis,  et  cataplasmarent  supcr  vnlnus,  e^ 
sanaretur. »  Cataplasraare  esi  calcfaoere  vel  fomen- 
tarc.  Dicit  beatus  Hicronyraus,  quod  morbo  regiot 
laboraverit,  cui  contraria  esse  dicuntur  omnia,  sive» 
in  cibo,  sivc  in  tactu  dulcia.  Sed  ut  Dei  potenti% 
notior  ficret,  contrariis  curatus  est  docente  Isaia^ 
Hic  autcra  notandum^est,  quod  non  totum  corpufi 
indc  fomentavcrunt,  sed  tanturamodo  vulnusquod 
ei  tantum  crat  a  Domino,excepto  morbo  rogie  queni 
serugincm  dicimus. 

«  Et  dixit  Ezechias :  Quod  erii  signum,  quia  as-» 


rex  de  staiu  hujus  vitae^  ut  beatus  Hieronymus  di-  (^06^^^^  ad  domura  Domini.»  Ordo  prsposierud  esi 


cii.  «  Domine,  sic  vivitur,  » id  cst,  tam  fragilis  ei 
caduca  esi  bumana  felicitas,  «  corripies  me  »  in  tua 
flagello,  «  ei  vivificabls  me,  »  reddendo  mihi  vitam 
ei  sanitatem. 

«  Ecce  in  paee,  »  subaudis  Hierusalem  et  populi 
mei,qui  modo  non  impugnantur  ab  hostibus,  tribu- 
latio  mea  mihi  importabilis  cst.  Ideo  dicit  in  pacc, 
quia,  jam  percusso  Assyrio,  pax  magna  crat  in  po- 
pulo. 

«  Tu  autem  eruisti  animam  mcam  »  ne  irci  modo 
ad  inferos  propter  superbiam  et  peccata  mea  plu- 
rima;  «  prqjecisti  post  tergum  tuum  orania  pcccata 
mea,  »  hoc  est,  abstulisii  malum  a  tua  pra^seniia, 
ei  posuisii  retrorsum,  ne  modo  condcmnares  me. 


Anic  enim  ista  prolata  sunt,  quam  illa  quse  pree^- 
cesserunt  de  sanitate  et  de  oratione  superius  ex-: 
posita. 

CAPUT  XXXIX. 
«  In  tcrapore  illo,»  postquam  interfectus  est  Assy- 
rius,ct  sanitatcra  adeptus  cst  Ezcchias,«  raisitMcro- 
dach  Baladan, filius Baladach  rex  Babilonis, libros,»^ 
hoc  cst  epistolas,  «  ct  rauncra  ad  Ezechiam.  »  Su-> 
perius  dictura  est,  quod  Assaradon,  filius  Senmih" 
cherib,  qui  imperabat  Assyriis  ot  Babyloniis,  suor.- 
cessit  patri  in  rcgnum.Et  hic  dicitur  quia  Merodao)i> 
Baladan  misit  in  Hicrusalcm  nuntios  ad  Ezediiami, 
vivcntc  adhuc  Assaradon,qui  rex  eratBabyloniorum^ 
Sed  sciendum  est  in  isto  loco,  divisum  tunc  fuissa. 


«Quianon  infernus  confitebitur  tibi,  neque  mors  j)  rcgnura  Assyriorura  ac  Babyloniorura,  et  regnabat 


laudabit  ie.»  Per  infernum  in  hoc  loco  reprobos  in- 
telligamus;  per  mortem  vero  diabolum.  Hi  naraque 
qui  ad  inferni  clausiradescendunt,  daranandi  suni 
sine  fine.  Non  agunt  poBnitcntinm  itii,  ncc  fcruni 
laudes  omnipotcnti  Deo  :  quia  non  cst  spcciosa  laus 
in  ore  peccatoris.  «  Non  exspcctabunt  qui  dosccn- 
dunt  in  lacum,  »  hoo  est  in  infernum,  «  vcritatcm 
tuam;  »  veritas  Filius  Dei  est  qui  dixit :«  Ego  sum 
veritas  (/oan.  xiv).»  Sancti  qui  ante  advcntura  Do- 
mini  descendebant  in  infernum,  ad  secrctiora  loca 
prassiolabautur  adventum  illius,  ut  raercrentur 
liberari  a  cruciatibus  gehenna;.  Impii  autem  qui 

Patrol.  CXYI. 


unusquisque  in  suo.  Ferunt  historiae  quod  iste  Me« 
rodach  Baladan  fucrit  pater  Nabuchodonosor  poien- 
tissimi  rcgis,  qui  postca  omnia  illa  rcgna  sibi  sub- 
jugavit  ct  univit,  ut  fuerant  prius.  Et  quare  veneruni. 
illi  nuntii  ad  Ezechiani?  Propter  portcnlura  quod 
videranl  in  solc.  Erant  cnira  astrologi.  Et  cum  non 
posscnt  cognoscere  per  suara  aricra,  quare  hoc  eve- 
ncrit  ut  a  dccinia  hora  rctrogradcretur  ad  primam, 
vcncrunt  in  Hicrusalera,  ut  a  prophctis  vel  a  sapicn- 
tibus  scircnt  quac  causa  exstiterit. 

«  Et  ostcndit  eis  ccllara  aroraatura.»  Epiphanius. 
Cyprius  dicit :  cellam  aromatum  magnam  ei  praecla» 


907 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


908 


ram  essc  domum,  in  qua  scpelicbantur  corpora  re- 
gum,  ct  erant  in  sepulcris  corum  ct  super  ct  circa 
multa  aromata.«  Ostendit  ctiam  ois  argcnti  et  auri » 
subaudis  thcsauros  *<  ct  odoramcnlorum  «quac  erant 
apud  illos  tunc  tomporis  multa,  «  ot  apothccas  »  id 
est  cellaria  substanti/c  sua3.  «  Non  luit  vcrbuni, 
quod  non  ostendit  cis.»Mos  cst  sacraj  Scripturaj  vcr- 
bum  poncre  sajpe  pro  re,  ut  isto  in  loco.  In  domo 
8ua  dicit,  in  thcsauris  suis;  in  potcstatc  autem  sua, 
in  thesauris  domus  Domini,  in  quo  offcndit. 

«  Quid  dixerunt  viri  isti  ct  undevcncrunt  ad  te?» 
Duo  interrogat  Propheta,scd  rcsponsum  est  ci  quod 
pertinct  ad  superbiam  humanam,  non  quod  ad  lau- 
dem  Doi  pro  porlcnto  proptcr  quod  vcncrant. «  De 
terra  longinqua  vencrunt  ad  me,  de  Babylone,»  qua; 
potentissima  est  urbs.  Terrarum  prolixitas  supcr- 
biam  et  fastum  auxit.  Dicit  beatus  Hieronymus, 
quiJi  cum  supercilio  legcndum  cst  istud,  quod  rex 
superba  prolulit,  diccns  :  Dc  tcrra  longinqua  vene- 
runt  ad  me.  Dcbucrat  dicere  :  Ad  laudandum  Deum 
venerunt  pro  magnitudine  signi. 

«  Omniaqufl}  in  domo  nioa  sunt,  vi<lerunt,  »  sub- 
audis  pretiosa.  «  Non  fuit  rcs»  (luantumlibet  chara 
et  honesta«  quam  non  ostcndcrim  cis  in  thcsauris 
meis.wSiluit  de  thesauris  donius  Domini  quos  ma- 
aifestavit  alienigenis,  in  quo  oirendit,  timcns  ne 
forte  a  Prophcta  rcprchcnderetur. 

«  Ecce  dies  veniunt,»dicit  Dominus,  «  et  auferen- 
turomniaquoj  in  domo  tua  sunt  in  Babyloncm,  » 
quai  non  tuo  labore  congrcgata  sunt,  sed  patrum 
tuorum.Prffidicitur  retributio  scclcris.ut  qui  secreta 
Domini  alienis  nudavorat,  ab  eadcm  gcnte  et  domus 
ejus  in  exterminium  ossct  itura,  cum  omnibus  bo- 
niq  patrum  priscorum  quaj  tonobat  ct  suis  :  verum 
etiam  et  domus  Domini  proptor  pcccatum  ilb*us  po- 
puli  destruenda.  «  Non  rcHnquctur  quidquam  ex 
eis,  dicit  Dominus.  »  Ecce  fixa  sontontia. 

«  Et  de  fiiiis  tuis  qui  cxibunt  de  te.  »  hoc  est,qui 
de  germine  tuo  crunt,«  toUent  ct  crunt  ounuchi  in 
palatio  regis  Babylonis.  »  Ferunt  Ilcbraji  hanc  pro- 
phetiam  impletam  in  tribus  pucris,  et  Daniele  qui  in 
60  commemoratur  libro,  quando  captus  est  Joachim 
filius  Josiae^et  ductuscst  popuhis  in  Babyloncm  cum 
quibus  Daniel  et  socii  ejus  ierunt,  qui  postca  facti 
8unt  eunuchi  in  palatio  rogis.  Non  est  enim  putan- 
dum  quod  truncati  fuisscnt  corpore,  sod  positi  in 
ministerio  casti  exstiterunt.  Dc  lalibns  Dominus 
dicit  in  Evangelio  :«  Multi  sc  castravcrunt  propter 
regnum  Doi  (Mntlh.  xvi).» 

«  Fiattantum  pax,»  ut  duni  vixoro  non  impugner 
a  Sennacherib,  «  et  vcritas,  *  id  est  vorus  Dei  cul- 
tus,  «  in  dicbus  mcis.  »  ISon  rcctc.  Dcbuerat  cnim 
confiteri  peccatum  suum  ut  David,  ct  iram  Domini 
amoverea  postcris  suis,  aut  compati,  ut  Moses  po- 
pu!o,quando  dolerc  se  petiit  do  libro  vila»  ob  scelus 
populi  ad  mortem  dostinati,  inquicns  :«  Aut  dimitte 
eis  hanc  noxam,  aut  dole  me  de  libro  quom  scri- 
psisti  (fixod.  xxxn).»  Ideoquc  non  rcspondit  oi  Pro- 
phetai  sed  versus  ad  populum  dixit  : 


CAPUT  XI. 


«  Consolamini,  consoiamini  popule  meus,  dicit 
Dominus  vester.  »  Et  est  sensus :  0  popule  Dei  qui 
estis  crodentos  ex  Judaeis,  consolamini  in  Christo: 
quia  rex  vcstor  non  compatitur  nec  sibi,  ncc  vobis. 
Potost  et  ad  gentes  refern,  de  quibus  dicit  Dominus 
per  Zachariam  :  <c  Ecce  ego  congregabo  populum 
Orientis,  et  erunt  mihi  in  populum,  et  ego  illis  io 
Deum  {Zach,  viii).  » 

«  Loquimini  ad  cor  IIierusalem,et  advocate  eam.» 
Alloquitur  prophetaEliachim,c£terosque  lidelesqui 
illo  tempore  erant.  Vel  etiam  apostolos  doctoresque 
gentium,  et  dicit :  0  Eliachim,  esBterique  fideles, 
vel  apostoli,  loquimini  ad  cor  Hierusalem.  Ad  cor 

P  loquitur^qui  moDstumvel  tristem  blande  alloquitur 
et  consolatur.  Sicut  legimus  de  Sichen  fllio  Emor 
quando  corrupitDinam :«  Locutus  est  autem  Sichem 
ad  cor  ejus,  et  consolatus  est  eam  {Gen.  xzxiv). » 
Notandum  autem  quod  dicit :  Advocate  eam,  Uiem- 
salom  scilicct  vel  gentilitatem,  subaudicndum  esta 
tribulatione  vel  tristitia  ad  gaudium,  a  malo  ad  1k>- 
num,  ab  idololatria  ad  luctum  pGcnitentis.  «  Quo- 
niam  completa  est  malitia  ejus.»  Malitia  non  sem- 
per  pro  peccato  ponitur,  sed  pro  afHictione.  Ut  iilud 
quod  Dominus  dixit  per  Prophetam  :«  Si  est  malum 
in  civitate,»id  est  afQictio,«  quod  Dominus  non  fecit 
{Amos,  iii).»  Completa  est  ergo  maiitia  ejus,  id  est 
afflictio  pcrsecutionis  quaa  evenit  in  morte  marty- 
rum,  et  modo  Deo  dante  abest.«  Dimissa  est  iniqoi- 
tas  illius,»  hoc  est :  si  aliquando  peccavit, dimissom 

C  est  ei,  et  pertinet  hoc  proprie  ad  gentiles  vel  Ja- 
dxos,  qui,  ad  fidcm  Domini  venientes,  perbaptismi 
regcnerationem  mundati  sunt.  Vel  in  martyrio  ubi 
sic  dimissa  sunt  illis  peccata,  volut  in  baptismo. 
«  Suscepit  de  manu  Domini  duplicia,  »  subaodis 
tormenta.  Si  ad  llierusalem  hoc  referamuSy  dupli- 
cia  rcccpit  a  Chaldxis  et  Romanis,  et  periit  corpore 
et  anima.  Si  ad  Ecclesiam  duplicitcr  a  persecuto- 
ribus  recepit,  quia  corpore  cruciata  est  et  in  animo. 
angustiam  sustiuebat  tempore  persecutionis,  ideo- 
quc  dimissa  est  iniquitas  ejus. 

«  Vox  clamantis,»  subaudis  Christi  per  Joannein, 
« in  deserto  »  Judaese.  Joannes  vox  appellatur,  qoit 
verbum  praicessit.  Vel  etiam  vox  Christi  ad  aposto- 
los  clamantis  in  deserto  Judoeorum  vol  gcntium. 

])  Sicut  enim  Joannes  desert^  ac  destitut®  Judsc 
cljimabaty  pocnitentiam  agite  :  sic  apostoli  in  deserto 
gentilium  prffidicabant  verbum  salutis,  audicntes  a 
Domino  : «  Euntcs,  prsdicate  Evangelium  omni 
creatura;  (Marc,  xvi).»  «  Parate  viam  Domini,»  id  est. 
talem  operationem  facite  ut  Deo  placeat,  recte  cre- 
dendo  et  bene  operando,ut  ipse  possitvenire  advos. 
«  Rectas  facite  in  solitudine,»  id  est,  in  deserto  gen- 
tilium  «  semitas  Dei  nostri.»  Possunt  non  incongrue  ^ 
per  semitas  cogitationes  intelligi,  sicutet  perviam 
actiones,  et  sit  sensus  :  ut  illi  qui  Christum  ad  se 
venire  optant,non  solum  sint  mundi  corpore,verum 
etiam  corde.  Prscipitur  ctutem  hoc  illis  qui  in  d^ 


909 


COMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  11. 


910 


serto  Judsaa  credebant  in  Christum,  vel  qui  in  so-  A 
litudine  gentiliura  degebant. 

u  Omnis  vallis  ezaltabitur,  »  id  est  simplices  Ju- 
daei  crcdentes,vel  gentiles,in  fide  recta  et  operatione 
sancta  magnificati  sunt,  «  et  omnis  mons  ct  collis 
humiliabitur,  »  hoc  est  scnbas  et  pharisaei,ct  rcgcs 
perversi  ut  Nero,  et  qui  ante  ct  post  fuerunt.velut 
colles  humiliati  sunt,in  profundum  laci  ruentes.Et 
hoc  est  quod  Dominus  dixit :  «  Omnis  qui  se  exal- 
tatyhumiliabitur  (Luc.  xiv,  xviii).  »  «  Et  erunt  prava 
in  recta«  »  Prava,  id  est,  torluosa  corda  publica- 
norum  et  pharisfieorum^  qui  venerunt  per  praedica- 
tionem  Domini  et  apostolorum  ejus  ad  fidem  :  facta 
sunt  recta  ad  bona  opera  peragonda.  «  Et  aspera, » 
id  est  intractabilia  et  dura  corda  scribarum  ct  pha- 
rissorum,  et  gentilium,  «  in  vias  planas,  »  hoc  est  |^ 
in  mollitudinem  et  lenitatem  conversa  sunt,  dum 
venirent  ad  fidem,  ut  Malthseus  narrat. 

«Et  revelabitur  gloria  Domini,>id  est  manifesta- 
bitur.Gloria  Dei  Patris  Filius  est  :  Dominus,videIi- 
cet  Jesus  Christus.De  quo  dicit  in  psalmo  Dcus  Pa- 
ter  :  «  Exsurge  gloria  mea(P«al.  xuii). »  Praedican- 
tibus  enim  apostolis,  manifestatus  est  Filius  Dei  in 
gentibu8.«Etvidebit  omniscaro,>id  cstomnishomo, 
«  salutare  Dei.  «  Hoc  ad  diemjudicii  pertinet.  Lo- 
quens  namque  Propheta  de  primo  adventu  Christi, 
tetendit  oculum  mentis  ad  secundum.Nam  in  primo 
adventu  non  viderunt  eum  omnes,in  secundo  vcro 
conspecluri  sunt  illum  omnes.ct  qui  viderunt  et  qui 
non  viderunt.«  Os  Domini  locutum  est,»  id  est  pro- 
phet«,per  quos  praedixit  ea  qus  futura  sunt.  Quod 
autem  dixit  et'videbit,potest  etitainteIIigi:Vidcbit  G 
omnis  caro^  id  est,  tunc  intelligent  omnes  quse  Do- 
minus  per  prophetas  suos  proedixit  vera  esse. 

«Voxdicentis»8ubaudis  Christi  ad  Isaiam  :«CIama» 
Bubaudis  plebi  Israelit® :  vel  ad  omne  genus  homi- 
num.  «  Et  dixi :  Quid  clamabo?  •  Non  sine  causa 
dixi,quid  clamabo?  Quoniam  vidit  Dominum  seden- 
tem  Buper  solium  excelsum,  et  audivi  a  Domino 
quem  mittam,  respondit :  Ecce  ego,  mitte  me.  Et 
quia  tunc  dura  nuntiavit  popuIosuo,timebat  ct  nunc 
simiiia  nuntiare.  Ideoque  non  sponte  obtulit  sicut 
superius,  sed  requisivit  rem  operis.  Dictumque  est 
ei  a  Domino.  «  Omnis  caro,  »  id  est  omnia  homo 
•  fenum,et  omnis  gloria  ejus>quam  in  praesenti  pos- 
sidetuquasi  flos  agri, »  tam  sanitasquam  juventus, 
quamque  etiam  divitise  temporales.  Et  est  sensus  :  q 
sicut  fenum  nascendo  habet  viriditalem,puIIulando 
decorem,  abcissum  autem  siccatur,et  in  pulverem 
redigitur:  sic  homo  per  successiones  aetatum  amittit 
viriditatem  vigoris  et  decorem,  et  desinit  esse. 

«Exsiccatum  est  fenum  et  cecidit  flos,quia  Spiri- 
tus  Dei  sufflavit  in  eo.nFenum  subito  producitur  ex 
terra  et  subito  decidit,  quia  ventus  urens  et  aestus 
ardens  siccavit  illud.Similiterhomosubito  nascitur, 
et  subito  cadit  in  mortem^  quia  spiritus  Dei^  boc 
est  sententia  omnipotentisDei,abstuIit  ei  vitam  prse- 
sentem.  «  Vere  fenum  est  populus. »  Modo  exponit 
^odsupraait.DicitbeatusHioronymuB^quiaquando 


juveni  prosperi  videntur  successus^  et  servit  vitiis 
ct  niaxime  libidini,  quasi  in  flore  est.Cum  verasu- 
bito  prseoccupat  eum  scntentia  Dei,  redigitur  ad 
nihilum. 

«Verbum  autem  Domini  manet  in  aeternum,>hoc 
est  Christus  Filius  Dei,  cum  corpore  suo  quod  est 
Ecclesia,qufle  ei  adhaereL  perfidem  et  operationem  : 
regnabit  in  aeternum.De  hoc  Verbo  dicit  Joannes  : 
«  In  principio  erat  Verbum  (Joan.  i),  » 

«  Super  montem  excelsum  ascende,  quae  evange- 
lizas  Sion.  »  Quidam  codices  habent  qui  evangeli- 
zas  gcncre  masculino^  sed  falso  scriptum  est.  Bea- 
tus  enim  Hicronymus  feminino  genere  exponit,  di- 
cens  in  Hebraica  vcritate,etiu  Septuaginta  interpre- 
tibus  ita  haberi.  Constructio  autem  hujus  versiculi 
haec  est :  0  Sion,  quae  evangelizas  bona  et  doces, 
asccade  super  montem  excelsum,  hoc  est  super 
Christum  qui  est  mons  montium,et  sublimitas  virtu- 
tum,id  est,praedica  quae  Christus  docuit.  Similia  lo- 
quitur  ad  Hierusalem  :  0«  Hierusalem  quae  evange- 
Iizas,»id  est  quas  annuntias  bona,  o  exalta  in  forti- 
tudine  vocem  tuam  :  »  ut  a  multis  audiri  possis, 
exalta  praedicaLioncm  tuam.«  Noli  timere^persecu- 
torum  saevitiam,  et  diaboli  astutiam.  Per  Sion  et 
Hierusalem.chorum  apostolorum  et  doctorum  vult 
inteliigi  :et  alloquitur  eos  sermo  divinus,ut  ea  prae- 
dicent  et  annuntient,quae  a  Domino  audierint  et  a 
Spiritu  sancto  perccperunt.  Dicit  namque  explana- 
tor  hujus  sermonis :  Quiaomnis  praedicator  ad  cul- 
mina  virtutum  debet  conscendere,  ut  suo  exemplo 
uuditorum  corda  ad  supema  appetenda  eleventur. 
«  Dic  civitatibus  Judae,  o  chorus  doctorum,  id  est 
synagogis,  vel  populo  Judaeorum,vel  universali  Ec- 
clesiae  :«Ecce  Deus  vester.wO  Judaei  qui  vobis  repro- 
missus  est  in  lege  et  prophetis,et  quem  vos  exspec- 
tabatisjam  venit.Jam  nos  redemit  de  laqueo  mor- 
tis  :  tantum  credite  in  eum.Et  vos,o  gentiles.credite 
in  eura  qui  jam  venit,  hoc  est  in  Jesum,quem  vo- 
bis  repromisit  Jacob  patriarcha,  dicens  :  «  Et  ipse 
erit  exspectatio  gcntium  (Gen.  xux).  » 

«  Ecce  Dominus  Deus  in  fortitudine  veniet,et  bra- 
chium  ejus  dominabitur,»  id  est  fortitudo  ejus.Vox 
apostolorura  de  secundo  Doraini  adventu  :  Ecce(in- 
quiunt)Dorainus  Dcus  quera  conterapsistis^o  Judaei 
et  gentes,venientera  in  hurailitate  et  in  forma  servi, 
veniet  in  potentia  judicii.  Sicut  ipse  dicit :  «  Cum 
vcniet  Filius  hominis  i  n  potestate  raagna  et  majestate 
{Luc.  xxi).  »  «  Ecce  racrccs  ejus  cura  eo,  •  hoc  est 
retributio  bonorura,et  daranatio  reproborum,  «  Et 
cpus  illius  coram  eo,  »  id  cst  judicii  potestas,sicut 
ipse  dixit  :  Vcnturus  est  enira  Filius  hominis  in 
gloria  Patrris  sui,  el  reddct  unicuique  secundum 
opera  sua  [MaUh.  xvi).  »  Et  iterum  :  «  Pater  non 
judicat  quemquam,  sed  omnejudiciura  dedit  Filio 
(Joan.  v).  » 

«  Sicut  pastor  gregera  suura  pascet.  »  Vox  Pro- 
phetae  de  prirao  Doraini  adventu.  Acsi  diceret  aliis 
verbis :  Ille  qui  posteain  raajestate  venturus  est  judi- 
care  universum  orbem  in  sequitate,  prius  veniet  in 


914. 


HAYMONIS  HALBEllSTAT.  EPIST.  OPP  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


m 


forma  pastoris,  sicul  ipsc  dicit  :  «  Ego  sum  pastor  j^  Sicuti  modica  stilla a situla  decidens a  portanie  prq 


bonus(Joan.  x).  »  Ipse  cst  cnim  pastor  bonus  qui 
nunc  faciat  elcctos  suos  per  mentis  contemplatio- 
nem  :  tunc  vero  saliahil  porfccla  visione,  prinuim 
docendo,  post  introducondo  ad  gaudia  a?teriia.(«  In 
brachio  suo,  »  hoc  cst,  in  fortiludine  sua,  couKre- 
gabit  agnos,  »  id  est  coUigct  simplices,mansuetos, 
ejt  innocentes,  et  noviter  ad  fidem  suam  venienles  : 
non  auperbos  et  tumidos. «  In  sinu  suo,»hoc  estin 
protectiene  sua  «  levahit  «subaudis  olectos  suosad 
ccBlestia,  qui  innoccntiam  agni  imitantur  :  «  Fctas 
ipse  portabit, »  Per  fetas  oves,possumus  intelligere 
apostolos  et  apostolicos  viros,quid  spirituales  filios 
qnotidie  in  Ecclcsia  pariuntsua  praDdicatione,exem- 
pUs  et  miraculiSjCt  adhuc  parturiunt  salutem  pluri- 
iQorum,et  dicunt  cum  Apostolo  :  «  Fioli  mei  quos 
iierum  parturio  (GaL  iv).  »  Et  itcrum  :«  Per  Evan-  ^ 
gelium»  inquit,  ego  vos  genui  (/  Cor.  iv).  » 

«Quismensus  est  pugilio  aquas,etc(e1ospsalmo 
ponderavit?  »  Pugillum  contractis  digitis  pugnum 
dicimus.  Palmus  autcm  cst  cxtcnta  manus,  pcr 
transversum  a  summitate  pollicis  usquc  ad  sum- 
mitatem  minimi  digiti.  Prxdicta  est  igitur  su- 
pra  voc^tio  gentium,  et  retributio  earum.  Nunc 
vero,  ne  aliquis  diffidcrct  de  vocatione  illarum, 
his  verbis  magnitudo  vocantis  oxprimitur.  Quod 
autem  pugillus  Domino  omnipotenti  et  palmus 
ascribitur,  non  est  intelligendum  quod  ille  qui 
spiritus  est  humana  habeat  ofncia  membrorum  : 
sed  quffidam  est  similitudo,  ad  cxprimendam  po- 
tentiffi  ejus  magnitudinem.Quis  enim  metiri  potcst 


nihilo  ducitur,  «  et  sicut  momentum  statene»>quod 
levi  pondoro  in  aliampartemdeclinaiur:  sicomoes 
gentes  actornitati  Dei  comparats  pro  nihilo»  repu-i 
tantur.»  Momentum  a  motu  dicitur.Est  autem  mo- 
mentum  ininima  inclinatio  librffi,et  celerrima in  ali- 
quam  partem,qus  fit  ex  parvo  pondere.  «  Ecce  in- 
sul(B  »  omnium  terrarum  qus  in  fluminibas  suat, 
vel  omnes  gentes,  ut  per  insulas  gente9  intelliga: 
mus,«  quasi  pulvis  exiguus  »comparaiione  Dei,qui, 
in  radio  solis  videtur,  et  potius  sentitur  in  oculis 
quam  videatur. 

«  Et  Libanus  non  suflQciet  ad  succendum,  et, 
animalia  ejus  ad  holocaustum.  »  Ut  revocct  genti^. 
ab  idololatria,  ideo  talia  loquitur*  Libanus  moni» 
cst  miro;  magnitudinis,uberrimis  pascuisabundani. 
cujus  ligna  omnia  etpecora  ibi  pasceatlaynon  satifi; 
esse  queunt  Domini  sacrificiis.  Et  est  similitudo., 
quxdam.  Acsi  diceret  aliis  verbis  :  Etiam  sionmia 
animalia  immolaveritis,  et  ligna  succenderitis  ad, 
comburenda  holocausta,  non  sufQcient  ad  placanr 
dam  tantffi  majestatis  potentiam. 

«  Omnes  gentes,  »  subaudis  quAB  sub  eoslo  sunt, 
«  quasi  non  sint,  sic  sunt  coram  eo,  »  hoc  est,  ii^, 
comparatione  illius  qui  omnia  impleU 

u  Cui  ergo  similem  fecistis  Deum»>vivuiP9<co  geit- 
tilcs,ex  omnibus  simulacris  manufactis.uautquam, 
imaginem  ponctis  ei  »  omnibus  diis  vestris,  qui 
spiritus  est? 

«  Nunquid  sculptilc  conflavit  faber?  aut  aurifex. 
figuravit  illud  »  simulacrum  auro,  ut  possil  similt 


ompos  aquas,  aut  in  pondere  cailum  tcrramque  re-  Q  essc  Deo  qui  ubique  est?  Acsi  diceret ;  Nunquid. 


digcre?  Nullus  nisi  is  qui  ex  nihilo  omnia  fecit. 
«  Quis  appendit  tribus  digitis  molcm  terrss,  »  id 
est  quis  suspendit  terram  supor  nihilum,  nisi  po- 
testas  Trinitatis,  Pater  ct  Filius  ot  Spiritus  sanc- 
tus?  «  Et  quis  libravit,  »  id  cst  suspondit  «  in 
ppndero  montes,  et  colles  in  statera,  »  id  est  in 
pondus  redegit? 

«  Quis  adjuvit  spiritum  Domini,  in  crcatione 
scilicet  omnis  creaturjc,  qua;  trina  majcstate  est 
facta?  Nullus.  Illc  enim  qui  dat  fortitudinem  fel- 
lis,  nullius  indigot  auxiiio.  «  Aut  quis  consilia- 
rius  ejus  fuit  (Sap,  ix;  Ham,  xi),  »  id  est  Spiritui 
sancto,  «  et  ostendit  illi,  n  suhaudis  quid  agerel? 
Nullus  nisi  P&tcr  et  Filius,  quorum  una  est  pote- 


sculpendo  fccit  eum  aliquis^et  non  ipse  qui  omnia, 
fecit  a  ncmine  est  factus?  Hsc  vox  Dei  omnippten- 
tis  stultitiam  gentium  redarguit,  ut  recedaat  a  Cttl- 
tura  simulacrorum. 

«  Forte  lignum,  »  id  est  durabile  «  eiegit  artifes. 
sapiens»ut  faciiit  inde  deum  suum.Ex  lignisimpa* 
tribilibus  et  ex  auro,et  argento,aliisque  metalUs  fi^? 
ciebant  antiqui  simulacra,.ut  longa  per  temporada- 
rare  possent.  His  vcrbis  ostenditur^  quod  nuIliUBL, 
robur  sit  in  idolis  ad  Dei  comparationem. 

«  Nunquid  non  scitis,«o  gentes^per  naturalen  Ift: 
gem,  et  cognitionem,  creaturarum  me  ®ternum,  e^, 
idolum  nihil  csse?  «  Nunquid  non  audi8tis»I^Q. 
quo}  per  Mosen  data  est?  •Nunquid  npn  annuntia^ 


stas,  inseparabilis  Deitas  :  ot  qui  tres  in  porsonis,  -.  tuni  est  »ab  initio  vobis  in  libro  Genesis  capitc dcr 


unum  sunt  in  Deitate.Consiliariusest  Spiritui  san- 
cto,  qui  illi  dat  salubrc  consilium,  in  quo  habitat 
idem  Spiritus  sanctus. 

»  Cum  quo  iniit  consilium»  illo  Spiritussanctus 
qualiter  operari  debuisset,  «  oL  instruxit  ot  docuit 
eum  semitam  justiti.T.,»  id  ost  rectitudinom  npora- 
tionis,  «  et  erudivit  cum  scientia,  ol  viam  prudon- 
tiae  ostendit  illi?  »  NuUus.  Prudentia  cst  in  appe- 
tendis  bonis,  ct  vitandis  malis. 

«  Ecce  gentes  »  idola  colentes,  vel  omncs  huma- 
num  genusad  comparationcm  Dei,«  quasi  stillasi- 
tulffi  »  et  quasi  momcntum  statera^  repulatoe  sunt. 


cimo  septimo,quod  ego  sumDcussoIusvivus?«Nun* 
quid  non  intellexistis  fundamenta  terrje,»  subaudis-. 
quia  supcr  tenue  elementum  fundata  sunt? 

«  Qui  sedct,  »  id  cstqui  habitat«  super  gyrum» 
hoc  est  supcr  circuitum  «  et  habitatorcs  ejus^ » id 
cst  torro;,  sunt  ad  ejus  comparationem  sive  ange- 
lorum  <r  quasi  locustse.  »  Consideremus  ab  orieote. 
usquc  ad  occidentem,et  a  meridie  usque  ad^epteD- 
trionem  omnia  genera  hominum  inter  hffic  climaU 
habitantia  :  et  videbimus  quia,  ad  comparationcffi 
Dei,  qui  omnia  implet  et  ubique  est,  parva  soot 
et  modica.  «  Qui  extendit  velut  nihilum  cceloSt » 


^3 


GOMMRNT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  11. 


m 


'CTbaudis  9ubtilis8imos,ettenuis8imos^8icutfumum^  X 
<c  et  expandit  eos  sibnt  tabernaculum  ad  inhabitan- 
dum.»  Sic  suntcoeli  a  Deo  parati.ut  desuper  habitet 
multttudo  angelorum  et  hominum  eloctorum :  sub- 
-tusvero  multitudo  hominunri.quaQisubtabernaculo. 
w  Qui  dat  secretorum  scrutatores  quasi  non  sint, 
■judiccsterrae  velutinane  fecit.  »  Scrutatores  secrc- 
'torum  vocat  philosophos,  qui  scrutati  sunt  statum  . 
"vit»  praBsentis,naturas  animaliumetarborum,terrffi 
inarisque.Judices  vero  terrae,  reges  et  principes  hu- 
jus  sfficuli  intelliguntur :  quos  omnes  ad  nihilum  re- 
digit.  Ubi  est  illa  multitudo  Hebrsorum,  qus  fuit 
'in  ererao?Ubi  sunt  tot  reges,  qui  fuerunt  cum  e\er- 
-eitibussnis a^rimordiomundi  usque  nunc? Sicsunt 
quasi  non  fuerint. 

«<  Bt  quidem  neque  plantato,  nequo  sato,  neque  .. 

^radicato,  »  hoc  est  flrmato  «  et  in  terra  trunco  eo- 

tnmy  n  id  est  in  prsesenti  vita  statuarum  «  repento 

'llavit  in  eo8,et  aruerunt,»  hoc  est,  Christi  sententia 

*^iiit  sapercos,  et  mortui  sunt «  et  turbo  quasi  sti- 

-iralam  auferetoos,»  reges  videlicet,  et  principes,ac 

potentes  a  statu  vits  prffisentis,qui  non  habucrunt 

'fiemper  esso  et  posse  :  caro  enim  fuerunt.  Quidam 

Godices  habent  :  Neque  plantatus,  ncquc  radicatus 

.truncus  eorum:8ed  melius  estut  dicamuspcrabla- 

tivum:neque  sato,neque  radicato.  Sicut  tempestas 

anfert  stipuiam,  sic  Deus  omnipotcns  sua  potcntia 

.tollit  ab  hac  vita  reprobos. 

«  Et  cui  assimilastis  me,et  adiequastis  me,  dicit 
Sanctus,  »  Id  est  Deus  ?  AUocutio  increpativa,  tam 
;  ad  Judsos  quam  ad  gentilcs  idola  colcntes.Cui  as- 
similastis  me  (inquit),o  Juda)i,vel  gentiles  exomni-  C 
bus  diis  vestris  ? 

«  Lcvate  in  excelso,»  hoc  est  in  coclum,  «  oculos 
yestros  et  videte,  »  id  est  intelligitc  «  quis  crcavit 
haec  »  qus  ibi  conaistunt.Ut  si  alitcr  non  vultis,  per 
creaturam  intelligatis  Creatorcm.  «  Qui  educit  in 
numero  militiam  eorum^  »  id  est  coclorum,  id  cst 
qui  babet  per  numerum  angelos  et  stellas ;  «  et  om- 
nes  »8anctos,  vel  stellas«ex  nomine  vocat,  »  subau- 
'dis  ille  creavit  hsc.Militiam  cocli  duobus  modis  in- 
telligimus,  vel  angelos^  vel  sidera.  Psalmista  enim 
dehoc  dicit:  «Qui  numeratmultitudinem  stellarum 
{PsaL  cxLvi).  »  Et  Daniel  :  «  Millia  millium  mini- 
strabant  ei  (Dan.  vii).  »  «  Prse  multitudine  fortitu- 
dinis  ot  roboris  ejus,  » id  est  Dei  omnipotentis,  «  ne- 
qoe  unum  »  ex  his  qua:  diximus  «  rcliquum  fuit,»  id  r\ 
Bsl  aiienum  a  numero  ejus.  Hic  ostcnditur  quod 
Deus  omnipotens  omnia  visibilia  et  invisibilia  co- 
gno8cit,et  cuncta  in  numcro,ct  pondere^  et  mensura 
fecit. 

<c  Quare  dicis  Jacob,  »  id  est  duiBB  tribus  «  ct  lo- 
qtieris  Israel, »  hoc  est  decem  tribus,  «  abscondita 
'l38tTia  mea  a  Domino,  et  a  Deo  meo  judicium  meum 
Iransivit?»  Quando  Propheta  hsBc  loquebatur,  de- 
eem  tribus  jam  duct«  erant  in  captivitatem,  et  duae 
adhuc  morabantur  in  terra  rcpromissionis.Et  quod 
'iile  decem  dicebant  ducts  in  Assyrios,  et  duae  di- 
ctura  erant,quaado  in  Babylonem  ducendse  erant : 


hoc  prsedicebat  Prophcta.  Dicebant  enim :  Ablb<m*' 
dita  est  via  mea  a  Domino,  hoc  est,  non  videit-Jutti- 
tiam  meam,  ct  bona  opera.  Et  a  Deo  meo  jadiclUili 
meum  transivit,id  cst,  non  juste  mejudicavit :  tjuia 
permisit  me  duci  in  captivitatem,cum  egobonafs- 
cerim.  Et  est  sensus  :  Ad  Deum  terrena  non^perti- 
ncnt,  et  sedcns  in  ccdIo  non  considcrat  quid  untis- 
quisquc  noslrum  faciatrideoque  nos  injuste  4ib  ho- 
stibus  opprimimur  Et  sicut  pisces  in  aquishuoil- 
lucque  natant,et  sicut  besticc  et  animalia  hac  in^o- 
que  discurrunt,non  habcntcs  pastorem  neque  rectb- 
rem^sic  nos  positi  in  terram  non  habemUB  qtii  nos 
regat  ct  defendat^quia  non  est  Domino  cutadeho- 
bis  :  insuper  nec  nos  videt. 

«  Nunquid  non  scitis  »  id  cst,  non  creditl8,«  atrt 
nonaudistis»  in  Scripturis«Dcus  sempitemu8»unu8 
«  Dominus  qui  crcavit  terminos  terrae  »  ex  nihilo 
«  non  deficiet,»  ut  homo,quia  spiritus  est,  «iieque 
laborabit,»  quia  omnium  crcaturarum  Domiuubiest, 
etomnia  continet^omniaque  sua  majcstate  dispen- 
satl«ncc  est»  cuilibet  mortalium  « investiglitibs»^ 
pientiae  ejus,»  quia  omnia  novit.Et  quomodb tu  di- 
cis,quod  judicium  non  inte1ligit,ctviffi  tuffiitbeGOn- 
ditac  sunt  ab  co.wQui  dal  lasso  »  homini  t  virtutetn,^» 
subaudis  fidei,  vel  vircs  corporis.  «  Et  his  qtii  nofa 
sunt»  in  malitia,utquondam  «  fortitudinem»bOn« 
operationis.  Nam  Deus  omnipotens  tant^fortitti- 
dinis  cst.  ut  non  solum  ipsc  non  indigeat  alleHiis 
auxilio  :  sed  etiam  in  se  sperantibus  fortittidineitti 
omnibus  tribuit.  «  DeHcient  pueri  et  laborabuAt,^t 
juvcncs  in  infirmitatc  cadent:»IaetaturhOmoih'pue- 
ritia,  et  juvcntutc,  et  sanitate,  sed  laborat  in  Inftr- 
mitatc  et  senectutc,et  cito  decidet.Deus  autem  '^i 
aeternus  sempcrest  ct  sempcr  cssc  habet,  nibil  ^hb* 
rum  patitur,quia  unus  idcmquo  semper  est  et  fM- 
mutabilis.  Allcgorice  autem:illi  qui  nonsuntin  ffde 
solidati  etpueriliter  vivunt,  deflcient  et  laborabuUt, 
id  est,in  praesenti  labor  ent  eis  praescnscura^el  bdr- 
ruent  post  ex  toto  damnati. 

«  Qui  autem  spcrant  in  Domino,  mutabunt  Totti- 
tudinem.»  Notandum  quod  non  dicit  perdent  forti- 
tudinem,scd  mutabunt  :  hoc  est  fortitudinem  pec- 
cati  mutabunt  in  fortitudinem  bonae  operationis^iii 
onim  non  in  suis  viribus  habent  fiduciam,8ed  ^)ei)ft, 
subaudisinDeo,ctejusmisericordiam  praeBtOlaiitQlry 
illi  sihe  dubio  mutant  fortitudinem.  Quia  siout  fu6- 
runt  fortcs  ad  perpctranda  mala,  ita  tunc  fortes  ad 
peragenda  bona,  et  tolcranda  adversa  pro  nomtile 
Christi.  Sic  legimus  multos  sinctos  egisse.  Pona- 
mus,verbi  gratia,unum  ex  multis  Paulum  quondam 
fortissimum  pcrsecutorcm,  postmodum  vero  fortis- 
simum  praedicatorem.  Qui  quanto  amplius  fuitfbr- 
tis  primum  ad  perscquendosclectos,  tanto  postea  ex- 
stitit  ferventior  ad  prtTdicandum  gentibus,  ctvocan- 
dum  cas  ad  fidcm.  Aliter  :  qui  spcrant  in  DominOy ' 
hoc  cst  in  spc  aRtcrnacbeatitudinis^mutabuntfortitU- 
dinem  post  mortem  carnis,facti  incorruptibiles. 

«  Assument  pennas  sicut  aquilae,»  hoc  edt  innbva- 
tionem  futurae  vitae,  vel  possibilitatem,  tit  possitit 


915 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


m 


obviam  ire  Domino  in  aera.  Dicunt  doctores  :  Quia 
natura  est  aquilas  ut  senio  confocta  cum  non  possit 
prsdam  capcrc,  incurvato  rosiro  et  contractis  un- 
gulis,  accensa  ira  tandiu  scilicet  dura  et  alta  atterit 
ro8trum,ut  solummodo  vestigium  maneat  Atque  ita 
pili  sui,et  omne  innovatur  corpus,et  plumae  illius  : 
sic  sancti  qui  se  hic  attrivcrunt  mortificando  se- 
ipsos,  innovabuntur  por  incorruptioncm,  contem- 
plantes  solem  justitix  Christum:  sicutsolem  aquila 
irreverberatis  oculis.  Et  cum  ad  tcrminum  vitae  ve- 
nerint,  tunc  incipiunt  vivere,  cum  videntur  finire 
vitam.  «  Current»  migrando  ad  Christum,  «  et  non 
laborabunt »  quiavisio  sanctaeTrinitatiseriteisom- 
nia.  «  Ambulabunt »  de  virtute  in  virtutem  «  ot  non 
deficient  »  in  sternum  victuri  cum  Domino. 

CAPUT  XLI. 

«  Taceantad  meinsula^et  gentes  mutent  fortitudi- 
nem.»  Vox  Doi.  Tale  quid  in  Exodo  legimus:  Audi 
lsrae1,ettace.  Insulae  dicuntur  eo  quod  in  salo,  hoc 
est  in  mari,sint  positae.Etinsulas  debemus  inteHigere 
gentos^qudB  a  salsisamarisque  fluctibushujus  saeculi 
tunduntur.  Taccant,  inquit,  insuK-D  ad  hoc  ut  au- 
diant  me  primum,  hoc  est  gontes  per  apostolos.  «  Et 
mutent  fortitudinem.wQuomododebent  mutaregen- 
tes  fortitudinem?  Eo  modo  quo  superius  diximus, 
ut  qui  fortes  fuerunt  in  maIo,sint  fortiores  ad  bona 
opcra  peragenda.Beatus  Gregorius  dicit  aliam  esse 
fortitudinem  electorum,  aliam  reproborum.Fortitu- 
doelectorumestvincereconcupiscentiamcarnisjlibi- 
dinem  videlicet,  appetitum  terrenarum  rerum,alia- 
quevitia.Et  si  necessitas  se  opposuerit,  pro  Christi 
nomine  tormenta  mortis  libenter  sufferre.Fortitudo 
autem  reproborum  est,  homicidia  adimplere,  per 
rapinam  aliorum  bona  auferrc  et  insuper  pro  lucris 
temporalibus  mortis  periculo  se  opponere.  «  Acce- 
dant, »  subaudis  gentes  ad  me  credendo,  «  et  tunc 
loquantur  »  id  est  quod  crediderunt  aliis  prsdicent. 
M  Similiter  ad  judicium  properemus  »  ut  discernant 
interme  factorem  suum,etidola  ab  illis  manufacta: 
ot  disputentjUtrum  omnium  Deusjuste  omnia  agat. 

«Qui8SuscitavitabOrientejustum,»hocestChris- 
tum?  Vox  Dfii  Patris,  sua  interrogatione  gentes  do- 
centis  quod  ignorant.Ab  Oriente  Deus  Pater  suscita- 
vitDominumnostrumJesumChristum,quiainOrien- 
tis  partibus  Judaea  consistit,in  qua  illum  primum 
incarnari  constituit.  «  Vocavit  cum  ut  sequeretur» 
id  est,  ut  ejus  voluntati  pareret.  Secutus  est  Filius 
Patrem,  quia  in  omnibus  voluntati  ejus  paruit.  Et 
quidquidegit,omniaadgloriam  illius  retulit,etpec- 
catum  non  fecit,  nec  dolus  inventus  est  in  ore  ejus. 
Suscitavit  etiam  eum  ab  Oriente  (Isa  xv):  quando  in 
ipsoterrae  Juda^ae  loco  fecit  eum  resurgercamortuis, 
ct  porduxit  nomen  illius  per  apostolos  in  omnesgen- 
tcs,ot  fines  orbis  terrac.  Vocavit  etiam  tertia  die  de 
sepulcro,  sccundum  illud  quod  psalmo  quadragesi- 
mo  quarto  Psalmista  ipsc  dicit  ad  Filium  :  «  Ex- 
surge  gloria  mea  (PsaL  xviii),  »  ct  caitera.  Seculus 
est  enim  Filiu8,quia  voci  ejus  obediens  tertia  die  a 


A  mortuis  resurrexit,secundumquodPatrire8pondit: 
Exsurgam  diluculo.  «  Dabit.»  Deus  subaudis  Pater 
«in  conspectu  ejus,»id  est  Filii,«geiites»etpopulo8, 
videlicct,  qui  in  eum  credituri  sunt  «  et  reges  obti- 
nebit  »  per  praedicationem  apostolorum  suonim. 
Multi  enim  reges  et  principes  prffidicantibus  apo- 
stolis  ad  fidem  Domini  venerunt.  «  Dabit  »  Deus  Pa- 
ter  omnipotens  «  gladio  ejus,»  hoc  est  doctriDs  evan- 
gelictB  Filii  8ui,contrarias  potestates  «  quasi  pulve- 
rem,sicut  stipulam  raptam  a  ventodabit  arcui  ejus,» 
hoc  est potestati  illius  omnes  adversariosejus.Evan- 
gelica  doctrina  gladius  est,etverbum  praedicationia, 
quae  secat  dividit  suos  observatores  a coUegio  repro- 
borum.De  hoc  gladio  dicit  Apostolusj  «Et  gladius, 
quod  est  verbum  Dei  (Ephes.  vi).  » 

Q  «  Persequetur  eos,  »  reges  videlicet  et  principes 
gentium,qui  in  eum  credere  noluerunt;  «transibit 
in  pace  »  de  mundo  ad  Patrem,  vocans  cunctos  ad 
pacem,  ut  rcconcilientur  Dco  :  «  semita  in  pedibus 
ejus  ncn  apparebit, »  id  est,  laborcm  visB  non  sen- 
tict,  nec  aliquam  imbecillitatis  bumanae  lassitudi- 
nem. 

«  Quis  operatus  eet  haec  et  fecit  ?  »  Hoc  est  ea 
quae  superius  diximus.  Quisvidelicet  rcgeset  prin- 
cipes  tradidit  arcui, et  gladio  Filii  Dei?«Etquis  vo- 
cavit  M  ab  Oriente  juslum  «  vocans  generationes, » 
subaudis  ad  fidem  «ab  exordio  mundi?»Utiqueilie, 
qui  cunctis  tacentibus  sibimetipsi  respondit,  di- 
cens  (Infra,  xliv,  et  xxviii)  : 

«  Ego  Dominus  primus,Mid  est  ante  quem  nullus, 

£1  «  et  novissimus  »  post  quem  nullus,  «Ego  sum  »  qoi 

haec  omnia  futura  praedixi  etopereadimplevi.lsteest 

qui  in  Apocalypsi  Joannis  loquitur:  «EgosumAIpha 

etOmega,hoce8t  principiumetnnis  (Apoc,  leijni}.» 

«  Viderunt  »  Dcum  per  fidem  «  insuls,  »  id  esl 
gentes  Ecclesise,  quae  mundi  hi^yus  sustinent  tem- 
pestates,  «  et  timuerunt  »  eum  quia  initium  sapien- 
tia3  timor  Domini.Et  sine  timore  difficile  aut  nulla- 
tcnus  virtutes  custodiuntur.  «  Extrema  terrs  obsto- 
puerunt^M  subaudis  audientes  prsedicationem  apo- 
stolorum.Inomnemenimterramexivitsonuseonun; 
<«  appropinquaverunt,»  subaudis  ad  Deum  perfidem 
«  et  accesserunt»  gentes  non  loco  sed  merito,qQit 
longe  erant  ab  illo. 

«  Unusquisque  »  subaudis  credentium  «  proximo 
^  suo  »  hoc  est  fratri  suo  credenti  «  auxiliabitur,  et 
fratri  suo  dicet :  «  Gonfortare  »  in  fide  Christi.  Gen- 
tilisquispiamconversusad  fidem  Christi,conforiala8 
est  jam  in  illo.Ferramentum  adhuc  non  pleniterso- 
lidatum,  in  Deo  confortabitur. 

«Gonfortavit  faberaerariuspercutiens  fonnamsi* 
mulacris  mallco,qui  cudebattunctemporisMquando 
idolacolcbant«  dicens :  Glutino  »  hocestysolidamento 
«  bonuni  est,»  istud  glutinum,  «  et  confortaviteuoi» 
subaudis  Deum  suum  in  «  clavis  ut  non  moveatur» 
subaudis  si  vcnerit  vcntus.Et  sensus  hujus  versicali 
talis  est :  Ille  qui  perfectus  fuerat  in  fide,  auxilia- 
bitur  fratri  suo  dicens:  Vides  ista  idola,  frater,oerte 


917 


COMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  II. 


918 


non  sunt  dii :  sed  opera  manuum  hominum  surda  A  triturans,  et  quaro  habeat  rostra  serrantia.  Altiorf 


el  muta,  confortare  in  fide  Dei  vivi  et  veri. 

«  Et  tu  Israel,  serve  meus  Jacob,  quem  elegi  se- 
men  Abraham  amicimei,inquO|»id  est^  in  Abraham 
«  apprchcndi  te.  »  Juda^i  hoc  de  se  intelligunt,  eo 
quod  ex  semine  Abrahte  recesserint :  sed  melius  est 
ut  ad  spiritualem  Iprael  illud  referaraus,hoc  est  ad 
apostolos  qui  ex  semine  Abraha;  propagati  sunt. 
Blandientisquc  afTectu  alloquitur  ipsum  chorum 
apostolorum  dicens :  Et  tu  Israel  sorve  mcus.  Pro- 
phetia  non  servat  ordinem  historiac.  Post  vocationem 
enim  gentium  qusdam  viderunt  insul®,  et  timue- 
runt.  Vocantur  et  apostoli,  et  confortantur  ab  illo 
{Maith.  x).  De  istis  loquitur  et  Evangelium,  quia 
elegit  duodecim  discipulos  quos  apostolos  nomina- 


vero  intelligcntia  hoc  significat,  quia  prffidicatio 
apostolorum  conterit  contrarias  potcstates,et  spiri- 
tualem  nequiliam  clcvantcm  se  contra  scientiam 
Dei.  «  Triturabis  monles,ct  colles  comminues.»  Per 
montes,  regos  et  potestates  istius  sa3culi  designan- 
lur,  sicuti  per  collcs  minoris  potentia3  ctdignitatis 
principcs,qui  proptcrlucratcmporaliain  superbiam 
eriguntur.  Possuniusctiam  dicere,quod  ecclesiasti- 
cus  vir  habet  evangelica)  pra?dicationis  rostra  ser- 
rantia,  ut  conterat  increduloruni  durissima  corda. 
«  Et  vcntilabit  eos,»»  soparans  triticum  a  paleis,id 
est,  omnes  eleclos  ab  ha^reticorum  conjunctione. 
«  Et  ventus  tollet  eos,»  id  est,ipsorum  superbia  in- 
terficict  eos.  «  Et  tu  exsultal)is  in  Domino  »  cum  vi- 


vit  {Luc.  vi).  Et  notandum,  quia  primum  vocantur  p  deris  dajmones  egrcdi,  et  humiles  corde  exaltari  ad 


servi,  deinde  in  amicitiam  introducuutur.  Antca 
enim  accepimus  spiritum  servitutis  in  timorem,et 
postea  electi  in  amicitiam  Dei  jungimur.  Scmcn 
Abrahffi  vocantur,quianonsolum  secundum  carncm 
de  illius  ongine  descenderunt  :  sed  quia  fidom 
Abrahs  habuerunt,  et  ohedientes  Deo  existiterunt. 
In  illo,  hoc  est  in  Abraham,  apprehendit  cos  ab 
extremis  terrs,  et  a  longinquis  ejus  finibus  vocavit 
eos  :  quia  de  universis  nationibus  congrcgavit  Ju- 
dsos  in  quibus  dispersi  erant,  ct  multi  ex  eis  per 
prsdicationem  apostolorum  credidcrunt.  Tibi  au- 
tem,  0  chorus  apostolorum,  qui  es  servus  meus  et 
electus  meus,  qui  prajdicaturus  es  gentibus  et  porse- 
cutioncs  plurimas  pro  nomine  meo  passurus,dico  : 
«  Nc  timeas  »  a  facie  persecutorum  «  quia  tecum 


culmina  virtutum.  Valde  cnim  gavisi  sunt  apostoli, 
cum  per  prajdicationcm  suam  viderunt  gcntes  ab 
errore  ad  fidcm  converti. 

«  Egcni  ot  pauporos  qua?runt  aquas,ct  non  sunt : 
lingua  corum  siti  aruit.  »  Ocntilos  appollantur  egeni 
et  pauperes,  quia  non  habcbant  lcgem,et  prophetas 
nec  apostolos,  noquc  aliquem  doctorem  qui  eos  ad 
gaudia  patriai  co^lestis  invitarot,  et  qui  eis  panem 
spiritualcni  porrigerct.  EKoni  gonlilos  ct  pauperes 
quaerunt  aquas,id  ost  doctrinam  spiritualem,a  suis 
philosophis,  et  non  sunt  in  illis  doctrinae  spiritua- 
lcs.  Ideoque  lingua  oorum  siti  aruit  sine  lege  ac 
prophetarum  oraculis.Propleroa  Dominus  Deus  Is- 
rael  non  cos  penitus  doroliquit,  noc  in  asternum 
passus  est  sitire  :  sed  apcruit  in  supinis  collibus 


sum  ego  »  sicut  dixi  tibi  in  Evangelio  :  «  Ecce  ego  C  flumina,  et  in  medio  camporum  fontes.  Colles  in 


vobiscum  sum  omnibus  diebus  usque  ad  consum- 
mationem  sfficuli  {Mattk,  xxviii.)  »  «  Ne  declines  a 
me,  quia  ego  Deus  tuus,  »  subaudis  snm  veritas  et 
vita.  Non  erres,ne  te  falsa  pcrsuasio  dccipiat,quod 
tuis  viribus  peritus  sylvam  gentium  penetrcs,et  fe- 
rocissimas  nationes  ad  mansuetudincm  Evangelii 
voces  {Joan.  xiv).  «  Confortavi  te,  et  auxiliatus  sum 
tai  »  o  chorus  apostolorum  :  «  et  susccpit  te  dcxtera 
justi  mei,  »  id  est,  potentia  Filii  mei  confortavi  te. 

«  Omnes,  »  subaudis  Judsei  sive  gentiles  «  qui  pu- 
gnant  adversum  te,  erunt  quasi  non  sint,quia  pen 
bunt  »  a  facie  vestra. 

•  Ego  Dominus  apprehcndcns  manum  tuam,»  id 
est  operationcm  tuam,  et  cgo  adjuvi  tc,  pro  eo  quod 
est  adjuvabo  te. 

«  Noli  timere,  vermis  Jacob,  qui  mortui  estis  ex 
Israel  »  subaudis  pcccato.Vermis  appellatur  chorus 
apostolorum  propter  humilitatem,  imitans  illum  qui 
dicit  in  psalmo  :  «  Ego  autem  sum  vermis,  et  non 
homo  {PsaL  xxi).  »  Sicut  enim  vermis  terram  pene- 
tratyitasermoapostolicus  gentium  corda  penetravit. 
Mortui  suntex  illis  peccato,qui  dicuntcum  apostolo: 
«  Quotidie  morior  propter  vestram  gloriam,  fratrcs 
(/  Cor.  xv).  »  Et :  «  Vivo  autem  jam  non  ego,  vivil 
vero  in  me  Christus  (Gal.u).  »  «  Posui  te quasi  plau- 
stnim  tnturans  novum,  habens  rostra  serrantia.  » 
Sffipius  jam  supra  dictum  est,  quid  sit  plaustrum 


isto  loco  in  bonam  partcm  intolliguntur. 

«  Aperiam  in  supinis  »  hoc  cst  in  inquinatis,  vel 
humilibus  gonlibus,«  flumina,»  hoc  est  doctnnam 
VctorisetNoviTeslanionti.AporuitDousomnipotens 
in  humilibus  honiinibus  sciontiam  divinorum  elo- 
quiorum,  ut  fuit  llioronymus,  Augustinus,  Ambro- 
sius,csetenqucdoctorosqui  nobismysteriadivina  pa- 
tefecerunt,suniontes  aquas  ab  illo  qui  dixit  per  Jere- 
miam  :  «  Me  dorelinqucrunt  fontcm  aquae  vivae  (/er. 
ii),»  id  est,dona  gratia)  Spiritus  sancti.Dc  hoc  etiam 
fluminedicitPsalmista:«Fluminisimpetuslaetificat 
civitatem  Dci : »  et «  flumon  Dci  repletum  est  aquis  » 
(Psal.  XLV  et  Lxiv.  Quod  autom  dicit  «  et  in  medio 
camporum  fontos,»>  idipsuni  est  utsuperius  diximus. 
n  «  Ponam  dosortuni  »  hoc  cstgoiitiiitatom  «instagna 
aquarum,  »  id  cst  influeutia  Scripturarum  «  etter- 
ram  inviam  in  rivos  aquarum.»  Terra  invia  appel- 
laturgentilitas,quia,anto  advontum  Filii  Dei,nullus 
fuerat  ad  eam  missus  propheta»  nuUusapostolus  :et 
non  erat  in  illo  qui  dixit :  «  Ego  sum  via,ctvita,  et 
veritas  {Joan.  xiv).  »  «  Daljo  in  solitudine  myrtum, 
et  spinam,  el  lignum  oliva;.  »  Postquam  dat®  sunt 
in  deserto  vel  in  solitudine  gcntium  aquffi,cocpenint 
arboros  ibi  oriri.  Vidoainus  cjuid  iiobis  innuant  is- 
tarumarborumnoiiiina.Godrusarborestmiriodoris 
et  imputribilis,  per  quod  sigiiificantur  sanctissimi 
viri  miracula  patrantes,  in  ffiternum  victuri,  et  bo« 


919 


HAYMONIS  HALBKRSTAT.  KPISC.  OPP.  PARS.  1.  —  COMMENT-  BIBL. 


MO 


num  odorem  rcddentes ;  qui  dicunt  cum  Apostolo  : 
■c<  Christi  bonus  odor  sumus  Deo  in  omni  loco  (// 
Cor,  ii}.  »  Quod  aulom  addit  spinam^in  Soptuaginta 
babctur  scta  :  Est  autcm  seta  arbor  similitudinem 
alba)  spinsD  habcns.mira;  lcvitatisot  mira;  fortiludi- 
nis,mira;que  puh-hritudinis  exsistcns  ct  imputribi- 
lis,ex  cujus  ligno  Arca  fabricalacst.  Undcctrcgio, 
sive  torra  in  qua  nascitur,Sothim  appclIatur.Spina 
primo  parenti  nostro  data  est  pro  pGena,diccntc  Do- 
mino  :  «  Tcrra  tua  spinas  et  tribulos  germinabit  tibi 
(G^.iii).  »  Scd  postea  gentilitati  data  est  pro  gloria. 
Quid  ergo  per  spinam  quo;  pungit,nisi  praedicatorcs 
sancti  in  isto  loco  intelliguntur :  quia  illorum  pec- 
cata  non  palpant,  sed  manifeste  redarguunt.  Cum 
ergo  quilibet  sanctus  pra;dicator  disputat  de  vitiis 
6t  virtutibus,  de  pccna  rcproborum  et  gloria  electo- 
rum,  auditorum  suorum  corda  quibusdam  punctio- 
nibus  stimulat,  provocans  eos  ad  compunctionem 
poenitentiae.w  Myrtum.»  Myrtus  aromatica  arborest 
et  imputribilis.C^jus  succo  mcmbra  fossa  solidnn- 
tur  et  reparantur,  per  quam  designantur  sancti  prae- 
dicatorcs,qui  sua  proedicatione  ct  consolatione  infir- 
morum  corda  ad  bona  opera  agcnda  confirmant  ct 
8oIidant,diccntes  cum  Apostolo  :  «  Bcnedictus  Deus 
et  Pater  Domini  nostri  Jesu  Christi,qui  consolatur 
nos  in  omni  tribulatione  nostra,ut  possimus  etipsi 
consolari  eos  qui  in  omni  prcssura  8unt(//  Cor.i).» 
«  Lignum  olivcB.»EIeos  Gracce,  dicitur  misoricordia; 
et  per  lignum  oliva;  intelliguntur  oIecmosynarii,qui 
luoidi  suntexmisericordiasicutoleum.Miscricordia 
nostra  est  csurientem  pascore,  sitientem  potare, 
oudum  vcstirc,  et  in  omni  tribulatione  ct  angustia 
fratri  subvcnirc,  inscium  docerc  (ilfaft/i.xxv),et  alia 
hujuBcemodi.Deistis  talibus  dicit  Dominus  :  «  Beati 
miscricordcs,  quoniam  ipsi  Dcum  vidcbunt,et  mise- 
ricordiam  consequcntur :  Et  csurivi,ct  dedislis  mihi 
manducarc  (MaUh,\).n  «  Ponam  in  doscrto  gontium 
abictem,  ulmum  et  buxum  simul.»  Abics  arbor  est 
mirae  altitudinis,  cx  qua  pix  conficitur.  Quid  crgo 
per  abietem  cujus  caput  pene  usque  ad  nubcs  assur- 
git,ni8i  prfiBdicatorcssancti,qui  adhuc  positi  in  tcrra 
corpore,  mentc  codestia  possident?  diccntes  cum 
Apostolo  :  «Nostra  conversatio  in  cojlis  esi  (Philip, 
iii).»  Ulmus  arbor  est  infructuosa.SoIet  tamen  ali- 
quando  vitem  gcstare  cum  botro,  significanturque 
por  ulmum  divites  istius  sasculi,qui  oflicium  priB- 
dicandi  non  habcnt,  miracula  non  faciunt,  nisi  tan- 
tummodo  fidcm  simpliccm  habciites^suis  operibus 
et  divitiis  sustentant  illum  qui  verbum  pracdicatio- 
nis  et  sibi  et  aiiis  administrat,  et  insupcrab  incur- 
sionc  hostium,  si  neccsse  fuerit,  tuontur.  Buxus 
arbor  est  humilis,  viridate  gaudons  :  ot  dicunt  ali- 
qui  quod  imputribilis  sit.  Pcr  buxum  ergo  signifi- 
cantur  sancti  qui  humilitatem  Domini  8cctantur,et 
viriditato  fidei  pollcnt,  ipsamque  viriditate  fidei 
quam  habent,  floribus  bonorum  operum  adornant. 
IJajc  omnia  qua;  diximus,  si  bcne  pcrpendimus,  in 
sancla  Ecolcsia  inveniomus.  Et  quare  hoc  dedit 
Dominus  in  deserto  gentilium? 


A  «  Ut  videant  »  illi  qui  impetfeoti  adhuc  8iini,ea- 
drum,hoc  eet  et  olarissimia  ganctorum  miraculis  et 
odore  virtutum  coru8cante8,<«  «t  sciant,  quia  Domi- 
nus  fecit »  hoc  cst,cedrum  dedit  iDBolitudinem,«et 
recogitent  »  hoc  est  et  reducont  in  memoriam  mi- 
racula  et  bona  opcra  illiue  «  et  intelligant  pariter,» 
id  cst  intolligentcs  imitentur  illum,  verbi  gratia  : 
Vidcntes  cedrum,  hoc  est  quemlibet  sanctum  mi- 
raculis  coruscantem,  et  bonum  odorem  ex  8e  red- 
dontom  :  studeant  quantum  valentcum  Dei  adjuto- 
rio  illum  imitari.  Similiter  videntee  «diietcm,  id  est 
quomlibet  sanctum  in  torram  mopantem^rpore^flt 
mentis  contemplatieno  ad  co^estia  anhelaiitcm,imi- 
tentur  illum  despicientes  terrena  et  sapcma.appe- 
ientes. 

I^  «  Prope  faciie  judicium  ve8trum,d]ciiDominia, 
«(Terte,  si  quid  forie  habetis,  dioitrex  Jaoob.»  Quo- 
modo  diximus  duplicem  es8e JacobotiBrael, 
crcdentium  \idelicet,  et  credentium  in 
salvatorem  :  ita  dupiex  intelligqnda  est  gentiUtaB : 
in  credentibus  et  non  credentibus.  Xioquitun|ue  im 
isto  loco  scrmo  divinus  ad  eo8,.qiii  ex  gentibosla 
Dominum  crodere  noloemnt  per  praBdioationem 
apostoloruniyOt  provocantar  ad  judie&amYquare  no- 
luerunt  videro  ot  scire  et  reoogitare  -ac  inidligera, 
quia  manus  Domini»ideetpot08ta8  et  fortitudoiUiia, 
fecit  crescere  in  solitudinc  oedrom,  ut  imitarentiir 
illam  caeterasquo  arbore8,per  quae  significaniur  o^ 
dincs  electorum.  Prope  facite,  (inquit)  judidiitm 
vestrum,  dicit  Dominu8,  id  «si^  «ppropinqnate  ad 
judicium,  et  judicemur  eimul.  Quid  est  quod  dcbui 

C  vobis  facere  et  non  feci  ?  Ego  dedi  m  solitudine  oe- 
drum,  hoc  est  virum  prsdelarum,  miracula  patFan- 
tcm,  et  bonum  odorem  de  se  reddontem,  et  noluiifti 
imitari  illum.  AlTerte,  si  quid  forte <«ubaudic9  ido- 
lum  habetis,  dixit  rcx  Jacob.  Acoedant(inqmt)idoii 
vestra  fortissima,  in  quibue  eonMitis,  vei,  affertv 
unum  quod  fortius  omnibus  e8t,et  judioemnsqoiB 
debcat  coli.  Ego  qui  feci  vos  et  redemi,  aa  qiu  £i< 
etus  est  a  vobis  ? 

«  Acccdant  »  idola  vestra  «  et  nuntient  nobis  qaa 
futura  sunt,  »  vcl  de  adventu  Filii  xnei,  vel  de  le- 
demptione  gentium, etexpolsione  sua.xc Primaqoa 
fuerunt  annuntiate,  et  poneious  oor  no8tram«M 
sciemus  novissima  eonnn.  »  Apostropiiam  fiidted 
idola,  quffi  ncc  audiendi,  nec  respondendi  faonlta- 

l^  tom  possidcnt,  scd  inscnsibilia  sunt.  0  idola,8ipe* 
tcstis  priora  annuntiare,  hoc  est  quomodo  velqvft-  . 
litor  cgo  et  Filius  meuB  cum  sancto  Spirito  omnii 
fecimus  ex  nihilo. «  Et  futuna, »  advontom  videlimt 
Filii  moi,  ot  vocattonem  gentinm/ct  vealram expel* 
sionom  a  cordibus  hominam  annuatiate,  ;et  peot> 
mus  cor  nostrum,idestiK^untatemsostram,Qlras 
haboamus  pro  diis  vorip,  et  seiemus  aovissimaeo* 
rum,  hoc  ost  cum  annuatiaveritis  nobia  priora,tiiDO 
sciemus  novissima  eorom^  id  eatad  qtiitm  £dDm 
perveniant. 

V  Qus  ventura  sunt  indicate  nobis,  u  o  idolat  ta 
est,  adveatum  Filiimei,eteeteraqaflp8upeii|iaidiplt 


921 


COMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  'II. 


m 


BQnt. «  Bene  quoque  aut  male  (si  potestis)  facite,  »  A 
o  idola,  «  et  loquamur,  et  videamus  simul  »  quis 
Deus  coli  debeat  ab  hominibus.  His  vcrbis  ostendi- 
tur,  quia  post  adventura  Filii  Dei  omniaidolacon- 
ticueruntyetnihil  de  Christo  potuerunt  praediccrc, 
flihilquederuinaetsubversionesuorumtemplorum. 
Si  enira  non  potucrunt  suum  intoritum  pra;dicere, 
quomodo  aliis  mala  vel  bona  potuerunt  nuntiarc? 
Aliud  quoque  signum  est^idola  deos  non  essc,quod 
necbene  possunt  facere,nec  male.Non  quod  idola, 
vel  demones  assidentes  idolis,male  saspe  non  fece- 
rnnty  sed  quia  nisi  potestas  concessa  eis  fuerit  a 
DomiBO^hoc  facere  non  possint.Daemones  cnim  in- 
grediebamtar  in  8imulacris,et,Domino  permittente, 
Mpe  fntura  praedicebant.Maxime  vero  talia  dabant 
respODsa,  ut  dupliciter  posset  intelligi.Utestillud:  ^ 

Aio  te  ifiacida  Romanos  vincere  posse. 
« ^Loquamur  simul,  »  id  est,  sicut  ego  loquor  futu- 
r&,  ita  loqiMmtur  et  illi. 

«  Ecce  vos  estis  ex  nihilo, »  o  idola,  subaudis,  quia 
ab  hominibus  factaestis  quinihil  sunt.Paulusapo- 
8tolas  dicH : «  Quia  idolum  nihil  est,et  fiabricatorcs 
idolorum  nihil  sunt  (/  Cor,  viii).  »  Ut  in  Psalmo 
hftbetur  :  «  Similes  illis  fiant  qui  faciunt  ea  (Psal. 
cixxiv),  »  hoc  est  nihil  sunt  idola,  et  quanlum  ad 
/)altum  pertinet,qui  faciunt  ea-nihil  sunt.«  Etopus 
sestrum,»  hoc  est  idola,«  ex  eo  quod  non  est,  »  id 
est.hoc  qaod  vn  deos  ftibrioati  estis^nihil  est,  quia 
Qon  sunt  dii.  Possumus  ctiam  hoc  referrc  ad  idola, 
<jpiod  dicit:  Ecee  vos  estis  ex  nihilo  :  sicut  dictum 
liabeimiBy et hoc  quod  dicit  c^us  vestrum  exeoquod 
iion  est,  ad  cuHoros  ido1orum,quantom  pertinet  ad  C 
materiam  unde  idola  fiebant,  vidclicct  aurum  vel 
«iiod  haju3modi,a1iquid  erat,9cd  ipse  cultus  nihil 
«rat.  Insuper  et  ad  comparationem  auri  et  aeris, 
vel  iilius  unde  nebant,nihil  crat.  •  Abominatioest, 
qui  eiegit  vos,  »  hoc  est  abjeetio  et  detestatio,  ille 
bomo,  qni  eonflavit  vos,  o  idola. 

« -Sasoitavi  ^  aquilone,  veniet  ab  ortu  eolis.  » 
VoxDeiPatris.Aquiloest  ventus  frigiduset  contra- 
lins,  et  «gQidoat  diabolum.  Suscitavit  ergo  Deus 
Mer  gent^es  ab  aquilone  degentes,  hoc  est  qui 
ifigii0errorispatiebantur,quoram  oordanon  arde- 
bant  amore  4ilectionis  Dei  et  proximi.  Et  vcniet, 
■ihaadi»  C&ristus  ab  ortu  solis,  in  quem  credent. 
Ab  ortu  Bolis  venirc  dicitur,quia  Judsea  in  Orientis 
pariibus  ost.flle  vcniet  ab  ortu  soHs,  de  quo  supra  n 
dictum  eet :  «  Qui  suscitavit  ab  Oriente  justum 
(ifipra,  iz); »  et  alio  ioco  :  «  Ecce  vqr  oriene  nomen 
ejaa  {Zach.  vi).  n  Ideoque  suscitabit  gentes  de  infi  - 
delitate  ad  fidem,  ut  credant  in  eum,  qui  vcnit  ab 
oria  iBolts.  *Et  iqnare  dicit  Dominum  venirc  ab  ortu 
soliB  ^ad  gentes,  eam  ipse  non  prcedicaverit  genti- 
bas?  Veait  quidem  per  apostolos  suos.quia  omnia 
qae  apoetoii  operati  sunt,  per  ipsum  et  in  nomine 
«1118  et  iniaudem  ejus  fecerunt.Et  nisi  ipse  vcnissct 
et  illuminasset  corda  gontium,  in  vanum  expendo- 
lent  pmdicatiofiem  »uam. «  Vocavit  nonien  meum,» 
nihfMidifi,  iHe  4«  veniet  ab  ortu  solis,  «  etaddu- 


cet,  »  id  est  rediget  «  roagistratus  quasi  lutum,  » 
hoc  cst,  principes  bujus  mundi  vel  damones,  qui 
magisterium  tcnebant  super  genus  humanum.(<Et 
velut  plastcs  conculcans  humum.  »  Plastes  est 
(igulus,  fabricator  arcuum.  Scut  figulus  conciilcat 
lutum,  et  humum  ad  componendas  oUas  :  sic  Do- 
minus  Jesus  in  suo  adventu  conculcavil  et  redegit 
ad  nihihim  oranem  polcntiara  istius  soeculi  :  ut 
facerct  exindc  quoddam  vas  in  honorcm,quoddam 
in  contumeiiara. 

«  Quis  annuntiavit  ab  cxordio  ut  sciamus  et  a 
principio,»creaturarum  prcedixitfutura«  utdicamus 
quiajustus  est.  »Et  est  sensus:Quis  Dsus  fuit  in 
gentibus,  ut  annuntiaret  adventum  Filii  Dei?Sie8t 
aliquis  Deus  qui  hsec  fecerit,  dicemus  quia  justus 
est.  «  Non  est  enim  ncque  annnntians  »  tempora 
praeterita  «  ncqueprffidicens  «futuraex  omnibusdiis 
vestris  :  «  ncque  audiens  sermones  vestros,  »  qiiia 
muti  et  surdi  sunt.  Hoc  cst  quod  jam  superius  di- 
ximus,  quia  post  adventum  Domini  et  postquam 
fides  ejus  cccpit  dilatari  per  orbem,  deemonos  qu«B 
rcsponsa  ante  soliti  erant  darc,  conticusrunt. 

«  Primus  ad  Sion  dicet  :  Ek;ce  udsum,  et  Hieru- 
salem  evangclislam  dabo.  »  Per  Sion  (quae  inter- 
pretatur  spcculura  sive  speculalio)  et  per  Hierusa- 
lcnVi  (quaj  intcrpretatur  visio  pacis)  signiOcatur 
chorus  prajdicatorum,  et  universalis  Ecclesia.  Pri- 
mus,  hoc  est  primogenitus  meus  Filius,  dieit  ad 
Sion,  id  cst,  ad  sanctos  apostolos  et  praedicatores : 
Ecce  adsum,  0  apostoli  mei,  et  Hierusalem  evan- 
gelistam  daho,  boc  est  sanctes  qui  erunt  in  Ec- 
clesiu,  dabo,  ut  sint  praedlcatores  ct  annunliatores 
veritatis.  Evangelista  dicitur  bonus  interpretator, 
et  posuit  unum  pro  multis. 

«  Et  vidi  ego  »  Deus  omnipotens  «  et  non  erat 
neque  ex  islis,  »  subaudis  simulacris  vel  daemoni- 
bus  «  quisquara,  qui  iniret  consilium,  »  hoc  cst 
qui  intraret  in  consilium,^  ct  interrogatus  »  acul- 
toribus  suis,  «  responderet  verbura.  »  Licet  enim 
interrogaretur,  non  tamen  poterat  respondere. 

«  Ecce  omncs,  »  subaudis  cultores  idolorum, 
«  injusti.  »  «  Et  vana  opera  eorum,  »  id  eet,  cultus 
eorum  velut  «  ventus  et  inane  simulacrum  eo- 
rum,  »  hoc  est  inutilc. 

CAPUT  XLII. 

«  Eccc  servus  meus,  suscipiam  eum.  »  Vox  Oei 
Patri»  de  Filio.  Dominus  Jesus  Cbristus  Deus  et  ho- 
ino  est.  In  quantum  ad  divinitatem  pertinet  Deus 
est,  coaetcrnus  et  consubstantialis  Patri.Secundum 
humanilatera  vero  servusappellatur,quiaminoratus 
est  paulo  minus  abangelis.Servusetiam  vocatusest, 
quia  «  cum  in  forma  Dei  esset,  humiliavit  se  for- 
mam  servi  accipiens  (Philip.  u)  Dcus  omnipotens 
Pater  servura,  videlicct  Dominura  nostrum  Jesum 
Christum  quadragesirao  die  resurrectionis  suscepit, 
elcvans  eura  supra  omnia  sidera  ct  super  omnes 
ccclos,  et  collocans  in  dextra  mujestatis  su». 
«  Electus  meu3,coinplacuit  sibi  in  ilioanimamea.» 
Electus  est  Deo  Patri  Dominue  Jesas,  sieut  tem- 


923 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


924 


pore  baptismatisctetiam  inmontevoxprotulitmissa  A 
aPatrerHic  est  Filiiis  meus  dilcctus  in  quo  mihi 
complacui  {Matlh.m),»  id  est,in  quo  placitum  meum 
posui.  Electus  cst,  quia  in  illo  cst  omnis  plonitudo 
virtutum  (CoL  i  et  ii),  imo  ipsc  cst  Dci  virlus  et 
Dci  sapicntia.  Dcus  Pater  omnipotcns  non  habct 
animanijSed  pro  voluntatc  in  hoc  loro  posuit.Et  hoc 
cst  quod  dicit,  complacuit  sibi  in  illo  anima  mca, 
hoc  est,  romplacuit  voluntati  meaj,  ut  habilarct  in 
illo.  «  Dedi  spiritum  mciim  siiper  eum,  »  vel  a  die 
conccptionis,  sicut  dixit  angclus  Mariaj  :  «  Spiritus 
sanctus  superveniet  in  te  (Luc.  i).  »  Vel  etiam  tem- 
porc  baptismatis,quando  in  specie  coiumbsc  supcr 
eum  requievit.  «  Judicium  gentibus  proferet  »  quod 
antca  ignorabant.  Quare  non  dicit  et  Judaeis,  cum 
potius  ipsc  per  scmctipsum  judicium  illius  et  jus-  ^ 
titiam  nuntiavorit?Quia  Judaei  pro  nihiloduxerunt 
ejus  praedicationcm,  et  pauci  eorum  in  eum  credi- 
derunt.  Gentes  autem  postquam  crrorcm  suum  ab 
apostolis  audierunt,  quanquam  Dominum  pra3sen- 
lem  non  vidissent,  credcrc  in  cum  et  converti  a  via 
sua  mala  moram  non  fccerunt. 

«  Non  clamabit, »  id  cst,  non  sublevabit  in  altum 
voccm  suam,quiaerit  mitis  et  mansuetus.Sicutalio 
loco  scriptum  est  (m/ra,  liii)  :  «  Sicut  ovis  ad  occi- 
sionem  ducetur,et  vclut  agnus  coram  tondenl^  se, 
obmutescet.»«Neque  accipietpersonam.wsubaudis 
in  judicio,  sed  justum  judicium  judicabit.«  Neque 
audietur  foris  vox  cjus,  »  subaudis  a  Judaia  vel 
Galilasa.  Licet  enim  lcgimus  prajdicasseeum  etap- 
propinquasse  terminis  Tyri  et  Sidonis  et  Ca3sara>a5  n 
Philippi,  quas  civitates  erant  gcntium,  nusquam 
invenimus  scriptum  ingressum  esse  in  civitates  vel 
regiones  :  sed  in  Judtca  et  Galilaja,  et  maximo 
circa  Hierusalem. 

«  Calamum  quassatum  non  contcrct,  ct  linum 
fumigans  non  exstinguct.»  Por  calamum,qui  extrin- 
secus  est  nitidus  et  intrinsecus  vacuus,  possumus 
intelligere  regnum  Judaeorum  :  quod  in  scribis  et 
phariswis  extrinsecus  per  simulationem  nitidum. 
crat,  intrinsccus  aut45m  vacuum  a  bono  opcre.  Vel 
otiam  nitidum,  quia  idola  non  colcbat  illo  in  tem- 
pore  :  scd  vacuum  quia  fidem  non  habcbat.  Per 
linum  fumiganscx  quo  sacordotaliavcstimenlafic' 
bantjsignincalur  sacordolium  Juda?oruin,qiiod jam 
deficicbat,et  quasi  fumigabat.  Veniens  ergo  Domi-  n 
nus,  et  invcniens  regnum  Judasorum  conquassatum 
(,jam  enim  ex  se  regem  non  habcbant,  scd  alienige- 
nam)  et  sacerdotium  eorum  jam  exstinctioni  pro.xi- 
mum  non  contrivit,  neque  cxstinxit,  scd  vocavit 
omnes  ad  poenitentiam,  dicens  :  «  Painitcntiam 
agite,appropinquabitenim  regnum  ccelorum(itfa^//i. 
xii).  »  «  In  veritate  cducct  judicium,  »  subaudis  in 
dic  judicii,  quando  rcddet  unicuique  secundum 
opera  sua.  In  die  cnim  judicii  sola  Filii  persona 
apparebit.  Et  qui  damnatus  est  injuste,  rcddet 
unicuique  justo  examino  sccundum  quod  gessit, 
sive  bonum  sive  maium. 


«  Non  erit  tristis,  neque  turbuleDlus.  »  Omni 
tempore  hilaris,8emperquc  jucundus  exsiitit. «  Do- 
noc  ponat  in  lerra  judicium,  »  hoc  est,  in  die  ju- 
dicii  supcr  lcrrcnos  homines.  «  Et  legem  ejus  in- 
sulo;  exspoctabunt.  »  Manifestius  habctur  in  Sep- 
tuaginta  intcrpretibus :  Et  in  nomine  cjus  gentes 
spcrabunt  logcm.  Non  debemus  acciperc  legem 
Moysi,sed  lcgem  Evangolicam.Quarc  insulaegenl^ 
voccntur,superius  dictum  est.«  Hsc  dicit  Dominus 
Dcus  creans  ccelos  »  cum  non  essent,  «  et  exten- 
dons  »  habitationem  angelorum.  «  Firmans  ler- 
ram  »  super  tenuissimum  elementum,  «  et  qus 
germinantur  ex  ea,  »  subaudis  crcans,  «  dans  fla- 
tum  »  hoc  cst,  animam,  «  populo  qui  esi  super 
eam.»  De  hoc  flatu  dicitur  in  Genesi,quia  «  insuf- 
flavit  Deus  in  faciem  Ada:  spiraculum  viUe  (Gen. 
ii),  »  id  cst,  animam  dedit  ei,  «  spiriium  calcanii- 
bus  eam,  »  subaudis  terram.Hoc  dc  sancio Spirita 
est  intelligondum.  Illi  cnim  mereniur  Spiriium 
sanctum  accipere,  qui  terrena  desideria  calcani,  ei 
sapientiam  carnis  suos  subjiciunt  poiestati.  Ambi- 
guum  erat^  quis  superiora  dixerat  de  advcniuFllii 
Dei,  quod  cst  :  Ecce  ser\'us  meus,  8U8cipiam, 
cum,  ct  caetcra  qujB  ibi  dicuniur  :  ideoque  uni- 
versitatis  crcatorem  et  Dominus  manifestius  os- 
iendit  ita  dixisse,  cum  subjunxii  :  Hsc  dicit 
Dominus  Dcus  creator  omnium  rerum.  Hoc  eiiam 
sciendum  est,  ct  dicendum  illo  in  loco  ubi  di- 
cit,  dans  flatum  populo  :  quia  sicui  in  principio 
creaturarum  animam  creavii  ex  nihilo,  quam  de- 
dit  primo  homini  (Gen.  i)  :  ita  quoiidie  crcat 
novas  animas,  quas  tribuit  nasceniibus  homioi- 
bus. 

«  Ego  Dominus  vocavi  te  in  justiiia,  ei  appre- 
hendi  manum  tuam. » Ille  qui  omnia  qus  superius 
diximus  fccit,alloquitur  Filium  suum,diccns  :  Ego 
Dcus  Pater  vocavi  te  ex  Oriente  in  Occidentem,  boc 
est,  de  Judxa  in  omnes  genies,  in  jusiiiia,  id  est, 
cum  justitia  per  praedicationcm  aposiolorum,  et 
apprchcndi  manum  tuam,  id  esi,  susccpi  opera- 
tionem.  Omnia  quae  operatus  esi  Filius,  Paier  per 
ipsum  operatus  est,sicut  ipse  dicii  :  «  Paierinme 
manens,  ipse  facit  opora  (Joan.  xrv).  »  «  Ei  serva- 
vi  tc,  »  hoc  est,  a  morie  revocavi  ie  ad  viiam,  qoia 
tu  omnia  conscrvasti  quae  a  mo  audisii.  «  Ei  dedi 
tc  in  fojdus  populi   Israel,  »  id  cst,  in  societatem 
amicitio;  Judaici  populi,  in  eis  scilicei  qui  in  te 
credere  voluerunt,  quibus  tc  venturum  ante  pro- 
miscram.   «  In  luccm  gentium,  »  subaudis,  qoi 
in  tcncbris  infidelitatis,  et  in  umbra  moriis  sede- 
bant. 

«  Ut  aperires  oculos  cscorum, »  qui  aniea  Oomi- 
num  non  videbant,  «  et  educeres  de  conclusione, « 
subaudis,  p^ccaiorum,  «  vinctum  »  populum  genti- 
lcm .  Funibus  enim  peccatorum  suorum  unusquisque 
constringitur,  sicui  Salomon  dicit  Sap.  xvu.  £t  in 
Evangelio,  muliercm  quam  Saianas  vinxerat,Do- 
minus  solvit  (Matth,  xv).  «  De  domo  carceris  » 
subaud^s,  educores  «  in  ienebris  sedenies  »  qai  in 


925 


COMMENT  IN  ISAIAM.  —  LIB.  II. 


n 


n 


nocte  erroris  et  inridclitati8,etcaliginepeccatonirn  A  intelligorehuncmundum,inquera  illidescendenint, 


positi  erant. 

«  EgoDominus.Hoc  cst  nomen  meum,»subaudis, 
ut  Dominus  vocer  ab  omnibus,quia  dominor  omni 
creaturae.  «Gloriam  meam  alteri  nondabo.»>Non  ex- 
cludit  Filium  a  gloria  sua,  quia  ipsc  Filius  dicit  in 
Evangelio  :  «  Clarificame,  Pater,  (id  est,  honorifica 
me,  Pater)  apud  temctipsum,  claritate  quam  habui 
priusquam  mundus  csset  (Joan.  xii,  xvii).  »  Non 
enim  dixit,  gloriam  meam  nulli  dabo ;  quia  si  dixis- 
set,  exclusisset  utique  Filium  :  scd  gloriam  meam 
alteri  non  ddbo,snbaudis  prster  tc  cui  dedi^et  cui 
datunis  sum.  Sic  enim  respondit  Filio,  ad  ea  quaQ 
dixerat  Filius  :  Et  glorificavi,et  iterum  glorificabo. 
UtBciamus  plenius  per  hanc  sententiam  non  excludi 


audientes  a  Domino  :  «  Ite  in  mundum  universum, 
praedicate  Evangelium  (Marc.  xvi).»  Illi  autem  eun- 
tes  dcscenderunt  in  mare,hoc  est,  in  mundum  gen- 
tium,  ubi  sustinuerunt  tempestates  persecutionum, 
et  procellas  tribulalionis.Plenitudinem  istius  maris 
appcllat  homines,  insulas  verodiversitatesgentinm 
ecclesiarum.O  popuH  qui  dcscenditis  in  mare  istius 
8a3culi,  et  plenitudo  cjus,  id  est,  homines  habitan- 
tes  in  eo.  Insulae,  hoc  est,  diversae  gentes  diversae- 
quc  ecclesiaB,et  habitatorgs  earum  insularum,  lau- 
date  Dominum,  cantate  canticum  novum  evangelicas 
praedicationis. 

«  Levet  desertum,  »  hoc  est,  populus  gentium  «  et 
civitates  ejus  »  vocem  suam,qui  desertus  etderelic- 


FiJium  a  gloria  Dei  Patris,sed  idola,8equentia  verba  ^  tus  erat  a  Deo  propter  idololatriam.  Quidam  codices 


testantur.«  Et  laudem  meam  » inquit «  sculptilibus» 
subaudis,  non  dabo. 

«  QuaB  prima  fuerunt  ecce  venerunt,  nova  quoque 
ego  annuntio.  »  Quae  fuerunt  illa  prima  quae  locutus 
esl?  Per  patriarchas,  per  Mosen,  caeterosque  pro- 
phetas,  de  adventu  videlicet  suo.  Novam  aulem 
vocat  praedicationem  Evangelii,  vocationem  gen- 
tium,  novitatem  fidei.  Et  est  sensus  :  Quae  locutus 
sum  per  prophetas  de  nativitate  mea,  de  praedica- 
tione,  de  miraculis  meis,  de  passione^  de  resurrec- 
tione,  universa  completa  sunt.  Nunc  autom  annun- 
tio  vobis  nova,  vocationem  gentium,reprobationem 
Judsorum,  et  subversionem  Hierusalem.  «  Ante- 
quam  oriantur,audita  vobis  faciam.»  Ideo  annuntio 
vobis  nova,  ut  quemadmodum  priora  cernitis  rebus 


habent  laetetur  desertum,quidam  laudetdesertum, 
quidam  etiam  sublevetur.  Sed  istud  unum  non  con- 
venit.  Si  dixcrimus  Istetur,  erit  sensus :  Laetetur 
desertum,quia  redemitillud  Dominus  de  morte  ad 
vitam.Si  dixerimus  laudetyCrit  sensus :  Laudet  do- 
Bcrtum  creatorem  suum.quicumredemitdevinculis 
peccatorum,et  adoptavit  in  filium.  Sed  ex  his  om- 
nibus  melius  est  ut  dicamus,  levet.  Levet  ergo  de- 
8  'Ttuin,  hoc  est  gcntilitas,  vocem  suam,  et  insulae 
ejus  ad  laudandum  Dominum,gaudens  seereptam, 
de  infidelitate  ad  fidem,de  tenebris  ad  veram  lucem, 
ct  de  morte  ad  vitam.<c  In  domibus  habitavitGedar,^> 
Cedar  filius  fuit  Ismaelis,  a  quo  et  provincia  nomen 
accepit,  in  qua  et  Saraceni  habitant  (Gen,  xxv).  Qui 
nequaquam  Saraceni,sed  ab  Agar  Agareni  debuis^ 


expleta  :  sic  et  ea  quae  nunc  praedico,credati8  esse  C  sent  nuncupari  :  quia  Ismael  a  quo  originem  duxe- 


ventura. 

«  Cantate  Domino  canticum  novum.»  Qui  sunt  isti 
quibus  praecipitur  cantareDominocanticum  novum? 
Apostoli,  et  apostolici  viri.  Canticum  autem  novum^* 
evangelicapraedicatioest.PraBcipiturautemapostolis 
sanctis  et  praedicatoribus  sanctis,  ut  cantent  canti- 
cum  novum,  doctrinam  scilicet  Evangelii  praedicent 
nequaquam  in  vetustate  litterae,  sed  in  novitate  spi- 
ritus.  Nec  solum  in  veteri  instrumento,sed  etiam  in 
novo.«  Et  laudem  ejus  resonent  ad  extrema  terrae,  » 
hoc  est,  universo  mundo  annuntient  laudem  nativi- 
tatis  ejus,  passionis,  resurrectionis,  ascensionisque 
ad  coelos.«Quidescenditis  in  mare,etpIenitudoejus, 
insulae  et  habitatores  earum^»  subaudis  cantate  can- 


runt,  filius  fuit  Agar  ancillae  Sarae.  Sed  quia  pro 
certo  cognoscunt  se  filios  esseancillae,  et  non  liberae, 
improprie  noincnlibertatis  sibi  asciverunt :  non  so- 
lum  ilii  qui  a  Ccdar  filios  Ismaelis  originem  duxerunt, 
sed  omnes  posteri  eorum  qui  ex  omnibus  filiis 
Ismaelis  processerunt,  quia  vii  duces  generavit.  Et 
quantumad  litteram  attinet,Cedar,id  estSaraceni, 
non  in  domibus  habitant,  sed  in  tentoriis  et  in  ta- 
bernaculis.  Quantum  ad  altiorem  intelligentiam,  in 
domibus,  hoc  est^  in  ecclesiis  habitabit  Cedar,  ve- 
niens  ad  fidem  per  praedicationem  apostolorum^ 
agcns  contra  consuetudinem  suam,ut  quiinsolitus 
erat  babitare  in  domibus,habitet  in  ecclesiis,  jam 
fidelis  exsistens.Potest  ct  aliterintelligi.  Per  Cedar 


ticum  novum,  laudesque  ejus  narrate.  Qui  sint  illi  f\  (qui  interprctatur  tenebra?)  significantur  gentiles 

•  «        1  >  V^  1  •  •  4    •  .  I*  ••  I  t'  •  l.*l^Jl'iA*  *i*  < 


qui  canere  debeant,  Evangclii  sequentia  manifes- 
tant.  Qui  descenditis,  inquit,  in  mare,  et  navigatis 
illud  (MaUh,  iv).Apo8toli  in  littorejuxta  mareOene- 
sar  retia  sua  reficiebant,  quando  a  Domino  vocati 
sunt.  Et  post  ascensionem  Domini  peradversamaria 
transierunt  ad  gentes(/{am.  xv).Et  quidam  de  Hie- 
nisalem  usque  Illyricum  praedicaverunt  Evangclium, 
et  usqucHispaniam,  capientes  in  brevi  tempore  sua 
praedicatione  multa  genera  hominum  ipsam  quoque 
Romanae  urbis  potentiam,  ut  implerctur  illud  quod 
Dominus  eis  dixit  :  «  Venite  post  me,  et  faciam  vos 
piscatoreshominum.nVel  etiam  per  mare  possumus 


qui  in  tenebris  erroris  et  infidelitatis  positi  erant. 
Sed  postquamveneruntadfidem,audientesapostolos 
cantare  canticum  novum  evangelicae  praedicationis, 
cosperuntin  domibus  habitare,  hoc  est,in  ecclesiis. 
«  Laudate  habitatores  Pctrae  Dominum.  »  Petra  in 
isto  loco,  nomen  cst  civitatis  in  provincia  Palestinae 
sita.Significatur  autera  per  hoc,quod  gentiura  po- 
pulus  deserius  prius  a  notitia  Dei,  et  idololatri«B 
crroribus  obligatus,  ad  laudesDoraini  convertatur. 
«  Dc  vcrtice  raontiuraclaraabunty»  subaudis,apostoli 
et  praedicatores  sancti,excelsa  cura  voce  Evangelium 
praedicantes.  De  vertice  montium  clamat  praedicator 


m 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPI8C.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


«36 


quisquo,qaum  in  culmine  virtutum  posituSjterrena 
•postponens,  tota  mentis  intentione  co^lestia  con- 
•templatur  :  et  hoc  quod  verbis  praBdicat,  operibus 
exornat.  His  ct  talibus  dicitur  {supra,  xl)  :  Super 
montem  excelsum,  id  est,  super  culmcn  virtulum 
ascende,  qui  evangelizas  Sion. 

«  Ponent  Domino  gloriam,»  subaudis,  aposloli  et 
pra?dicatoresvcrbi,incordibussubjcctorumsuorum. 
«  Et  laudem  cjus  in  insubs,  «  hoc  cst  in  giinlibus, 
«  nuntiabunt. »  In  omnem  enim  terram  exivit  sonus 
•praedicationis  eorum. 

u  Dominus  sicut  fortis  egrcdietur,  siout  vir  pra5- 
liator  suscitabit  zclum,  »  hoc  est,  ultioncm  ct  vin- 
^ictam,  supcr  Judajos  inimicos  suos,super  fortitu- 
dinem  et  potentiam  Romanorum.  Ha;c  quae  lcguntur 
'in  loco  isto,  a  Romanis  Domino  pcrmittente  com- 
fpleta  8unt.  Quod  autem  dicitur,  Dominus  sicut  fortis 
egredietur,  ita  est  intelligendum,  ut  de  clementia 
flua  et  mansuetudine  magna  dicatur  exire,  quando 
•vindictam  suscipitde  hostibussuis :  nonquodrevera 
exeatjSed  quia  ita  videtur  illis  de  quibus  suscipitur. 
'Coraparatur  autem  fortissimo  prajliatori,qui  pugnat 
xontra  adversarios  suos,  et  suscitat  in  animo  suo 
zelum  et  fervorem  ulciscendi  contra  hostes  suos. 
«  Vociferabituretclamabit  »  apcrte  insaniam  corum 
redargucns.  «  Vos,  inquiens,  ex  patre  diabolo  cstis 
'(Joan,  viTi).  »  «  Et  super  inimicos  suos,  »  Juda^os 
scilicet, «  confortabitur.Tacui,  sempcr  silui,  patiens 
f\ii,sicut  pariens  loquar.  »  Quidam  codiccs  habent 
parturiens,  sed  melius  cst  paricns.  Loquitur  vero 
contra  JudaBos,et  est  scnsus  :  Diu  vos  delinquentcs 
portavi  et  8U8tinui,exspcctans  utrum  mci  mcmores 
«ssetis.  Sed  quia  non  vultis  agere  poenitentiaro  et 
•oofiverti  ad  me,nequaquam  ultra  taccbo  :  sed  sicut 
pariens-dum  in  luccm  profundit  infantem,  et  aper- 
tum  facit  quod  prius  clausum  visccribus  tencbatur : 
ita  ergo  quod  diu  tacui  sustinens  miserias  vestras 
inodo  proferam,  et  denronstrabo  dolorem,et  simula- 
tionem  quam  semper  habui  super  sccleribus  vestris. 
«  Dissipabo  »  vcstra  consilia  «  et  absorbebo  simul, » 
id  est,  delebo  inimicos  mcos  Juda;os. 

«  Desertos  faciam  montes  et  colles,  et  omne  gra- 
mem  eorum  exsiccabo.  »  Per  montcs,  intelligamus 
principes,  scribas,  ct  pharisajos,  ac  sacerdotcs.  Per 
colles,  mediocres  judices,  scilicet,tribunos  ct  ccn- 
turiones.  Per  gramen  voro  populum  illis  subjcctum. 
Uno  enim  tempore  principcs,  ctjuvencs,  et  sencs, 
omnisquc  cjus  populus  absorpti  sunt,et  exsiccali,  id 
est,  interfecti  a  Romanis,  fame  gladio,  ct  captivitatc. 
«  Ponam  flumina  in  insulas,  »  id  est,  abundantiam 
scientinc  in  gentes.  «  Et  stagna  arefaciam,  »  hoc  ost 
vos  qui  vidcmini  habere  scientiam  lcgis,  faciam  cx- 
pertes  a  scientia  Dei.  Et  est  scnsus  :  Quum  vos  a 
majoribus  usquead  minorcsdclevero,  tunc  flumina 
doctrina;  mea;  ad  insulas  gcntium  currere  faciam  : 
et  stagna,  hoc  est,  vos  qui  profunditatcm  scicntiaB 
quondam  habuistis,  redigam  in  ariditatcm,  ut 
legentes  dicta  lcgis  ct  prophctarum  intclligcre  ne- 
i|iieati9. 


A  «  Ducam  caecos  in  viam  quam  nescltint. '»  'C«oi 
erant  gentiles,  non  caecitate  corporis  sed  mentfB, 
quia  in  tcncbris  peccatorum  jacebant.Via  perquam 
gentilcs  modo  ambulant,Christusest  quidixit:«Ego 
sum  via,veritas,et  vita  (Joan.  xiv).  »  Ducam  C£C08 
in  viam  quam  nescinnt,  id  est,  ducam  eos  ad  fidem 
meam,  ut  crcdant  in  mc  quem  antea  ignorabant. 
«  lu  scmitis  quas  ignoravcrunt,  ambulare  eos  fa- 
ci.im.  »  Haj  scmita;  prophetae  intelliguntur,  Siout 
enim  per  scmitam  pervenitur  ad  viam,  sic  nos  per 
dicla  prophctarum  et  exempla  pervenimus  ad  Chri- 
slum  :  quia  ibi  continetur  nativitas,  passio,  resu^- 
rectio,  et  ascensio  ejus,  ac  vocatio  nodtra.  «  P6nam 
tenebras  coram  eis  in  lucem,et  prava  in  reeta,  »  id 
est,coram  gcntibus  in  lucem  veram,etcognilioiicm 

o  Dei  omnipotcntis.Et  prava,  subaudis  eorda  ^him, 
ponam  in  recta.  Prava  et  tortuosa  conla  gehtniam 
conversa  sunt  in  rccta  :  ut  lcgentes  dictfe  pfrdphela- 
rum  intelligant  quae  ibi  continentur,  et  oculiB  tJordis 
clare  Christi  lumen  aspiciant.  «  Haec  verba  fbci  eis  « 
pro  co,  quod  est  faciam,  subaudis  qnte  Baperim 
dixi,  videlicct  vastationem  Romanopum.  u  Et  non 
dercliqui  eos,  »  pro  eo,  quod  est  non  dereifnqaain, 
si  poenitentiam  egerint.  Sed  quid  feceruht  illi,  no- 
lentes  agere  pocnitentiam  ? 

«  Conversi  suntretror8um,»idest,in  infldeliiatem. 
Postquam  Dominus  ascendit  ad  ccBlos,dimii$itap08te- 
los  in  Judasa  ut  prasdicarent  Judaeis,et  bftphsaredt  ra 
nomino  sanctas  Trinitatis,  deditque  cis  spatiumpa^ 
nitcndi  tcmpus  quadragintaannorum.llliattlemwm 
solum  in  eum  crcdcre  noluerunt,  sed  etiam  ipsois 

C  apostolos  suis  de  flnibus  expulenint.  Oh  qunm  can- 
sam,  vidclicct  proptcr  quod  Dominum  injuste  Oni- 
cifixerunt,  et  ejus  apostolos  persecuti  sunt,  it  poc- 
nitentiam  agere  noluerunt :  traditi  sunt  in  manibtu 
Romanorum.  «  Confundantur  confusione,  qoi  con- 
fidunt  in  sculptibi,  qui  dicunt  conflatili  :  VoB  dii 
nostri.  »  De  gentibus  loquitur  qui  prtedicmntibns 
apostolis  credere  noluerunt,  permanentes  In  sn^ 
erroribus.«  Surdi  audite,et  caeci  intuemini  ad  Vllteli- 
dum.»  De  quibus  ista  propheticus  sermodiea^  fti 
subsequentibus  ostendit,dicens  :  Quiaest  oaBeusnifi 
ad  quem  servos  et  nuntios  meosprophetasmisf? 

«  Surdi,  audite.  »  Haud  dubium  qutn  de  Judtfib 
dicta  esse  constet,  qui  surdi  erant  non  corporis  liari- 
ribus,  sed  illisquas Dominus  requirit  in  Svangelio, 

l^  dicens :  «  Qui  habetauresaudiendi  audiat(LiM;.viii),)' 
id  est,qui  habet  intelligeniiam,intelligatque  dico. 
lllis  enim  dixerat  Prophela  superius  {cap.  vi) :  Au- 
ditu  audietis  auribus  corporis,  et  non  inteUigetis 
auribus  mentis.  Caeci,  intuemini  ad  videndam,  id 
est,  qui  in  tenebris  inndelitatis  estis,apeHieocdlo8 
mentis  ad  videndum  Saivatorem  vestrum. 

«  Quisca3cu^,nisi  servus  mcus  Israel,etsufdusqui9 
est,  nisi  ad  quem  nuntios  meos,  propheias,  misil 
Quisca3cus,nisi  Israel,qui  vonundatus  estMpeccatisl 
CuienimscrYitquis,ejus  otservusest.  «  Quis  oaeOus,» 
nisi  qni  «  servus  Domini  »  fuit  prius?  Gui  dleifar  : 
«Qui  vides  multa,»  o  Israel.idest  qui  tnielligi^legetti 


929 


COMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LlB.  11. 


m 


et  propihetaa«  nonnc  custodies  »  quac  ibi  dicuntur^?  \  ncccm  ista  patercntur.  «  Et  succendit   euj», »  vel 


«  Qui  babes  apertas  aures  »  corporis,  «  nonnc  au- 
dies  »  hoc  est,  nonne  obedies? 

«  Et  Dominus  voluit  ut  sanclificarct  eum  «subau- 
dis  populum  «  et  magnificarct  logcm,  »  id  est,  ma- 
gnam  cam  faccret observando  cam,  «etextollcrct,» 
hoc  cst,  elcvaret  eos  de  vitiis  ad  virtutcs.Scd  quia 
noluit  implere  voluntatem  ejus. 

«  Diroptus  est  et  vastatus  »  vel  a  malignis  spiriti- 
bus^vel  ab  hostibus,  Gbaldeis  sciiicct  atque  Rouia- 
nis.«  Laqueus  juvenum  omncs  simul,  et  in  domibus 
carcerum  absconditi  sunt.«  Nunc  revertitur  ad  tem- 
pus  prffidicationis  Domini,loquens  dc  scribis  ct  pba- 
risaeis.  Scribffi  et  pharissei  laquco  comparantur,quia 
per  suam  perversam  doctrinam  illaqucabant  animos 
simplicium.  Subjecti  vero  illorum  juvencsappellan- 


ipsum  populum  igne  tribulationis,  vel  templum* 
«  El  non  intellcxit »  ob  quam  causam  pateretur*. 
Tradunt  hibtonic,  quod  ncc  Romani  cognoverunt, 
(luod  proplcr  ultioncm  Filii  Dci  traderentur  eorum, 
ncc  ipsi  Juda'i  intellexerunt  malitia  sua  obcae- 
cati. 

CAPUT  XLIII. 
«  Et  nunc  hajc  dicit  Doniinus  creans  te  Jacob,  eti 
formans  te  Israel, »  Sicut  supcrius  jam  diximua^l 
populus  Isracl  in  duo  dividitur,  in  credentes  et  noa. 
crcdcntcs.  Similiter  et  gcntiles.  Paulo  in  superiori- 
bus  loquutus  estdccaptivitate  ultima  JudaM)rum,et, 
de  inlidelitatc  illorum  qui  in  malitia  perseveravere : 
nunc  vcro  alloquitur  primitivam  Ecclesiam,  qu« 
constitit  in  apostolis,  et  eis  qui  per  eos  ex  Judfl&ia, 


tur,  proptcr  simplicitatcm.  Facileenim  decipieban-      crcdiderc.  Et  nunc,  inquit,  haec  dicit  Dominus.  Ac 


tur,  ne  in  Christum  crederent.  Scd  quia  subjectos 
deceporunt^et  Domino  laqucos  tetcnderuut,  contigit 
illis  quod  Salomon  dicit:  Qui  parat  fovcam  proxi- 
mo  suo,  ipsc  prior  incidet  in  eam  (Prov.  xxvi);  illi 
paraverunt  Domino  laqueum,scd  ipsi  illaqucati  sunt 
in  suis  peccatis.  Bcne  ergo  dicitur  :  Laqucus  juve- 
num  omnes  scrib^e  et  phariscei,  insidias  Domino 
prxparantes,  et  in  domibus  carcerum  absconditi 
Bunt,  Non  incongrue  pectora  scribarum  et  pbarisaeo- 
rum  carceri  comparantur.  Nunquid  non  crant  ab- 
Bconditi  in  carcere,  quando  dicebant  Domino  ten- 
tantos  eum  : «  Magistcr,  scimus  quia  verax  es,  et 
viam  Dei  in  voritate  doccs  {Matth.  xxii) : »  cstcraquc 
his  similia?  «  Facti  suntin  rapinam,»  subaudis  hos- 


si  dicerct  aliis  verbis  :  Quia  illi  in  perfidia  sua  man* 
scrunt,  nolentes  recipere  prajdicationem  meam,  ne- 
quc  tuam,  o  chorus  apostolorum  :  hajc  dicit  Domir 
nus  qui  creavit  te  in  corpore,  ct  formavit  in  anima. 
[Gcn.  XXVI i).  Jacob  (qui  intcrpretatur  suppIantabor}r 
et  Israol  (qui  intcrpretatur  vir  videns  Deum)  aposto-- 
los  significat  et  apostolicos  viros,  qui  supplantave- 
runtvilia,et  inerueruntDeum  vidcre,«  Noli  timere,» 
0  chorus  apostolorum, «  quia  redemi  te  »  sanguine. 
Filii  inci,  «  ct  vocavi  tc  nomine  tuo,  »  subauditur» . 
ut  Isracl,  id  cst  vir  vidcns  Deum,  vocareris. 

«  Mcus  ^s, »  subauditur  servus.  «  Cum  transieria, 
pcr  aquas, »  o  chorus  apostolorum, «  tecum  ero,  et 
flumina  non  opcrient  te.  »  Per  basc  verba  ostcndit. 


tium,  M  nec  est  qui  eruat.  »  Non  fuit  prophcta,  ne-  C  sermo  divinus,apostolosmultatormentaetpericula. 


quc  sacerdos,  qui  interpellarct  pro  cis  sicut  Moses 
in  ercmOyConvertens  iram  Domini  ad  miscricordiam 
(£xo(i.  xxxu). «  In  direptionem  »  inijnicorum,  hoc 
est,  in  captivitatcm  et  prdedam,«  et  non  cst  qui  di- 
cat,  redde,»  subaudis,  libertatcm  cis,  Domine. 

«  Quia  est  in  vobis  qui  audiat  hoc  ?  Attendat  et 
auseultet  futura^ »  subaudis,  quoe  ego  annuntio,  vel 
bona  vel  mala.  Hortatur  eos  Prophcta,  ut  si  omncs 
audire  non  possunt  quae  ille  annuntiaturus  est : 
saltcm  vel  pauci  futura  cognoscant,  et  intcIUgant  a 
quQ  ista  perpessi  sunt,  causasque  vastationis  suaq 
cenaiderent. 

«  Quia  dedit  in  direptioncm  Jacob,  ot  Israel  vas- 
tantibua?  Nonne  Deus  ipsc  cui  pcccavimus?»  Deus 


pro  noinine  Christi  passuros :  vultquesignificare  per , 
aquas  et  flumina  et  igncm  ct  flammas,  persecuto- 
rum  impetum,  sa^vitiam,  furoremque  :  qui  auluti 
gentium  inviderunt,  nolcntes  scrmonem  evangeli-: 
cum  prxdicari  ab  apostolis.  liebroii  tamen  per  aquaa . 
volunt  intelligere  iEgyptios,  propter  magnum  Nili . 
flumen.  Per  fluniinaChaIda)os,qui  habent  niulta  flu- 
mina.  Per  ignem  Macedoncs,  propter  aspcrltatem 
corum.  Per  flammam  Romanos,  qui  itaconati  sunt, 
delcrc  pr^edicatores,  sicuti  flammaconsumitomnia. 
Pcr  istaenim  omnia  regna  sancti  apostoli  et  prsdi-. 
catorcs  transitum  fcccrunt^  annuntiantca  verbum.. 
Evangelii.  liortaturque  eo  sermo  divinus,  ne  timeant-r 
neque  pavescant  duritiam  et  ferocitatem,  quia  Do- 


omnipotens  Pater,  cui  peccaverunt,  damnantes  in-  n  minus  Deus  Israel  salvatoret  protector  eorum  eat 


juste  Filium  ejus  unigenitum,  ipse  tradidit  eos  in  di- 
reptionem,  hoc  cst,in  conculcationem  Romanorum, 
quia  noluerunt  agere  pccnitentiam  dc  suis  facinori- 
bua.  Noluerunt  in  viis  ejus  ambuIare,»hoc  est,  in 
manclatis  ejus.  «  Et  non  audierunt  Icgcm  ejus,  » 
quam  per  Filium  suum  eis  dabat. 

«  Et  effudit  supcr  eos  indignationem  furoris  sui  » 
per  Eomanoa  «et  forte  bellum.»  Forte  bellum  dicit 
debellationcm  gravissimam  in  quo  perierunt  omnes 
fame,  gladiO;  et  captivitate.  «  Et  combussit  eum  in 
circuitu,»  id  est  conaumpsit  igne  tribulationis.«  Et 
iiPD,,CQgOoyit;  »  subauditur,  quod  propter  Filii  Dei 


Licct  enim  corpore  necarentur  traditi  diversia  et 
incxquisitis  tormentis,  anima  tamen  illa^ai  pervene- 
ruut  ad  gaudia  coBlcstis  patrio)  cursu  consummato. 
«  Dcdi  propitiationcm  tuam^»  o  chorus  apostolo- 
runi,  «  /Egyptum,  Ethiopiam,  ct  Saba  pro  te.  » 
ilithiopia  regio  cst  in  finibus  terra)  posita  Saba  ci- 
vitas  magna  cst  in  finibus  cjusdem  regionis,  de 
quafuit  regina  Saba,  qua3  venit  a  finibus  terrae  au- 
dirc  sapientiam  Salomonis.  Quid  ergo  per  iEthio- 
piam  et  Saba,  nisi  fines  universi  orbis  intelligendi- 
sunt,ad  quos  pra^dicatio  apostolorum  pervenit?  «  In 
omnem  terram  (inquit  Psalmiata)  exivit  sonua  eo< 


931 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS.  1.  —  COMMENT.  BlBL. 


m 


nira,et  in  fines  orbis  terrae  verba  eorum  (Pia/.xviiii).» 
Propitiatio  ergo  et  justitia  apostolorum  salus  ista- 
Fum  et  aliarum  regionum  fuit. 

i<  Ex  quo  honorabilis  factus  es  in  oculis  meis,»  o 
chorus  apostolorum, «  ct  gMriosus  ego  dilexi  te.  » 
Tunc  honorabilis  ct  gloriosus  apostolorum  chorus 
actus  est  in  oculisDomini,quando  audientes  a  Do- 
mino  :  «  Euutes  in  universum  mundum  pr^edicate 
Evangelium  {Marc,  xvi) :  »  profecti  praedicaverunt 
ubique  Domino  cooperante.  •<  Et  dabo  homines  pro 
te,  et  populos  pro  anima  tua.»  Et  est  sensus:  Quan- 
toscunque  potcritis  convcrtere  ad  fidem  meam  per 
pfajdicationem  vcstram  ex  omnibus  gentibus,  pro 
omnibus  mcrcedoin  recipietis. 

■  Noli  timerc,  »  o  chorus  apostolorum,  reges  et 
principes  istius  sfficuli,ac  persecutorum  ssvitiam, 
«  quoniam  tecum  cgo  sum  »  qui  redemi  te,  et  dixi  in 
Evangelio  tam  tibi  quam  cunctis  fidelibus  :  «  Ecce 
cgo  voblscum  sum  omnibus  diebus,  usque  ad  con- 
summationem  saeculi  (Matth,  xxviii).»  «  Ab  Oriente 
adducam  scmen  tuum^  »o  chorus  apostolorum,  ad 
Ecclcsiam  meam,«  et  ab  Occidente  congregabo  te.» 
Per  has  duas  partes  mundi,  quatuor  climata  dcbe- 
mus  intelligere,  ex  quibus  colliguntur  ad  Odem,  et 
congregantur  ad  unitatem  Ecclesiae,  et  si  non  cor- 
pore  tamen  mente.  Unde  dicit  in  Evangelio  :«  Multi 
venient  ab  Oriente  et  Occidcnte,  et  recumbent  cum 
Abraham,  Isaac  et  Jacub  in  regno  coclorum  (Matlh, 
viii).»  Si  quosrimus,  quod  sit  semen  apost^lorum  de 
quo  hic  loquitur  :  patet  de  semine  spirituali  esse 
dictum.  Omnesenim  qui  per  praedicationem  illorum 
crediderunt,  semen  eorum  sunt :  sicut  dicit  egregius 
prsdicator  :«  Filioli  mei  quos  iterum  parturio  {Gal. 
iv).»  Et :«  Per  Evangelium  ego  vos  genui.» 

«  Dicam  aquiloni,  »  id  est,  diabolo  «  da,  »  subau- 
dis,  filios  mcos,  quos  tenes  eaptivos  npostolis  mcis. 
«  Et  austro  dicam,  noli  prohibero  »  filios  meos,  ve- 
nientes  ad  fidem  Ecclesia3.«  Aufer  filios  meos  de  lon- 
ginquo,  »  o  chorus  apostolorum,  id  est,  populum 
gentium  qui  longe  a  cognitione  Dei  est.  «  Et  filias 
meas,  » id  est  animas,  scilicet  prasdestinatas  ad 
regnum,  affer  «  ab  cxtrcmis  tcrrae, »  ab  India,  scili- 
cet  ^thiopia.  Vel  per  filias  intelligamus  mulieres, 
quffi  ad  Dominum  per  fidem  venerunt.  Crediderunt 
nempe  viri,  crediderunt  et  ftjminae.  Ad  hoc  autem 
quod  dicit,  affer  filios  meos  gentiles  de  longinquo, 
pertinet  quod  beatus  Apostolus  loquitur,  dicens  : 
«  Vos  qui  eratis  longe,  facti  estis  prope  in  sanguine 
Christi  (Ephcs,  ii).  » 

«  Et  omnem  hominem,  qui  invocat  nomen  meum 
in  gloriam  mcam,»  subaudis,  adducam  ad  socicta- 
tem  elcctorum  mcorura. «  Creavi  eum  »  corpore,  qui 
in  me  crediturus  est.  «  Formavi  eum  »  in  anima, 
«  et  feci  eum,  »  subaudis  Christianum,  vel  aposto- 
lum  quemlibet,  vel  gontilem. 

«  Educ  populum  foras,»  dc  infidelitate  ad  fidem, 
de  morte  ad  vitam,  de  tenebris  erroris  ad  voram  lu- 
cem.  Vox  Dci  Patris  ad  Filium  de  Judasis  qui  oculos 
habebant  corporis,  sed  caeci  erant  mento.  Similiter 


A  aures  corporis,  sed  surdi  erant :  quia  obturatas  ha- 
bebant  aures  mentis,  ut  nequirent  audire  legem  Dei, 
Nam  et  Spiritus  sanctus  per  Isaiam  prophetam  boe 
ipsum  praedixerat,  inquiens  :  Aure  audietis  et  noQ 
intclligetis,  et  oculos  habebitis,  et  non  perspicietis 
{supra,y\),^i  notandum  primum  factam  esse  voea- 
tionem  Judaeorum,  deinde  gentium,  sicut  Dominus 
dixit :«  Non  sum  missus  nisi  ad  oves  perditasdomus 
Israel  (Jfa/(/i.xv).»TaIequid  et  beatus  Paulus  apoato- 
IuslegiturdixisseinActibusapo8tolorum:«Vobisqui- 
demoportebat  primum  loqui  verbum  Dei^sed  quiare- 
pulisti  illud,  ecce  convertimur  ad  gentes  {Act,  xiu).t 
«  Omnes  gentes  congregatae  sunt  8imu1,et  collectc 
sunt  tribus.  »  Postquam  crediderunt,qui  praedesti* 
nati  erant  ex  Judaeis,  in  Christum,  congregats  aunt 

|v  et  gentes.  Congregatae  sunt  ergo  gentes,  et  collecta 
sunt  tribus,  hoc  est  Judaei.  Et  factum  est  tam  ex 
gentibus  quam  ex  Judaeis  unum  ovile  Domini  (Joan. 
x),  in  quo  quotidie  congregantur  unitate  fidei,  in 
baptismate,  et  in  una  perceptione  corporis  et  san- 
guinis  Christi.  «  Quis  in  vobis, »  o  gentiJes,  «  an- 
nuntiet  istud/>  subaudis,  quod  locutus  est  Deus  de 
adventu  Filii  sui,«  et  quae  prima  sunt  audire  nos  fa- 
ciet?»  Si  sunt  dii  vestri  veri,  annuntient  vobis  pr»- 
terita  sive  futura,  sicut  Dominus  noster.  Alloquitur 
Propheta  gentiles,  volens  eos  removere  ab  idolola- 
tria  et  cultu  daemonum.  «  Dent  testes  eorum, »  id 
est,  ipsi  dii  testes  suos,  «  ut  justificentur,  »  hoc  est 
ut  justi  et  veri  dicantur^  «  et  audiant,  »  ilii,quieo8 
ignorant  esse  veros  deos,  «  et  dicant  •  quia  veri  dii 
suut.  Isto  in  loco  est  iste  versiculus  distinguendud, 

G  et  ad  sequentia  jungendus. 

«  Vos  vere  testes  mei,  dicit  Dominus.  »  Vere  vos 
testes  mei  prophetae  et  apostoli,  dicit  Dominos  Pa- 
ter :  quia  per  vos  locutus  sum.  «  Et  servus  meus,» 
subaudis,  Christus, «  quem  elegi  »  in  quo  mihi  bene 
complacui  (Matth.  iu;  Luc.  in),  subaudis,  ipse  et 
testis  verborum  meorum,  «  ut  sciatis  quia  ipae  ego 
sum  Deus.  »  De  hoc  servo  dixit  superius  :  «  Ecce 
servus  meus,  suscipiam  eum  {sup.  xu,  xui).  Et 
illud  :  Magnum  tibi  est,  vocari  te  puerum  meum 
(m/ra,  xux).»  «  Ante  me  non  est  formator  Deus, 
et  post  me  non  erit.»  Vox  {^ei  Patris.  Quidam  co- 
dicos  habent :  Ante  me  non  esl  formatus  Deus.  Sed 
melius  et  rectius  est  formator  dicere.  Pagani  dioe- 
bant  de  diis  suis :  Iste  deus  noster  fecit  omnia.Ver- 

j)  bi  gratia  ad  Jovem  :  Jovis,  tu  es  deux  meus  yenis, 
quia  tu  creasti  et  regis  Olympum,  hoc  est,  coeliun. 
Contra  dicit  Deus  omnipotens  :  Ante  me  non  est 
Dcus  formator  alicujus  rei.  Ego  sum  formator  pri- 
mus,  quia  quum  ron  essent,  omnia  feci  ex  nihilo. 
Quomodo  enim  poterataliquisdeorum  falsorumfo^ 
mator  esse,  scilicet  alicujus  rei,  quum  non  esset  a 
quo  formaretur?  Idola  enim  sunt  surda  et  muta  et 
insonsibilia  manibus  hominum  formata.  Quod  si 
rcfertur  ad  diabolum,  qui  saepe  per  idola  responsa 
dabat,  quomodo  poterat  formatoresse  omnium  re- 
rum,  qui  ex  tempore  a  Deo  est  factus?  Si  dixeri- 
mus,  ante  me  non  est  formatus  Deu8|  erit  senm  | 


933 


COMMENT.  IN  ISA1AM.  —  LIB.  II. 


934 


Anle  me  non  est  fabricatura  aliquod  idolum,  quia  A  perbia  potcntes  hujussfficuli  universos,etd8Bmones 


ego  formavi  hominem  justum,a  quo  postea  injustc 
fabricala  sunt  idola.Scd  non  congruit  pleniter  iste 
sensu».  Quod  autcm  dicit,  et  post  me  non  crit  : 
idem  est  quod  in  Apocalypsi  dicitur  :  «  Ego  sum  Al- 
phaet  Omcga,  initium  ct  finis  {Apoc.  i,  xxii).  » 

«Egosum,egosum  Dominus,etiioncstabsque  me 
salvator.»Itcratio  sermonis,confirmatio  rci  est.Cum 
dicit  Deus  Pater,  absque  me  non  est  salvator,  non 
excludit  Filium  a  se,nequc  Spiritum  sanctum :  quia 
DequcFiliuscstabsqucPatroncqueSpiritussanctus, 
quo  unum  sunt.Sicut  Dominus  dicit :  «  Egoet  Pater 
unum  sumus.Ego  in  Patrc,et  Patcr  in  me  (Joan,  x).  » 
Sed  quod  dicit,  absquc  mc  non  cst  salvator,  talc  cst 
ac  si  diceret :  In  me  est  salvalor,  Filius  videbcct 
meu9,per  quem  decrcvi  salvarc  gcnus  humanum.Et 
sicut  unus  Christus  Dominus  non  aufort  Patri  nc  " 
Dominus  sit:sic  unus  Deus  Pater  salvator  non  au- 
fert  Filio  ne  sit  et  ipsc  salvator.  Sic  enim  dicit  Filius 
in  Evangelio  :  «  Sicut  Pater  quos  vult  vivificat,  sic 
et  Filius  quos  vult  vivificat  (Joan.  v).  »  Quia  sicut 
Paterhabet  vitam  in  scmctip30,sic  dcdit  et  Filio  vi- 
tam  habere  in  semctipso,  hoc  est,  sic  genuit  Filium 
vitam  habentem. 

«  Ego  annuntiavi  »  nativitatcm  Filii  mci,vocatio- 
nem  gentium,expulsionem  dajmonura.  «Ego  saJva- 
vi  »  per  Filiura  raeura  genus  huraanura,pro  eo  quod 
est  salvabo.  «  Auditum  feci »  prieteritura  et  futurura 
«  et  non  fuit  in  vobis  »  propheta,  vel  apostolus,  vcl 
«  alicnus  »  Deus,ut  gcntcs  dicebant  «  vos  »  prophe- 
tae  et  apostoli « testes  raci^dicit  Dorainus,»subaudis, 
quia  quod  prcedixi  futurura  vcnict. 

«  Non  est  qui  de  raanu  raca  eruat  »  aliquid,  hoc 
est  de  potestate  Filii  raei,vcl  dc  raca.  «  Opcrabor  » 
salutem  gentiura  «  et  quis  avcrtct,  »  quis  destruct 
u  illud  »  quod  ego  fecero?Quis  opcratus  est  salutera 
gentium,  nisi  ipse  qui  verus  est  Dcus?  Nullus. 

«  HiEC  dicit  Dominus  redemptor  vcster,8anctus  Is- 
rael.  >»  Vox  Dci  Patris  ad  apostolos.  Hacc  quae  se- 
quuntur,dicit  Dominus  rcdcmptor  vcstcr  «  propter 
vos,»  0  apostoli  filii  raei,  «raisi  in  Babylonera^ct  de- 
traxi  vectes  universos,ct  Chaldaeos  in  navibus  glorian- 
tes.»  Quantura  ad  litterara  pertinet,Babylon  ideo  in- 
terpretatur  confusio,  quiaibi  confusura  est  labium 
universs  terrs.  Quantum  ad  altiorem  intellcctum 
attinet^hunc  mundura  significat,qui  adveniente  Do- 
mino  in  carne  in  confusione  peccatorum  positus  erat. 
Pervectes  intelligamus  rcgeset  principespotentcs- 
que  istius  sajculi,  quia  sicut  vectibus  portatur  ali- 
quid,sic  illorura  munirainc  pompa  hujus  mundi  fe- 
rebatur.  Quantum  vcro  historico  eongruit  intcllc- 
ctui,  ideo  dicit  Chaldaeos  gloriantcs  in  navibus  suis, 
quia  habcntes  multa  et  raagna  fluraina  pcritissirai 
nauta:  exsistebant.AItiori  autera  intcIligentia,idcirco 
hoc  dicit,  quia  aniraas  raiserorura  horainura  per 
fluctus  istius  raundi  daeraones,  qui  pcr  eos  intelli- 
guntur,  vagari  faciebant.  Propter  vos  (inquit),o  apo- 
stoli  mei,misi  in  Babyloncm,hoc  est  in  raunduraqui 
degebat  in  confusione  peccatorum,ct  dctraxi  de  su- 


ctiam  detraxi  dc  cordibus  hominura,qui  gloriaban- 
tur  ex  animabus  quas  decepcrant :  ut  per  fidem  per- 
foctam  ct  dilcctionem  certam  regnet  Filius  meus  in 
cordibus  hominum,  praedicatione  vestra  instructis. 

«  Ego  Dominussunctusvester,  »oapostoli,«creans 
Israel,»  rox  vestcr,  o  chorus  apostolorum. 

«  Haec  dicit  Dominus  qui  dcdit»  filiis  Israel  «viam 
in  mari  h  RuLro,  «  et  in  aquis  torrentibus, »  id  est 
fortissimis  «  semitam,  »  in  Jordane  videlicet,  vcl 
etiam  in  Arnon,  sicut  dixit  Moses  :  «  Qucmadmo- 
dum  fecit  in  niari  Uubro,praebens  vobis  iter  per  sic- 
cura  mare,  sic  facict  in  torrentibus  Arnon  (Num, 
xxi).  » Ipsc  cnim  qui  dcdit  in  mari  viara  ct  in  aquis 
Jordanis  scmitam,  vidclicct,  ut  egressio  ex  ^Egypto 
ctintroitus  in  tcrrara  rcproraissionis  haberet  raira- 
culum,  ipsc  (inquara)  dejccit  principes  hujus  raun* 
di  dc  superbia,  ct  convcrtit  ad  humilitatem  Evange- 
Iii,cxpulitque  daemones  de  cordibus  hominum  qui- 
bus  prlncipabantur,praebcns  viam  apostolis  ct  prae- 
dicatoribus  suis  in  mari  (Exod,  xiv),  hoc  est  in  hoc 
mundo,  ut  liberc  posscnt  praedicarc. 

«  Ego  cduxi  quadrigam  dc  iEgypto  et  equum, 
agmen  et  robustum.  »  Quadrigam  et  equum,  pro 
multis  quadrigis  et  equilibus  dixit,  sicut  agmen  et 
robustum  pro  mullis  agminibus  et  multitudine  ro- 
bustorum.  «  Sicut  obdormierunt,  »  id  est  simui 
mortui  sunt.  «  Nec  rcsurgent»  quia  somno  perpetuo 
involuti  sunt.  «  Contriti  sunt  »  ab  aquis  multis  in 
momcnto.  «  Quasi  linum  exstincti  suut.»  Sicuti  li- 
num  in  momento  succenditur,et  cito  exstinguitur: 
D  sic  ilii  in  moraento  raortui  sunt,  et  exstlncti  sunt 
de  terra. 

«  Ne,  racniineritis  »  o  apostoli,  «  priorura»  qu« 
dixi  (//  Cor,  v),  videlicet  viara  factam  a  me  in  mari, 
et  scmitara  in  Jordane, «  et  antiqua  ne  intuearaini,  » 
quia  majora  facturus  sum  ego,  et  vos  per  me,  quo- 
rum  comparationc  praetcrita  pauca  judicabuntur 
(Apoc,  XX  v). 

«  Ponam  in  descrto  »  gentilium  «  viam, »  id  est, 
Christum,  quia  ipse  est  «  via,  veritas,  et  vita  (Joun, 
xiv).  »  «  Et  in  invio  flumina,  »  hoc  est  in  deserto 
gcntilium,  ubi  non  erat  doctrina  spiritualis,  dabo 
flumina  :  scientiara  vidclicet  Veteris  et  Novi  Testa- 
menti.  ilaec  sunt  nova  quae  superius  sc  promisit  fa- 
cere. 
p  «  Glorificabit  me  bestia  agri,  draconesetstruthio-. 
nes,quia  dcdi  in  dcserto  aquas,et  fluraina  in  invio, 
ut  darera  potura  populo  meo.»Bestiasappellat  gen- 
tiles,  qui  more  bcstiarum  vivebant  ignorantes  Crea- 
torem,  et  adorantes  crcaturam  {Hom,  i).  Per  dra- 
cones,qui  venenum  habcnt  et  intcrficiunt,pos3uraus 
intelligcrc  homicidas  et  malitiosos  homine8,plenos 
sanguincproximorum.  Struthio  avis  est  magna,bre- 
vitatem  pennarum  habens,  volatus  non  capax  :  per 
quam  significantur  hypocrit»,  qui  pennas  quidem 
videntur  habere  virtutum,  sed  ad  altiora  nequeunt 
ascenderc.  Ideo  (inquit)  me  glorificabunt  gentiles, 
qui  homicidae  malitiosi  antea  erant  bestialiterviven- 


m 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISG.  OPP.  PAftS.  L  —  COMMENT.  BIBL. 


936 


tes.quiadedi  in  descrto  eorum  scienUam  Veteris  et  A  marum  tuarum  non  inebriastiime,»  id  esi,  non  mm 


Novi  Testamenti,utdarempopulomeocrcdonti  inmo 
potum  mentis, gratiam  videlicet  Spiritus  sancti.si- 
cut  dixi  in  Evangelio  :  Qui  sitit  vcniat  ct  bibat.  Et 
de  ventre  ejus  flucnt  aquae  vivae  {Joan,  vii). 

«  Popuium  istum,»subaudis  gentilcm  crcdcntem 
in  me,  «  formavi  mibi  »  ut  essct  Christianus.«  Lau* 
dom  meam  narrabit,  >  hoc  est  nativitatem  meam, 
passionem^  resurrectionis  triumpbum,  asconsionis 
mes  gloriam. 

«  Non^ne  invocasti,  Jacob,  nec  laborasti  in  me, 
IsraeL»Sicutijamsup6riu8dixinius,duosuntJacob, 
carnalis  ot  spiritualis^et  duo  sunt  IsracL  Et  ubicun- 
que  ponitur  Isracl  vel  Jacob  sine  nominis  interpreta- 


delectatus.Calamus,surculus  est  aromaUcus.  Tbus 
autem  et  calamum  pro  omnibus  pigmeDtis  posuiL 
Non  emisti,  inquit,  argento  calamum,  hoe  est.non 
prscccpi  tibi,darc  aurum  ct  argentum  tuum,  uteme- 
rcs  cxinde  varia  gcnera  et  pretiosa  odorameDtorum 
el  pigmcntorum  ad  ofrerendum  mihi,quiaaon  pkce- 
buntoculis  majcstatis  mcoi,  eo  quod  communiaeft: 
sent  idolis  :  «  Verumtamen  scrvire  me  fecisti  ii 
peccatis  tuis.^  Servire  facimusDeum  omnipotenteiD 
in  peccaUs  nostris,qui  nolumus  converti  ab  iniqui- 
tatibusy  et  11  le  pius  et  misericors  esLspectat  nos  ad 
pcDnitentiam. «  Prasbuisti  mibi  laborem  in  iniquita- 
tibus  tuis.  •  Idcm  cst  sensus.  Potcst  hoo  et  ad  Ju- 
da;os  rcferri,  qui  post  Domini  ascensionem  nolue- 


tione,  ut  Jacob  electe  meus,  et  rectissime  quem  .    ^        i-    i    j  •  u  •     •  aj  i*a  i 

.     .  ,       ...     1.      .  .  .  ii.       i        XT  .         ^  runtconverU.etadeos  qui  hucusque  m  infidelilate 

elegi,de  spirituah  est  mtelhgendum.Non  me  mvo   B  ,,,^,„,„»,,  onnrJfini„mvn.nm^„.^  5-,«  ,-r«nW„« 

casti,  inquit,  Jacob.  Possumus  hoc  rercrre  ad  illos  qui 


ante  adventum  Domini  idola  colucrunt,vel  ad  illos 
qui  post  Domini  ascensioncm  crcdcre  noluerunt, 
pcamanentes  ininfidelitatc  sua.Dicamus  priniumde 
eis,  qui  ante  advcntum  Doinini  praevaricati  sunt  in 
idolis^aspc  invocavit  Israel  Dominum  ct  cxaudivit 
cum.  Illo  autem  tempore,  quando  ista  loqucbatur 
Isaias  cx  persona  Domini,  licet  invocassetore,  non 
invocabat  opere.  Non  invocasti,  inquit,me,Jacob,si- 
cut  invocandus  eram  :  quia  mc  invocasti  orc,  idola 
vero  mente  ctopere.  Nec  laborasti  in  mc,  Israel,  id 
est^non  feci  iaboraro  in  acquirendo  pretiosa  quocquo 
ad  offercndum  mihi :  vcl  non  laborasti  in  mc  solum- 
modo. 


permanentcs,sacrificium  verumquod  jam  impletuB^ 
cst,  in  (Igura  adhuc  tenent,  ct  omnia  qus  offem 
Domino  videntur,pro  nihilo  ducunt,  licet  idolisnoa 
imuiolont  ca.  Dicit  crgo  Dominus  Jacob  et  Isneliti 
carnalitcr  agcnti :  Non  me  invocasti,  Jacob,  nec  la* 
borasti  in  mc,Israel.Et  cst  scnsus :  BosUisagri,drftv 
conibus,  struthionibus,  hoc  est  gentilibus  me  lan-r 
dantibus^  tu  nequaquam  me  invocare  voluisti,  nec 
luborarc  ut  pcccatum  ncgationis  pGcnitentia  deleres. 
Et  licet  vidcatur  tibi  quod  holocausta  et  vicUmc 
atque  incensa  quae  offers  placeantmihi :  nec  deiectoc 
in  eis,  quia  adhuc  in  vetustate  peccaU  permanens, 
non  vis  transire  ad  novitatem  Evangelii. 
(c  Ego  sum,  cgo  ipse^  qui  dcleo  iniquitates  taas 


propter  mc  :  ct  peccatorum  tuorum  non  rccordti 
«  Non  obtulisU  mihi  arietem  holocausti  tui,  et  C  bor.  >  AUoquitur  modo  JudaBOS  ot  hortatur  ad  poB- 


victimistuis  non  glorificasti  me.»  Sxpc  quidcmvi- 
dcbatur  ofTerre  Domino  holocausta,  scd  non  susci- 
piebat  ipse,eo  quod  communia  esscnt  illi  ct  idolis. 
DominoaufercbatmanUyCt  idolis  immolabat  corde. 
Ac  si  diccret  aliis  verbis  :  Arbitraris  quidcm  obtu- 
lisse  te  mihi  vicUmas,  ct  immolasse  arietes  :  sed 
scias  a  mo  non  csse  susceptos,  quia  milii  ct  idolis 
communcserant.Ulumquescnsumrcpctitdequosu- 
perius  dixit  :  «  Ut  quid  mihi  ofTcrtis  multitudinem 
vicUmarum  vestrarum,  dicit  Dominus  ?  (supray  i)  » 
Pienus  sum,id  cst.nuUare  indigco.Taleesthoc  quale 
etillud,  quodpcrAmosprophetamloquitur:  «  Nun- 
quid  sacriflcium  obtulisUsmihi^filii  lsrael,pcr  qua- 
draginta  annos,  et  non  potius  Deo  vestro  Moloch  ? 


nitentiam,  promittens  eis  veniam  deUctorum^  Ego 
sum,  inquit,  pius  et  miscricors,  qui  delebo  iniqui- 
tatcs  tuas  si  pccnitentiam  egeris,  propter  me,  non 
proptcr  te.  Et  peccatorum  tuorum  ultra  non  reeo^ 
dabor,postquam  fructus  dignos  pocnitenUs  feoeris. 
«  Reduc  me  in  memoriam,  et  judicemursimul. » 
Hoc  est  recordare  omnium  bonorum  qus  Ubi  fed» 
quando  eduxi  te  de  domo  servitutis,  et  introduxi  in 
tcrram  omnibus  mcliorem  in  signis  et  miraculiset 
potentia  magna,  et  quemadmodum    delevi  a  fada 
tua  gontes  multas  et  fortes.  Et  judicemur  simul,  id 
est,discernamus  quidfacere  tibi  debueramquodnoik 
iecerim^ct  argue  me.Qui  sensus  plenius  habeturia 
Michca:  «  Populemeus,  quid  feci  tibi,  autquidmo- 


(Annos.v).  Non  enim  vult  Dcus  partem,  sed  totum.      i^^^^^  ^^^  tibi,  responde  mihi  (Mich.  iii).  >»  «  Narra  si 


'Ncc  dclectatur  sacriflcio  carnali,  sed  spirituali  de 
quo  Psalmista  dicit:  «Sacrificium  Deo  spiritus  con- 
tribulatus;  cor  contritum  ct  humiliatum  Deusnon 
spernit  (PsaL  xxxix).  »  «  Non  te  servire  fecit  in 
oblatione,  nec  laboreni  tibi  projbuit  in  thurc.  »  Prae- 
ccpit  Doniinus  oflcrri  sibi  oblationes,ctofr<»rri  thus 
pcr  singula  sabbata.  Quarc  crgo  nunc  ista  dicit  ?  Ac 
si  diceret  aliis  verbis  :  Ideo  non  te  leci  servire,  quia 
non  exquisivi  a  tc  prctiosum  quippiam,ut  in  praipa- 
randis  cis  laborarc  tefacerem.  Vcl  cUam  idco  non 
feci  te  servire,  quia  suscipiebam  sacrificia  tua. 

«  Non  emisU  mibiargento  calamum,et  adipe  vioti- 


quid  habcs,  ut  jusUficeris,  »  loquere  tu  peccatorai 
quid  boni  fecisti,  ne  si  cgo  ca^pero  loqui  dica8,quod 
proptcr  mea  mulUloquia  nequeas  respondera 

«  Pator  tuus  primus  peccavit,  ct  interpretes  tui 
prncvaricati  suntin  mc»  Pater  oorum  vel  Abrabam 
inlelligcndus  cst,  qui  pcccavit  dubitans  in  repro- 
missionc,et  pctens  signum  :  vel  omnis  ille  populus 
qui  mortuus  estin  descrto  pcccando  contra  Domi- 
nuin  (Gen,  xv).  Interpretes  autem  dicuntur,  quaai 
intcr  partcs,  qui  inter  duos  disourrunt  pacem  ft- 
rentes :  quos  in  hoc  loco  Mosen  et  Aaron  possuiDUB 
intelligerc,  qui  pracvaricaU  sunt  ad  aquas  contra* 


«9T 


COMMBNT.  m  ISATATH.  —  LIB.  H. 


d ictionis  (iVum.  xx),  hoc  e£t,a  voluntate  Dci  rcccs-  A  juxta  practerfluentes  aquas  sita  sit,hoc  eat  si  hinc 


senint. 

«  Et  contaminavi  principes  sanctos,  »  id  cst  con- 
taminari  permisi  Mosen  et  Aaron.  Quos  idcirco  con- 
taminassedicit,quia  terram  repromissionis  non  in- 
traverunt.  u  Dedi  ad  intcrnecionem  Jucob,  »  hoc  cst 
ad  interfectionem. «  Et  Israel  in  blasphemiam,»  ut 
nulius,  prster  duos  ex  his  qui  dc  .^gypto  egressi 
Bunt  intraret  in  terram  repromissionis:  sed  cada- 
vera  eorum  jaceredt  in  solitudine,  proeter  Josue  et 
Caleph. 

GAPUT  XLIV. 

«  Et  nunc  audi,  Jacob  serve  meus  et  Israel,quem 
elegi. »  Locutus  est  superius  de  Israel  et  Jacob  car- 
nali  :  nunc  autem  alioquitur  chorum  apostolorum 


indo  aquisvallatur,ctquajctiam  si  sumptafucritin 
cibo  vel  potu.sicut  phj-sici  dicunt,stcrilem  rcddit  a 
quo  sumitur)significatur  gcntililas,qua;sterilis  ante 
advcntum  Domini  exstilit  a  fructibus  bonorum  ope- 
rum  :  sed  postea  aquas  doctrinae  cvangelicaB  juxta  so 
habcns,  quae  antca  infructuosa  erat,  quasi  conlra 
naturamprotulit  fructum  virtutum.Possumus  ctiam 
per  hcrhas  ct  saliccs  germinam  vocationem  intelli* 
gere  gentium,videiicet  ac  Judacorum  :  ut  per  herbas 
intclligamus  multitudincm  gcntium  venientium  ad 
fidem,  per  saliccs  vcro  primitivam  ecclesiam  ex 
Judoiis,  quae  praedicantibus  apostolis  cito  crevit. 

« Iste, »  subaudis  unus  credens  et  fidclis,«  dicet :  Do- 
mino  ego  sum»  servusperfidcm  et  operatioQem,non 


et  credentcs  ex  Judaeis,  cum  privilcgio  nominis  et  p  idolorum,quiaabiIlosum  redemptus.«  Et  ille»alitis 
difimitate  honoris.  Et  nunc.  o  chorus  anostolnrum.      «  fidelis  vocahit»  Dcccatorcsad  nmnit.p.ntiAm  uin  innm 


dignitate  honoris.  Et  nunc,  o  chorus  apostolorum, 
qnia  Israel  carnalis  in  infidelitatc  pcrmanet  et  non 
Tult  me  audire,tu  qui  es  servus  meus,e]cctus  mcus, 
audi  mandata  mea  et  opere  adimple. 

«  Hsc  dicit  Dominus  faciens  te  »  in  corpore  «  et 
fonnans  te  »  in  anima,  «  ab  utero  auxiliator  tuus  » 
quia  cum  non  esses  feci  te.  «  Noli  timere,  serve 
meus  Jacobet  Rectissime,quem  elegi.»Dicit  beatus 
Hieronymus,  quia  Israel  secundum  proprietatem 
HebrsaB  linguse  proprie  rectus,sive  rectissimus,  in- 
terpretatur.  Hoc  autem  quod  vir  videns  Deum  dici- 
tur,  non  in  scriptione  litterarum  est,  sed  in  sono 
vocis  consistit;  uode  quod  hic  dicitur :  Noli  timere, 
servus  meus  Jacob  et  Rectissime,  qucm  elegi :  tale 
est  ac  si  diceretur  :  et  Isradl  quem  elegi. 


fidelis  vocabit»  pcccatorcsad  pccnitentiam  «in  no- 
mine  Jacob, »  hoc  cst  supplantet  vitia,  sicut  et  ille 
fecit.  «  Et  hic, » id  cst  ille  alius,«  scribere  manu  sua : 
Dominiego  sumservus,»vel  secundumquodSeptua* 
ginia  dicunt  :  Dci  sum  milcs,  ut  de  iirocinio  novo 
glorietur  se  militem  csse  Ghristi.  Quidam  codices 
habcni :  Scribci  in  manu  sua  Domino ;  scd  beatusHie« 
ronymus  Domini  dicii  sccundum  Hebraicam  verita- 
iem,ei  Dei sum  sccundum  quod  Scpiuaginta  dicunt : 
quod  ei  apertius  esi  dicero :  scribeiDomini  sum  mi- 
les^quam  scribet  manu  sua  Domino.  Tamen  si  dixe- 
rimus  Domino,  erit  sensus  ut  scribai  Domino  quod 
Chrisiianus  esi  :  quod  fidem  cjus  hahei,  sicut  egre- 
gius  praedicator  suarum  in  capite  cpisiolarum  et  fine 
dicii :  Paulus  servus  Jesu  Chrisii^vocatus  apostolus. 


«  Effundam  enimaquam,»hoce8idocirinam  Ve-  C  Ei  ego  Paulus  scrvus  Jcsu  Chrisii  scripsi  haecmea 


teris  et  Novi  Testamenti  «super  siiientcm  »  gciiiili- 
tatem  «  et  fluenta  »  divinorum  eloquiorum  «  super 
aridam.  »  Gentilitas  quae  erat  sitiens,  ipsa  erai  et 
arida  :  quia  non  habebat  humorem  dilectionis  Dei 
ct  proximi, «  Effundam  enim  spiritum  super  scmen 
tuum,»  o  chorus  apostolorum,  «  et  benedictionem 
meam  super  slirpem  tuam.»  Semen  spiriinale  apo- 
stolorum  et  stirps  omnes  credentcs  suni,qui  eorum 
pradicatione,  exemplis,  miraculis,  vel  scripiisillu< 
minati  ad  fidem  vencrunt,vel  fuiuri  sunt  usque  ad 
extremi  judicii  diem.  Super  hoc  semcn  Dominus 
Spiritum  sanctum  suum  fbdit,quando  in  bapiismaie 
et  per  impositionem  manuum  episcoporum  gratiam 
Spiritus  sui  ei  tribuit.  Benediciionem  etiam  fudit 


m»nu.  «  Ei  in  nomine  Isracl  assimilabitur»  quilibet 
illorum,  ui  quod  non  habei  ex  carne,  habeat  per 
fidcm.Geniilesergo,qui  non  sunt  secundum  camem 
ex  prosapiaAbraham,assimilaniur  Israeliin  nomine 
(qui  inierpreiatur  vir  videns  Deum),  quia  ipsi  per 
fidcm  ct  operaiionem  mcrentur  in  praesenii  saeculo 
positi  contemplari  Deum,  ei  in  fuiuro  contempla- 
buntur  facie  ad  fbciem.  Non  tamen  omnes  geniiles 
assimilantur  Israeli,  scd  tantummodo  crcdentes 
qui  possideni  modo  legem  ei  propheias,  bmnesque 
graiias  Spiriius  sancii,quae  populo  Israel  ptomissaB 
suni. 

«  Haec  dicii  Dominus  rcx  Isracl  :Ego  primus»  ante 
quem  nuUus, «  et  ego  novissimus  post»  quem  nul- 


super  stirpem  eorum,quia  nisi  ipse  illusirasset  cor-  t\  lus^  et  absquc  me  non  esi  Deus»  verus  ctsialvator. 

>  ..  .  «•«•.«  rv         •  1*  - 1*      A       ^PO         '  C%      *     *  A.      — 


da  gentium,  incassum  expendercni  praedicationem 
suam.  Nisi  eni^i  Dominus  cor  illusiraverii  audito- 
ris,  in  vanum  laborat  lingua  docioris. 

«Et  germinabunt  inter  hcrbas,  quasi  saliccs  juxia 
praeierfiucntes  aquas.  »  I^rba  viriditaic  gaudct;  illi 
ei^o  qui  renovantur  in  baptismaic,  ci  bcnediciio- 
nem  Domini  merentur  accipere,  hcrbis  vireniibus 
comparantur :  quia  habentes  viridiiaiem  fidei  bono- 
rum  operum,  germinabunt  fructus  bonae  operaiio- 
nis  inter  credentes,  qui  jam  firmaii  radicibus 
viriditatem  et  ipsi  plenam  possident.  Per  salicem 
(qus  infructuosa  est  et  cilo  accrescit,  maxime  si 

Patrol.  GXYI, 


Posi  vocationem  geniium  ci  effusioncm  Spiriius 
sancii  quem  cunctis  crcdcniibus  daiurum  se  esse 
promisit,  quando  pro  varietaic  mcritorum  suorum 
aliusdicci :  Domini  ego  sum,alius  vocabii  in  nomine 
Jacob  pcccaiorcsadpa}nitentiam,alius  scribetmanu 
sua  Domino  esse  sc  Domini,  ci  alius  assimilabiiur 
in  nominc  Israel,  ut,rcliciis  idolis,unius  Dei  cultnra 
sii :  loquiiur  conira  cultores  idolorum  qui  noluerunt 
converti. 

«  Quis  similis  mei  esi  »  in  idolis?  «  vocet  »  ea 
quae  non  suni  ianquam  ca  quae  sunt «  et  ordinJ^nd  » 
creaturarum  mearum  «  exponat  mihi ;  »  ego  ctesECVi 

30 


939 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


940 


omniacum  nonessent,«exponal))  illcquomodoordi- 
nata  sunt ;  «  ex  quo  constitui  populum  antiquum  : 
venturaet  quae  futura  sunt  annuntient  eis.»  Popu- 
lum  antiquum  appcllat  vel  omnc  gcnus  humanum 
ab  Adam,vel  populum  Israciiticum,qucm  olcgit  in 
Abraham.Etest  scnsus  :  Exquo  constilui  populum 
antiquum  a  primohominc,ut  mihi  scrviret,  vcl  Is- 
raeliticumpopulum,ut  mihi  essot  populus  peculia- 
ris,  ventura  et  futura  annuntiavi  cis.  Et  sicut  ego 
annuntiavi  eis  futura,  si  suntvcri  dii,annunticntet 
ipsi  similiter  quoi  futura  sunt. 

«  Nolite  timcro,»  o  credentcs,pcrsccutorum  sajvi- 
tiam  quiidolacolunt,«ncqucconturbemini»proptcr 
minas  eorum ;  «  ex  tunc,  »  id  cst  cx  quo  clegi  po- 
populum  antiquum«  audirc  fcci,et  annuntiavi»quod 
idolum  mihi  cst :  scd  opus  manuum  hominum : «  vos 
estistestes  mei,  »  o  populi  mci,quis  ogo  sum  Deus 
universa;  terra;,«  nunquid  est  Dcus  absque  me,  et 
formator  qucm  ago  non  novcrim?  »  Si  alius  cst 
Dcus  praetcr  me  et  formator,  ncccssc  est  ut  ostcnda- 
tur  et  alius  mundus  cssc.  Scd  quia  non  invenictur 
neque  formator,  ncquc  mundus,  nullo  modo  alius 
est  Deus  praBter  mc  qui  formavi  istum. 

«  Plastes  idoli,»  id  cst  formatorcs  idoIorum«  nihil 
sunt,  »  sicut  Psalmista  dicit :  Similes  illis  fiant  qui 
faciunt  ea  (P^a/. cxxxiv).  »  «  Et  anicntissimacorum,» 
subaudis  idola, «  non  prodcrunt  eis,  »  hoc  cstculto- 
ribus  suis  in  dic  cxaminis  uniuscujusque.  Plastes 
Graecum  est,  et  dicitur  formator  sivc  compositor. 
M  Ipsi  M  plastes  «  sunt  tcstes  corum,  » id  est  idolo- 
pum,  «  quia  non  vident,ncquc  intclligunt,ut  confun- 
dantur  »  super  errore  suo,subaudis  ideo  sunttestcs. 
Sic  enim  Psalmista  dicit :  Aurcs  habent  ct  non  au- 
dient,  oculos  habcnt  et  non  vidcnt,  quia  non  est 
iSpiritus  in  eis. 

«  Quis  formavit  Deum,  et  sculptile  conflavit  ad 
nihil  utile? 

M  Ecce  omncs  participcs  cjus  confundcntur  :  »  vi- 
delicet  etqui  formavit,  ct  qui  adoravit;  «  fabri  enim 
sunt  ex  hominibus  »  ad  fabricanda  idola ;  «  conve- 
nient  omnes,  »  subaudis  fabricatores  cultoresque 
idolorum  in  die  judicii  «  stabunt »  ad  judicium  «  et 
pavebunt,  »  recordantes  pcccatorum  suorum  «  et 
confundentur  simul  »  ab  crrorc  suo. 

M  Faberferrariuslimaoperatus  cst » idolum  : «  esu- 
riet  »  formator  ejus,  quia  non  dabit  ei  cibum  deus, 
suus  «  et  deficiet »  pro  laborc, «  ct  non  bibct  aquam, 
et  lacesset,  »  id  est  si  non  bibcrit  aquam  aliunde 
lacessct,  quia  non  pra^bcbitci  dcus  suus  potum. 

«Artifex  lignariusextenditnormam,»  hoc  est  pra3- 
paravit  regulam,  ut  posset  ad  rcctitudincm  deducere 
illud  idolum;  «  formavit  illud  in  •>  idolum,  id  cst  in 
runcinam.Runcinaquoddam  artificium  cst  lignarii, 
gracile  et  recurvum,  ex  quo  cavantur  tabulai  domus 
ot  una  alteri  conncctatur.  «  Fccit  illud  »  idolum 
«  in  anguiaribus,  »  hoc  est  quadratum,  «  et  in  cir- 
cino  tomavit  illud, »  hoc  est  in  torno  et  rotunditate, 
«  et  fecit  »  ibi  in  quadrato,  vel  in  rotundo  «  imagi- 
nem  vlri  quasi  speciosum  hominem  habitantem  in 


A  domo.  »  Quis  enim  possit  hoc  crcdere,  quod  ascia, 
lima,  ct  ccrcbro  malleoque  formctur  Deus,  et  vol  in 
primis  simulacra  fundantur  ct  in  circino  tomatain 
dcos  rcpcntc  consurgant  :  prxsertim  cum  vilitas 
artis  in  famc  ct  siti  artificis  demonstretur? 

«  Succidit»  ille  lignarius  «  cedros  »  nd  fabricanda 
idola,  «  tulit  ilicem,et  quercum,quJB  steterantM  per 
multa  tempora  «  inter  alia  ligna  saltus  :  »  et  fabri- 
catus  cst  inde  simulacram.  «  Plantavit  pinum»ut 
faccrctex  ea  deum,  «  quam  pluviae  »  per  muJtos  dies 
«  nutriunt.  » 

«  Et  facta  cst  »  illa  pinus  cx  parte  «  hominibus 
in  focum.Sumpsit  cx  eis  »  videlicet  cx  ccdro,  illice, 
quercu  ct  pino  «  ct  calefactus  est  cx  eis.  » 

«  Rcliquum  autem  ejus  deum  fecit,  »  id  est  reli- 
quum  quod  remansit,  fabricavit  sibi  in  idolum. 

^  «  Non  recogitant  in  mcnte  sua  »  quod  ego  fecerim 
cos,  «  ncque  cognoscunt  »  quia  ipsi  non  sunt  dii, 
scd  opcra  manuum  hominum, «  ncquc  sentiunt,»  et 
non  intclligunt  «  ut  dicant  »  apud  se.  «  Medietatem 
ejus  combussi  igne,et  coxi  super  carbones  ejuspa. 
nes  :  coxi  carnes  eo  et  comedi,  et  de  reliquo  cjus 
idolum  faciam?  Ante  truncum  ligni  procidam?  » 
Non  faciam,  quare? 

«  Quia  pars  ejus  cinis  est :  cor  insipiens  adoravit 
i]lud,et  non  liberavit  animam  suam  :  et  nequedicet: 
Fortc  »  id  est  forsitan  «  mendacium  est  in  mana 
mca.  »  Cum  adorarct  vel  fabricaret  idolum,  debue- 
rat  ista  cogitareetdicere  apud  semetipsum  :  Certe 
in  manu  mea,  id  est  in  opcratione  mea  mendacium 
est,  quia  hoc  quod  pro  deo  colo  et  teneo,  opcra  ma- 

Q  nuum  meammcst.Bffic  debuerunt  vigili  menteper- 
pendcre  cultores  idolorum,  sed  non  fecenint.  Ca- 
pientur  in  iniquitate  sua,  nec  liberabuntur  auxilio 
deorum  suorum. 

«  Mementote  horum  Jacob,et  Israel,  quia  servos 
meus  es  tu. »  Modo  alloquitur  populumlsraeliticuni, 
ct  fideles  qui  in  adventu  Domini  crcdidenint.  Cam 
omnia  ita  sint  ut  dixi,et  idola  scias  esse  figmenttel 
compositiones  hominum  :  «  nec  obliviscaris, »  o  Is- 
rael, «  creatoris  tui,»  ut  adores  idola,quffi  inadventn 
Filii  mei  destruenda  sunt,  tibique  ipsi  ii\juriam  ft 
cias  ut  adores  opera  manuum  tuarum. 

i(  Dclevi,  »  pro  eo  quod  est  delebo,  «  ut  nubem 
iniquitates  tuas,  et  quasi  nebulam  peccata  tua.»  Si 
audieris  me^  Israel,et  attenderis  quas  tibi  prccipiot 
ita  delcbo  in  adventu  Filii  mei  iniquiiates  tuas  ei 

^  pcccata  tua,  sicuti  dissolvitur  nubes  tenebrosa,  vei 
ncbula  a  calore  solis,  vel  vento  raptante  attenuaior. 
«  Rcverterc  ad  me,  »  o  Israel,et  age  psnitentiam, 
«  quoniam  redemi  te,»  pro  eoquod  estredimamU 
prctioso  sanguine  Filii  mei. 

«  Laudate,caDli,quoniam  fecit  Dominus  miserico^ 
diara  cum  Jacob,  jubilatc  extrcma  terrae. »  Percce- 
los  dcbemus  intclligcresummas  angelicas  potestates 
in  coelo  residentes,  et  per  extrema  terr»  similiter 
angelicas  potestates,quae  proesunt  hominibus  babi- 
tantibus  in  terra.  Vel  etiam  per  extrema  terra 
apostoli  et  prophetee  inteliigendi  sunt,  quorum  do- 


941 


COMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  II. 


94S 


ctrina  et  miracula  et  iDterccssionibus  consistunt  A.  (\ius  suscitabo.  »  Dc  rcstauratione  quo;  facta  est  a 


homines  habitantes  in  tcrra,  quia  in  ipsis  sunt 
fundati.  Sicut  Apostolus  dicit :  «  y^dificati  super 
fundamentum  apostolorum  et  prophetarum  (Ephes: 
iii).»  <(  Resonate,montes,laudem^»  id  est  sancti  lau- 
dationem,  qui  in  culmine  virtutum  consistitis ; «  sal- 
tus  et  omne  lignum  ejus,  »  hoc  est  omnes  electi  et 
justi.  Et  quare  hoc?  «  quoniam  rcdcmit  Dominus  » 
pretioso  sanguine  Filii  sui,  «  Jacob ;  et  Israel  glori- 
ncabitur,»  id  est  magnus  fiet.  0  Israel,  si  reversus 
fueris  ad  me  in  toto  corde,  et  egeris  pojnitentiam  : 
de  salute  tua  Isetabuntur  angeli  in  ccelo^etqui  prx- 
sunt  hominibus  in  terra,  et  apostoli  ac  prophetos 
omnesque  electi,  scientes  quoniam  redemptus  es 
sanguine  Filii  ejus. 
u  Hsc  dicit  Dominus  rcdemptor  tuus,  »  o  Isracl, 


Zorobabel  et  caeteris  ducibus  permittenteCyroista 
loquitur  :  quae  captivitas  adhuc  implenda  erat.Ego 
Deus  qui  hoc  feci,  vel  completurus  sum.  Ego  dico 
Hicrusalcm  quod  itorum  fundetur,  et  dico  etiam 
civitatibus  JudsB  /Edificabimini,et  dcserta  ejus  sus- 
citabo. 

«  Qui  dico  profundo,  »  id  est  Babyloni,  quae  in 
profundo  peccatorum  scdebat,  «  Desolare  »  ab  ha- 
bitatoribus  tuis  :  «  et  flumina  tua  »  Tygrin  et  Eu- 
phraten, «  arefaciam.  »  Hoc  adimpletum  est  a  Dario, 
ct  Cyro  ncpote  cjus.  Nam  nocte  quando  Balthasar 
interfectus  cst  ab  eis,  exercitus  illorum  Euphraten 
fluvium,qui  per  mediam  civitatem  decurrebat,longe 
a  civitate  in  multos  rivulos  diviserunt  et  exsiccatus 
cst :  in  tantum  ut  per  alveum  illius  per  quem  antea 


qui    te   redompturus   est,  «  et  formator   tuus   ab  "  decurrebat,  ipsicivitatem  ingredcrenturetdevasta- 


utero,  »  id  est  cum  non  esses :«  Ego  sum  Dominus 
faciens  omnia.  •  Superius  locutus  est  de  subver- 
sione  idolorum  et  redemptione  Israel  :  si  pceniten- 
tiam  ageret.  Nunc  autem  de  magnitudine  potentise 
suas  loquitur,  quod  ipse  fecerit  omnia  so1us,nc  quis 
dubitet  de  salvatione  Israel,  tantum  si  ad  eum  con- 
versus  fuerit.  Cum  autem  dicit  :  «  extendens  ccelos 
soIuBy  et  stabiliens  terram,et  nullus  mecum  :  »  non 
excludit  Filium  a  se, neque  Spiritum  sanctum,quia 
unum  sunt,  et  separabiliter  nequeunt  operari,  sic- 
ut  ipse  Pilius  dicit :  «  Ego  et  Pater  unum  sumus 
(Joan,  x).  »  Sed  sicut  superius  diximus,  per  hanc 
sentcntiam  excludere  vult  idola  a  formatione  crea- 
turamm. 


rent  (Dan.  v).  Possunt  ctiam  rcferri  illa  superiora 
ad  Ecclesiam  praescntcm,etistaadhunc  mundum. 
Qui  dico  Hierusalem  Habitaberis  a  credentibus,  ex 
gentili  et  Judaico  popuIo.Et  civitatibus  Judae,id  cst 
ecclesiis  confitentium  in  toto  orbe  constructi8,iEdi- 
ficabimini  :  et  quae  antca  deserta  erant  suscitabo. 
Qui  dico  profundo,  id  est  huic  mundo,  Desoiare  a 
cultoribus  tuis  et  amatoribus.  Et  flumina  tua  are- 
faciam,  hoc  est,  sapientiam  hujus  mundi  annihila- 
bo.  Sapientia  Domini  stult&m  fecit  sapientiam  hu- 
jus  mundi. 

«  Qui  dico  Cyro  :  Pastor  meus  es,  »  in  meis  fide- 
libus  :  «  et  omnem  voluntatem  meam  complebis  » 
dimittendo  captivitatem  populi  mei.  «  QuidicoHic- 


«  Irrita  faciens,  » id  est  inania,  «  divinorum  si-  C  nisalem  :  iEdificaberis,  »  a  Jesu  sacerdote  magno 


gna,  et  hariolt)s  in  llirorem,  »  id  est  in  amentiam 
«  vertens.  »  Harioli  sunt  incantatores,  qui  quibus- 
dam  incantationibus  semper  cuncta  agunt.  Divini 
iidem  sunt  qui  et  pythones,  id  est  ventriloqui,  ha- 
benies  spiritum  malignum  in  ventre,  et  loquuntur 
mnItasignaetportenta.Hffic  quidem  ante  adventum 
Domini  multi  adimplebant :  sed  crcscente  Christia- 
Dorum  fide,  ex  parte  eradicata  sunt.  «  Convertens 
sapientes,  »  hujus  sseculi  «  retrorsum,  »  id  cst  in 
in8ipientiam,«etscientiam  eorum  stultam  faciens,» 
quia  qus  stulta  erantelegit,  etsapientiam  philoso- 
phorum  stultam  fecit. 

u  Suscitans  verbum  servi  sui,  et  consilium  nun- 
tiorum  suorum  complens.  »  Quis  est  iste  servus  Dci 


et  Esdra  caeterisque  principibus,  de  captivitate  re- 
deuntibus, «  et  »  qui  dico  «  templo  :  Fundaberis.» 
Idem  scnsus  sicut  in  priori  versu. 

CAPUT  XLV. 

«  Ilaec  dicit  Dominus  christo  meo  Cyro,  cujus 
apprehendi  dextcram  ut  subjiciam  ante  faciem  ejus 
gcntes,  »  Babylonios,  Chaldaeos,  iEgyptios,  Medos, 
caeterasque  in  circuitu  suo,  «  et  dorsa  regum  ver- 
tam  »  ad  fugiendum  ante  cum.  Multi  reges  dorsa 
verterunt  ante  eum,  Domino  illi  tribucnte  auxilium. 
Haec,  inquit,  dicit  Dominus  christo  meo  Cyro.Chri- 
stus  interpretatur  unclus.  Antiquitus  enim  in  po- 
pulo  Judaeorum,quemadraodum  apud  Romanos  dia- 


Patris,  nisi  ille  de  quo  superius  diximus  :  Ecce  ser-  |%  dcma  faciebant  et  regem.Sic  chrismate  peruncti  ef- 
vus  meus,  suscipiam  eum.  Et  illud  :  Parum  est  ti-      ficiebantur  rcgcs  et  sacerdotes,ut  Aaron  a  Mose,et 


bi,  ut  mihi  sis  servus?  Iste  est  servus,  qui  et  puer. 
Verbum  autem  istud  evangelica  doclrina  cst,quam 
Deus  pater  super  universum  orbem  suscitavit,  per 
nuntios  Filii  sui,  hoc  est  per  apostolos.  Consilium 
apostolorum  fuit,  ut  dispersi  per  quatuor  mundi 
ciimata  unum  Evangelium  praedicarent,unam  fidem 
docerent,et  omnipotentenl  Deum,trinitatem  in  per- 
sonis,  et  unitatem  in  substantia,  Iiabere  annuntia- 
rent.Hoc  consilium  verbo  tenus  ab  illis  dictum,Deu8 
pater  rebus  complevit.  «  Qui  dico  Hierusalem  Habi» 
taberisy  et  civitatibus  Juda  y£diOcabimini|et  defle' 


David  a  Samuel.Quarc  ergo  appellatur  Cyrus  chris- 
tus,cum  non  sit  perunctus  de  oleo  benedictionis  ? 
quia  dignitas  imperialis  pro  chrismate  ei  fuit.  Haec 
dicit  Dominus  christo  meo,pro  co  quod  est  christo 
suo  :  vel  uncto  suo,hoc  est,  regi  suo  :  «  et  aperiam 
coram  eo  januas,  ct  port(E  civitatis  non  clauden- 
tur.  Ego  ante  te  ibo,  »  o  Cyre,  «  et  gloriosos  terr» 
humiliabo,  »  hoc  est  Babylonios  et  Chaldaeos,  qui 
gloriosi  habebantur  in  toto  mundo.  «  Portas 
«>«  *m  »  ante   te,  o  Cyre,  «  et   yectes 

n  »  Que  civitas  illi  non  patuit 


943 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


m 


(inquit  bcatus  Ilieronymus?)  Quisnon  regura  terga  A  bras,  »  id  cst  noctcm  :  «  faciens  pacem,  et  creans 


subjccit  illi?  Qui  muri,  prius  inexpugnabilcs,  non 
illius  obsidione  subversi  sunt?  Hsec  qui  plenius 
cognoscere  vult,  legat  historiam  Xenophontis  de 
Cyro ,  majore,  et  invonict  ea  csso  completa  quae 
Isaias  longe  antc  pra^dixit,  Domino  manireslanle. 

«  Et  dabo  tibi,  »  Cyrc,  «  thesauros  »  regum  <«  abs- 
conditos  »  ct  divcrsarum  urbium,  «  et  arcana  so- 
cretorum,»  id  est  ea  qmv.  reges  ot  rcgina»  in  conclavi 
sompcr  habebant,  tibi  dabo.  Et  quarc  hoc?  «  ct 
scias,  quia  ego  Dominus,  qui  voco  nomen  tuum 
Deus  Isracl,  »  longc  antequam  nascaris.  Sicut  olim 
vocavi  Isaac  ct  Jacob,  ct  multa  antc  praidixi  de  te, 
ut  dc  Isaac  et  Josia.  Et  hoc  non  fcci  proptcr  tc,ne- 
que  pro  tuo  merito,  sed  : 


malum,  »  id  est  bellum,  vel  afQicLioDem  :  «  egoDo- 
minus  faciens  omnia  hsc.  »  Sive  etiam  lucem  pos« 
Bumus  intelligero  laxationem  captivitatis,et  per  ta* 
ncbras  captivilatem,  et  per  malum  laborem :  sicut 
in  Evangelio  :  «  Sufflcit,  inquit,  diei  malilia  soa 
(MaUli.  VI,)  »  id  cst  labor  suus.  Acsi  diceret :  Ego 
Dominus  qui  vos  male  agentes  et  a  me  reoedentes 
in  captivitatem  trausmitto,  et  iterum  revertentet 
ad  me  puro  dc  corde,  reduco  in  patricun  propria 
tolluris. 

«  Roratc,  cgdII,  de&uper,  et  nubes  pluant  justam, 
aperiatur  tcrra  et  germinet  Saivatorem,  et  justitit 
oriatur  simul.  »  Loquens  superius  sermo  divinusdB 
Cyro  regc  Persarum  qui  captivitatem  relaxavit,qiii- 


«  Propter  scrvum  mcum  Jacob,  ct  Isracl  electum  ^  liter  ante  longe  praedictum  sit  a  Domino  :  nuoc  de 

i]**lA  1**11.  1  *^1  i  T\ *         *     C\       ^  L  *  A.  J.*ll*  1  • 


meum,  »  ut  dimitias  cum  cx  caplivitatc,et  rccogno- 
scas  qua;  tibi  anL(3  pricdixi  qiiam  nascororis,ut  bona 
servis  meis  impcndcro  studcas.  «  Et  vocavi  te  no- 
mine  tuo,  »  hoc  cst,  ut  Cyrus  vocarcris  :  «  assimi- 
lavi  tc  »  in  nomine  Filii  mci,  «  et  non  cognovisti 
me.  »  Multi  volunt  haic  rcrcrrc  ad  Dominum  Jcsum 
Christum,  quiE  in  hac  sontontia  dicuntur  :  sed  non 
loquuntur  ca  quj3  vora  sunt.  Cyrus,qui  intcrprcta- 
tur  haeres,  nam  cL  ipsc  ha^reditatcm  avcunculi  sui 
Daran  suscepit  :  rcgnum  vidclicct  Babyloniorum, 
ChaldjEorum,  Mcdorum  ct  Persarum,  atque  -^^gyp- 
tiorum,  ot  qui  Christus  oLiam  vocatur  propter  di- 
gnitatcm  impcrii :  asssimilari  dicitur  Domino  Jcsu 
Christo  tantum  in  nominc  qui  hajrcditatem  apatre 
suscepit  :  sicut  in  psalmo  habetur:«  Postulaamc, 


adventu  Domini  Salvatoris  et  conceptu  iilius  loqid- 
tur  :  0  cu3li,  rorate  desuper,  id  est  rot^m  emiitite. 
Per  cGcIum  debemus  inteiligere  angclos  habitatores 
co^Iorura,  ct  positus  est  pluralis  numerus  pro  singv- 
lari.  Per  rorera  verba  angelica.  Dicit  bealusAugii* 
stinus  :  Veniat  Gabriel  archangeIus,etemittataobif 
rorcm,  id  cst  annuntict  nativitatem  Domini  salva- 
torisyEt  nubes  pluant  justum.Quid  per  nubes  intd- 
ligerc  dcbemus,  nisi  prophetas  qui  nobia  pluviam 
salutarcm  dedcrunt  unde  irrigantur  corda  nostn, 
annuntiando  nativitatem  Domini,  pa8sioQero,resur- 
rcctioncm,  ascensionemque  ejus,  beatitudinem  ei** 
ctorum  ct  poonam  reproborum?  Dequibus  elsnp»- 
rius  quinto  et  septimo  capite  dioitur :  MandabonB- 
bibus,  ne  pluant  supcr  eos  imbrem.PonamuB  oiiim 


et  dabo  tibi  gcntes  ha^rodiLatem  tuam  (Psal.  ii).  »  C  nubem  ex  multis  Isaiam  propbetam,  et  considera- 


Et  qui  unctus  est  oloo  la;tilia3  pra)  participibus  suis. 
Assirailavi  tc  (inquit)  in  nomine  Filio  mco,  et  non 
cognovisti  mc  cssc  vcrum  Deum,  qui  tc  feci  victo- 
rem  multarura  gcntiura  :  sed  adorasti  idola  quae 
tibi  nil  profuerunt. 

«  Ego  Dorainus,  et  non  ost  araplius  »  Deus  verus, 
«  exlra  mc  non  cst  Dous.  »  Non  cxcludit  Filium  a 
se  neque  Spiritura  sanctura,  cum  dicit  extra  mc 
non  est  Deus,  quia  Patcr  cura  Filio  ot  Spiritu  san- 
cto  unus  est  Dcus,  sicut  loquitur  ipse  Filius  :  «  Ego 
in  Patrc  ct  Pater  in  rac  cst.  »  Et,  «  Ego  et  Pater 
unura  suraus  (Joan.  xiv,  x). »  «  Accinxi  tc  »  virtute 
ut  acquireres  tibi  rogna,  «  ct  non  cognovisti  mc,  » 
sicuti  cognosccndus  crara.  Ideoque  accinxi  te  vir- 
tute  et  dedi  gloriara  rognorura. 

«  Ut  pcr  te  sciant  qui  ab  ortu  solis  sunt,ct  quj  ab 
occidente,  quoniam  absquc  me  non  cst  Deus.  Ego 
Dominus,  ct  non  cst  alLor.  »  Logilur  in  voluraine 
libri  Esdra;  scripsiseo  Cyrum  ad  omnos  gcntes,non 
esse  alium  Deum  pr.Tlcr  DominuraDcuralsrael.VcI 
etiam  ita  intolligcndum  est,uL  ex  capLivorum  laxa- 
tione  Dei  omnipotcnlis  clcmentia  noLior  cunctis  in 
populis  facla  est.Dicit  Josephus  '\i\  Uistorla  AntiquU 
latum,  idcirco  dimissum  csse  populura  a  vinculo 
captivitatis,  quia  iogit  ille  in  libro  Isaia;  ea  quaD 
Dominus  porlsaiara  prophctara  dc  illo  prajdixcrat. 
«  Formans  lucem,  »  id  est  diem,  «  creans  tenc- 


mus  quid  nobis  protulerit :  Ecce  (inquit)  virgoco»- 
cipiet  et  parict  rdium^et  vocabitur  nomen  fyns  Eib- 
manuol.Et  illud  :  Emitte  agnum,Domineydominaio- 
rcm  terrsB,  do  Petra  deserti  ad  montem  filis  Sioo. 
Ecce  pluvia  salutaris^  qua  irrigantur  corda  noslni 
ad  intclligcndam  nativitatem  nostri  RedemptoniL 
Scquitur  :  Apcriatur  terra  et  germinet  Salvatofen. 
Tcrram  appellat  beatissimam  virginem  Mariamyqvi 
gcrrainavit  Dominum  Salvatorem.  Apef iatur  terrtr 
hoc  est  cor  Virginis  ad  credendum.Nam  oum  tbas- 
gelo  audissct  {Luc.  i) :  «  ccce  concipies  et  paries  £• 
lium:»  dixit :  «  Quomodo  in  me  fiet  istud,quoDiam 
virum  non  cognosco?»EtangeIua:«  Spiritii8,io<jQit» 
sanctus  superveniet  in  te,et  virtus  Altissioii  obiiiih 
r\  brabit  tibi.»  Ilaec  cum  audisset,apcrtum  estcor^of 
'^d  credcndum,et  ait :  «  Ecce  ancilia  Domini,fiat  ooi- 
hi  secundum  vcrbum  tuum.»  Et  germinet  Salvato- 
rera.  Jesus  interprctatur  Salvator.Eltquare  Salvator? 
quia  ipsc  salvura  faciet  populum  suum  a  peccatis 
corura.Et  tale  cst  quod  dieit,germinet  Salvatorem, 
quasi  diccrct  Jcsura.Sic  enim  dixit  angelos : «  Vo- 
cabitur  nomen  cjus  Jesus  (Jifa^i.i).»  Et  justitiaoria- 
tur  simul.lpse.cst  justus,quia  peccatum  non  feeii, 
nec  dolus  invcntus  cst  in  oreejus.Ipseestjustitia: 
quia  ipse  j  ustificat  credentes  in  se.De  quo  et  dicitor : 
«  Justus  autcm  mcus  ex  fide  vivit  (/{am.i).»»  «Ego  fth 
minus,»  subaudis  Pater, «  creavi  eum.  »  Secojidifla 


U5 


COMHENT.  IN  ISAIAM.  -  LIB.  II. 


916 


divinitatem  non  creavit  eum  Deus  Pater,quia  con-  A 
subetantialis  et  coseiernus  est  illi.QuaDtum  vero  ad 
humanitatem  pertinet^creavit  eum,quia  opcratione 
Spiritus  sancti  corpus  assumpsitin  utcro  virginali, 
sicut  dixit  angelus.  Spiritus  sanctus  suporvcniet 
in  te,et  virtus  AUissimi  obumbrabit  tibi.»Et  notan- 
dum,cum  dicimus  operatione  sancti  Spirilus  illum 
Gsse  formatum  in  utero  ^nrginali,  non  separanius 
Patris  potentiam  et  Filii  ab  eo,  ut  sine  Patrc  et  Fi- 
lio  formaverit  illud  corpus.Quia  sanctaTrinitas  in- 
separabilis  et  indivisibilis  est  :  ideoque  tota  Trini- 
t«8  illud  operata  est.QusB  enim  opcratur  Pater:  ca- 
d6metFiliu8,eadem  etSpiritussanctus.Tamen  quo- 
modo  illud  actum,humanae  fragilitati  non  concedi- 
tur  discutere.Unde  ct  Isaias  dicit  :  «  Gcnerationem 
cjus  qui8enarrabit(/n/ra,Lm)?))Etpraecursorillius?  „ 
«  Non  8um  (inquit)  dignus  solvere  ejus  corrigian* 
oalceamenti  (Joan.  i),  »  hoc  est  mysteria  utriusque 
nativitatis  ejus  enodare  non  valeo. 

t  Vs  qui  contradicit  fictori  suo,  testa  de  samiis 
ierra.  »  Samus  civitas  est,  in  qua  primum  inventa 
est  illa  ars  flngendorum  vasculorum.Et  talc  es  quod 
dicit,  testa  de  samiis  terrse,  quasi  diceret  tcsta  ct 
testis  terrae.Factori  et  flgulo  coraparatur  Deus  om- 
nipotens,quia  ipse  8ua  potentia  formavit  universi- 
tatem  istiue  mundi.Vae  illi  qui  contradicit  omnipo- 
tenti  Deo  factori  suo  aliquid,  a  quo  ipse  formatus 
est.Acsi  diccret  :  Vae  illi,  qui  non  credit  Christum 
esse  venturum  in  came,contradicens  verbo  omnipo- 
tentis  Dei.  «  Nunquid  dicit  lutum  flgulo  suo  :  Quid 
iacis?  et  opus  tuum  absque  manibus  cst.Sicut  illa 
testa  vel  lutum  non  potest  contradicerc  factori  suo  C 
dicens,lloc  quod  operaris  absquc  manibus  est  :  sic 
hnmana  creatura  nequit  resistere  conditori  suo. 
«  Vae  qui  dicit»DeoMPatri,Quid  gcncras?  »  subaucii- 
tor  Filium  aequalem  tibi«et  mulieri,)>beata;  videlicct 
MariflB,  «  Quid  parturis  »  quod  non  ex  seminc  viri 
soscepisti?  De  qua  muliere  dicit  Apossolus  :  Chri- 
Btas  factu8  est  de  muliere,factus  sub  lcge  (GaL  iv).» 

«Hadc  dicitDominus  sanctus  Israel,pla8tes  ejus,» 
id  est  creator  vel  formator  :  plastes  Graecum  est,et 
dicitur  formator  sive  plasmator.Plasmatorejus  Deus 
Pater  est,  quia  plasmavit  eum  in  utero  virginali. 
«  Ventura  »my8teria«interrogate  me,))0  Judaji,«su- 
per  filios  meo8,»subauditur  atioptivo8,qui  crcdituri 
siiat  per  Filium  meum^quomodo  debcam  eosrege« 
re, «  et  super  opus  manuum  mearum  mandatc  mi-  tx 
hi,  »  hoc  praecipite  mihi  qualiter  ea  qua;  condidi 
gubeniem.Ironice  ista  intelligenda  sunt,  quae  dixi- 

mus. 

«  Ego  feci  terram^et  hominem  super  eam  creavi. 
Manus  meae  tetenderunt  coelos,»  ut  habitatio  sit  in 
eis  angelorum, «  et  omni  militiae  eorum,«coelorum 
videlicet  angelis  et  stellis  «  mandavi  :  »  hoc  est 
praecepi  quid  agere  debeant.  Prmcepi  angeli8,ut  me 
laadarent  creatorem  suum,  et  ministeria  sua  im- 
plerent.  Praecepi  soli,  ut  illuminet  terram,  cursum 
suum  peragensin  treccntis  sexagintaquinquediebus 
et  quatuor  horis,  tendatque  ad  occidentem.  Si  ergo 


ego  feci  terram  ut  habitareturabhominibu8,etcoB- 
los  cxtendi  desupor.  cosque  varictate  astrorum  de- 
coravi,  ut  morarcntur  in  tcrra  cullores  Dei  :  quid 
mirum  est  si  Filiuni  moum  justum  rogem  misi  in 
mundum,utmihi  acquircrot  multos  filios  adoptivos? 
Et  quid  mirum,si  cum  suscilavi  a  mortuis,  ut  sua 
morte  omnes  libcrarot  a  ncxu  mortis,  qui  omnibus 
qui  vivunt  pr.Tsto  utvitain  habcant? 

«  Egosuscilavi  cum  ad  justitiam,»subauditur,ut 
sit  salvator,  non  solum  Juda^orum,scd  ctiam  et  gen- 
tium;«ct  omncs  vias  ojus  dirigam,»  id  est  actiones 
et  opora,qualcnus  pcccatum  non  faciat,neque  dolus 
inveniatur  in  orc  ejus.  «Ipsc  »  Filius  mcus  «  aedifi- 
cabil  civitatcm  moam,  »  hoc  est  Ecclosiam  meam, 
tam  ex  gcntibus  quam  ex  Judaiis.«  Et  captivitatem 
meam  dimittct»subauditur  liberam.Quidam  volunt 
hoc  rcfcrre  ad  Cyrum,cujus  temporibus  dimissa  est 
captivitas,ct  templum  pcrmissum  est  (Bdificari, scd 
non  convcniunt  pracccdcntia,  quia  non  sunt  omncs 
viae  ejus  directa;  cui  ct  dictum  cst:  Assimilavi  te,et 
non  cognovisti  me.  Nec  ctiam  ipsc  ajdificavit,  licet 
ajdificari  permiserit,  quia  non  cst  cjus  tempore 
completa  a?dificatio,scd  tcmporibus  Assueri.Redea- 
mus  ad  prajccdcntia  rercrontos  ad  DominumJesum 
Christum,cui  ista  plcnissimc  ascribi  debentur.Ipse 
aedificavit  civitcm  Patris,  sanctam  videlicct  Eccle- 
siam,contra  quam  porta:  iufcri  non  pra;valcbunt,quia 
fundala  cst  supra  lirmam  petram  (Matth.  xvi),  hoc 
est  super  ipsum,ot  qua?  in  montc  posita,id  est  in  illo 
qui  est  mons  monlium,  latcrc  nunquam  poterit.De 
hujus  civitatis  fundamcnto  dicit  egregius  praedica- 
tor  :  «  Fundamcntum  aliud  ncmo  potest  ponerc, 
prseto^'  id  quod  positum  cst,  quod  ost  Christus  Je- 
sus(/  Cor.  iii).  »  Considorandum  cst  de  qua  capti- 
vitato  subjungat,  ct  caplivitatom  meam  dimittet. 
Peccante  priino  parento  nostroin  paradiso(G<?n.ni), 
captivatus  ost  a  diabolo  ot  oxsul  cfTeclus  a  proprio 
solo  positusostin  hujus  pcrogrinalionis  ex8ilio,om- 
nesfiliiojuscaplivitatis  vinculo  obligati  sunt,donec 
venit  Altissimi  Filius  per  incarnationis  mysterium, 
et  sua  morte  simpla  duplam  nostram  dcstruxit,re- 
vocando  nos  ad  gaudia  paradisi,  undo  cxpulsi  Ibe- 
ramus.  Uudc  et  subjungitur.  «  Non  in  pretio,  in- 
quit,  nequc  in  muncribus,  »  subaudis  liberavit  et 
rcdemit  nos,  utacciporct  cxindc  prctium  :  scd  pro- 
pria  spontc  ct  miscricordia  larga. 

«  Hajc  dicit  Doniinuni  :  Labor  ^Egypti,  »  hoc  est 
cultura  idoloruni,  quain  praj  omnibus  gcntibus 
adimplct,  «  ot  negoliatio  ^Ethiopia;,  »  terrena  sub- 
audis,  ccssabit  in  advcntu  tuo,Fili  dilectis8ime,«et 
Sabaim,  viri  sublimcs  ad  to  transibunt  «  credentes 
in  te,  M  et  tui  crunt  »  pcr  fidem  ct  operationem. 
Culturam  idolorum  quam  yEgyptii  diis  suis  impen- 
dcbant  laborem  appcllat,  quia  multum  laborabant 
illi  in  offcrcndis  sacrificiisdivcrsorum  portentorura, 
videlicet  avium,ovium,  hircorum,aliorumque  mul- 
torum;  scd  advcnicntc  Christo  in  mundum,  cum 
apostoli  post  cjus  asconsionem  ad  illud  et  ad  alia 
regna  transissent  pra)dicantcs  gratiam  Evangelii, 


947 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISG.  OPP.  PARS I.  —  COMBIENT.  BIBL. 


848 


ubi  antea  colebatur  multiiudo  simulacrorura,c(£pit 
venerari  unius  Dei  religio,adeo  ut  prsB  omnibus  re- 
gnis  hactenus  ibi  monachorum  catervs  consisiant, 
pugnantes  sine  gladio  materiali  contra  principem 
mundi.  Impletumque  est  ibi  quod  dicit  Apostolus : 
«  Ubi  abundavit  peccatum,  superabundavit  gratia 
(fiom. v).»Similiter-^thiopes,qui  anioii  terrenalucra 
exercebant,  conversi  ad  fidcm  Christi,  cocperunt 
terrcna  posiponerc,  et  ioto  mentis  affcctu  coclcstia 
lucra  desiderare.  Sabaim  eadem  cst  et  Saba,  regio 
vel  civitas  in  finibus  iEtiopiae  po3ita,de  qua  fuit  et 
regina  Saba.  Viri  autem  sublimes  appellaniur,quia 
poieniissimi  et  doctissimi  semper  exstiterunt,  qui 
ei  ipsi  ad  fidem  Domini  transierunt.  De  quibus  di- 
cit  propheta,«  Omnes  de  Saba  venieni,  aurum  et 
thus  deferentes,  et  laudem  Domino  annuntiantes 
{Infra.  lx).  »  Per  hajc  tria  quae  commemoravimus, 
inielliguntur  omnia  regna  et  regione8,de  quibus  ad 
fidem  Domini  quotidie  colligunlur.«  Post  tc  ambu- 
labunt  »  rccte  credendo,  et  bene  vivendo.  <•  Vincti 
manus  pergent,  »  id  est  Dominicis  praeceptis  astri- 
cii  ambulabunt  de  virtuie  in  virtuiem«et  ie  adora- 
bunt  »  derelictajam  idololairia«tequedeprccabun- 
tur  »  pura  mentis  dcvotione.  «  Tantum  in  te  est 
Deus,et  non  est  absque  te  Deus  verus.  »  Vox  Pairis 
de  Filio.  Sic  dicent  illi  :  Tantum  in  te  esi  Deus,  id 
est  in  Filio.  Sic  cnim  ipse  dicit  :  «  Ego  in  Patrc,et 
Pater  in  me  est  (Joan.  xiv).  »  Et  non  est  absque 
te  Deus,  sicut  ipse  dicit  :  «  Ego  et  Paier  unum  su- 
mus  (Ibid,  x).  » 

«Vere  tu  es  Deus  abscondiius.»Propter  humanita- 
lem  istadicuntur,  quiainhumanitaie  latuit  Divini- 
tas.  «  Ipse  est  Dcus  salvaior  Israel,»  quia  ipse  sal- 
vat  populum  suum  a  peccaiis  eorum. 

«  Gonfusi  sunt  et  erubuerunt  omnes  :  abicrunt 
simul  in  confusionem,  »  hoc  est  in  perdtionem 
«  fabricaiores  eorum.»Contrascribas  et  Pharisajos 
loquitur,  qui  fabricatores  exstiicrunt  errorum, 
quando  in  toto  mundo  seminaveruni  mendacium, 
dicentes  ab  apostolis  Dominum  furiim  esse  subla- 
tum  {Matt,  xxviii).  Confusi  sunt  ergo  scribaj  et 
Pharisaei  in  malitia  sua  traditi  in  manus  Romano- 
rum,et  erubuerunt  omnes,non  ut  pajniientiam  age- 
rent,  sed  in  tribulatione  positi  abierunl  simul  in 
perditionem  corporis  et  animae.  Illi  quidem  perie- 
puni.  «  Israel  aulera,  »  id  est  chorus  apostolorum, 
et  qui  pcr  apostolos  crediderunt,  «  salvati  sunt  sa- 
lute  aBierna.  Non  confundemini,  »  o  aposioli,  alii- 
que  credentes,  «  et  non  erubesceiis  •  in  pocna  con- 
stiiuti  pro  nomine  meo,t  usque  in  sa?culum  saBculi,» 
id  cst  neque  in  hoc  sasculo  vos  pudebit  susiincre 
tormenta  securi  de  gloria,neque  in  fuiuro  in  beati- 
iudine  ffiternaconsiiiuii. 

«  Quia  haec  dicit  Dominus  creans  cgdIos  ipso 
Deus  »  ut  habitatio  in  cis  sii  angelorum,  «  el  for- 
mans  terram  ct  faciens  cam,  »  ut  cam  inhabiient 
cultorcs  Dci,  ipse  plastcs  cjus,  «  hoc  est  forma- 
tur  terrae.«Non  in  vanum  creavit  eam :  ut  inhabita- 
reiur,iab  hominibus,  adorantibus  et  intelligentibus 


A  Creatorem  suum,et  idola  contemnentibus,  ideo  for- 
mavit  eam.  «  Ego  Dominus,et  non  est  alius  Deas,>» 
faciens  similia.Haec  contra  idolorum  cultores  dicta 
sunt. 

«  Non  in  abscondito  locutus  sum,  in  loco  terrs 
tenebroso.  »  Quondam  locuius  est  in  abscondito  in 
montc  Sina,quando  dixit  filiis  Israel :  Non  erunt  tibi 
dii  alieni,quia  uni  tantummodopopulolocutusesi, 
caQtcrislaiuit.Sedistud  quoddicit:In  absconditonon 
sum  locutus,  de  evangelica  doctrina  intelligendum 
esi,  quae  in  omnes  fines  terrae  per  praedicationem 
apostolorum  insonuit.-  «  Non  dixi  semini  Jacob, 
frusira  quaerite  me,»quia  primum  ad  eos  venit  di- 
cens  :«Non  sum  missus  nisiadoves  quae  perierunt 
domus  Israel  {Matth.  xv),  »  et  eis  coelorum  regna 

|.  dare  promisit,  si  relictis  imaginibus  legis  et  c«re- 
moniarum,  Evaiigelii  veriiatem  sequercntur.  «  Ego 
Dominus  loquens  justitiam^»  per  quam  justificabi- 
tur  omnis  qni  eam  adimplere  voluerit,«annuntian8 
rccia,  »  ut  omnis  crcaiura  suum  adoraret  Creato- 
rcm.  Justitiam  locutus  est  Dominus,  quando  posi- 
quam  Judasi  praedicationem  ejus  despexerunt,  dixit 
discipulis  :«  Euntes  in  mundum  universum,pr»di- 
cate  Evangclium  {Marc,  xvi).  » 

«  Congregamini,  »  o  fideles,ad  meam  fidem  «  et 
venite  »ad  me  non  loco  sed  merito,  quia  ego  ubique 
sum,  «  et  accredite  simul  » in  unum  ovile  «  qui  sal- 
vati  esiis  »  sanguine  meo  «  ex  gentibus  >  ab  er- 
rore  et  peccaiis.Quia  Judaei  noluerunt  agere  poeni- 
tcntiam,  et  indignos  se  judicaverunt  aBtema;  vitee, 
alloquitur  gentilcs  ut  congregentur  in  unum  ovile. 

C  Unde  cum  dicit  congregamini,ostendit  non  omnes 
gentes  siaiim  crediiuras,  sed  paulatim  et  per  par- 
tes.  «  Nescierunt,»subaudisgentiles,verbamea,qui 
in  proprio  errore  permanserunt,simulacrorum  suo- 
rum  onere  praegravati,  et«  qui  levant  signum  scul- 
pturae  sua3,»id  est  qui  sigilla  sculpunt  suis  in  simo- 
lacris  «  et  rogant  deum  non  salvantem.  »  Undc  et 
praecipitur  aposiolis  et  credentibus,  ut  opportuDe 
importuno  annuntient  veritatem,  et  iniant  conci- 
liuin  gentium  (//  Tim.  iv). 

«  Annuniiate,  »  inquit,  o  apostoli  et  credentes, 
gentibus  adhuc  in  errore  manentibus  fidem  quam 
perccpisiis,  «  et  consiliamini  simul  »  de  salute  eo- 
fum.  Iloc  adimpletum  est,  quando  antequam  divi- 
dereniur  per  univcrsum  mundum,commune  conci- 

j)  lium  elcgerunt  ut  unitatem  annuntiarent,  non  dis- 
sentientes  ab  invicem.  Tunc  etiam  et  symbolum 
composuerunt  dc  Trinitaie  et  unitate,  de  commu- 
nione  Ecolesiae,  et  resurreciionegenerali.«Quia8U- 
ditum  fccit  hoc  ab  initio  »  de  salute  gentium,  nisi 
cgo  qui  locutus  sum  ad  Abraham  :•  In  semineiuo 
benedicentur  omnes  gontes(G^.xxiii),»  et  plQiima 
his  sirailia,  quae  per  ora  prophetarum  pnedixi! 
Vel  eiiam  alio  modo.  Quis  audiinm  fecit  ab  initio, 
quod  idolum  quod  nihil  est  non  debeat  adorari,nisi 
ego  qui  dixi  :«Non  erunt  tibi  dii  alieni,  nec  libi  fa- 
cies  sculptile  {Exod,  xx;  Levit,  xix ;  D^.v)?  »  «  Ex 
tunc,  »  id  est  ex  quo  adduxi  populum  meum  ei 


049 


GOMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  11. 


980 


yEgyplo  «  prffidixi  illud  »  quod  idolum  nihil  sit.  A  nus  :  «  Videant  opera  vestra  bona,  et  glorificent 
"'         -^  _    Tx      .  .  .    ..     ^  Patrem  vestrum,  qui  est  in  cojlis  (JfaM^.  v).  » Et 

Psalmista  :  LaBtabitur  justus  in  Domino  et  spera- 
bit  in  eo,  et  laudabuntur  omnes  recti  corde  {Psal. 

LXIll). 


«  Nunquid  non  ego  Dominus,  et  non  est  ultra  Deus 
absque  me?  Deus  justus  et  salvans  non  est  praeter 
me.  »  In  Patre  est  Filius,  et  in  Filio  subaudis  Pa< 
ler. 

(c  Gonvertimini  ad  me,  et  salvi  eritis,  omnes  Hnes 
ierrs.  »  Convertimini  ad  fidem  meam  ab  idolola- 
tria,  omnes  gentes,  et  salvabo  vos  ab  intcritu  ge- 
henn».  Impleo  illud^  quod  Pater  Filio  repromisit 
dicens  :  «  Postula  a  me,  et  dabo  tibi  gentes  hcere- 
ditatem  tuam,  et  possessionem  tuam  tcrminos 
terwB  (Psal.  ii).  »  Addidit  de  semetipso  : 

«  Juravi  »  ego  Deus  Pater/  subaudis  quod  sen- 
tentia  oris  mei  et  verbum  quod  semel  protuli  dc  sa- 
lute  gentium,  nequaquam  irritum  fiet  :  sed  opcre 


CAPUT  XLVL 

«  Conflatus  (confractus)  est  Bel, »  id  est  in  pecu- 
niae  prctium  redactus  est. «  Contritus  est  Naboth.  » 
Post  vocationem  gentium,  statim  subjungilur  sub- 
vcrsio  idolorum.  Bel  sive  Saturnus  idolum  fUit  Ba- 
byloniorum  primum.Postcaqueab  illis  sumpserunt 
et  aliai  gcntes.  Dictus  cst  autcm  Bel,  a  Belo  patre 
vini.  Tantiquo  honoris  et  religionis  fuit  apud  ve- 
tercs,ut  ei  non  solum  humanas  hostias  captivorum 


implebitur.  Non  debemus  putare  quod  omnipotcns  «  ignobiliumquc,sed  insupcr  suos  filios  immolarent. 
Deus  juret  per  aliquod  juramentum :  sed  jurare  di-      Naboth  et  ipsum  idolum  est,sed  non  est  in  isto  loco 


citor,quia  sermo  illius  flrmissimus  et  immutabilis 
est.  «  Egredietur  de  ore  meo  justitiae  verbum,  » 
hoc  est  Filius  meus  incarnabitur,  qui  est  Verbum 
meum,vel  etiam  sententia  justificationis  per  quam 
justificand®  sunt  gentes^  «  et  non  revertetur  ad 
me  »  Filius  meus  cum  assumpta  carne,  donec  re- 
dimatgenus  humanum.Velsermoet  sententia  pras- 
dicationis  non  revertetur  ad  me  sine  fructu.Quare? 

Quia  mihi  curvabunt  genu  omnia,  »  subaudis 
genera  hominum,  quae  antea  incurvabantur  ante 
idola  :  et  non  solum  genua  corporis,  sed  voluntas 
mentis, 

De  hoc  dicit  apostolus:  «  In  nomine  Domini  om- 
ne  genu  flectatur  (Philip.  ii),  »  etc.  «  Et  jurabit  » 


positum  proidolo,sed  pro  interpretatione  sui  nomi- 
nis.  Interpretatur  enim  prophetia  sive  divinatio,  Et 
notandum  quia  cum  dixit  conflatus  cst  Bel,  proti- 
nus  subjunxit,  contritus  est  Naboth  :  a  specietran- 
sivit  ad  genus,  significans  quia  post  ascensionem 
Domini  apostolorumque  pracdicationem,  pene  uni- 
versa  idola  conflata  sunt  ct  redacta  ad  nihilum,  et 
cultus  acreligioeorum  insuperomnisprophetiadaB- 
monum  et  divinatio  magorum  hominum  cessavit. 
«  Facta  sunt  simulacra  eorum,»  subaudis  deorumy 
«  bestiis  et  jumentis,»  id  est  ut  adorarcnturabho- 
minibus,more  bestiarum  etjumentorum  viventibus. 
«  Homo  enim  (sicut  dicit  Psalmista)  cuminhonore 
esset  non  intellcxit,  comparatus  est  jumentis  insi- 


inquit,  «  omnis  lingua,  »  subaudis  mihi.   In  hoc  C  pientibus  (Psal.  xlviii  et  cxxxiv),  »  et  reliqua.   Et 


loco  maxime  fides  gentium  ostenditur.Non  idcirco 
sermo  divinus  ista  loquitur,  quod  jurare  nos  prs- 
cipiat :  sed  omnis  sermo  Christianorum  firmus  de- 
bet  esse,  quasi  sub  juramento  :  ut  qui  filios  vcri- 
tatis  se  confitentur  esse,  veritatem  ex  corde  et  ore 
proferant. 

«  Ergo  in  Domino  :  dixit  populus  Christianus, 
«  Meae  sunt  justitiae  »  legis  et  Evangelii:ac  baptis- 
mus  et  gratia  sancti  Spiritus,  non  populo  Judaeo- 
rum,  «  et  imperium,  »  subaunis  ego  obtineo  pcr 
universum  orbem ;  «  ad  eum  »  id  est  ad  Christum 
«  venient  omnes  »  gentes,  recle  credendo  et  bene 
vivendo, «  et  confundentur  »  in  suo  errore  «  omnes 
qui  repugnant  ei  »  respuentes  sermones  ejus.Con- 


«  similcs  illisfiant  quifaciuntea.Oneravestragravi 
pondcre  usque  ad  lassitudinem  contabuerunt.  » 
Onera  vestra,id  est  simulacra  vcstra  gravipondere 
sunt,hoc  est  magna  pondcra  metallorum  in  se  ha- 
bcnt.  Vel  ctiam  alio  modo  :  Simulacra  vestra  nihil 
sunt  aliud  nisi  onera  sacerdotum  et  portantium  : 
deprimentia  usque  ad  lassitudincm.  Contabuerunt 
ipsa  simulacra,  id  est  dcfecerunt,  annihilata  sunt 
post  ascensionem.  Ita  loquitur  Propheta  de  futuro 
quasi  de  praRterito.  «  Non  poluerunt  illa  »  simula- 
cra  «  salvare  portantem  »  se  de  tribulatione,  «  et 
anima  eorum,  »  id  cst  fabricantium,  portantium, 
colentium  «  in  captivitatem  »  daemonum  «  ibit.  >» 
Non  est  putandum,  quod  simulacra  muta  et  insen- 


fundentur  quidem,id  est  erubescent  de  suis  malis,  n  sibilia  animam  habcant;  sed  de  anima  colentium 
ut  non  pereant,  sed  ut  potentiam  agant,  sicut  di-      dictum  constat. 


cit  Apostolus  :  «  Quem  ergo  fructum  habuistis 
tuQC  in  quibus  nunc  erubescitis  (Rom.  vi)  ?  »  Vel 
certe  illi  qui  in  suo  errore  permanserint,  confun- 
dcntur  in  die  judicii,  audientes  a  Domino  :  «  Ite, 
maledicti,  in  ignem  ffitemum  (Maith.  xxv).  » 

«  In  Domino  justificabitur  »  in  praesenti  per  ba- 
plismum,et  per  p(Bnitentiam,«et  laudabitur  omne 
semen  Israel, »  hoc  est  omnis  chorus  apostolorum, 
vel  qui  dc  eorum  stirpe  pullulaverunt,  et  credide- 
runt  in  Christo  habentes  justitiam  et  gloriam  sem- 
piternam.  De  hac  laudatione  et  gloria  dicit  Domi- 


«  Audite  mc,domus  Jacob,et  omne  residuumdo- 
mus  Israel.  »  Nnn  dixit  :  audite  me,  servi  mei,et 
electi  mei,  cum  adjectione  honoris,  sed  Audite  me, 
domus  Jacob,  id  est  duae  tribus  Juda,  Benjamin  ac 
Levi  carnaliter  viventes,et  longe  a  merecedentes  : 
ct  omne  residuum  domus  Israel,  hoc  est  reliqui» 
decem  tribuun),  quaj  similiter  per  idololatriaB  cul- 
turam  a  mereccssistis.QuandoProphetaistaloque- 
batur,  trcs  tribus  adhuc  morabantur  in  Judaea,de- 
cem  vero  jam  ductac  erant  in  Assyrios  :  ideoque 
dixit  residuum  domus  Isratl.  Quod  autem  addit 


S|8i  HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPJSQ, 

«  qui  portamini  a  meo  uicro,  qiii  gestamini  a  mea 
vulva,"  non  debemus putare  Deum  omnipotcntem, 
qui  spiritus  est,I^abere  vulvam  aut  uterum :  sed  pcr 
vulvam  ct  uterum,  clementiam  et  misericordiam 
illius  debcmus  intelligcre  qua  protegimur.Et  quan- 
tum  ad  litteram  pertinot,  instar  puerorum  ac  lac- 
teniium,ille  populus  ita  adeo  quasi  matris  in  ulero 
et  vulva  prffignaniis  ex  iEgypto  portatus  cst  in  ter- 
r^m  repromissionis  :  quantum  vero  ad  altiorcm 
intellectum  attinet,  portatus  est  a  Dei  misericordia 
per  desertum,  quia  sustinuit  eum  peccantem  no- 
lens  statim  tantam  multitudinem  delere.  Similiter 
postquam  introduxit  eum  in  terram  omnibus  me- 
liorem,  et  ille  ab  eo  sajpc  recessisset  irritans  cum 
ad  iracundiam  adorando  idola,  diu  sustinuit  et 
portavit  iniquitaiem  ejus,  praesiolans  eum  ad  poe- 
nitentiam  :  sicut  et  post  passionem  suam  per  an- 
nos  quadraginta  duos. 

ti  Usque  ad  sencctam,  »  subaudis  veslram,  non 
meam,«  ego  ipsc,»  subaudis  sum^quidixiolimMosi: 
«  Ego  sum  qui  sum  (Exod.  iii) ;  »  vel  etiam  usque 
ad  sencctam  vestram  ego  ipse  proiegam  vos  «  et 
usque  ad  canos  »  vestros  non  meos,id  esi  usque  od 
dicm  judicii  «  ego  porlabo,  »  vos  suslincbo  :  ut 
cum  plenitudo  gcniium  iniravcrit,  vos  salvemini 
credendo  in  me.  «  Ego  feci  vos,  et  cgo  feram,  » 
id  esty  ego  exspectabo  vos  ad  pocnitentiam  «  ei  sal- 
vabo  »  si  in  me  credero  volueriiis. 

«  Gui,  »  subaudis  deo  manufacto,  «  assimilasli 
me?  »  Nunc  maxime  contra  illos  loquitur,  qui 
temporibus  Achaz  et  Ezechi^  idola  eoluerunt,  sta- 
tuenies  ea  in  omnibus  angulis  platearum,  et  in 
hprtis,  ncmoribusque,  et  super  domos. 

«  Quis  confertis  aiirum  de  saccuIo»sicut  iempo- 
ribus  Aaron  in  deserto,  «  et  argcntum  in  slatera 
ponderatis  »  volentcs  scire  quantum  unusquisque 
afferat  (Exod,  xxxii)  :  «  conduccntcs,  »  id  est  con- 
\ocantes  «  auriOcem,»  hoc  est  siaiuarium  «  ut  faciat 
vobis  deum  :  ei  procidant  »  anie  illum  omnes  qui 
eum  perspexerint  «  ct  adorent  illud,  et  portant  il- 
lud  »  simulacrum  sacerdoies  de  loco  ad  Iocum,quia 
non  valet  seipsum  movere,  «  et  siabit  in  eo  loco  » 
ubi  positum  fuerii«ac  de  loco  suonon  movebiiur» 
Bua  virtute.  «  Sed  et  cum  clamaverint  ad  eum  » 
saccrdotes  et  culiores  ejus,  «  non  audiet  eos.  Me- 
mentotc  istud  »  fabricatores,  cultoresque  iilolorum, 
qui  tanta  mala  pcrpetrastis  «et  confundamini »  in 
flde  agentes  poeniicntiam.  Alloquitur  modo  eos 
Dominus  et  provocat  ad  pocnitentiam:  nolensmor- 
lcm  corum,  scd  magis  vult  ut  salventur  (E%ech, 
XVII.).  «  Reditc,  praevaricatores,  ad  cor,  »  hoc  est 
ad  mcntem  vestram  ct  intellectum  justiliffi. 

«  Rccordaraini  prioris  sajculi,»  id  est  ad  memo- 
riam  reducite  omnia  bona,  quas  vobis  subminis- 
travi  pcr  sen^os  meos  prophetas  et  judices,  a  die 
qua  eduxi  vos  de  squalore  carceris  iEgypiiorum, 
«  quia  ego  sum  Deus  »  verus  qui  vobis  ista  prfles- 
tiU  M  nec  est  similis  mci.  » 

«  Annuntians  ab  exordio  »  mundi  «  novissimum 


QFP«  Pi^pS.  I.  —  COMMENT.  BIBL.  9»; 

A^  et  ab  iniiio  »  creaturarum  »  qua  necdum  facta 
sunt,  »  subaudis  ego  annuntiayi.  Acsi  diceret  ajiisi 
verbis  :  Sunt  dii  manufacti^  sed  noqueuntaoDan- 
tiare  futura.  At  vcro  ego  annuntio  ab  exordio  np- 
vissimum,  hoc  est  advcntum  Filii  mei,  electionQm 
apostolorum,  vocationem  gentium.  Ab  exordio  as- 
nuntiavit  adventum  Filii  Dci,et vocaiionoin  gentium 
loqucns  ad  Abraham:  «  In  semine  iuo» »  hocest  ii| 
Christo,  «  bcnedicentur  omnes  genteu».  »  £t  peria- 
cob:«  Non  deficict  princeps  ex  Juda,  donec  veniat 
qui  miitcndus  cst,  et  ipse  erit  exspectatio  genlitiip, 
{Gcn,  xxiii  et  xux).  »  SimiUier  per  Mosei^a  per  D^- 
vid  et  per  coQieros  prophetas.  Qu^fQ  ergp  dwt  no- 
vissimum?«  Quia  cuni  plenitudo  temporis  iiHravit) 
misit  Deus  Filium  suum  factum  ex  muliere(Gal*iO^» 

H  Et  Joannes  de  ha<?  ultima  a»tate  :  «  FiHoU,  inquit^ 
novissima  hora  est  (/  Joan,  ii).  »  Bt  egc<^w,  p^ 
dicator :  «  Nos  sumus,  in  quQ  fines  s«^ulortMn  cje- 
venerunt  (/  Cor,  x].  »  «  Gonsilium  i^eii^  »  subai^ 
dis  quod  statui,  «  stabit.»  VideUceti  ujt;per  FiUum 
rocum  redimam  genus  bumanum  «  et  Qinnij^.  yo- 
luntas  mea  fiet.  »  Volun.tas  Dei  pfl^tris  Cuit  ac  to- 
tlus  Trinitaiis,  ut  Filius  Dei  carneoA  assuqaeret,  et 
genus  humanum,  quod  captiyum  t^nebaitur,  siui 
morte  redimeret. 

«  Vovens  ab  oriente  avcm,  et  d,^  terra  IfQQginqoB 
virum  voluntatis  mea;.  »  Hcbrsi  referuni  hoc  ad 
Cyrum  regem  Persarum,8ive  Darium  r^emMedo- 
rum,comparantes  eos  avi,qui  cito  ab  orienteyeno- 
runt,  et  Domini  voluntatein  contra  Babyloneq?  iiQ- 
pleverunt.  Nos  autem,  verius  affirmantes,  dicamus 

C  Dominum  nostrum  Jesum  Chrjstum  a  Deo  patre 
avi  assimilatum  :  quia  sicq.t  ayis  velociter  de  loeo 
ad  locum  transit,  sic  Domini  prasdicatio  perapos- 
tolos  incipicns  ab  Jerusalem,  c^tQ  deouourrit  iQoge 
lateque  per  universum  orbem  :  in  tantum  ut  ante 
deficerei  eis  terra  quam  lingua,  sioutdicAtPsalau* 
sta :  «  In  omnem  terram  exivit  sonus  eorum  {fsal, 
xviii),  etc.  Ab  oriente  ergo  vocavit  Deus  Patftr 
avem,  Dominum  videlicet  Jesum.Christum  periQ- 
carnationis  mysterium  :  quia  terra.  repromissioais 
in  qua  Dominus  natus  est,iQ  partibus  orjentis  Q9t: 
et  ipse  vir  oriens  appellatur,  dicente  PfQpbota.: 
«  Ecce  vir  oriens  nomen  ejua  (ladu  vi).  »  Da  tm 
etiam  longinqua  virum   volMntatis  SU9  VQcavit, 
quando  Chrisium  per  assuqiptionis  m^terium»  dft 

j)  bac  terra  pcregrinationis,quffi  longe  ost  ab  aBtema 
beatiiudine,  clevavit  ad  dexteram  mige^tatis  sas. 
«  Locutus  sum,  »  per  prQphQtaa  de  adventu  Filii 
mei,et  redemptione  humani  generis,  «  et  adducam 
illud,  »  subaudis  coQsilium  meum»  per  incaroatio- 
nis  mystcrium,  Filium  videlicet  meum^  qui  est 
magni  consilii  angelus  :  «  et  croavi  »  id  est,  dia- 
posui  cum  ipso  et  Spiritu  sancto,  quomodo  illnd 
impleatur,  «  et  faciam  illud  »  conailiunfi  juxta  vo- 
luntatem  meam. 

«  Auditc  me  duro  ccrde,  qui  longe  eatis  a  jusii- 
tia.  »  Quibus  supra  dixerat  sine  privilegio  honoris, 
audite  me,  domus  Jacob^et  omne  reaiduumdointtft 


M3 


GOMMfiNT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  II. 


954 


Israel.  Et  illud  :  Redite  prffivaricatores  ad  cor  :  A 
ad  cosdem  modo  loquitur  :  Audite  me  (inquiens) 
durocorde,boce8t,incrcduli  qui  scmpcr  prophctis 
et  ad  ultimum  Filio  meo  rcstitistis,  ot  qui  longe 
estis  a  justilia,  id  cst,  a  Christo  qui  justiflcat  omncs 
in  se  credentcs.  De  islis  talibus  ct  protomartyr 
Siephanus  in  agone  conslitutus  dixit :  «  Dura  cer- 
vice  et  incircumcisi  cordihus  et  auribus  :  vos  sem- 
per  Spiritui  sancto  rcstitistis,  sicut  et  patros  vestri 
(AcL  vii).  >) 

«  Prope  £eci  justitiam  meam,  non  elongabitur 
8tlu8  mea.  »  Prope  fcci,  pro  eo  quod  est  faciam. 
JnstitiaDei  Patris  Filius  cst.  Prope  ergo  faciam 
meam  justitiam,  id  est,  in  proximo  est^  ut  mittam 
Filiam  meum,  per  incarnationis  mysterium  :  non 
elongabitur,  subaudis,  quia  in  te  nascetur,  ct  ad  ^ 
iuom  opus  veniet;  et  salus  mea,  id  est,  filius  meus, 
qui  salvabit  sperantes  in  se,  non  morabitur.  Ista 
est  enim  salus,  de  qua  dicit  angclus  ad  Mariam  : 
«  ^se  salvum  faciet  populum  suum  a  peccatis 
eorura  {IhUh.  i).  »  «  Dabo  in  Sion  salutem,  »  vel, 
ut  Septuaginta  dixerunt,  salutarem.  «  Et  in  Israel 
gloriam  meam.  »  Sion  et  Isracl  unum  significant. 
Dal^p  (inquit)  in  Sion  salutem,  vel  saiutarcm^  fllium 
meum  de  quo  Jam  superius  diximus  angelum  ad 
M^riaiQ  essei  Ipcfiium.  Et  de  quo  Simeon  :  «  Vide- 
r^Dt(inquit)  oculi  mei  Salutare  tuum  (Liu:.  ii).  » 
Quod  auiem  addit :  £t  in  Israel  gloriam  meam, 
idem  esi,  quia  glorla  Dei  Patris  Filius  cst :  quia 
omQia.  que  fecii  ad  laudem  et  gloriam  Dei  Patris 
egit,  dicens  :  «  Pater  in  me  manens  ipso  facit 
opera.  (Joain,  xiv).  »  Haeo  autem  referri  possunt  C 
Bpecialiier  ad  Hierusalem  et  Judaeos,  in  qua  et  ox 
quibus  ortus  est.  Generaliter  autem  ad  univcrsa- 
lem  Ecclesiam,  qus  in  flde  Christi  fundata  est,  et 
in  sp^culo  mentis  coelestia  contemplatur. 

GAPUT  XLVII. 

«  Descende,  sede  in  pulvcrc,  virgo  fllia  Babylon.  » 
Hactenus  de  JudsBis  et  adventu  Domini^  nunc  contra 
Bahyjjpnem  loquiiur  et  ChaldsoSy  sub  persona  ca- 
pilvs  mulieris  qusB  quondam  regina  fuit,  qufie  po- 
pulum  ejus  interfecit  pene  universum,  et  residuos 
gravi  captivitate  oppressit.  Descende,  o  Babylon, 
de  superbia  tua,  et  de  solio  potentiae  tus,  sede  in 
pulvere  sicut  captiva.  Filia  Babylpi^  appellatur  illa 
plebs  et  pqpulus^  quia'  in  Babylone  nati  sunt,  vel  n 
etiam  quia  a  Deo  facii  suni.  Vii^o  appellatur  non 
propi^  integritaiem  mentis,  sed  propier  infecun- 
diiaiem  bonorum  operum.Propter  quod  djcitur  ci : 
M  Sede  in  ierra  »  ut  ancilla^  vel  humilia  ie.  «  Non 
esi  solium  regni,  »  hoc  est,  non  cst  jam  dignitas 
et  poientia  regnandi.  «  Filias  Chaldaeorum,  quia 
ulira  non  vocaberis  mollis  ct  tencra,  »  hoc  est, 
delieaia  ei  deliciis  affluens :  vel  etiam  ut  hinc  indo 
susienieris  auxilio  diversarum  genfium,  quasi  ma- 
nibus  ancillarum.  Solent  rcgina;  et  nobilcs  quaeque 
mulieres  hinc  inde  sustentari  manibus  ancillarum, 
msuper  et  servorum  :  iia  nt  terrse  vix  plantas 


imprimant,  et  vestimenta  earum  terraB  pulverem 
non  tangant.  Ideoque  sub  bpecie  reginae,  vel  nobi- 
lis  mulicris,scrmo  divinus  ista  loquitur  ad  Babyk>- 
nem. 

«  Tollc  molam,  ot  mole  farinsm  »  dominis  tuis 
Medis  ct  Pcrsis  Magna  miseria,  ut  regina  quon- 
dam  molat  farinam  :  quod  est  duras  captivitatis 
etcxtreinaj  scrvitutis  indicium.Dicit  beatus  Hiero* 
nymus,quia  molcndi  officium  isto  in  loco  ad  coitum 
potest  referri,  ut  sit  scnsus  :  Tolle  molam  et  mole 
farinam,id  est,  pracbe  coitum  victoribus  tuis  Medis 
et  Persis,  qui  ferveutissimi  sunt  ad  coitum.  Se- 
cundum  hunc  sensum  dicunt  Hebrsi  illud  quod  in 
Judicum  libro  {Jud,  x)  de  Samson  habetur,  quod 
Philistiim  eum  molere  fecerunt,  id  est,  cum 
mulieribus  suarum  gentium  concumbere  cocge- 
runt,  ut  ex  illo  suscipcrent  magnae  staiuraB  ho- 
mines. 

«  Denuda  turpitudincm,  »  id  est,  vulvam,  ut 
pateat  libidini  victoris  tui.  «  Discoopcri  humerum,» 
ut  appareas  esse  mulier.  «  Revela  crura  tua,  »  ut 
prostiluaris  a  tuis  depraedatoribus.  Vel  ad  hoc 
revela,  «  ut  transcas  flumina,  »  Tigrin,  videlicei 
ct  Euphrateu  ac  Chobar^  et  eas  in  capiivitaiem. 
Solcnt  enim  mulieres  denudare  crura  in  transitu 
fluniinum,  ut  earum  vestimenta  aquis  non  tan- 
gantur. 

«  Uevelabitur  ignominia  tua,  »  subauditur,  co- 
r^m  hostibus  tuis  :  «  et  videbitur  opprobrium 
tuum,  »  id  est,  miseria,  et  captivitatis  malum ; 
«  ullionem  capiam,  »  subaudis,  ex  te,  id  est,  vin- 
dicabo  populum  meum  :  «  et  non  resistet  mihi 
homo,  »  subaudis,  neque  angelus  qui  praeesi  tibi, 
neque  propheta  si  me  rogavcrit  pro  liberatione 
tua,  sicut  Moses  quondam  in  eremo  quando  volui 
delere  populum  ejus  (Exod,  xxxvii).  Et  quare 
veniet  tibi  hoc  ?  Quia  et  si  praecepi  ut  verberares 
et  affligeres  populum  meum,  non  imperavi  ui  penir 
tus  destrueres  et  occideres  usque  ad  solum. 

«  Redemptor  Dominus  noster  exercituumynomen 
illius  sanctus  Israel.  »  Vox  populi  revertentis  de 
capitivitate  post  septuaginta  annos.  Redemptor  in- 
quiunt  noster  Dominus  exercituum  est,  id  esi, 
Deus  angelorum  et  hominum,  qui  nos  de  captivi« 
tate  durissima  redemit :  «  Nomen  illius  sanciuB 
Israel. »  Ule  proprie  est  sanctus,  qui  dicit :  «  Sancii 
estote,  quia  et  ego  sanctus  sum  {Lev,  xi,  xx).  » 
Et  ipse  sanctiflcat  sperantes  in  se. 

«  Sedc,  tace,  et  intra  in  tenebras,  filia  Ghaldaeo- 
rum.  »  Reverlitur  itcrum  ad  Babylonem,  et  faoii 
translationem  dc  civitatc  ad  mulicrcs,et  dc  regina 
quondam  ad  ancillam  efTectam.  Et  est  sensus  : 
Sedc,  id  cst,  humilia  te.  Tacc,  considera  calami- 
tatem  tuam,  sicut  solcnt  homines  trisies  agere. 
Intra  in  tenebras  ne  vidcat  aliquis  turpitudinem 
tuam.  Filia  Chaldacorum  dicitur,  quia  Chaldaei  con- 
struxcrunt  camdcm  civitatem.Et  quare  hoc  ?  «  Quia 
non  vocabcris  ultra  domina  regnorum,»  subaudis, 


955 


HAYMONIS  HALBEBSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


956 


/Egyptiorum,  Assyriorum,  aliorumque  multorum  : 
quibus  antea  imperabas. 

« Iratus  sum  super  populum  moum,contaminavi 
hajreditatem  meam,et  dedi  cos  in  manu  tua.»  Modo 
reddit  causamquarc  irasceretur  adversus  Chaldaeos, 
ne  aliquis  diceret  quod  sine  calisa  pcrcusscrit  cos: 
vel  ut  cognosccrcnt  ipsi  Chaldaci,  quod  Domino 
pcrmiltente  superaverint  cos.  Iratus  sum  (inquit) 
quondam  supcr  populum  mcum,  idcoquc  tradidi 
eum  in  manu  tua.Contaminavi  hcTBrcditatcm  meam, 
hoc  cst,contaminari  pcrmisi  a  le,  ut  auferretur  ab 
co  ad  tempus  sacerdotii  dignitas,ct  cercmoniarum 
ritus  :  et  dcdi  cos  in  manu  tua,  hoc  cst,  in  po- 
testatc  tua,  ut  non  occidcres  penitus,  scd  ut  flagel- 
lares.  «  Non  posuisli  eis  miscricordias,  »  id  cst, 
nullius  miscrala  cs,  neque  senis,  neque  pueri  : 
quorum  ailas  inter  hosles  ctiam  vcncrabilis  est. 
«Supcr  scmen  sanctum  aggravasti  manum  tuam.» 
Idcm  est  quod  diximus,  quia  nulli  pepcrcit. 

«  In  sempiternum  cro  domina,  »  hoc  est,  sem- 
pcr  regnabo.  «  Non  posuisti  hajc  supor  cor  luum,  >> 
id  est  non  prajvidisti  nec  considcrasti  calamitatem 
prajscntis  miseriae,  «  neque  rccordata  es  novissimi 
tui,  »  subaudis  pcriculi  vcl  mali ;  hoc  cst,  non  pu- 
tasti  quod  aliquando  posses  humiliari.  Multi  in 
felicitat^  et  honore  tcmporali  positi,  non  credunt 
unquam  dccidcre,  scd  quotidie  ad  supcrbiam  cle- 
vantur. 

«  Et  nunc  audi  ha)c,delicata,»  quaediclurum  sum, 
id  est  deliciis  ditala  et  affluens,  «  ct  habitans  confi- 
denter,  »  subaudis  nullum  hostcm  timens.  «  Ego 
sum,»  subauditur  domina  totius  orbis  et  regina,«  ct 
non  est  praetcr  me  amplius,  »  subaudis  qui  regnet. 
«  Non  scdebo  vidua,»  id  ost  sempcr  habebo  rogem  et 
«ignorabo  steriiitatem,»  subaudis  quia  scmporerit 
qui  regnetcx  me.  Sic  dicebat  illa.  Vir  istius  mulie- 
ris  fuit  Nabuchodonosor  filiique  ejus. 

«  Venienttibi,»  oBabylon,«duohaccsubito»dum 
non  sporabis,  « in  die  una,»  hoc  est,in  tempore  uno, 
cum  venerit  Cyrus  ct  Darius,  «  stcrilitas  ct  vidui- 
tas.  »  Stcrilitas,  ut  aiiittas  populos  tibi  subjectos. 
Viduitas,  ut  perdas  regcm  tuum.  Repcnte  ct  dum 
non  speratur  vencrunt  ci  ista,  quia  nullo  modo  po- 
terat  arbitrari  quod  Persi  et  Medi  sibi  subjccti,  qui 
nulliusfortitudiniserantcomparationeillius,possent 
eam  superare.  «  Universa,»  subaudis  mala  praedicta 
a  mc,  ct  a  prophetis  «  vcncrunt  »  pro  co  quod  cst 
venient «  super  tc,»  o  Babylon,  «  proplcr  multiludi- 
nem  maleficiorum  tuorum,  n  id  cst  incantationem 
magorum  tuorum,  quorum  consilio  utebaris.  Per 
hocquoddicit  maleliciorum  tuorum,possumus  in- 
teHigere  habuisse  illam  malcficos  ct  magos,  qui  ci 
vidcbantur  futura  prffidicere.  Magi  autem  sunt  qui 
corporamortuorumex8poIiant,etinscpulcrismoran- 
tur.idost,insupcretsanguinohumanoutuntur.Ouod 
automaddit,«etproplcrduritiam  incantalorum  tuo- 
rum,»  subaudis  in  quibus  habuisti  fiduciam,intclli- 
gendum  est  quod  ipsi  magi  et  incantatores  tribuc- 


A.  bant  ei  duritiam  ut  nuUi   parceret,  dicente^  eam 
semper  regnaturam. 

«  Et  fiduciam,»  subaudis  regnandi,  «  babuistiin 
malitia  tua,»  hoc  est,  in  incantationibus  raagorum 
tuorum,  •  et  dixisti :  Non  est  qui  videat  me,»  id  est 
qui  prohibeat  me  a  malo  meo.  «  Sapientia  tua,»  hoc 
est,  arioli,  magi,  et  aruspices,  tui,  «  et  scientia 
tua,  »  id  est  divinatio  et  aspectio  astrorum.  «H»c 
decopittc.Et  dixisti :  Egosum,  »  subaudis  domina 
in  tolo  orbc,  «  ct  praetcr  me  non  est  altera,  »  su- 
baudis  regina;  «  veniet  super  tc  malum,»  subaudis 
captivitatis  ct  miseriae,  quod  omnibus  gentibus 
hactcnus  parasti :  «  et  nescies  ortum  ejus,»  hoc  est 
inilium.Subito  Cyrus  et  Darius  cum  Medis  et  Persis 
civitatcm  obscderunt,  et  inspcrate  regem  interfi- 
jj  cientes,  vastaverunt  omnia  quae  in  ea  erant.  Non 
potuerunt  cnim  magi  et  malefici  illorum  pr«vi- 
dcrc,quod  a  dcspecto  et  subjecto  sibi  populo  humi- 
lianda  esset. 

«  Irruet  super  te  calaTnitas  vastitatis  et  captivi- 
tatis,  non  poteris  expiare,  »  hoc  est,  a  te  prohibe- 
re.  «  Vcniet  super  te  repente  miscria  »  interrectio- 
nis,  «  quam  nescies  »  subauditur,  modo. 

«  Sta  cum  incantatoribus  tuis,  •  contra  Dariam 
ct  Cyrum,et  populos  corum,  si  forte  poteris  eis  re- 
sistere,  «  et  cum  multitudine  maleficiorum  tuorum, 
in  quibus  laborasti  ab  adolescentia  tua,»  boc  est,ab 
exordio  imperii  tui.  Ironicos  loquitur.  Babylon  ab 
exordio  quo  cocpit  regni  imperium  tenere,  semper 
habuit  magos  ct  ariolos  in  quibus  laborabat :  qtiia 
£j  omnia  cum  consilio  illorum  agebat^sicut  lcctio  Da- 
niclisprobat:quae  pandit  ad  eorum  consiliumregem 
Babylonis  omnia  fccisse. 

«  Defecisti  in  multitudine  consiliorum  tuorum,i 
8ubaudis,quibus  multasgentes  superasti.  «  Stentet 
salvcnt  te  modo  augures  ca)li,  »  boc  est  astrologi, 
qui  vulgo  mathematici  appellantur.«  Qui  contempla- 
bantur  sidera  »  et  ex  astrorum  cursu  lapsuque  res 
humanas  arbitrabantur  gubernari  et  regi,  «  et  snp- 
putabant  mcnscs,  »  diccntes  :  Hoc  erit  isto  vel  illo 
mcnsc,vcl  anno;«  utcxeisannuntiarent  futura  tibi.» 

«  Ecce  facti  sunt  illi  magi  quasi  stipula  ignis,»  ci- 
vilatis  vel  tribulationis,  t  combussit  eos  vobiscmn. 
Non  liberabunt  animam  suam,»  id  est  vitam  soam 
malefici  tui,  «  de  manu  flammae,»  civitatis,vel  vasta- 
rv  tionis.  «  Non  sunt  prunae,»  illis,  «  quibus  calefiant,» 
idcst,nonhabentveramet  divinam  sapientiamqnam 
putant  habero,ut  suis  consiliis  possint  evadere  cala- 
mitatis  pcriculum.  «  Nejc  focus  est  illis,  ut  sedeant 
ad  cuni,  »  hoc  est,  ut  possint  disculere  tenebras, 
sed  potius  ut  succendantur. 

«  Sic  facti  sunt  tibi  in  quibuscunque  laborave- 
ras.  »  Acsi  diceret  :  Sicut  tibi  illuminatio  ver»  sa- 
picntiae  deest ;  sic  omnia  bona  transibunt  a  te. 
«  Ncgotiatores  tui,  »  hoc  est  magi  et  malefici  tui, 
qui  sua  arte  muita  mercabantur,  «  et  qui  ab  adold- 
scentia  tua,  »  id  est  ab  exoixlio  imperii  tui,  tese- 
duxerunt :  «  unusquisquc  illorum  in  via  sua  errave- 


957 


COMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB,  II. 


958 


runt.  Non  est »  aliquis  eorum  «  qui  salvet  te  »  cum 
venerit  tribulatio. 

CAPUT  XLVIII. 

«  Audite  hoc,  domus  Jacob,qui  vocamini  nomine 
Israel,  et  de  aquis  Juda  existis.»  Supcrius  jam  saepe 
diximus^quod  quando  sine  nomine  dignitatis  Jacob 
vel  Israel  ponitur, verbi  gratia,  ut  non  dicatur  Jacob 
serve  meus,  et  Israel  electe  meus,  de  Israel  carnali 
et  Jacob  intelligendum  est.  Istoque  in  loco  ad  eos, 
loquitur  propheta,qui  mendaciter  vocabantur  Israe- 
lit«  et  Jacob,qui  non  erant  supplantatoresvitiorum, 
neque  viri  videntes  Deum,  sed  carnales  et  terrcna 
amplectentes.  Audite  (inquit)  hoc  domus  Jacob,  id 
est  duae  tribus  ac  Levi,  quod  dicturus  sum,  qu^ 
vocamini  nomine  Israel,  hoc  G*st  qui  appellamini 
mendaciter  Israel,  et  de  aquis  Juda  existis,  id  est  de 
semine  illius  processistis.  Cum  dicit  de  aquis  Juda 
existis,  non  ut  bonorcm  eis  tribuat  hoc  loquitur, 
sed  ut  ostendat  eos  ncquaquam  virtute  patriarcha- 
rum  esse  filios,  sed  carne  :  ideoque  facit  mentioncm 
Judae,  quia  decem  tribus  jam  duct^  erant  in  capti- 
vitatem,  solaquo  tribus  Juda  in  terra  rcpromissio- 
nis  manens,  cum  Benjamm  ac  Levi,  semen  David 
regium  servabat.w  Qui  juratis  in  nomine  Domini,  » 
Bubauditur  non  ad  honorem  illius  nominis,  sed  ut 
verum  mendacium  statuatis  ac  roboretis.  Dominus 
prfficipit  eis  ne  jurarent  per  nomen  extrancorum 
deorum,  sed  per  nomen  ejus  :  volens  eos  segregare 
ab  idololatria.  Et  illi  adorantes  idola  falsa,  jurabant 
in  nomine  illius  dicentes,  Vivit  Dominus ;  non  hono- 
ris  causa,  sed  ut  mcndacii  sui  crror  flrmior  habere- 
tur.  Quod  autem  addit :  «  et  Dei  Israel  recordamini 
non  in  veritate,  neque  in  juatitia. »  Idcirco  hoc  di- 
cit,  quia  illi  verbo  dicebant  se  colere  Dcum  patrum 
suorum,  corde  autem  et  opcre  longe  erant  ab  illo; 
sicut  ipse  dicit  alio  in  loco  :»  Populus  hic  labiis  me 
honorat,cor  autem  eorum  longe  est  a  me  (Matih,  xv, 
Marc.  vii).  » 

«  De  civitate  enim  sanctavocati  sunt,»  subaudis, 
ut  ab  Hierosolyma  Ilierosolymitani  vocentur, «  et 
super  Deum  Israel  stabiliti  sunt,»  hoc  est  fundati. 
Ironicos  loquitur  istic  propheta.  Sic  enim  dicebant 
illi  jactantes  et  gloriantes  sc  de  nobilitate  generis  et 
magnitudine  urbis  :  Nos  sumus  filii  prophetarum  ct 
patriarcharum,  Abraam,  Isaac  et  Isracl  amicorum 
Dei,  et  habitatores  civitatis  Dei.  Nos  sumus  a  civitate 
sancta  vocati  llierosolymitani,  et  super  Dcum  Isracl 
fundati  sumus  (Joan,  viii).  «  Dominus  exercituum 
nomen  ejus,»  subaudis,  est,  cujus  sei*vi  sumus. 

«  Priora,»  id  est  antiqua  «  ex  tunc  annuntiavi  ti- 
bi,»  subaudis  ex  quo  ccBpi  loqui  contra  Babyloncm 
dicens :  Onus  Babylonis,  «  et  ex  ore  meo  exierunt, 
et  audita  ea  feci  tibi,»De  ore  mco  (inquit  scrmo  di- 
vinus)  exierunt  ea  quse  prscdixi  :  hoc  est  de  ore 
prophetarum,  qui  os  Domini  appcllantur;  sicutipsi 
dicunt :«  Os  enim  Domini  loculum  est  (Isa,  i).»  Quae 
fuerunt  prima  quse  ante  annuntiavit?  Miracula  quae 
operatus  est  in  medio  eorum,  a  die  qua  exierunt  ex 


A  iEgypto,  et  imminente  captivitate  qu®  facta  est  a 
Nabuchodonosor.  Nunc  autem  antequam  ducantur, 
prasdicit  eorum  liberationem  ac  reversionem,  et 
ChaldflDorum  vastationem,  et  infert  : «  Repente,  » 
subaudis  quae  nunc  praedico,  «  operatus  sum  •  pro 
eo  quod  est  operabor,  «  et  venerunt,»  pro,  eo  quod 
est  venient,videlicet  et  Chaldaeorum  subversio  ves- 
traque  reversio. 

«  Scio  enim  quia  durus  es  tu,  »  id  cst  incredulus, 
«  ct  nervus  ferreus  cervix  tua,»  hoc  est  irrevocabi- 
lis  est  superbia  tua,  «  et  frons  tua  aerea,»  subaudis, 
quia  noluisti  erubescere. 

Ad  eos  ista  loquitur  sermo  divinus,  qui  de  aquis 
Juda  cxierant,  et  in  Judaea  adhuc  morabantur,  vide- 
licet  Judae  et  Benjamin.  Quod  dura  cervice  semper 

n  essent,tcstaturprotomartyrStephanus.Duracervice 
(inquit)  et  incircumcisi  corde,  vos  semper  Spiritui 
Sancto  restitistis.  Et  de  impudentia  per  Jeremiam 
loquitur  ad  eos  Dominus :  «  Frons  mcretricis  facta 
est  tibi,  noluisti  erubescere  (ffi^r.  iii ;  Ezech,  in).» 

«  Praedixi  tibi  »  ca  quae  futura  sunt  tibi,  et  Baby- 
loni,«  exlunc,»  subaudis  ex  quo  coepi  loqui  per  pro- 
phetas  meos  super  Babylonem;  «  ne  forte  diccres : 
idola  mea  feccrunt  haec,  »  subauditur,  ut  venirent 
Cyrus  ct  Darius,  et  me  vindicarent  de  Babyloniis. 

«  Quae  audisti  »  tunc  temporis  per  propbetas :  0 
popule  duarum  tribuum,  «  vide  omnia,  »  subaudis 
complcta,  pro  eo  quod  est  videbis. «  Vos  autem  non 
annuntiastis,  »  subaudis  filiis  vestris,  quae  ventura 
erant  super  Babylonem.  «  Audita  fecitibi  nova»  ea 
quae  jam  dictasuntde  vastitateBabyIonis;«extunc,» 
C  ex  quo  ccDpi  loqui  contra  eam,«  et  conservata  sunt 
quae  nescis  nunc.  »  Isto  in  loco  est  distinguendus 
iste  versiculus.  Acsi  diceret  :  Multa  tibi  feci  quaB 
narrare  potcro;  sed  quia  tu  non  recordaris  eorum, 
omittam  et  cgo  illa  nunc,  annuntiaturus  ventura 
tibi. 

«  Creata  sunt  apud  me  quae  futura  sunt  tibi,  et 
non  extunc, »  subauditur  audisti  vel  cognovisti,  ex 
quo  apud  mc  disposita  sunt;  «  et  ante  diem,  »  su- 
baudis  vastationis  tuae  constituta  habco,  c  et  non 
audisti  ea  »  a  diis  tuis. 

Et  quarc  non  audisti?«  Ne  forte  dicas:  Ecce  co-- 
gnovi  ca,»  subaudis,  adiis  meis; «  neque  extunc,  » 
subauditur  iterum,  ex  quo  apud  me  praedestinata 
sunt,  «  aperta  est  auris  tua  »  ut  ea  audires  vel  intel- 
jj  ligercs.«  Scio  cnim,quia  praevaricans  praevaricabe- 
ris,»  Bubaudis,  in  advcntu  Filii  mei,  hoc  est  trans- 
gredieris  legcm  per  Mosen  datam,  et  lcgem  Evan- 
gelii  quam  a  Filio  mco  auditurus  es,  non  credendo 
in  eum ;  «  ct  transgressorem  ex  ventre  »  sive  ex  ute- 
ro  «  vocavi  te,  »  hoc  est,  a  die  qua  legem  tibi  dedi 
quando  adorasti  idolum,  oblitus  quod  ante  promise- 
ras  dicens  :  «  Omnia  quae  locutus  est  nobis  Domi- 
nus,  audiemus  et  faciemus  (Exod,  xxiv).  »  Sive  an- 
tequam  intrares  in  terram  repromissionis.  Sicuti 
raulicr  quae  in  vcntre  gcstat  puerum,  cum  enixa 
fucrit  nutrit  ac  fovet  cum ;  sic  Deus  omnipotens  per 
deserta  vastitatis  portans  illos  sua   misericordia, 


m 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


postquam  ingressi  sunt  in  terram  omnibus  mclio- 
^pm,nutriviteos  pcrjudicessacerdotesac  prophetas 
regesque,  usquequo  prajvaricati  sunt  recedendo  ab 
illo. 

«  Propter  nomen  meum,  »  hoc  est,  proptcr  glo- 
riam  meam  ne  annullctur,  «  longe  faciam  furorem 
meum ,  »  subaudis  reducendo  te  de  captivitato, 
«<  laude  mea,»  id  est  ob  laudcm  mcam,  ul  ogo  lau- 
der  «  infrcnabo  te  »  lcgc  mea, «  no  intereas.  »  Pos- 
sumus  et  hoc  rcferro  ad  tempus  cgressionis  eorum 
ex  iEgypto,  ut  loquatur  de  prajlerito  quasi  dc  futu- 
ro.  Propter  nomen  meum  (inquit)  ne  violctur,  longe 
faciam  furorem  meum,  pro  eo  quod  est  fcci  quan- 
do  adorasti  vilulum,  ne  disporderem  tc,  et  laude 
mea,  id  estob  laudem  infrcnabo  te,  pro  co  quod  est 
infrenavi  te,  legcm  dando  tibi  ne  intcrires. 

«  Ecce  excoxi  to,  »  hoc  est  probavi  te  diversis  fla- 
gellis,«  sed  non  quasi  argcntum,»subaudis,  probavi 
ie,  quia  non  es  purgatus,  «  ct  elcgi  te  in  camino 
paupertatis,»  boc  est  in  tribulatione  paupertatis  et 
inopiae,  dans  divitias  tuas  bostibus  tuis.  Sive  in 
iEgypto,  ubi  eras  quasi  in  camino  pauperrima.  Ex 
quo  daiur  intelligi,  quia  Deus  omnipotens,  aliquando 
djvitiis,aliquando  paupertate,  probathomines.Verbi 
gratia  :  illos  qui  abundant  divitiis,  si  illis  male  abu- 
t^T\tur,  facit  eos  devenire  in  paupertatem.  Qui  au- 
tem  ei  rite  utontur,  facit  amplius  abundaro.  Simili- 
t^rqui  paupertatem  patienter  tolerant,  dat  eis  divi- 
tias,  sicut  econtra  illos  qui  murmurant,  ad  majorem 
egestatem  deducit.  Unde  et  Salomon  :«  Divitias  (in- 
quit)  et  paupertatem  ne  dederis  mibi  (Prov,  xxx). » 

<  Propter  me  faciam, »  hoc  cst  propter  misericor- 
dlam  meam  libcrabo  te  de  captivitate.  Ut  non  bla- 
sphcmer,  id  est  ne  in  pcrpetuum  te  in  captivitate 
retinentes  dicant,  quod  dii  eorum  vos  rctinuerunt 
ei  ego  non  potuerim  liberare  vos  {Isa,  xu  et  xmv). 
«  Et  gloriam  meam,»  hoc  est  laudem  meam«  alteri » 
deorum  «  non  dabo  »  ut  Deus  sit,  licet  ab  hominibus 
dicatur,  praBterquam  Filio  meo  et  Spiritui  sancto, 
qui  mihi  consubstantialcs  et  cosequales  sunt. 

«  Audi  [Al,  add.  me],  Jacob, »  quae  diclurus  sum, 
«  et  Israel,  quem  ego  voco  »  ad  pajnitcntiam  et  ad 
salutem.Non  dicit  Deus  pater,Audi  me,  Jacob  scrve 
meus  et  Israel  electe  meus,  ut  intelligeretur  de  Ja- 
cob  vel  Israel  spirituali  dictum,  sed  audi,  Jacob  ct 
Israel,  qui  carnales  ostis.  •  Ego  ipse  primus  »  ante 
quem  nullus,«  et  ego  novissimus»  post  quom  nullus. 
Tale  est  et  illud  quod  in  Apocalipsi  Joannis  habc- 
tur  :  Ego  sum  alpha  et  omega,  initium  et  flnis. 

•  Manusquoque  mea,»hoc  est,Verbum,Filius  et 
sapientie  mea,  «  fundavit  terram  »  super  tenue  elc- 
mentum  «  et  dextera  mea  mcnsa  cst,»  id  estexten- 
dit  M  cobIos.»  Manus  Dei  Patris  et  dextera  Filius  est, 
quia  per  ipsum  omnia  fecit  {Joan.  i),  sicut  Psalmi- 
8ta  dicit  :«  Omnia  in  sapientia  fecisti  {Psal,  ciii  et 
xxxii).»Et  :■  Verbo  Domini  cocli  firmati  sunt.»  Et  : 
«  Deus  sapientia  fundavit  terram,  et  dextera  illius 
mensaest  codIos.»  •  Ego  vocabo  eos,»  subaudis  ca3- 
los,  «  et  stabunt  simul  »  in  conspectu  meo.  «  Gon- 


A  gregamini  omnes  vos  »  vel  coe1i,vel  omnes  creatars, 
vel  omnis  multitudo  flliorum  Israel,» et  audite»  qo» 
dicturus  sum.  «  Quis  de  eis,  »  subaudis  coelis  sive 
crcaturis,«  annuntiavithaec  »  deCyro,quod  destruo 
iurus  esset  Babylonem,  vel  de  Filio  meo  quod  nasci- 
turus  csset  ex  virginc?  Haec  quse  sequuntur,  proprie 
ad  Ghristum  pcrtinent,  possunt  iamen  referri  ad 
Cyrum  Dariumquc^  sicut  beatus  Hieronymus  dicii, 
usquc  ad  illum  locum  ubi  dicitur  :  Directa  esi  via 
ejus.  «  Dominus  dilexit  eum,»  subaudis  Gyrum  vel 
Darium,  avunculum  ejus,  ut  dimitierei  capiiviiaiem 
populi  sui, «  et  faciet  voluntatem  suam  in  Baby- 
lonc,»  quia  capiet  eam  «  et  brachium  suum  in  Cbal- 
daiis,»  quia  interficiet  eos  (Isa  xlv). 
«  Ego,  ego  locutus  sum  >>  dc  Gyro  per  propbetas 

l^  mcos;  «  et  vocavi  eum  »  nomine  proprio  aniequam 
nasceretur,  loquens  per  Isaiam  :  Haec  dicii  Domi- 
nus  Ghristo  mco  Gyro.  Adduxit  eum  ab  orienie  super 
Babylonem,  ut  eam  vastaret  redderetque  ei  juxta 
quod  merebatur.  Quod  autem  addii  sermo  divinus 
«  et  directa  est  via  ejus,  »  quomodo  possii  referri  ad 
Gyrum  cultorcm  idolorum,  quod  direcia  fuerii  via 
ejus,  nullo  modo  patet.  Referamus  ei  ad  Dominuin 
Jesum  Christum.  Deus  Pater  dilexit  Filium  suum,si- 
cut  unicum  etconsubstantialem  sibi;  quiaipsedixit: 
«  Hic  est  Filius  meus  dilectus  (Mattk,  ui,  Luc.  iii).  •* 
Facict  voluntatem  suam  in  Babylonem^id  esiincon- 
fusionem  hujus  mundi,  quia  redimct  genus  huma- 
num,  qui  in  confusione  peccaiorum  morabaniur.  Do- 
minus  Jcsus  in  omnibus  quae  gessii,  volnntaiem  Dei 
Patris  adimplcvit,  sicut  ipse  dixii  :  Non  veni  facere 

G  Yoluntatcm  meam,  sed  ejus  qui  misii  me.  Ei  bra- 
chium  suum,  id  est,  fortitudinem  suam  ei  poieniiam 
extcndit  in  Ghaldseis,  hoc  est,  in  daemonibus;  quia 
abstulit  eis  potcstatem.  Nam  ipse  dixii :«  Nunc  prin- 
ccps  hujus  mundi  ejicietur  foras  (/oan.  xii).»Ego, 
ego  locutus  sum  do  Filio  meo  per  Mosem  csteros- 
que  prophctas,  ei  vocavi  eum  nomine  proprioante- 
quam  nasccrcturcxvirgine,  loquens  per  Gabrielem 
arohangelum  ad  Mariam  :«  Ecce  concipies  ei  paries 
fllium,etvocabisnomenejus  Jesum.»Adduxi,  eom, 
hoc  est^  incarnari  constitui :  et  directa  esi  via  cjus, 
quia«  non  peccatum  fecit  nec  dolus  invenius  esi  ia 
ore  ojus  (Luc.  i).  » 

«  Accedite  ad  me,»  gentes,  «  ei  audite  hoc.  •  Vox 
Filii  Dci. «  Non  a  principio  in  abscondiio  locuius 

])  sum,  »  subaudis  Mosi,  loquens  ad  eum  in  monte 
Sina  per  angelum,quia  multi  audierunt  verba  mea. 
«  Ex  tempore  antequam  flerent  ea  »  quae  facta  sunt 
«  ibi  eram. »  Subaudis  in  Paire.  Filius  Dei  cum 
Patre  locutus  est  Mosi,  cum  Paire  fecii  omnia  et 
disposuit  omnia:  sicutipse  loquitur  per  Sapientiam: 
«  Dominus  possedit  me  in  initio  viarum  suarum, 
antequam  quidquam  faceret  a  principio,»  cicstera 
usque,  cum  eo  componens  omnia.  Et  iterum  :«Omnis 
sapicntia  a  Domino  Deo  cst,  ei  cum  illo  fuii  semper, 
et  est  ante  a^vum  (Prov.\ui).n  «  Ei  nuno  Dominus 
Pater  misit  me,»hoc  csi  incarnari  constituii,«  ei  Spi* 
ritus  ejus.  »Brcvi  versiculoTriniiaiis  nobis  osienditur 


96< 


COMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  II. 


m 


Bacramenlum.IIomo  assumptus  a  potestatc  Vcrbi,  X  apostolos  vel  credentes;  et  dicit :  Egredimini,o  Ju- 


loquitur  quod  Deus  Pator  et  Spiritus  cjus  miscre- 
tur  eum,  id  est  incarnari  consLituerit. 

«  HaecdicitDominus  Deusredemptortuussanctus 
lsrael.»Cborum  apostolorum  islo  in  locoalloquitur. 
Redemptor  ejus  dicitur,  quia  redemit  eum  pretio, 
id  est  sanguine  suo.  «  Ego  Dominus  Deus  tuus  do< 
cens  te  utiiia,»  boc  cst,qua)  ad  salutexn  pertincnt, 
per  Evangelium  «  gubernans  te  in  via  qutP  ambu- 
labis,  »  boc  est,  in  praesenti  sspcuIo^  sive  in  oHicio 
pradicationis  :  sicut  tibi  promisi,  dicens  :  «  Ecco 
ego  vobiscum  sum  omnibus  diebus,  usque  ad 
consummationem  sseculi  (itfa//yi.xxYin);»  etquando 
dixit  :  Ite,  docete  omnes  gentes. 

«  Dtinam  attendissesmandata  meal  Factafuisset 
sicut  flumen  pax  tua^ »  hoc  est,  profunda  securitas 


da;i,de  Babylone,permittente  Cyro;veI  vos  crcdentes 
egrcdimini  de  Babylone,  hoc  est,  de  confusione 
hujus  mundi.Quod  si  non  potestis  corpore,  saltem 
mente  et  conteniplatione.  ?'ugite  vos  a  Chaldiois  in 
terram  reproiiiissionis.Vel  vos,apostoli,a  consortio 
diemonum  et  malorum  bominum  procul  recedite. 
In  voce  exsultationis  et  gaudii  annuntiate,subaudi8, 
vos,  Judaei,  libcrtatem  vcstram  aliis  gentibus,  ct 
vos,  apostoli,  rcdemptionem  animarum  vestrarum. 
«  Auditum  facite  hoc, »  o  Judasi,  quia  dc  Babylone 
fugitis,  et  o  apostoli,  quia  Dominus  rcdemit  vos. 
«  Ferte  iilud  usque  ad  extrema  terrae,  ■  hoc  est, 
per  omnem  mundum  praedicate  ut  ct  ipsi  per  suc- 
cedentes  g»nerationes  ea  annuntient.  «  Dicite,  >j 
o  Judffii  vei  apostoli,  illis  qui  ignorant :  «  Redemit 


tibi  esset. Possumus  hoc  ex  parte  ad  Isracl  referre.  "  Dominus  servum  suum  Jacob  »  de  Babylono,  sive 


0  Israel,  si  attendisses  mandata  mea  et  operc  ad- 
iinpiesses,facta  esset  sccuritas  et  paxtuaprofunda. 
Per  haec  omnia  quffisequuntur,abundantiaotp]eni- 
tudo  bonorum  omnium  ostenditur,quam  ille  popul  us 
haberet  nisi  prsevaricator  existeret.  Si  autcni  ad 
eborum  apostolorum  referimus,erit  sensus:Ocho- 
rus  apostolorum,  utinam  attendas  mandata  meal 
Quod  si  feceris  quae  pr®cepi,erit  pax  tua  sicut  flu- 
men  quod  semper  decurrit  et  nunquam  minoratur, 
hoc  est,  securitas  tua  et  pax  semper  manebit  in 
beatitudineaBtema;«et  erit  justitia  tuasicutgurgi- 
tes  maris,»  fluctuando  et  elevando,et  eundo  de  vir- 
tute  in  virtutem.  «  Et  erit  semen  tuum,  »  hoc  est, 
omnes  credentes  per  praedicationem  tuam,sivegen- 


onines  gentes  quaj  vilia  supplantant  de  confusione 
peccatorum. 

«  Non  sitierunt  in  deserto,  »  subaudis  quando 
egressi  sunt  de  Babylone  sub  Zorobabel,  caeterisque 
ducibus.  Nam  quando  ex  ^gypto  exierunt,  non 
soium  sitierunt,  verumetiam  et  murmuraverunt. 
Hoc  autem  quod  sequitur,  «  cum  educeret  eos, 
.  aquam  de  petra  produxit  eis,  »  minime  impletam 
esse  legimus  postquam  terram  repromissionis  per- 
ceperunt ;  nisi  hyperbolicos  in  similitudinem  prio- 
ris  fclicitatis  impleta  esse  contestentur,  quando 
per  desertum  pactionum  venerunt  Judaeam  et  de. 
captivitate  sunt  liberati,  vel  etiam  nisi  ut  referatar 
ad  egressionem  ex  ^Egypto,  et  dicatur  non  sitierunt 


tilesysive  JudaBi,«  sicut  arena, »  subaudis  quae  prae  C  ^^  deserto»  subaudis  ut  perirent.  Si  autem  ad  apo- 


multitudine  numerari  non  valet.  «  Et  stirps  uteri 
tui»  »  id  est,  iilii  doctrinae  tuae  erunt  «  ut  lapilli 
arenaB.  »  Semen  et  stirps  apostolorum  sunt  omnes 
credenteSySicut  dicit  Apostolus :  «  Filioli  mei  quos 
itenimparturio.»  Et:«  Per  Evangelium  ego  vos  genui 
(GaL  IV,  /  Cor,  iv).  »  «  Non  interisset,  »  subaudis 
8emeQtuum,o  Israel,si  attendissesadmandatamea; 
«  et  Qon  fuisset  attritum  nomen  ejus,  »  subaudis 
Israel,«  a  facie  mea,»ut  semper  virividentesDeum 
mente  dicerentur.  Nunc  autem  quia  praevaricatus 
eSy  attritum  est  nomen  tuum,  praeter  apostolos  in 
quibus  reservasti  semen  ct  nomen  patriarcharnm. 
Sicut  praedixit  Isaias.  «  Quia  nisi  Dominus  reli- 
quisset  nobis  semen,  quasi  Sodoma  fuissemus 
(/m.  i).  »  Licet  enim  Israelitae  vocentur,  attritum  jv 
est  tamen  nomen  eorum  a  facie  mea,quia  non  me- 
rentur  Deum  vidcre.  Et  si  ad  apostolos  hoc  refera- 
tur,  erit  sensus  :  0  chorus  apostolorum,  si  atten- 
deris  praxscpta  mea,  non  interibit  semcn  tuum,  et 
non  erit  attritum  nomen  flliationis  vestrae  a  facie 
mca,  qnin  a  Christo  Christiani  vocemini. 

«  Egredimini  de  Babylonc,  fugite  %Chaldeis,  in 
voce  exsultationis  annuntiate.»Ista  sdlocutio  dupli- 
citer  potest  intelligi,  vel  de  Judaeis  qui  erant  in 
Babylone  ex  duabus  tribubus,vel  etiam  credentibus 
de  apostolis.  Babylon  etenim  signiflcat  hunc  mun- 
dum.  AUoquitar  ergo  sermo  divinus  Jad«08  8eu 


stolos  referimus,  non  sitierunt  in  deserto  hiyuB 
vitae  :  quia  cum  educeret  eos  de  Babylone,  hoo  est 
de  confusione  peccati,  per  fidem  suam  aquam  de 
petra  produxit  eis,  id  est  gratia  sancti  Spiritos 
replevit  eos  ;  quae  de  Christo  processit.  «  Et  scidit 
petram,  et  iluxerunt  aquae,  »  hoc  est  aperiri  pro- 
misit  latus  Christi,  de  quo  exierunt  aquae  ablutionia 
et  redemptionis  nostrae.  Legimus  in  passione  Do- 
unm,  quia  postquam  emisit  spiritum,unus  militum 
lancea  latus  ejus  aperuit,  et  continuo  exivit  sangufs 
nostrae   redemptionis,  et  aqua  baptismatis  (ioait. 

XIX). 

«  Non  est  pax  impiis,  »  Judaeis, «  dicit  Dominus.  )i 
Quia  cum  tanta  prsestiterim  eis,  non  habent  pacem 
mecnm,  hoc  est  non  credunt  in  me.  Vel  etiam  ali- 
ter  :  Non  est  pax  impiis,  dicit  Dominus,  videlicet 
incredulis  qui  cognoscunt  tanta  pro  salute  sua  Fi- 
lium  Dei  sustinuisse,  nolunt  in  eum  crcdere  nec 
habere,  qui  est  pax  nostra,  qui  fecit  utraque  unum. 
Quicunque  ergo  recte  credit,  bene  vivit  :  pacem  in 
sc  habct,  id  est  Christum. 

CAPUT  XLIX. 

«  Audite,  insulae,  et  attendito,  populi  de  longe.  » 
Post  vocationem  reliquiarum  Israel,  et  abjeotionem 
populi  in  incredulitate  pcrmanentis  de  quibus  dixc^ 
rat :  Non  estpax  impiis,  dicit  Dominas;  transitad 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


963 

Ecclcsias  de  gentibus  congregalas,  et  eis  insularum 
nomino  loquitur  sernio  divinus  ex  persona  Filii 
Dei.  Insula  dicitur,  eo  quod  in  salo,  hoc  cst  in  mari, 
sit  posita.  Ideo  autem  Ecclesia  insula?  comparatur, 
quia  sicut  insula  tunditur  fluclibus  et  non  move- 
tur  :  ita  Ecclesia  in  Christo  fundata  porturbationi- 
bus  fluctibusquc  hujussseculi  sa3vicntibus  undique 
tunditur,  sed  non  movetur.  Fundataestenim  super 
petram.  Audite  (inquit),  insula>,  hoc  est,  intelligite, 
Ecclesia;  divcrsarum  gentium,  qu(e  dicturus  sum, 
et  attendite,  populi  de  longe,id  est  ab  extremis  fini- 
bus  terrae. «  Dominus  ab  utero  vocavit  me,»  subau- 
dis  per  Gabrieiem  archangelum,dicendo  ad  Joseph: 
«  Noli  timere,  Joseph  fili  David,  accipere  Mariam 
conjugem  tuam.  Pariet  enim  filium,et  vocabis  no- 
men  ejus  Jesum  {Matth.  i).  »  «  De  ventre  matris 
mcffi,  »  hoc  est  antequam  nascerer,  «  recordatus 
est  nominis  mei  »  quod   nomine   Salvatoris  frue- 

rer. 

«  PoFiiit  03  meum,  »  id  est  verba  oris  mci  : 
«  quasi  gladium  acutum.  »  Os  Domini  appcllatur 
isto  in  loco  Evangelica  doctrina  ct  sermo  illius.De 
hoc  gladio  dicit  ipse  Dominus  :  «  Non  veni  pacem 
mitlere  in  terrara,  sed  gladium  (Matlh.  x).  »  Et 
apostolis  :  «  Spiritum  (inquit)  oris  sui  interficiet 
impium  {Thess.  ii). »  Et  illud  :  «  Et  gladium  Spiri- 
tus,  quod  est  verbum  Dei  {Eph.  vi).  »  •  In  umbra 
manus  suae  protexit  me,  »  hoc  est  in  protectione 
divinitatis  suae  ut  sine  peccatu  manerem  et  mira- 
cula  facerem,  ne  ipsa  caro  assumpta  a  Verbo  vile- 
sceret.  Ideoque  dicit  in  umbra,  quia  ipsa  divinitas 
invisibilis  cst.  «  Posuit  me  sicut  sagittam  electam.» 
Cum  dicit  sagittam  electam,ostendit  habere  Deum 
sagittas  plurimas,  »  sed  non  electas.  Sagittae  Dei 
omnipotentis  sunt  prophetae,  apostoli,et  apostolici 
viri  qui  in  toto  orbe  discurrunt,  de  quibus  dicitur  : 
«  SagittaB  tuaB  acutae,  potentissimi  populi  sub  te 
cadent  {Psal.  xux).  »  «  In  pharetra  sua  abscondit 
me,»  hoc  est  in  corpore  humano.  Ex  persona  divi- 
nitatis  modo  loquitur.  Pharetra  dicitur,  eo  quod 
ferat  mortem.  Alio  in  loco  Dominus  hamo  compa- 
ratur,  quia  sicut  ab  hamo  latente  in  esca  capitur 
pisci8,sic  diabolus  a  divinitate  quas  latuit  in  huma- 
nitate  captus  est.  Unde  ad  beatum  Job  Dominus 
loquitur  :  «  Nunquid  capies  leviathan  hamo  (Job. 
xl)  ?  » 

«  Et  dixit  mihi  :  Servus  meus  es  tu,  Israel,  quia 
inte  gloriabor.  »Servu8  appellatur  ipse  Filius  Dei, 
60  quod  in  omnibus  voluntati  Dei  Patris  paruerit. 
Israel  autem,  quia  ex  Israel  originem  carnis  traxit. 
Et  benedicitur,  in  te  gloriabor  :  quia  omnia  quae 
ipseFiliusoperatusest,adlaudemPatrisegitdicens: 
«  Pater  in  me  inanens,  ipse  facit  opera  (Joan. 
XI v).  » 

Et  ego  dixi,  »  subaudis  ad  Patrem  :  «  In  vacuum 
laboravi,  sine  causa  et  vane  fortitudinem  meam 
consumpsi.  »  Acsi  diceret  aliis  verbis  :  Dicente 
mihi  Patre  ista  quae  retuli,  ego  respondi  ei  :  Quo- 
modo  te  glorificavi,  Pater  ?  In  vanum  laboravi,  et 


964 


A  magnam  partem  Judaeorum  ad  te  revocare  non 
potui.  Hccc  autom  dicuntur,  ut  liberum  bominis 
monstretur  arbitrium.  Dei  enim  vocare  est,  et 
nostrum  credere.  Quantum  ergo  ad  illos  Judaeos 
pertinet  qui  increduli  permanserunt,  in  vacuum 
laboravit  sustinendo  passionem,  et  vane  fortitudi- 
Dcm  suam  consumpsit,  hoc  est  in  vanunA  fatigatus 
est  pro  eis  et  passus,  quia  in  eis  nihil  profuit  qui 
nolucrunt  credere.  «  Ergo  judiqium  meum,»boc  est 
discretio  «  cum  Domino  »  patre,  quia  ipse  judi- 
cabit  utrum  omnia  quae  debui  eis  facere  fecerim  : 
dicens  in  Evangelio  :  «  Multa  bona  opera  operatus 
sum  vobis  (Joan.  x).  »  «  Et  opus  meum  cum  Dco 
mco,  »  hoc  est  prsesentia  illius. 
«  Et  nunc  dicit  Dominus,  formans  mc  ex  utero 

Tk  servumsibi^utreducamadeum,»  8ubaudi8«Jacob,» 
ideo  sum  servus.  «  Et  Israel  non  congregabitur,  » 
id  est  non  convertelur  ad  fidem,  licet  propter  ea 
venerim.Hinc  daturintelligi  cum  dicit,formans  me 
ex  ulero  servum  sibi,  illum  appellasse  superius  et 
isto  in  loco  servum  qui  formatus  csi.  Ideo  venit 
Filius  Dei,  ut  reduceret  Jacob  errantem  ad  Creato-. 
rem  suum^sicut  dicit  apostolis  :  Ite  ad  domum  Is- 
rael.  «  Et  non  sum  missus  nisi  ad  oves  perditas 
Israel  (Matlh.  xv.)  »  «  Et  glorificatus  sum  in  oculis 
Domini, »  subaudis,quia  totum  mundum  mihi  dedit, 
sicut  dixi  resurgens  a  mortuis :  «  Data  est  mihi 
omnis  potestas  in  ccelo  et  in  terra  (Malth  xxviii.)  » 
Ac  si  diceret  :  Perdidi  unam  gentem,  etecce  totus 
mundus  in  me  credet.  «rDeus  meus  factus  est  for- 
titudo  mea,  »  quia  tertia  die  resurrexi.  Licet  enim 

C  diceret  pendes  in  cruce,  «  Deus,  Deus  mcus,  quare 
me  dereliquisti  (Psal.  xxviii  ?  »  afTectu  humanita- 
tis  loquens  :  tamen  non  dereliquit  illum. 

t  Et  dixit  mibi  »  Deus  Pater  :  «  Parum  est,  »  sub- 
audis  tibi,  «  ut  sismihiservusadsuscitandas  tribus 
Jacob,  et  feces  Israel  convertendas.  »Promiseriaet 
despcctioneappellantur  feces,  ct  est  sensus :  Parum 
est  tibi  ut  pro  una  gcnte  solummodo  Israel  mortem 
sustineas,  sed  pro  omnibus  gentibus.  Tale  quid  et 
ipse  Filius  oravit:  aPater(inquiens),sipossibiIeest, 
transeat  a  me  calix  iste  (Matlh  xxvi),  »  Videlicet  A 
possibile  est,  ut  sine  interitu  Judaeorum  salus  gcn* 
tium  fiat,  transeat  a  me  calix  passionis.  «  Dedi  te 
in  lucem  gentium,  »  idest,  ut  omnes  gentes  illumi— 
nes  quae  ad  fidem  meam  venerint.  «  Et  sis  salu^ 

j)  meausque  ad  extremum  terrae,  »hocest,  utsalutenv- 
per  quam  salvandisunt  populiperapostolosannun  — ^ 
tics.  Salus  Dei  Patris  dicitur  Filius,  quia  per  illui 
decrevit  salvare  genus  humanum. 

«  Haec  dicit  Dominus  redemptor  Israel,  » id  est 
delium  et  in  se  credentium.  «  Sanctus  ejus,  »  id  esl 
populi  Isracl,  «  ad  contemptibilcm  animam,  ad  al 
ominatam  ge§tem,ad servum dominorum.»Vox 
phetae  ad  Filium  ex  persona  Patris.  Redemptor 
rael,  id  est  virorum  videntium  Deum,  dicitur  Di 
Filius  :  quia  ipse  nos  redemit  cruore  sanguinissui   ^ 
Ad  contemptibilem  animam  dicit,  id  est,  ad  Christuac^ 
qui  contemptus  est  aJudaeiset  despectus  clamanti^ 


96S 


COMMKNT.  m  ISAIAM.  —  LIB.  II. 


066 


bus  :  «  Crucifige  cum  (Joan.  xix),  »  ct  talia  hujus-  A. 
ccmodi  multa.  Abominatam  gcntcm  appellat  Chri- 
stum  et  Nazaraeos  cjus,  qui  in  tantum  sunt  abomi- 
nabiles  et  detestahiles  ac  respuendi  apud  JudflRos, 
ut  quotidie  ter  in  synagogis  eorum  malcdicantur 
dicentes :  quod  propter  illos  amiscrunt  regnum,  lo- 
cum,  et  gentem.  Servum  dominorum  vocat  Domi- 
num  Jesum  Christum^  qui  quasi  servus  non  cst 
dedignatus  stare  ante  Pilatum,  Annam^ctCaiphan, 
et  dijudicari  ab  illis  ut  latro  et  malefactor,  cum  es- 
set  unicus  Filius  Dei  Patris.  «  Rcges  videbunt  »  vc- 
nientem  ad  judicium  ingloriamagnactmajestatc; 
«  ct  consuagent  principes,  »  subaudis,  ccclcsiarum 
de  soliis  suis  ad  honorandum  tc,  «  et  adorabunt 
(te)  propter  Dominum  »  Patrem,  «  quia  fidelis  est,» 
videlicet  quia  quaj  tibi  promisit,  opcrc  implcvit,  de  j^ 
glorificationc  tua  et  salute  gcntium.  «  Et  propter 
sanctum  Israel  qui  elegit  te.  »  Vox  prophcta)  ad 
Filium  Dei.  Rcges  appellat  ct  principes  apostolos  ct 
apostolicos  viros  omnesquc  rcctores  et  doctores 
sanctae  Ecclesiae,  qui  in  dic  judicii  judicaturi  sunt 
cum  Domino  orbem  in  squitate,  sicut  ipsi  dixit  : 
«  Amen  dico  vobis,  quia  scdcbitis  et  vos  judican- 
tes  duodecim  tribus  Israel  {Luc,  xxii).  » 

«  Hscdicit  Dominus,  »subaudis  Deus  Paterad  Fi- 
lium.  «  In  tempore  placito,  »  id  est  in  die  passionis 
ct  resurrcctionis,«  cxaudivi  te  »  resuscitandoamor- 
tuis,  «  in  die  salutis,  »  hoc  est  quando  pro  sahite 
generis  humani  passionem  sustinuisti : «  auxiliafus 
sum  tui.  »  Tempus  placitum  dicit  tempus  passionis 
resurrectionisque  ejus,quia  complacuitiIli,ut  in  eo 
redimeret  genus  humanum.  Exaudivit  eum  Dcus  C 
Pater,quando  ille  oravit,  dicens :  Clarifica  me,Dcus 
Pater^apud  temetipsum.  Et  ille  rcspondit :  «  Et  cla- 
rificavi,et  iterum  clarificabo  (Joan.  xn).  »  Tempus 
placitum  appellat  tempus  passionis  et  resurrectio- 
nis  ejus.  Vel  etiam  tempus  placitum  potcst  dici  ab 
exordio  praedicationis  ejus,usque  ad  cxtremum  ju- 
dicii  diem.  De  quo  tempore  Apostolus  loquitur  : 
«  Ecce,inquien8,tempus  acceptabile,ccce  dies  salutis 
(//  Cor.  vi).  »  «  hi  servavi  te  »  a  morte  ad  vitam, 
«  et  dedi  te  in  fcDdus  populi  »  Judaeorum.  In  illis 
scilicet  qui  credere  voluerunt  in  amicita  apostolo- 
rum,  quibus  ipse  dixit :  «  Jam  non  dicam  vos  ser- 
vos,  sed  amicos  meos  {Joan,  xv).  »  Ad  quid  ergo 
suscitavi  te?  «  ut  sustitares  tcrram,  »  id  est  habi- 
tatores  terrae  de  infidelitate  ad  fidem,  et  de  errore  t\ 
idololatris  ad  verum  Dei  cultum ;  «  et  possidcres 
lerras  hasreditate  dissipatas,  »  quae  habitatorem  non 
habebant  Deum,  id  est  multitudinem  gentium  prae- 
destinatam  ad  vitam.  De  qua  haereditate  Pater  in 
psalmo  :  «  Postula,  inquit,  a  me,  ct  dabo  tibi  gen- 
tes  haereditatem  tuam  [Psal.  ii).  » 

«  Ut  diceres  his  qui  vincti  sunt,  Exite  »  de  vin- 
culis  peccatorum,  de  quibus  Salomon  loquitur  : 
Vinculis  peccatorum  suorum  unusquisquc  constrin- 
gitur.  «  Et  his  qui  in  tenebris  morantur,  »  subau- 
dis  diceres  «  revelamini,  »  hoc  est  illuminamini. 
His  qui  in  tenebris,  inquit,  erant,  hoc  est  in  infide- 


litate,  et  qui  in  tcnebris  et  in  umbra  mortis  sede- 
bant  ct  luccm  (Luc.  i),  id  est  Christum,  videre  non 
poterant,  qui  cst  lux  vera  quae  illuminat  omnia  qu® 
illuminant  (Joan.\) ;  dixit  ipse  Filius  Dei  ut  illumi- 
narontur,  (juando  dixit  :  «  Pcjcnitentiam  agitc,  ap- 
propinquabit  enim  regnum  cojlorum  (Matlh.  iv).  » 
«  Super  vias,  »  hoc  est  in  doctrina  apostolorum  et 
prophetarum,«  pascentur  »  illi  qui  exierunt  de  tene- 
bris  infidelitatis,  dicentes  :  «Dominus  pascitmeet 
nihil  mihi  deerit,  in  leco  pascuae  ibi  mc  collocavit 
[Pml.  xxii).  »  «  Et  in  omnibus  planis,  »  subaudis 
semitis  Scripturarum,  oxpositis  et  elucidatis  a  san- 
ctis  doctoribus,  erit  «  pascua  eorum.  ■ 

«  Non  esuricnt »  vcrba  Dei  «  ncque  siticnt »  positi 
in  ipsis  doctrinis.Dehac  esurie  et  siti  Dominus  per 
prophetas  loquitur  :  «  Mittam  famem  in  terra,  non 
famem  panis  ncque  sitim  aquae,  sed  audiendi  ver- 
bum  Dei  (Amos.  viii).  «  Sacra  Scriptura  in  quibus- 
dam  iocis  est  cibus,  in  quibusdam  potus.  Ubicun- 
que  cnim  cum  difficultate  sumitur,  cibus  est;  ubi 
autern  facile  intelligitur,  potus  est.  Non  esurient, 
inquit,  neque  siticnt  fidcles  in  sancta  Ecclosia con- 
stituti,  hoc  est,  obscura  et  aperta  patebunt  illis. 
«  Non  percutiet  eos  aestus  et  sol,  »  id  est,  adversa 
hujus  saeculi  non  nocebunteis,  «  quia  miseratoreo- 
rum  »  Christus  «  reget  eos  »  qui  eos  redemit  pretio- 
sissimo  sanguine  suo  «  ot  ad  fontcs  aquarum  potabit 
eos,»  doctrina  Veteris  et  Novi  Testamenti,de  qua  ali- 
bi  dicitur :  «  llaurietis  aquas  in  gaudio  de  fontibus 
Salvatoris(SMp.  xii),  »  sive  gratiam  Spiritus  sancti. 

«  Et  ponam  omnes  montes  meos  in  viam,»  id  est 
ante  faciem  apostolorum  meorum  et  praedicatorum 
omnia  impedimenta  hujus  saeculi  in  tranquillitalem 
convertam.  «  Et  semitae  meae  exaltabuntur, »  id  est, 
illi  qui  meam  humilitatem  imitati  fucrint,juxta  il- 
lud  :  «  Omnis  qui  se  humiliat,  exaltabitur  (LtM^.xiv, 
xviii). »  Montes  vocantur  apostoli  et  apostolici  viri, 
vcl  quia  inChrislo  sunt  fundati,qul  ost  mons  mon- 
tium,  vel  quia  in  exemplum  sunt  mundo.  Semit® 
autem  appellantur  omnes  credcntes,  pro  Christi 
nomine  sc  humiliantes.  Qui  sint  isti  quibus  via 
pra*paratur,  manifestius  demonstrat  cum  dicit  : 

«  Ecce  isti  »  crcdentes  «  de  longe  vchient,  »  id 
cst,  de  oriente  ad  fidem  et  unitatem  sancta;  EcclesisB, 
non  loco  sed  fide  :  «  et  ecce  alii  »  fidelcs  venient 
«  ab  aquilone  ct  mari,  »  id  est  occidente,  et  isti  de 
terra  australi.  lloc  ostenditur  multitudo  credentium 
qu.-E  a  qualuor  mundi  partibus  in  unitate  fidei  con- 
juncta  est,  de  quibus  et  Dominus  dicit :  «  Multi  ve- 
nient  ab  oricnte  et  occidente,  et  recumbent  cum 
Abraham,  Isaac,  et  Jacob,  in  regno  cajlorum  (Matth, 
viii).  »  Non  aulcm  inteIIigendum,quod  localitcrcon- 
grcgcntur  in  unum,sed  fidc.Licet  in  corpus  sejun- 
gantur,  minimc  possunt  scparari  mente,quosChristi 
nectit  inviolata  charitas. 

«  Laudatc,  C(jDli,  »  hoc  est  angeli  qui  habitatis  ia 
ccelo,  «  ct  exsulta,  terra,  »  angelicae  virtutes  qu® 
terra}  praeestis,  vcl  homines  justi  qui  inhabitatis 
cam,  pro  salute  generis  humani  gaudete.  «  JubilatQ 


967 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


968 


monles  laudem,  »  angcli.scilicct  el  homincs  justi  in  4  pnedicatoros  ct  primitivae  Ecclesis  sdificaiores.Lo- 


excelso  virlutum  collocati :  «  quia  consolatus  est  Do- 
minus  populum  »  credentem  in  se  per  adventum  Fi- 
lii  flui,  apostolos  scilicet  caetorosqufi  credentes  ex 
Juddeisetomnesaquatuormundi  partibusad  fidem 
suam  convenientes  dc  quibus  jam  supra  dixit :  «  et 
pauperum  auorum  miserebitur,  »  et  de  quibus  in 
Evangclio  dicitur  :  Bcati,inquit,  paupercs  spiritu, 
quoniam  ipsi  consolabuntur.Pauperin  hoc  loco  po- 
lest  intelliqi  populus  gentilis,qui  non  habcbat  divi- 
lias  lcgalcs  et  prophetales  :  scd  desertus  et  derclic- 
tus  a  Deo  factore  suo  dacmonibus  subjacebat,  pcr 
idololatriffi  cultum  efc  libidinis  scrvitutem. 

«  Et  dixit  Sion  :  Dorclinquit  me  Dominus,»  id  est 
annihilavit  sive  annulavit  :  •  et  oblitus  est  mei.  > 
Hierusalem  et  Sion  quatuor  modis  in  Scripturis  sa- 


quitur  do  futuro  quasi  de  pnctcrito,qua8ijam  vene- 
rint.  Apostoli  rcsdiOcaverunt  Jenisalem,ide8icon- 
gregationem  Odelium,  quae  destructa  erat  per  infl- 
delitatem,  in  illis  tamen  qui  ex  eis  credere  volue- 
runt.«  DestruenteSy  »  subaudis,  scribae  ci  Pbansasi, 
qui  scmper  pra^ponebant  traditiones  suas  legi  Dei, 
«  ct  dissipantes,  »  subaudis,  te  suis  exemplid,«  a  te 
exibunt^  »  ducti  in  captivitatem  a  Romanis. 

«  Leva  in  circuitu  ocuios  tuos^ei  vide,omne8isti 
congregati,venerunt  tibi.  »  Apostolos  alloquitur  ei 
primitivam  Ecclesiam.Legimus  in  Aciibusapostolo- 
fum  (capAi)y  quod  die  Pentecostes  predicaatibafl 
Apostolis  concurrerit  mullitudo  Jud8eorum,qus  coo- 
venerat  ex  diversis  partibus  mundi,ad  quaa  dispersi 
fuerant  pros  nimia  perscculione  Antiochi  Epiphane, 


cris  intolligitur.  Primo  intelligi  debct  Hicrusalem  **  temporibus  Machabaeorum :  ex  quibus  sicui  Lucas 


terrcna  qua;  fuit  in  Juda»is,quam  legimus  planxisse 
Dominum,  et  ad  quam  in  Evangrlio  loquitur :  Hio- 
rusaloni,  (lierusalem, qurc  occidis  prophetas  {M  tlh. 
xxiii),  ct  cajtera.  Socundo  congregatio  sanctorum, 
(quaB  in  pace  Domini  et  contemplatione  virtutum 
consistit)  adhuc  posita  in  tcrra  Hierusalem  et  Sion 
vocabitur,  de  qua  dicitur  :  «  Fundamenta  ejus  in 
montibus  sanctis,  diiiglt  Dominus  portas  Sion  (PsaL 
LX3LXV1).  »  Tertio  modo  appcHatur  lliorusalem  vcl 
Sion  multitndo  sanctorum  angelorum  etdominatio- 
hum,accffiterarum  virtutum,6t  hominum  electorum 
jam  cum  Christo  regnantium.De  qua  dicit  Aposto- 
lus :  Hla  autem  Hierusalem  qus  sursum  est  libera 
cst,  qutB  est  mater  nostra  {Gal,  iv).  Quarto  appella- 


dicit,  una  die  tria  millia  credidenint,  aliera  die 
qiiinquc  millia,  ct  deincops  multa  miHia.Ei  de  iilis 
niodo  loquitur  ad  primitivam  Ecclesiam  :  Leva  (in- 
quicns)  oculos  tuos,o  primitiva  Ecclesiayei  vide(/i£< 
i:,  iv),id  est,considera,omnes  isti  Judsi  ex  diversis 
partibus  congregati  venerunt  tibi ;  id  esi,per  ie  cre- 
dani  et  consocientur  tibi  in  uniiate  fidei.  Potesi 
etiam  eiad  multitudinem  gentium  referri.qu»  quo- 
tidie  ex  omnibus  mundi  climatibus  confluit  ad  fidem 
Ecclesiffi.  «  Vivo  ego,dicit  Dominus,  quia  hisomni- 
bus,»  subaudis  credeniibus,tam  ex  Judsis  quamex 
gentibus,  «  vclut  ornamento  vesiieris,»  id  osioma- 
beris  «  et  circumdabis  iibi  eos  quasi  sponsa.  »  Si 
dicifasestilludquoddicitur  Vivo  ego,  juramentum 


iur  Hierusalem,  quam  Judaei  et  nostri  judaizantes  C  ^^^  est,sicui  saBpe  in  veteri  Testamehto  locutusesty 


dcscendere  dicunt  de  coelo  ornatam  :  juxta  Apoca- 
]ypsim  Joannis  (ra/>.xxi).Et  hoc  qua)rcndum,qua2  ex 
his  omnibus  dixerit,  dereliquit  me  Dominus.  Hoc 
autem  sciendum  cst,  quia  Uierusalem  (id  cst  con- 
^regatio  sanctorum)  qux  prima  fucrat  in  Judieis, 
ista  commemorat  :  qu(B  posita  in  captivitatcm  Ba- 
bylonis  dicit  sc  a  Dco  dcrclictam.  Scd  quid  dicit  ei 
Dominus  blandientis  aflectu?  Audiamus. 

«  Nunquid  oblivisci  potcst  mulicr  infantem 
suum,  ut  non  miscreatur  fiiio  utcri  sui?  »  Minime. 
Et  est  sensus  :  Sicut  illa  non  potcst  oblivisci  infan. 
tem,  ut  ci  non  misereatur  :  sic  ego  non  obliviscar 
tui,  scd  miserobor.  Dicit  amplius  aliquid.  «  Et  si 
illa,  »  subaudis,  tam  crudclis  cxstitcrit  et  dura,  ut 
«  oblita  fncrit  »  misereri  filio  utcri  sui :  «Ego  tamcn 
non  obliviscar  tui,  »  dicit  Dominus  omnipotens. 

«  Ecce  in  manibus,  »  id  est  in  praesentia  mea. 
«  Dcscripsi  te,  »  vcl  depinxi  tc,  ut  lui  scmpcr  mc- 
moriam  habcam. «  Muri  tui  coram  oculis  meis  sem- 
per.  »  Qui  sunt  isti  muri  de  quibus  loquitur?  Pa- 
triarchciR,  prophctaj,  et  justi  ex  illa  plebc  procrcati, 
qui  scmpcr  intcrpcllant  pro  ca,  ct  quorum  oratio- 
nibus  diu  iHi  vallati  sunt,  sicut  civitas  vallatur 
muro  maleriali.  Muri  tui,  id  est  prophetaj  et  pa- 
triarchse  in  praesentia  mea  sunt ;  orantes  jugiter  pro 
ic,  et  ideo  miserebor  tui. 

«  Venerunt  siruciores  iui,  »  subaudis  apostoli  ei 


D 


ct  sicut  in  Novo  Amen,amen.  Ideo  autem  deiurJQ- 
rare  more  nostro,  ut  omnis  sermo  ejus  sic  teneatur 
firmus  quasi  juramentum.  H®c  quae  prophetaex 
persona  Dei  Patris  loquitur,dupliciterinteiligipos- 
8unt,ut  ad  Ghristi  personam  ei  Ecclesiae  referaniur. 
Omncs  cnim  sancti  ornamentum  ei  vestimeniiun 
sunt  Christiy  oi  ipse  ornamentum  esi  omnium  san- 
ctorum,  Dicamus  et  alitcr,referenies  hoc  ipsum  td 
Ecclesiam  :  Sicut  sponsa  ornatur  auro  ei  gemmis, 
variisque  omamentis  vestimcniorum  :  sic  sancta 
Ecclesiaornaturmultitudinecredentiumdiver8i8qu6 
ordinibus  qui  in  ea  consistunt^  episcopis  videlicei, 
prcsbyteris,  diaconibus,  subdiaconibus,  nec  non 
etiam  multitudine  conjugaiorum,  continentium  et 
virginum.  De  quibus  in  Psalmo  dicitur  :  Astitit 
regina  a  dcxtris  tuis  in  vestitu  deauraio^circumdatt 
varietate. 

«  Dcserta  tua, »  subaudis  loca,id  est  derelicta,ft  et 
solitudincs  tua;  ct  tcrrae  ruins,»subaudis,quxom- 
nia  destructa  sunt  ab  illis  qui  nolueruni  credere, 
«  nunc  angusta;  erunt  pro;  habitatoribus, »  hoc  est 
prai  multitudine  crcdentium  ad  fidem  venientium ; 
«  ct  longc  fugabuntur  »  scribae  et  Pharissi  a  Roma» 
nis  «  qui  absorbebant  ei  »  id  esi  qui  te  separabant 
a  Dco  tuo  malo  exemplo,  vel  prava  doctriBa. 

«  Adhuc  diconiin  auribus  iuis,  »  o  fili,vel  0  primi* 
iiva  Ecclesia,  «  filii  steriliiaiis  tu«.  »  Voz  pairis  td 


909 


COMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  II. 


970 


filium,etprimitivainEcclesiam.Etquanium  ad  litte-  A 
ram  pertinetjfilii  sterilitatis  vocantur,qui  in  inficle- 
litate  quidem  nati  sunt,  sed  postea  pr(edicantibus 
apostolis  credidcrunt.«  Angustus  mihi  cst  locus,  « 
subaudis  in  Synagogis;  t  fac  spatium  mihi  ut  hahi- 
tem,»  subaudis,in  gentibus  et  in  toto  mundo.  Post 
ascensionem  Domini  ad  ccbIos  tantum  crevit  fides 
credcntium,  ut  non  in  Judsa  solummodo  possent 
babitare,  nisi  spargerentur  per  univcrsum  orbem. 

«  Et  dices  in  cordo  tuo,  »  o  primitiva  Ecclesia  : 
«Quis  genuit  mihi  istos,»subaudis  Olios  spirituale? 
«Ego  sterili8,»subaudisinhoc  quia  Deo  spirituales 
filios  non  enutrivi,»etnon  parienstransmigrata»  in 
Babylonem«  et  captiva  ducia.  Et  isios  quis  enutri- 
vit  ?  »  Ideo  dicit  sterilis  et  non  pariens,  quia  post 
Aggeum,Zachariam,et  Malachiam  qui  Esdras  appcl-  w^ 
latur^  non  habuerunt  propheias  qui  eorum  filios 
enutrirent  in  lege  Dei.«  Ego  destituta  »  a  Deo  «  et 
desolata  •  a  proprio  viro  Deo  omnipoiente  :« isii,» 
subaudis  Judaei  vel  geniilcs  credentes  in  Filium 
Dei,«  ubi  erant?  »  Hujusmodi  generaiio  spirituulis 
est,  et  multos  simul  in  flde  parit,  ct  ideo  miratur 
Ek^clesia  quomodo  iam  ciio  coadunaii  sunt. 

«Hsc  dicit  Dominus  Deus,»subaudis  Pater:«Ecce 
levo  ad  gentes  manum  meam,ctad  populos  exaltabo 
signum  meum.  »  Dixit  se  Ecclesia  inirari  unde  iot 
filii  ad  fidem  ejus  venerini,  ideo  respondei  Deus 
Pater  et  dicit  :Miraris  quomodo  isia  sint  tacto,ego 
tibi  ostendam  :  Eccc  (inquit)  lcvo,id  est  revelo  vel 
demonstpo  ad  gentes  manum  mcam^hocestFilium 
meum  per  incarnationis  mysterium,  vel  levo  de 
terra  ad  coelum  per  asccnsioncm.  Ad  populos  exal-  C 
tabo  signum  meum,  id  est  signum  crucis.  Nam  in 
tantum  est  jam  exaltatum  sigimm  crucis,utomncs 
gentes  eo  se  credant  tuen,  cum  Dei  adjutorio,  ab 
omnibus  insidiis  diaboli.u  Et  »  cum  ego  levavero  Fi- 
linm  meum,vel  super  cordageniium  vel  ad  coclos  elo- 
vando  :  «  Affereni,»  o  primitiva  Ecclesia,et«  filios» 
tuos  apostoli  ad  fidem  t  in  ulnis,  >  id  est  suis  exem- 
plis  et  praedicationibus.  Vel  angelicse  potcsiaica 
afTerent  ad  ffiternam  beatitudincm^  post  finiium 
hujus  laboris  cursum,  sicut  legitur  de  Lazaro(Lt^c. 
xvi),  «  et  filias  tuas,  »  hoc  est  sexum  femineum  ad 
fidem  trahendo^velanimassanciorum  ad  paradisum 
ducendo,«  superhumero,  »  id  est  suis  merilis  apo- 
stoliyvei  angeli  suis  oraiionibus  «  portabunt.  »Ideo 
dicit  filios  iuos  et  filias  inas,  quia  ex  uiroque  sexu  n 
sancta  Ecclesia  constat  (Act,  xxi).  Legimus  enim 
quatuor  filias  Philippi  prophetissas  fuisse. 

■  Et  erunt  reges  nuiritii  tui,  o  sancia  Ecclcsia, 
■  et  reginae  nutrices  iuae.  »  Non  sunt  ista  a  nobis 
carnaliter  intelligenda,  sicut  Judaji  iiiteliiguni,qui 
dicunt  se  in  adventu  Christi  sui(quem  adhuc  prajs- 
telantur)habere  nutriiios  reges  ei  nuiriccs  reginas, 
et  in  ulnis  ct  supcr  humeros  porlari  ab  iliis.  Sed 
per  reges  et  nutriiios  debcmus  iniclligere  apostolos 
et  prasdicatorcs,  qui  se  et  alios  rcgcrc  bene  sieduc- 
runt,  et  ad  viam  veriiaiis  nutricruni.  De  quibus 
Psalmista  dicit :  «  Constitues  eos  principes  super 

Patbol.  CXVI. 


omncm  ierram  (PsaL  xliv).  »  Ipsi  fuerunt  reginas 
qui  et  rcges  et  nutritii.Nunquid  non  rcges  et  rcgin® 
fuerunt  Petrus  ci  Paulus^tjui  sua  prajdicatione  corda 
superborum  hominum  subjugaverunt  Christo  {GaL 
iv)?  Nunquid  non  crat  Paulus  nutritius  sive  nutrix, 
quando  dixit:«PcrEvangcliuni  ego  vos  genui,ct  tan- 
quam  parvulis  in  Chrisio  lac  vobis  potum  dedi,non 
escam  (/  Cor.  iii)?  »  Nunquid  Pctrus  nutritius  non 
crat,  quando  dixit  :«Quasi  modo  geniti  infantes  lac 
concupiscite  (//  Pelr.  ii).  »  Sic  de  castcris  apostolis 
inielligendum  est,  Sequitur  crgo,et  dicitur  ad  pri- 
mitivam  Ecclesiam  :«Vuliuin  icrra  demisso,»idest 
humiliaio, «  adorabuntie,  >  hoc  est  honorabunt  to, 
0  primiiiva  Ecclesia,in  capile  tuo,quod  cst  Christus, 
poiesias  videlicet  ierrcna  et  dignitas  mundana.Quir 
cunquc  Christum  adoratsive  honorai,qui  est  caput 
oinniuin  eleciorum,honorat  omnes  electos  qui  sunt 
corpus  Chrisii(Co/.  i  et  ii).  Quodque  subjungit,«  ot 
pulverem  pedum  tuorum  lingent,  »  hoc  significat 
quod  reges  et  regina3,perquosdesignantur  apostoli 
ei  prajdicaiores,  quidquid  ierreni  operis  et  peccati 
adha;scrit  pcdibus,  id  est  aciionibus  Ecclesiae,  scr- 
mone  ei  exemplo  suo  mundabunt  et  abstcrgcnt.Pul- 
vcrem  (inquit)  pedum  tuorum  lingcnt,  id  est  torre- 
nam  conversaiionem  auferent  et  peccata  dimittent, 
juxta  quodaDoininopolestaiem  acceperuni,dicenlo 
cis  :«Quodcunquc  solveritis  in  terra  erit  solutum  et 
in  coelo  {Mattli,  xviii).»  «  Et  scies,  »  o  Ecclesia,«  quia 
ego  Dominus,  »  subaudis  cum  Filio  Aieo  et  Spiritu 
sancio«super  quo,»id  est  in  me«  non  confundontur» 
in  judicio  omnes  electi  «  qui  exspectant  eum»recte 
crcdendo,  benc  vivendo,  et  perfecte  perseverando, 

«Nunquid  iolleiur  a  forte  praida,aut  quod  captum 
fuerit  a  robusto  salvum  esse  poterii?  »  Proponit^ 
Dominusqusestionem,quam  ipse  in  subsequentibuB 
exponit.  Et  ipse  qui  per  Isaiam  isia  locutus  est, 
ipsc  etiam  pcrscmetipsuni  in  Evangclio  simiiia  pro- 
tulit,  diccns  :  Cum  fortis  armaius  custodit  atrium 
suum,inpace  sunt  ea  qua)  possidet  (Luc.  ii).  For- 
iem  ct  robustuni  vult  inielligi  diabolum,  qui  iam 
foriiter  teunit  genus  humanum  capium,  ut  nemo 
sanclorum  ab  eo  posset  auferre^neque  Salomon  per 
suam  sapicntiam,neque  Job  per  suam  sancUtatem, 
nisi  Filius  Dci  per  incarnaiionis  sua;  mysterium. 
Nunquid  ergo  iolletur  a  forte  diabolo  prsda  generis 
humani  per  aliqucm  sanciorum,  aut  puod  captum 
icneiur  n  robusio  diabolo,  salvari  poterit? 

«  Quia  ha3C  dicit  Doniinus,ct  quidem  captivitas  » 
subaudis,qua;  capiivavit  genus  humanum,«a  forte 
iolleiur«  in  meo  adveniu  per  passionem  meam,«et 
quod  ablaium  (uerai»  Deo«  a  robusio  »inimicoper 
suasioncm  «  salvabit »  dc  niorte  ad  vitam.  «  Eos 
vero,  »  subaudis  da^moncs  vel  Judaios,  vel  etiam 
gcntilcs  «  qui  judicaverunt,  »  id  est  qui  damnave- 
runt  te  injusie,  o  Ecclesia,«  ego  judicabo  »  juste  in 
die  judicii,  iradens  cos  poenis  inferni,  «  et  filios 
tuos,  »  id  cst  omncs  crcdontcs  «  ogo  salvabo  »dan8 
eis  regnum  aitcrna)  quietis.  • 

u  Et  citaboj^id  est  aatiabo  vel  roprobabo»«boflt,ea 

31 


97* 


HAYMONTS  HALBERSTAT.  EPISfi.  OPP.  PAUS  I.  —  COMMEiVT.  BIBL. 


972 


tuos  carnibus  tuis,»  proco  quod  cst  dicere  :putre- 
dincctmiseriatuaconsumpli  deficient,nondesinant 
e8se,scd  ut  jugiter  crucientur,{iet  quasi  musto  san- 
guinc  suo  inebriabuntur.»Non  carnaliter  istaintol- 
ligenda  sunt,  quod  impii  et  qui  persccutores  sunt 
sanctorumcarnessuascomedantetsanguinemsunm 
bibant :  scd  ipsorum  carnes  dcvorabunlur  a  vermi- 
bus  et  bestiis  infernalibus,  id  cst  in  sua  miscria  et 
putredineperibunt,ct  sicut  homo  inebriatur  a  mus- 
to,  ita  illi  replebuntur  miscriis,  eoquod  multorum 
sanguinem  sanctorum  ruderunt.Possumus  etiam  ad 
prssens  tempus  rcferro,quod  pcrsecutorum  sancto- 
rum  carnes  a  vcrmibus  comedantur,et  sanguisebi- 
batur.Sicut  contigit  Herodi,  qui  interfccit  pueros, 
quiqueetiamconsumptusavcrmibuscxspiravit.Illis- 
que  talibus  contigit  quod  Propheta  dicit  :  «Duph*ci 
contritione  contere  eos,Domine,vidclicet  in  ppflescnti 
et  in  futuro  (Jerefn.  xvii).  »  «  Et  »  cum  hflBC  feccro 
(inquit)  in  dic  judicii,  vel  in  prfcsenti  punicndo  re- 
probo3,«sciet,omnis  caro,»id  cst  omnis  clectus  qui 
visurus  est  Salutare  Dei,«quia  cgo  Dominus  salvans 
te,  »  o  Ecclesia,«et  Redemptor  tuus»qui  tercdemi 
sanguine  meo  :«  Fortis  Jacob,»  id  est  qui  dedi  for^ 
titudinem  Jacob  in  luctatione  cum  angelo.Vcl  etiam 
per  Jacobpossumus  inlelligero  Dominum,qui  fortis 
exstitit  tempore  passionis,intan(um  ut  pro  crucifi- 
gentibus  ee  oraverit,  diccns  :  «  Pater,  ignosce  illis 
(Luc,  xxiii).»Quidam  putant  Jacob  italuctatum  esse 
cumangelo.quemadmodum  duo  hominesinvicem  so 
tenentcs  et  brachiis  ac  toto  corporc  laborantes  de- 
certare  videntur.Sedquomodo  res  corporali  luctari 
possit  cum  angelo  tactu  corporis,qui  natura  incor- 
poralisestetinvisibiliSjminimeapparct.QuaBquffistio 
hoc  modo  solvenda  est.  Dum  fugeret  ipse  Jacob  in 
Mesopotamiam  ad  Laban  afacic  fratris  sui  Esau,  et 
devenisset  in  Bethel,nocte  vidit  in  somnis  scalam 
pertingentem  usque  ad  coDlum,angelos  Dci  descen- 
dentes  et  ascendcntcs  pcr  eam,Dominumque  inni- 
xum  scalffi  audivit  dicentem  :«  Jacob,terram  in  qua 
dormis  tibi  dabo,et  semini  iuo(Gen,  xxviii).  »  Tunc 
data  estei  custodia  angelorum,qui  eum  custodirent 
in  Mesopotamia.Revertentc  autemilloetvenientein 
eumdem  locum,appropinquante  mane,  vidit  castra 
Dei.Unde  et  appellavit  eumdem  locum  Manaim,  id 
est  castra.Apparuit  etiam  ei  angelus,  qui  eum  scr- 
vaverat  quandiu  moratus  est  in  Mesopotamia,ct  di- 
xitei  :«Dimitteme(G^.xxxii),»subaudis  utvadamad 
eum  qui  me  misit.Procidcnsque  statim  in  terram,coB- 
pit  orare  et  dicere:Non  dimittam  te,id  est  non  ces- 
sabo  a  precibus,doncc  benedicas  mihi.Et  benedixit 
eum,dicens :  Si  cum  Deo  fortis  cs  in  oratione,quan- 
to  magis  contra  homines  prflRvalebis?  Id  est,  si  in 
oratione  permanseris,  quomodo  poteris  vinci  ab 
Esau?  Tunc  dimisit  cum  cessando  a  prccibus.  Ali- 
ter  enim  illum  non  tenuit,  neque  cum  eo  luctatus 
est  nisi  per  orationem.' 

CAPUT  L. 
«Hffic  dicitDominus:Quiscstliber  rcpudii  matris 
Vestrae,  »  subaudis  Synagogfie,«  quo  dimisi  eam^aut 


A  qui  est  crcditor  meus  cui  vendidi  vos?»  id  estquia 
cst  cui  tanta  debco  ut  non  habeam  quod  rcddam, 
nisi  vos  trad  idero  ei?  Populum  Judaiorum  alloquitur, 
rcccdcntem  a  se,loquen8  secundum  consuetudinem 
eorum  qui  suis  uxoribus  dabantlibe11osrcpudii,id 
est  chartam  abjectionis,  ut  possent  accipere  alias. 
Dicit  ergo  :  0  Judaci,  forsitan  dicitis  me  abjecisse 
matrem  vestram,quaB  olim  vocata  est  sponsa  mea, 
scd  nunc  dicite  quomodo  dimiserim  eam.Non  ergo 
cgcdimisieam,neque  dedi  incompensatione  peculii, 
sed  ipsa  reccssit  a  me  tradcns  se  diabolo,  factaque 
est  adultera  me  derelinquendo  proprium  virum. 
«  Eccc  iniquitatibus  vestris  venditi  est,  »  diabolo, 
«  et  in  scelcribus  vestris  dimisi  matrem  vestram.  » 
Non  cst  putandum  quod  ipse  primum  dimiserit  eam, 
sed,  ipsa  adulterante  et  recedente  ab  illo,  permisit 

"  abire.  In  iniquitatc  venditur  homo,quando  pro  lu- 
xuria  et  libidine  subdit  se  diabolo. 

<  Quia  veni,  »  subaudis  per  incarnationis  myste- 
rium,«et  non  crat  vir,  »  subaudis,  habens  similitu- 
dinem  Dei:  qui  contra  vitium  ac  diabolum  viriliter 
pugnarct  :  sed  more  bcstiarum  omnes  vivebant, 
juxta  quod  eis  Joannes  impropcrabat,dicens:Gcni- 
mina  viperarum,  quis  vobis  dcmonstravit  fugere  a 
ventura  ira(3fa///*.iii)?  Unde  et  subdit  :  «  Vocavi  >» 
perpcenitcntiam,diccns  :«Pa)nitentiam  agite,appro- 
pinquabit  cnim  regnum  coelorum  (Matth.  xxin).  » 
t  Et  non  erat  qui  audiret,»  id  est  qui  obediret  vel 
qui  intcllligeret,eo  quod  non  esset  vir.«Nunquid  ab- 
brcviata  et  parvula  facta  est  manus  mea,»id  estpo- 
tentia  mca,  «  ut  non  possim  redimere  »  populum 

C  meum  de  Babylone  vel  de  captivitate  diaboli,  illum 
qui  in  me  crediturus  est  :  sicut  olim  rederoi  filios 
Israel  de  iEgypto?  «  Aut  non  est  in  me  virtus  »  ad 
liberandum  populum  meum,  vel  ad  liberandum  me 
de  morte?«Ecce  in  increpatione,  »  id  estin  indigna- 
tionc  vel  visione, «  mea  descrtum  faciam  mare,  »  id 
est  vaCuum  reddam  a  suis  aquis,  si  voluero,  sicut 
quondam  in  transitu  filiorum  Israel.«Ponam  flumi- 
na,«  subaudis  alia,  «  in  siccum,  »  si  voluero,  sicut 
olim  torrentem  Arnon  et  Jordanem. 

«Computrcscentpiscessineaquaetmorienturinsi- 
ti»quemadmodum  in  illo  flumine  iEgypti.Et  est  sen* 
sus :  Ego  qui  illa  feci  et  modo  possum  similia  facere, 
nonhabeoquidquam  amissum  de  potentia  mea.Alle- 
goricc  autem  mare  significat  hunc  mundum,  quod 

-.  sempcr  in  motu  est.Ecce(inquit)in  indignatione  mca 
desertum  faciam  huncmundum  in  diejudiciiabom- 
ni  amaritudine,etab  omnibushabitatoribuissuis.Ei 
ponam  flumina  in  siccum,id  est  doctrinam  haereti- 
corum,et  sapientiam  philosophorum  exsiccabo.  Et 
computrescent,id  est  deficient  pisces  sine  aqua,hoc 
est  curiosi  et  peccatores  sine  gratia  Spiritu  sancti: 
ct  morientur  in  siti,  non  habentes  illam  aquaro  de 
qua  dixit  Dominus  :«Qui  sitit  veniatad  me  et  bibat, 
et  d%  ventre  ejus  fluent  aquae  vivffi  (Joan.  vii).  » 

t  Induam  coclos,  »  subaudis  aeros,  in  tenebns» 
et  saccum  ponam  opcrimentum  corum.»Philosopbi 
dicunt  decem  stadiis  coelum  distendi  a  terranon  am- 


973 


COMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  II. 


97i 


plius  :  quod  spatium  crassitudinc  aeris  aliquando  A.  crcpantibus  et  consqucntibus.  •  IIscc  omnia  in  pas- 
nobis  splcndorom  solis  abstrahit.  Nun  cgcIuiii  crgo      sionc  illius  lcgiraus  adimplcta. 


sacco  obvolvitur,  sed  intcrdum  sole  in  mcdio  cu:li 
posito,  aer  nobis  obscuratur.  AUcgorice  autem  hic 
est  sensus  :  Induam  ccdIos  tencbris,  id  est  facium 
ut  sancli  recognoscant  se  esse  pcccatores  :  juxta 
illud,  Justus  in  principio  accusutor  est  sui  {Prov. 
xviii).  Et,  «  Si  dixerimus  quia  pcccatum  non  ha- 
bemus^  mcndaccs  crimus  (/  Joan,  i).  »  Et  saccum, 
id  cst  cilicium,  ponam  opcrimcntum  corum,  ut, 
pocnitentiam  agentes,  dicant  cum  Psalmista :«  Ego 
autcm,  dum  mihi  molesti  essent,  induebam  me  ci- 
iicio  (PsaL  xxxiv). » 

«  Dominus  dcdit  mihi  iinguam  eruditam,  •  id 
est  doctam,  «  ut  sciam  sustentare  eum,  qui  lapsus 


«  Dominus  Deus^  »  subaudis  Patcr,  «  auxiliator  » 
mcus  subaudis,  fuit  in  passione,  «  idco  non  sum 
confusus,»  ideo  non  crubui,  ncque  sustinui  oppro- 
brium.  Tunc  sustineret  confusioncm,  si  tertia  die 
non  rcsurrexisset.  Idco,  quia  ipse  est  auxiliator 
mcus,«  posui  faciem  incam  ut  pctram  durissimam,» 
ut  a  passione  non  me  avertercm.  «  Et  scio  quoniam 
non  confundar,  »  id  est  non  peribo. 

«  Juxta,  •  id  cst  prope  est  «  Deus  »  Pater  «  qui 
justificat  mc»  Tunc  justificavitilluip,quando  dixit: 
Hic  est  Filius  meus  dilcctus,  in  quo  mihi  complacui. 
Et  quando  illum  tertia  die  suscitavit :  Quis  contra* 
dicit  mihi?  Id  est,  quis  potest  diccre  me  non  esse 


cst,  verbo.  »  Uebraei  nolunt  hoc  referre  ad  Ghri-  t.  justum?«  Stemus  simul,  •  subaudis  ad  judicium 

J, J  1 "  J     T  •       •     T\  •  1  •  jI^  /^       •l.l  •  C%  14J 


stum,  scd  potius  ad  Isaiam,  cui  Dominus  linguam 
eruditam  dedit  ut  sustentarct  populum  Judaicum, 
et  qui  multa  opprobria  ab  eis  sustinuit,  in  tantum  ut 
serra  lignoa  secaretur.  Sed  mclius  est  ut  referamus 
illud  ad  Dominum  Jesum  Christum,  qui  eruditam 
linguam  habuit  ad  consolandum  mocrcntes  et  rc- 
vocandum  ad  pccnitentiam  pcccatorcs,  et  qui  pro 
saJute  generis  humani  haec  pati  voluit.  Dominus  (in- 
quit),  id  cst  Deus  Pater  dcdit  mihi  linguam  erudilam 
in  lcge  omnique  sapientia,  ut  sciam  sustcntarc  cum 
vcrbo  qui  lapsus  est,  subaudis  in  pcccatum  et  mor- 
tcm,  genus  vidclicet  humanum.  Quo  verbo  dicit  se 
sustentare  gonus  humanum?  Verbo  prffidicationis 
et  pocnitentiiB  diccndo.  «  Pcenitentiam  agile^  appro- 
pinqaavit  enim  regnum  ccclorum  (Matth.iw,»  Et  : 


«  Qui3  cst  adversarius  meus?»  accedat»  ad  me.  » 
Tale  est  illud  quod  et  in  Evangelio  dicit :«  Quis  (in- 
quit)  cx  vobis  arguet  me  de  peccato?  » {Luc.  in).  Et 
est  sensus  superioris  versiculi :  Si  quis  (inquit)  ez 
vobis  Judffiis  putat  mc  juste  crucifixum  et  aliquod 
fccisse  peccatum,  accedat  ad  mc  ut  judicemus  si- 
mul. 

«  Ecce  Dominus  Deus  auxilialor  meus,  quis  est 
ex  vobis  qui  condemnet  me?»Nullus  potest  me  con- 
demnarc.  «  Eccc  omnes  Judcci,  qui  mihi  contradi- 
cunt,quasi  vestimentum  contcrentur,  tineacomedet 
eos^»  id  est  propria  conscientia.  Sicut  vestimentum 
duobus  modis  consumitur,  vctustate  temporis,  et 
tinca  :  ita  illi  quia  tempore  quadraginta  annorum 
sibi  dato  ad  pocnitentiam  noluerunt  converti,  con- 


Venite  ad  me^  omnes  qui  laboratis  et  onerati  estis,  C  triti  sunt  advenientibus  Romanis,  et  in  ipsa  tribu- 


et  ego  vos  reficiam  {Mattii.  xi).  »  Quod  dicit,  Domi- 
nus  dedit  mibi  linguam  eruditam,  vox  humanitatis 
est :  secundum  quam  ct  post  passionem  ac  resurre- 
ctionem  dixit,  «  Data  est  mihi  potcstas  omnis 
(lfa;<^.  xxvin).»Quantum  enim  ad  divinitatem  per- 
tinet,  omnia  possidet  ffitcrnaliter  cum  Patrc.t  Eri- 
git,»  id  est  elevat,  o  mane,  »  hoc  est  ab  exordio  meie 
nativitatis,  vel  prasdicationis. 

«  Mane  erigit  mihi  aurem,  »  id  est  intcllectum 
mentis,  «  ut  audiam  »  illum  «  quasi  magistrum  »  et 
ne  alia  loquor  nisi  quae  ab  illo  audicro.  De  hoc  dicit 
ipse  in  Evangelio  Joannis  :•  Egoameipso  non  lo- 
quor  {Joan.  xrv).»  Loquitur  Dominus  more  discipuli, 
qui  matutino  tempore  a  magistro  docetur. 


latione  propria  conscicntia  torquebantur  eo  quod 
non  credidisscnt  in  Ghristo.  Yel  etiam  modo  positi 
in  poonis  infemi,  recordatione  propriae  conscientin 
torquentur. 

«Quis  cx  vobis  *  infidclibus  Judaeis  « timens  Deum, 
audiens,«  id  est^  intelligcns  «  vocem  servi  sui,^  id  es» 
Filii  sui,diccntis:«  PoDnitentiam  agite  {Matth.iw)'.^ 
et  ope  adimplct?  Nullus.  Duo  sunt  timores,  duffl  ei 
servitutes.  Est  limor  servilis  quo  timet  servus  domi- 
num^  timens  flagellari  ab  illo ;  cst  et  timor  amoris, 
quo  timet  filius  patrem,  sperans  ab  illo  haereditatem 
accipere.  De  quo  timore  hic  loquitur  ad  Judieos^qui 
Deo  servire  et  timere  debuerant  :  quatenus  ab  illo 
hasreditatem  patrias  coelcslis  mererentur  acoipere. 


«  Dominus  Deus  apcruit  mihi  aurcm,  »  id  est  in-  t\  De  hoc  etiam  timore  dicitur :«  Initium  sapientias 


teiligentiam.  «  Ego  autem  non  contradico^  »  id  est 
conlra  voluntatem  illius  non  ago.  «  Retrorsum  non 
abi,  »  hoc  est  a  voluntate  illius  non  rcccssi,  quia 
quae  placita  sunt  ei  facio  sempor. 

«  Corpus  mcum  dedi  percuticntibus,  »  Judiris  ct 
militibus  Romanis,  pro  salute  getieris  huniani  {Joan. 
vin)^  «  et  gcnas  meas  vellentibus.»  Genae  sunt  loca 
ubi  primum  barba  nascitur :  tunc  dedit  genas  suas 
sive  barbam  ad  vellendum,  quando  velavcrunt  fa- 
ciem  ejus,et  dabant  ei  alapas^illo  non  contemncntc. 
■  Faciem,  >»  id  est  pocnitentiam  meam,  vel  faciem 
corporis  «  non  averti »  sive  non  declinavi  «  ab  in- 


timor  Domini  {Prov.  i).»  Et :«  Timor  Domini  omnia 
supcrat  {EccL  xxv),  »  ct  caetcra  his  similia.  Subjun- 
gitur  crgo  dc  ipso  Filio  Dei,  et  dicitur :«  Quis,»  sub- 
audis  P'ilius  Dci,«  ambulavit  in  tenebris,  et  non  est 
lumcn  ciy»  id  cst  gloria  in  illo  populo,  sicut  ipse 
dixit :«  Nemo  propheta  est  sine  honore,nisi  in  patria 
sua  {Matth.  xiii;  Marc.  vi;  Luc.  iv).  »  Quod  ergo  lu- 
men  vel  qunc  gloria  erat  Filio  Dei  quando  conspue* 
batur  et  colaphis  caedcbatur?  Dicamus  et  aliter, 
gcntiles  hoc  refercntes.  Qui  gentilis  populus 
lavit  in  tcncbris  infidelitatis,  et  non  enU. 
in  corde^  id  est  Christus,  qui  d" 


975 


HAYMONTS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS.  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


976 


inundi(Jortn.vni).)>Sed  quid  subjungilur?Ideo  ergo 
quia  non  est  ei  lumen,  vel  de  Christo,  vel  de  gentili 
populo,  «  Sperct  in  nomine  Domini,  etinnilatursu- 
per  Dominum  suum,  »  subaudis  :  et  tunc  veniot  ad 
lumcn  gaudii  ct  l(ctiti<'B  meas. 

«  Ecce  omnes  vos  »  Judaii  «  accendentes  ignem  » 
invidiaB,  vel  ignem  vastationis  contra  vos  propler 
peccata  vestra,  «  et  accincti  flammis,  »  id  est,  cir- 
eumdaii  peccatis.  Ignem,  quo  succensa  ost  civitasa 
Romanis,ipsi  accendenmt,quando  Filium  Doi  morti 
irodiderunt,  succensi  igne  zeli  ct  invidia;  coulra 
eum,ldeo  ergo  dicit  accincti  flammis.quia  sicut  jus- 
iUB  quilibet  circumdatur  virlutibus,  ita  pcccalor 
iniquiiatibus.  «  Ambulate  in  lumine  ignis  vestri,  » 
id  esi,,  in  tribulationc  captivilatis  quam  vobis  pa- 
rasiis,»  ci  in  flammis  »  vasiationis  et  miscri(c«  quas 
succendisiis.  Do  manu  mea, » id  est  de  potentia 
mea,  subaudis  hoc  malum  vobis,  o  impiissimi  Ju- 
d«ei.  Tale  est  hoc  quod  alio  in  loco  dicitur  :  Si  cst 
malum  in  civitate  quod  Dominus  non  recit  (Amos, 
m), «  in  doloribus,  »  subaudis  vastationis  et  capti- 
viiatis,  «  dormicris,  »  vel  doloribus  inforni  jacentes 
ista  susiinebitis,  videlicct  flammam  et  igncm  tri- 
bulaiionis. 

CAPUT  LI. 

«  Audiic,  qui  sequimini  quod  justum  est  et  qua^ri- 
iis  Dominum.»  Superius  locutus  cst  contra  iudoios 
incredulbs,  qui  in  infidelitatc  pcrmansorunt :  nunc 
alloquiiur  apostolos  etomnem  cborum  credentium: 
Aodiie  (inquit)  me,  o  apostoli,  id  cst  audicntes  me, 
inielligiie  quGe  dico  :  qui  scquimini  et  qui  imitamini 
per  fldem  quod  justum  ost,  id  cst  Christum,  et  quae- 
rilis  Dominum  fide  et  devotionc,ot  non  lucra  terrena. 
«  Aiiendite^»o  popuIi,a  ad  petram  unde excisi  estis,» 
id  est  ad  Abraham,qui  petra  f uit  propter  firmitatem 
fidei,  de  quo  processistis,  «  ct  ad  cavcrnam  laci,»id 
esi  ad  Saram  de  qua  excisi  estis.  Vel  aliter  :  Attcn- 
diie  ad  petram,id  cst  ad  Christum,  unde  excisi  cstis, 
&quo  fidem  accepistis,  ct  a  quo  Christiaui  vocamini. 
De  qua  peira  dicii  Apostolus :  «  Pctra  autcm  crai 
GhriBius  (i  Cor,  x).»  Cavcrnam  laci  possumus  intel- 
ligerelaius Ghristi quod perfossum  estlancca, sicui 
ipse  dixii  in  psalmo  :«  Foderunt  manus  meas  et  pe- 
des  meoB  (PsaL  xxi).»De  quo  excisi  sumus,  quando 
exivii  sanguis  rcdemptiouis  nostrx,  ct  aqua  baptis- 
maiia.  Possumus  etiam  cavcrnam  laci  intelligere 
sepulcrum  Domini,de  quo,  ipse  resurgcns,  innumc- 
rabiies  fiiios  sibi  genuit,  Tertio  etiam  modo,  caver- 
nam  iaci  possumus  dicere  Ecclesiam,qua;  diu  sterilis 
fuii,  ei  de  qua  quotidie  excidimur,  id  est  nascimur 
per  lavacrum  baptismi. 

«Atiendite  ad  Abraham  patrem  vestrum,otSaram 
quae  peperit  vos.»  Idem  sensus  est  qui  et  superius, 
quiaunum,id  est  soIum«  vocavi  eum,Mdicens :«  Exi 
deierra  iua  et  cognatione  tuu  {Gen.  xii),»  et  caetora 
qu«  ibi  sequuntur  :«  Et  benodixi  ei  in  omnibus  ope- 
ribus  suis,  ei  multiplicavi  cum  in  auro  et  filiis.Con- 
Bolabiiur  ergo  Dominus  Sion,  »  id  est  Ecclesiam  in 
apoeiolia. 


A  «  Consolabitur  omnes  ruinasBJus.»  Do  gentiliiate 
ad  fidem  venicntes  et  cas  complens.  Ei  esi  sensus : 
Ego  Deus  omnipotentes  qui  olim  Abraham  muliipli- 
cavi,  possum  ctiam  consolari  Ecclesiam,  ei  augere 
filios  ejus.«  Etponet  deserium  ejus,»id  esi  primiiiva 
Ecclesioc,  «  quasi  dclicias,  et  solitudinem  cjusquasi 
hortum  Domini^»  hoc  esi^  qus  aniea  deseria  erata 
Deo,  id  est  dcrclicia  ei  in  soliiudincm  redacta,  ha- 
bcat  in  se  habitatorcm  Deum,  ci  proferat  flores 
virtutum,  et  fructus  bona^  oporationis. «  Gaudium  ei 
lc-etitia  invenielur  in  ea.  Gratiarum  aciio  ot  vox  lau- 
dis.»  Pro  beneficiis  sibi  a  Deo  coUaiis.  Ei  quia  rede- 
mit  cain  sanguine  passionis  suaj,  graiias  referret 
ci  et  laudos  fidei  ac  confessionis. 
«  Aitendite  ad  me  populus  meus,  »  id  esi  apo- 

Tk  stoli  mei,  «  ct  iribus  mea,  » id  esi,  qui  credidistis 
ex  Judocis  vel  gentibus,  «  audiic  me.»  late  esi  po- 
pulus,  et  isiae  sunt  tribus,  de  quibus  Gabriel  loqui- 
tur  ad  JoEcph. «  Ipse  enim  salvum  faciei  populum 
suum  a  peccatis  corum  (Matth.  i).  >»  Ei  quid  prsci- 
pit  ut  audiant?  «  Quia  lex,»  inquii,  subaudis  Evan- 
gelii,  «  a  me  exiet,  ci  judicium  meum, » id  esi  de- 
cretum,  «  in  lucem,»  hoc  esi,  in  fidem  populorum 
«  rcquiescei  qui  in  tcnebris»  infideliiaii8«  erani» 
juxta  illud  :  «  Populus  qui  ambulabai  in  ienebria 
vidit  lucem  magnam  (Isai,  ix).»  Judicium  discretio- 
nis  fuit,  ui  Judoiis  nolentibus  credere,  geniiles  ad 
fidem  vocarentur.  Hasc  quse  diximus,  ox  persoDt 
Filii  Dei  prolaia  sunt :  hoc  vero  quod  sequiiur,  vox 
Patris  cst  de  Filio. 
«  Prope  csi  justus  meus, »  id  esi,  prope  esi  ui 

G  nascatur  ex  virgine  Filius  meus  :  «  non  morabitur 
amplius.  Egressus  est  Salvator  meus,»  id  esi  jam 
a  me  genitus :  egrediotur  iempore  a  maire.  Justum 
appellat  Dominus  pater  filium  suum  ei  Savaiorem, 
quia  per  illum  justificat  ei  salvai  omncs  clectos  suos. 
Quod  autcm  subjungii,«  ci  brachia  mea  populos  jti* 
dicabunt,»  apostolos  vuli  inielligi  ei  aposiolicos  vi- 
ros,  qui  judicaturi  suni  omnes  genies  in  diejudicii : 
sicut  ipse  Dominus  promisii,  dicens :«  Gum  sederit 
(inquiens)  Filiui^  hominis  in  sede  majesiate  sus, 
scdcbilis  et  vos  super  ^des  duodocim,  judioantes 
duodecim  iribus  Israel  (Matlh,  xvui).»«  Me  insuls,» 
id  est  gentiles  vel  Ecclcsise, «  exspeciabuni,  »  sicut 
Jacob  dixit :  «  Non  deficiei  princeps  ex  Juda,  donee 
veniat  qui  mitiendus  osi  :  ei  ipse  erii  exspeciatio 

j)  gentium  (Gen  xux) ;  »  «  et  brachium  meum, »  boc 
cst  Filium  meum  «  sustinebuni  »  per  quem  omnia 
feci. 

«  Levate  in  ccclum  oculosvcsiro8,»ogcniilcs,vel 
Ecclcsia3,  «  et  vidcte,»  id  esi  considerate,  vcl  com- 
prehendite  «  quia  cccli,  »  subaudia  aeris,  «  sicut  fu- 
mus  liquiesccnt,»  id  esi  evanesceni,  «  ei  icrra  sicut 
vestimentum  atteretur,  •  hoc  esi  deficiei,  «  ei  habi- 
tatores  ejus, »  id  est  omnes  bestiffi,  volucresque,  et 
omnes  creaiuriB  qua;  inveniai  fuerini  iunc  tomporis 
in  ea,  «  sicui  ha^c  interibuni, »  id  esi  omnia  mo- 
rieniur.  Idem  est  quod  Dominua  in  Evangeiio  dicit : 
u  Goelum  ei  ierra  iranaibuai  {Matth.  zziv), »  per  im- 


977 


COMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  11. 


978 


mutationem  anbaudis  et  in  meliorationem,  ot  non  X     «  Et  nunc  qui  redempti  sunt  a  Domino,»  «nba«> 


per  essentiam.  Juxta  quod  Salomon  dicit :  «  Gene- 
ratio  praeterit  et  gencratio  advenit ;  tcrra  vero  in 
aeternum  stat  (Eccle.  i).>>  Sed  licet  omnia"  transeant, 
«  Salus  mea  in  sempiternum  erit»  et  justitia  mea 
non  deficiet.»  Salus  et  justitia  Dei  Patris  Filius  ost, 
quia  per  illum  salvat  et  justificat  pra^destinatos  ad 
vitam.  Hffic  est  salus  do  qua  dixit  Simeon  :  «  Vide- 
runtoculi  mei  Salutare  tuum  {Luc.  n).  •  Et  Jacob  : 
«  Salutare  (inquit)  tuum  exspectabo,  Dominc  (Gen, 

XLIX).  » 

«  Audite  me,  •  o  populi  et  crcdentcs  «  qui  scitis 
justum^»  id  est  Ghristum,  populus  videlicct  fidelis* 
«  Lex  mea,  »'id  est  lex  Evangelii,  «  in  cordibus  eo- 
rum,»  subaudis  fidelium  :  non  in  ore  solummodo, 


•sed  in  corde  et  operatione,  Vox  Dei  Patris  ad  crc-  m.  mor 

«  a  A  1  *  J.  *  1  *  *        *A  1*<  fl       -^^ 


dis  sanguino  Filii  ejus,  «  revertentur,»  de  iniquitate 
ad  justitiam,  «  et  venient  in  Sion,  »  id  est  in  pp»- 
sentem  Ecclesiam,vcl,quod  melius  est,  in  coelestam 

bp.atitudinemlaudantesillum.«EtlaBtitia8empiterna 
super  capita  corum,  »  id  cst  in  mentibus  eoniin. 
Juxta  illud  Psalmistac  octogesimo  tertio  psalmo  : 
«  Bcati  qui  babitant  in  domo  tua,  Domine,  in  Sfficvla 
saBCulorum  laudabunt  tc»  Haec  non  possunt  habere 
sancti  in  praescnti  sajculo  positi ;  unde  et  sequitHr : 
«  Gaudium  et  laetitiam  oblinebunt,  »  subaudiB,  in 
Cffilesti  Jerusalcm.  «  Fugiet  dolor  et  gemitus,  » 
sicut  dicitur  in  Apocalypsi  capite  vigesimo  primo : 
Abstcrgct  Dcus  omnom  lacrymam  ab  oculis  eorum: 
et  mors  ultra  non  erit,  ncquo  luctus,  neque   ela- 


dentes.  Auditus  in  sacro  eloquio  spiritualiter  est 
requirendus.  «  Audite  mc,  »  id  cst  intelligite  do- 
ctrinam  evangelicam,  et  opere  studete  adimplcre. 
«  Nolite  timere,  »  o  apostoli,  «  opprobrium  homi- 
num,  »  id  est  contumelias  et  oppressioncm,  «  et 
blasphemias  eorum  ne  metuatis.  »  Tale  est  illud 
quod  et  in  Evangclio  continetur :  «  Nolite  timere  eos 
qui  occidunt  corpus  (MaUh,  x).  » 

«  Sicut  enim  vestimentum,  »  subaudis  consumi- 
tur  verme,  vcl  temporc,  «  sic  comedct  eos  vcrmis,  » 
id  est  propia  conscientia.  «  Et  sicut  lanam  »  dc- 
vorat  tinea,  «  sic  devorabit  eos  tinca,»  quia  similiter 
conscientiam  propriam  significat.Aliter  :  sicut  ve- 
stimentum  vetustate  et  tinoa  consumitur,  sic  op- 
probrium  illorum  cum  pcrseoutoribus  pertransibit, 


«  Ego,ego  ipse,»  subaudis,  Filius  Dei,  «  coneola- 
bor  vos,  »  rcdimcndo,et  dando  Spiritum  sanetoib, 
qui  cst  vcrus  consolator.  Quia  dixerat  saperiii^ 
populus  fidclis  orando  ad  Dominum,  consufge 
ad  nos  salvandos  :  rcspondet  ipsc  pcr  prophetam : 
Ego  (inquicns)  consolabor  vos,  et  non  alhis.  Noft 
potentcs  hujus  sa3cuIi,non  sapientcs  hujus  mondi. 
«  Quis  tu,  »  0  chorus  fidclium,  «  ut  timeres,  »  !d 
cst  ut  tinicrc  dchcas  «  ab  homino  mortali  et  a  filio 
hominis,qui  quasi  fcnum  cito  arescet:  etoblitoses 
Domini  factoris  tui?»  Alloquitur  chorum  apostolo- 
rum,  ut  non  timeat  saevitiam  et  tormenta  hominum^ 
quia  ipsi  peribunt  ct  transibunt  sicut  fenum  qood 
cito  arescet  :  quia  omnis  caro  fcnum.Et  alloquitor 
etiam  illos  qui  timorc  passionis  perterriti  negave* 


«  Salusautem  mea  »  Ghristus«in  scmpiternumcrit,  C  rant  cum,  ut  erubescant  in  sua  iniquitate,  et  robo* 


et  justitia  mea  in  generatione  et  generationem,  » 
id  est,in  omnia  tempora  futura.  Vel  in  generatione 
Judaeorum,  et  generationem  gentium. 

«  Consurge,  consurgc,  induere  fortitudinc  bra- 
chium  Domini.  »  Vox  prophetffi  et  populi  fidelis, 
deprecantis  pro  adventu  Filii  Dci.  0  brachium  Do- 
mini,  id  est  Filii  Dei  altissime,  surge  dc  gloria  pa- 
ternffi  majestatis  ad  incarnationis  tuac  mysterium 
adimplendum  :  consurge  ad  redimcndum  genus  hu- 
manum.  Induere  fortitudine  divinitatis  tu®  contra 
dffimones.  «  Gonsurge  sicut  in  dicbus  antiquis  in 
generationibus  sfficulorum.»  Et  est  sensus  :  Sicut  in 
antiquis  temporibus  auxiliatus  cs  populo  tuo  cdu« 
cens  eum  de  iEgypto,et  sicut  in  gcnerationibus  pa- 


rentur  in  fidc  agentcs  pocnitcntiam.Quando  (inquit) 
timuisti  hominem  mortaJem  tempore  afilictioniSf 
amisisti  timorcm  Creatoris  tui.  «  Qui  tetendit  coelos, 
ct  fundavit  terram.  Et  formidasti  jugiter  tota  d!e,  » 
id  est  omni  tcmpore  passionis  «  a  facie  furoris 
ejus  »  persecutoris  «  qui  te  tribulabat»  in  corpore 
«  et  paravcrat  ad  pcrdendum  » in  anima,  non  recor- 
dans  illud  :  «  Nolitc  timerc  eos  qui  occidunt  oorpos, 
animam  autoni  non  possunt  occidcre  (Mallh.  x).  » 
«  Ubiest  nunc  furor  tribulantis?')Alloquiturpopo- 
lum  fidelcnijUt  consideret  quomodo  omnes  persecu- 
tores  et  omncs  homincs  pertranseant  a  prffisenti, 
ut  per  hffic  consolidct  cos  in  fidc. 
«  Cito  venict,»  subaudis  Filius  meus  per  inoama- 


trum  nostrorum  tuam  ostcndisti  fortitudinem,  sic  n  tionis  mystcriumwgradiens»  socundum  humanita- 
.  •  .  1.1  1  «    ^  ,  1         »     j 1 I •  . 


modo  vcni  in  carne  liberare  genus  humanum  de 
manu  diaboli.  «  Nunquid  »  o  Domine  Deus,  qui 
ffiqualis  es  Patri  in  omnibus,  «  non  pcrcussisti  su- 
perbura,  »  subaudis  diabolum,  projicens  cum  de 
cobIo,  «vulncrastidraconcm,»  Pharaonem,  in  mari, 
vel  diabolum? 

«  Nunquid  (non)  tu  siccasti  mare  aquam  abyssi 
vehementis  »  ut  transitum  prffibcres  populo  tuo  ? 
«  Qui  posuisti  profundum  maris  viam^  ut  transirent 
liberati  •  electi  tui.  Et  est  sensus  :  Sicuti  hffic  omnia 
fecisti,  sic  quoquc  veni  ad  saivandum  electum  po- 
pulum  tuum. 


tem  «  ad  apcricndum»  cor  superborum  hominom, 
vel  ctiam  ad  aperiendum  infernum.  Et  non  interfi- 
cict  usquc  ad  intcrnccioncm,  id  cst,  non  damnabit 
statim  ut  vcncrit  pcccatorcs,  sed  exspectabit  ad 
poenitentiam,  sicut  ipsc  praidicavit,  dicens,  «  PoBni- 
tentiam  agitc,  appropinquayit  enim  regnum  ocelo- 
rum  [Matth,  iv).  »  Et,  «  Nolo  mortem  peccatoris,  sed 
ut  magis  convcrtatur  a  sua  iniquitate,  et  vivat 
(£.w?c/i.  xvin).  »  Quodquc  subjungit,  «  non  defidet 
panis  cjus,  »  vcl  dc  ipso  Filio  intelligendum  ^'.stqul 
dixit  :  «  Ego  suui  panis  vivus  (Joan,  vi)  :  »  Vel  de 
corpore  et  sanguinc  illius,  de  quo  idem  Filios  dixit, 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS.  I.  ~  COMMENT.  IHBL. 


979 

Qui  manducaverit  panem  hunc  vivet  in  a;ternum. 
Vel  etiam  tertio  modo  de  doctrina  Evangelica  intel- 
ligendum  est,  quia  nunquam  dcficiet  :  sed  sempcr 
obscrvatores  suos  pabulo  vita;  pascet. 

u  Ego  8um  Dominus  Deus  tuus,  qui  conturbo 
mare,»  id  est  habitatores  hujus  mundi,  «  et  intu- 
mescunt  fluctus  cjus,»  hoc  cst  persecutiones  malo- 
rum  hominum  commoventur  contra  clectos.  o  Do- 
minus  exerciluum  nomen  mcum, »  id  cst  Dominus 
militiarum  angelorum  ct  hominum.  Apostropham 
facitadipsumFilium.QuandoconturbavitDeusPator 
hoc  mare?  Quando  Juda;os  sa3vire  permisit^primum 
in  Filium  8uum,dcinde  in  apostolos,  et  credentcs  in 
BO.  Et  si  ipse  conturbavit,  quare  tencntur  rei  illi 
qui  eos  sunt  persecuti  ?  Tunc  dicitur  ipsc  contur- 
basse,  quando  permisit  conturbari  eos. 

«  Posui  verbum  mcum  in  ore  tuo,  » id  cst  plcni- 
tttdinem  sapicntias  et  pcicntix  dedi  tibi.  «Et  in  ura- 
bra  manus  mcs  protcxi  tc, »  id  est  in  prolectionc  di- 
vinitatis  custodivi  te  ne  peccares,etncvilcsccrotcaro 
assumpta  a  Vcrbo,  «  ut  plantes  codIos,  »  subaudis 
novos,  «  et  fundcs  terram,  »  subaudis  novam,  a  et 
dicasadSion,»hocestad  Ecclcsiam,  «Populusmcus 
es  tu.  »  Ad  hominem  assumptum  a  Verbo  loquitur 
ista  Deus  Pater,  in  quo  inhabitat  omnis  plenitudo 
divinitatis  corporalitcr  ex  temporc.  Quantum  enim 
ad  divinitatem  pertinet,  nihil  acccpit  ex  tcmpore  a 
Patre,  sed  omnia  possidct  communia  cum  Patre ; 
quippe  qui  est  Dei  virtus  ct  Dci  sapientia,  pcr  quem 
cuncta  facta  ^nt  ex  nihilo  Per  coclum  novum  et 
ierram  novam,  quam  praiccpit  Deus  Pater  Filio  ut 
plantet  et  fundat,  debemus  intelligcrc  apostolos 
apostolicosque  viros  et  omncs  ridelcs,qui  a  Domino 
plantati  sunt,etin  ipso  fundati,  fldc,  dilectione  Dei 
et  proximi :  qui  de  vetustatc  pnccati  rcnovati  sunt 
in  novitatc  fidci  et  sancta;  conversationis. 

«  Elcvare,  clevare,  consurge,  Jcrusalem,  quae  bi- 
bisti  de  manu  Domini  caliccm  ira;  ejus.  »  Ad  cos 
loquitur  sermo  divimus,qui  in  Domini  passionecon- 
ciderunt  in  negationis  pcccatum  et  infidclitatis,  di- 
centes  :  «  Crucifige  talem,  et  da  nobis  Barrabam  : 
non  enim  habemus  rcgem  nisi  Cffisarem.  »  (Malth, 
XXVI.)  Et  sicut  jacenti  in  lectulo  dicitur  clcvare  : 
itaet  illis  praecipitur  ut  clevcntur  a  vitiisadvirtutes, 
de  infidelitate  ad  fidem.Et  cum  dicit :  «  Elevarc,  cle- 
vare,JerusaIem,»  non  dcbcmus  putarc  quod  muris 
civitatisprajcipiatutin  pristinum  statum  eleventur, 
qui  a  Romanis  dcstructi  sunt ;  scd  mclonomiros  in- 
telligendum  cst  pcr  id  quod  confinpt,id  quod  conti- 
netur.Elevare,  inquit,  o  popule  Judajorum,  de  vitiis 
advirtutes,  de  infidelitate  ad  fidom.  Consurgc,  Jc- 
rusalem,  id  est  age  pocnitcntiam,  quaj  bibisti  dc 
manu  Domini,  id  est  dc  potostale  Domini,  calicem 
ir(B  ejus.  Per  caliccm  irae  cjus  dcbcmus  intclligcre 
vastationcm  Romanorum,etmagnitudincm  tormen- 
torumet  afflictionem.Quod  pcr  caiiccm  dcsignatur 
afflictio  ot  tribulatio,  Psalmista  manif*cstat,dicens: 
«Calix  in  manu  Domini  vini  men  plenus.  Et  incli- 
nabit,  •  etc.,  usque  ad  illud  quod  sequitur:  «  Bibent 


980 


A  omnes  peccatores  terrse.  n  (P$aL  Lx:iftv.)  Et  Dominus 
ad  Jeremiam :  t  Sume,inquit,calicem  de  manu  mca, 
otpropinabis  cunctis  gcntibus  ad  quas  mittamte.» 
{Jer,  XXIV.)  «  Usque  ad  fundum  calicem  sopo- 
ris,  »  id  est  mortis,  «  bibisti  et  potasti  usque  ad 
fccos,  »  id  cst  upque  ad  fincm  sa^culi  sustinebitis 
ist;im  captivitatem.  Idcirco  dicit  usque  ad  fundum 
bibisti,ct  usquc  ad  fccos  :  quiapost  illam  captivita- 
tem  altera  non  vcniet  eis,  manentibus  semper  in 
illa. 

«  Non  est  qui  sustentct  cam  ex  omnibus  filiis  quos 
genuity  etnon  est  qui  apprehendat  manum  ejus,  et 
erigat  jacentem,  »  id  est  qui  operationem  ejus  robo- 
ret,  «  ex  omnibus  filiis  quos  enutrivit.  •  Quando 
exicrunt  dc  /£gypto,  habuerunt  Mosen  qui  susten- 

P  tavit  cos,  et  oravit  pro  eis  dicens  ad  Dominum  : 
«  Aut  dimitte  illis  hanc  noxam,autdcle  me  delibro 
tuo  ^Exod.  xxxti).  »  Iterum  quando  ducti  sunt  ia 
BabyloncmyhabueruntDanicIem  et  sociosejus,alios- 
que  prophcta^,  qui  apprehenderuntmanum  eorum, 
id  estopcrationem  eorum^et  sustentaverunt  eos  suis 
precibus.  In  hac  vero  captivitate  ultima,  neque  sa- 
ccrdotem,  neque  prophetam,  neque  apostolum  ha- 
bcnt  intcrpellatorcm  pro  se  :  quia  noluerunt  eos 
habcrc.  Apostoli  etcnim  voluerunt  manum  prae- 
bere,  id  est  consolationem  quomodo  crigerentur ; 
scd  contempti  ab  eis  dimiserunt  eos,transeuntes  ad 
gentes. 

aDuo  sunt  quffi  occurrerunt  tibi,  »  o  Jerusalem. 
■  Quis  contristabitursuperte  ?»  Subaudis,sicutoIim 
contristatus  ost  Jcremias  et  Daniel ;  vel  sicut  con- 

C  tristatuscstChristussuper  te,  quando  flevit  super 
te,sicut  in  Evangolio  continetur  (Luc.  x).  Duo  dicit, 
et  quatuor  commcmorat,  quas  quatuor  iterum  in 
duo  rcdiguntur,  «Vastitas,»  inquit,  «et  contritio,» 
qua;  unum  signifioant,  «  ct  fames,  et  gladius,  »  qu« 
similitcr  unum  sunt,subaudis  venient  tibi.  «Etquis 
consolabitur  supcr  to?  »  Aut  nullus,  aut  raro  inve- 
nietur. 

a  Filii  tui  projecti  sunt,  »  subaudis  de  scdibus 
8uis,  in  omnos  gentos  ducti  captivi  «  dormierunt  in 
capite  omnium  viarum,  »  id  est  mortui  sunt  per 
plateas  diversarum  gentium,  nuda  corpora  super 
nudum  humum  haboRtes.«  Sicut  bestia  illaqucata,» 
subaudis  sic  dormicrunt.  •  0  plebs  plena  indigna- 
tionc  Doniini,  »  id  cst  vindicta  Domini,  «  increjia- 

n  tione  Doi  tui.  »  Ubi  in  Hebrseo  dicitur  dormicrunl 
sicut  boslia  illaqucata,  Septuoginta  transtuIeruDt 
sicut  bctascmicocla  :  quaj  herba  calore  solis  cilo 
floscida  erficitur.  Et  alii  interpretes  dixerunt,  sicut 
orys  illaqueatus,  qua3  est  bestia  sacrificio  non  aplu. 
Etest  sensus  :  Sicut  bcslia  quaj  appellatur  oryx  ve- 
natorum  retibus  iI1aquoatur,nonhabens  quo  fugial, 
diuquc  fatigata  inibi  revoluta  conquiescit :  sic  filii 
tni  illaqucati  sunt  vinculis  et  funibus  pccc^torum 
8Uorum,ubiquc  mortui  ct  intcrfccti  jaccnt,  non  ba- 
bcntcs  auxiliuni  quo  iram  Domini  evadaut. 

«  Idcirco,  »  subaudis  quia  non  babes  consolatio- 
rem  qui  sustinoat  te,  «  audi  hoc,  paupercula  ebria 


981 


GOMMENT.  LN  ISAIAM.  -  LIB.  IL 


m 


non  a  vino.  »  Paupercula  vocalur,  quia  efTeminaia 
erat,  et  non  habebat  divitias  spiritualcs. 

u  Hsec  dicit  dominator  tuus  Dominus  et  Deus  tuus, 
qui  pugnavit  pro  populo  suo.  »  Saepe  pugnavit  Do- 
minus  omnipotens  pro  Judasis  et  multa  bona  illis 
prxstitit,  quffi  longum  essct  pcr  omnia  enarrare, 
u  Eccc  tuli, »  pro  eo  quod  est  tollam, «  dc  manu  tua 
calicem  soporis,»id  est  captivitatem  mortis.«  Fun- 
dum  calicis  indignationis  me(B, »  saubaudis  tolIam,si 
poDnitentiam  egeris.PrsDdixit  supcrius  captivitatem 
et  miseriam  eisfuturamynunchortaturadpoDniten- 
tiam,  dicens  :  Si,  inquit,  egcris  fructus  dignos  poe- 
nitcntis,  tollam  a  te  captivitatis  malum  et  iram  in- 
dignationis  me®.  «  Non  adjicias  ultra,  »  subaudis 
postquam  poonitentiam  cgeris,  «  ut  bibas  illum,  » 
subaudis  calicem,idestut  snstineas  tribulationcm. 

«  Et  ponam  illum  »  caliccm  «  in  manu  eorum  » 
regum  et  populorum,  vel  daemonum  «  qui  le  humi- 
liaverunt,  »  qui  pro  omnibus  quos  decipiunt  vin- 
dictam  suscipient.  Et  in  manu  eorum  dsmonum 
«  qui  dixerunt  animae  tude,Incurvare  ut  transeamus,» 
id  est  subde  te  vitiis,  ut  postca  requiescamus  in  to, 
ct  conculcemus  te.  «  Et  posuisti  ut  tcrram  corpus 
tuum,  »  hoc  est,  ut  terrse  adajreret.  Vel  sicut  calca- 
lur  tcrra,ita  calcationi  praBberes,«  et  quasi  viam,  » 
subaudis  dedisti  corpus  tuum,«  transeuntibus  »  d(B- 
monibus  etmalignis  spiritibus^utsicutviaomnibus 
patet,  ita  tu  pateres  libidini.  Quantum  ad  littcram 
pertinct,  impletum  cst  quod  superius  dixit :  Et  hu- 
miliabo  eos  qui  tc  humiliavcrunt.  Videamus  quo- 
modo  completum  sit.  Humiliaverunt  eos  GhaldiEi, 
humiliati  sunt  et  ipsi  a  Medis  et  Persis.Humiliavc- 
runt  cos  Romani,  qui  et  postea  perierunt,  ct  multa 
mala  sustinuerunt.  Ita  etiam  maligni  spiritus  qui 
eos  humiliaverunt  suadcndo  ut  crucifigerent  Chris- 
tum,  humiliati  sunt  :  quia  amiserunt  pcr  Domini 
passionem  potestatem  quam  obtinebant  in  toto  mun- 
do,etin  die  judicii  humiliabuntur  adhuc,cum  tra- 
diti  fuerint  pccnis  infemi.  Moritur  autem  unaquae- 
que  anima  dum  pcccat  scrvicndo  vitiis,  ruit  in  mor- 
tom,et  captivatur  adiabolo ;  dum  crgo  pccnitcntiam 
agit,elevatur  et  consurgit  in  statu  bonae  opcrationis ; 
et  maligni  spiritus,  qui  cam  humiliavcrant  trahen- 
do  ad  culpam,  humiliantur  in  inlcrno. 

CAPUT  LH. 

«  Consurgo,  consurge,inducre  fortitudinem  tuam, 
Sion  :  iuduere  vestimentis  gloriiB  tua3,  Jcrusalem 
civitas  sancti.»  Isaias  propheta,longe  antc  adventum 
Domiuijpn-evidens  Judaeos  casurosct  ruituros  in  nc- 
gationem  Ghristi  et  infldelitatem,etpostmodumpIu- 
rimoseorum  ad  fidem  venturos,alloquitur  cos  modo 
qui  post  rcsurrectionem  et  ascensionem  Domini  prae- 
dicantibus  apostolis  credidcrunt  una  dic  tria  millia, 
et  ultera  die  quinque  millia,etdcinceps  multa  millia 
{Act.u)j  ut  consurgant  de  infidelitate  ad  fidem  per- 
fectam,ct  de  terrenis  ad  ccclestia,ct  dicit :  Gonsurgc, 
o  Sion,induere  fortitudine  tua,quaB  cecidisti  per  ne- 
gationem;induereve8timentisgloriaetuae,Jerusalem, 


A  civitas  sancti,8ubaudis  Dei  templi,Quae  suntista ves- 
timenta  quibus  praecipitur  indui?Fides,8peS|dilec- 
tio  Dei  ct  proximi,castitas,humiIitas,caeteraeque  vir- 
tutes  quibus  vcstiuntur  ct  ornantUr  eancti.Acsi  di- 
ceret  aliis  vcrbis :  Dcscre  infidclitatis  crrorem,  et 
accipc  fidcm  ct  honorem  omnium  virtutum,omnia- 
quc  ornamcnta  doctrinarum,ct  esto  civitas  sancti. 
Quidam  codiccs  habcnt  ^ivltas  sancti^quidam  civi- 
tas  sancta,  quod  utrumqueconstarepotest.Sidixe- 
rimus  civitas  sancti,nccessc  cst  ut  subaudiamus  Dei, 
quia  civitas  sancta  Dei  fuit  in  patribus,id  est  omni- 
potentis  Dei.Vel  etiam  civitas  sancti,subaudis  tem- 
pli,  qua3  in  medio  sui  habebat  templum  sanctifica- 
tum  Domino.  Givitas  eorum  sancta  dici  pote8t,quia 
cum  omnes  gentcs  idola  colcrcnt,ha3c  sola  in  orbe 

Tk  terrarum  Dei  notitiam  habebat,  et  adventum  Filii 
Dei  exspectabat.  Unde  et  post  resurrcctionem  Domi- 
ni  permanente  adhuc  primo  nominc  civitas  sancta 
vocatur,  dicente  Evangclista :  Quia  multa  corpora 
sanctorum  qui  dormicrant  surrexerunt,et  apparue- 
runt  multis  in  sanctam  civitatcm,quae  utique  tunc 
tcmporis  sancta  cssc  non  poterat,quiain  Filium  Dei 
manus  miserat  (iIfa/^/i.xxviO<Intcr  Jcrusalem  autem 
et  Sion  hoc  distat,quia  Sion  vocabatur  arx  et  civitas 
David.Jerusalem  autem  reliqua  pars  civitas.Quod- 
que  sequitur  :  «  Quia  non  adjiciet  ultra  ut  pertran- 
scat  per  tc  incircumcisus  et  immundus,  »  speciali- 
tcr  ad  coclcstem  pcrtinet  Jcrusalom,per  quam  non 
transit  aliquis  incircumcisus,  id  est  qui  non  est 
purgatus  apcccatis,etimmundus.Potest  et  adprae- 
sentcm  etiam  referri  Jcrusalcm,  id  est  Ecclesiam, 

G  cum  subauditione,utdicamusquianon  pertransibit 
ultra  per  tc  incircumcisus  et  immundus,  si  recte 
custodicris  quae  dico.Gircumcisio  ista  spiritualiter 
est  tencnda,  ct  non  in  uno  solummodo  corporis 
mcmbro,  sed  in  omnibus,  ct  sensu,  et  voluntate, 
ac  cupiditate  prava  observanda,  ut  in  omnibus  si- 
mus  purgati  ct  mundi. 

«  Excutcrc  de  pulvcrc  »  peccatorum,id  est  expia 
te  peccato,  «  cousurge  »  ad  poenitcntiam,  «  Sede  » 
in  statu  mentis,  o  «  filia  Sion  captiva,  »  id  est  quae 
jam  captiva  teneris,  «  solve  vincula  colli  tui,»  id  est 
vincula  peccatorum  ac  blasphemiarum,ut  possis  di- 
cere  cum  Psalmista :  «  Dirupisti  vincula  mea,  tibi 
sacrificabo  hostiam  laudis.»  Non  erat  tuncfilia,8ed 
captiva  tenebalur,id  cst  jam  ei  imminebat  captivi- 

n  tas,quia  negando  Filium  Dei  cfTeminata  e8t,et  ami- 
sit  virginitatcm  suam.Tunc  solvit,Sion,vinculacolli 
tui,  de  illis  dico  qui  credidcrunt,quando  praedican- 
tibus  apostolis  bdptizati  sunt  in  nomino  Domini 
Jesu.  «  Quia  ha3C  dicit  Dominus  :  Gralis  venundati 
estis,  et  sine  argento  rcdimemini.  »  Gratis,  id  est 
sponte  et  volunlarie,  vcnundati  estis  diabolo  :  quia 
nihil  boni  acccperunt  a  Pilato,  tradcntes  Filium  Dei 
morti.  Et  ncquc  aliquod  commodum  inde  percepe- 
runt,ncc  aliquod  incoramodum  cvascrunt.Ideoau- 
tcm  dicit,  cLsinc  argento  rcdimcmini.quiasinoali- 
quo  lucro  ct  pr^emio,  et  sine  nostris  praecedentibus 
mcritis  Filius  Dei  nos  redemit  sua  gratia  et  mi- 


983 


IIAYiMO.MS  HALDBR8TAT.  EPISG.OPP.  PAllS  I.  — -COMMENT.  BIBL. 


984 


sericordm.  Unde  Pelrus  aposlolus  dicit  :  Non  auro 
corruptibili  et  argento,vel  lapide  pretioso  redempti 
estis  de  vana  vestra  conversatione,sed  pretioso  san- 
guine  Jesu  Christi  (/  Pclr.\).  » 

Quiahaecdicit  Dominus :  «  In  ^flgyptum  desccndit 
populus  meus  in  principio,  »  hoc  est  in  Jacob,«  ut 
oolonus  esset  ibi,«  id  cst  ut  incoleret  tcrram  Gcsscn. 
«  Et  Assur,  »  hoc  est  Assyrius  populus  venicns  cum 
Nabuchodonosor.  «  Absque  ulla  causa  caluraniatus 
est  cum,  »  postquam  illi  introicrunt  in  tcrram  suam. 
Et  cst  scnsus  :  ^Egj-ptii  quidcm  voluerunt  tcncrc  po- 
pulum  meum  in  servitutc,  ob  hujuscemodi  vidclicet 
causam,quia  libaraverant  eum  de  penuria  famis.Et 
revera  juste  vidobantur  ex  parte  agcre ;  sed  ego  libe- 
ravi  eum  edueendo  per  descrtum  in  terram  sibi  ante 
promissam.Et  si  deliquit  Contra  Assyrium,  ut  cum 
expelleret  a  proprio  solo,  et  caUminiaretur  cum,  id 
cst  ut  opprimcret  illum,  et  occasioncm  quaoreret  no- 
cendi.  Moraliter  autera  yflgyptus,quac  interprctatur 
tencbras  vel  mccror,  significat  hunc  mundum.Genus 
crgo  humanum  in  principio,  hoc  est  in  prirao  pa- 
rente  nostro,  descendit  in  hunc  raundum,ut  colonus 
essct  ibi.  Juxta  quod  Psalmista  dicit :  «  Incola  cgo 
sum  apud  te,  ct  pcregrinus  {Psal.  xxxviii).  »  Sed 
diabolus  absque  ulla  causa  calumniatus  est  eum,id 
est  sine  causa  quajsivit  decipere  eum,quia  nihil  ei 
commiserat.Gcnus  ergo  humanura  propter  hoc  dico 
colonum  hic  esse,  quia,  si  non  peccasset  suadcnte 
diabolo,oompleto  numcro  cleclorum,statim  transi- 
ret  de  terreno  paradiso  ad  gaudia  aeternaB  quietis, 

«  Et  nunquid  mihi  est  hic,  dicit  Dorainus?  »  Quasi 
diceret :  Quid  mcraor  hic  in  Juda;a  amplius,  cum 
pauci  ibi  sint  in  me  credituri  ?  Pcrgam  ad  gentes, 
«  quoniam  ablatus  est  populusmeusgratisdctcrra 
8ua,  »  vel  a  Deo  ablatus  est  male  vivendo. 

«  Dominatores  ejus,  »  subaudis  populi  decem  et 
duarum  tribuum,  «  inique  agunt,dicit  Dominus,ct 
jugiter  tota  die  nomen  meura  blasphematur,»  sub- 
audisin  Synagogis  eorum,sicutbcatus  Hieronymus 
dicit,  quod  ter  quotidie  in  synagogis  suis  malcdicunt 
Dominum  omnesque  Nazaraenos  cjus,  vcl  etiam  in 
gentibus  blasphematur,  secundum  illud  :  Per  vos 
nomen  Dei  in  gentibus  blasphcraatur.Dura  enira  illi 
prava  opera  in  conspectu  gentiura  adiraplebant,de- 
ridebatur  noracn  Dei  et  religio  Dei.Et  quando  pro- 
pter  pecrata  sua  ducebantur  in  captivitatcm,et  tra- 
debantur  in  manus  hostium.dicebant  yEgyptii,Moa- 
bita3  et  IdumaBi,aliaBque  gcntcs  vicinaj  eorura  (/?om. 
ii) :  Ubi  est  nunc  Deus  eorum  ?  Modo  apparet  majo- 
ris  polcstatis  et  virtutis  essc  deos  nostros,  quam 
illorum  sit,  qui  non  valet  eos  protegcre  ab  hostibus 
etgubernarc. Dorainatores  cjus,  inquit,  inique  agen- 
tos,  debcmus  inlelligerercgesetprincipcs^saccrdo- 
tesque  necnon  et  scribas  ct  Pharisajos,  ob  quorum 
peocatam  populus  traditus  est  in  direptionem. 

«  Propter  hoc,  »  subaudis  quia  blasphcraor  a  Ju- 
dffiis,  «  sciet  populus  meus,  »  onines  lidcles  et  cre- 
dentes,  «  nomcn  mcura  in  dic  illa,  »  buc  cst  in 
tempore  incarnationis  meffi,  «  quia  ego  ipse  qui  lo- 


A  quebar  »  per  patriarchas  et  prophetas.  w  Ecce  ad- 
sura  »  perincarnationis  mysteriom.Populum  suum 
appcllat  illum,  de  quod  dixit  angelus  ad  Josepb  : 
«  Ipse  enim  salvum  facient  populum  suum  a  pec- 
catis  eorura  (Mattii.  i).  »  Iste  est  dies,  dc  quo  dicit 
I)orainus  in  Evangelio  :  «  Abraham  pater  vesterex- 
sultavit  ut  videret  diem  meum  (Joan.  viii).  »  Nomen 
ergo  ejus  sciunt  oranes  credentes,  quia  ab  ipso 
Christiani  vocantur. 

<(  Quam  pulchri  super  montes  pedes  annuntiantis, 
prffidicantispaccm,annuntiantisbonum,prffidicanti8 
salutem,diocntis  :  Sion  regnabit  Deus  tuus.  >»  Qui- 
dam  cedices  habent  :  annuntiantes  et  prffidicanies 
pacem,  scd  falso  scriptum  est.  Ordo  ergo  verborum 
istc  est  :  Quam  pulchri  pedes,8ubaudi8  Cbri8i],an- 

|x  nuntiantisetprffidicantissuper  omoes  paceml  Mon- 
tes  duobus  modis  possumus  intelligere,  vel  seeun- 
dum  litteram  montes  Judffiorum,  euper  quos  smpe 
Dominus  prffidicavit  positus  in  came,  in  quibus  et 
turbas  rePccit  :  vel,  quod  melius  est,  apostolo8,qui 
fuerunt  montcs  propteraltitudinem  virtutum  :8»per 
quos  Dorainus  prffidicavit,  quia  sub  ipsis  cordibus 
eorum  sedebat,  dicens  :  Pacem  relinquo  vobis,  pa- 
cem  raeam  do  vobis.  Et  de  quibus  in  Psakno  dici- 
tur  :  «  Illuminanstu  mirabiliter  a  montibus  letemis 
(Psal.  Lvii).  »  Seipsum  ergo  ilUa  prsedicavit  et  an- 
nuntiavitj  quia  ipse  est  pax  nostra  qui  fecit  u^^ 
que  unum  (Ephes.  ii),  et  qui  nos  pacincavit  Deo 
Patri.  Pedcs  ergo  Ghristi  annuntiantis  pacem  pul- 
chri  sunt :  quia  pulverem  peccatorum  non  contraxe- 
runt.w  Peccatura  cnim  non  fecit,nec  dolus  inventas 

C  est  in  ore  ejus  (/  Petr,  ii).  »  Et :  Quam  pulchri  pe- 
des,  inquit,  Christi,  annuntiantis  bonum^vel  se  vel 
Evangclium  suum  :  prsdicantis  salutem,  hoc  eei, 
redemptioncm  et  prffimium  vit»  !  Et  quam  pulcbri 
pedes  Cbristi,  dicentis :  0  Sion,boc  est,  universiyiB 
Ecclesia,rcgnabit  Deus  tQQS  I  Vox  prophets  de  Filio 
prffidicantis  ct  annuntiantis  pace  super  apostoles, 
et  diccntis  ad  Ecclesiam :  Regnabit  Deus  tuus.  Vel 
ctiam  de  apostolis  intelligi  potest,qui  pedes  Domiai 
fuerunt,quando  per  illos  discurrendo  per  universum 
orberaEvangcIiura  annuntiavit^etestsensus :  Quaoa 
pulchri,  inquit,  pedes,  id  est  apostoli,annuntianti« 
Christi  super  raontcs  pacem!  id  est  super  alios  ele- 
ctos  per  ornamentuip  illorum.  Tale  est  hoc  quod 
idera  Isaias  alio  in  loco  dicit :  Vox  Christi  claman- 

D  tis  in  dcserto  per  os  Joannis.  Apostoli  ergo  pedes 
Domini  fuerunt,.  et  quidquid  annuntiaverunt,Cbri- 
stus  per  ora  illorum  annuntiavit,  ideoque  dicitan- 
nuntiantis  Christi. 

«  Vox  speculatorum  tuorum,»  subaudis  auditaest 
in  toto  mundo, « levavcrunt  vocem,  »  subaudis  pi«- 
dicationis,annuntiantis  Evangelium.Sicut  in  Veten 
Tcstaracnto  prophetffi  et  sacerdotes  eppellabantur 
speculatorcs,  ita  in  Novo  apostoli  et  praKiicatores, 
quia  ipsi  debent  in  speculo  mentis  esse,  conteoi- 
plantes  scrapor  coelcstia,  ct  ipsi  debent  vitamsub- 
jcctoruin  spcculari,ctinsidias  atque  adventum  bos- 
tiummalignorumvidelicetannuntiare.lstommettim 


935 


GOMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  H. 


m 


specnlatorum  vox  in  omnem  tcrram  audiia  est,  et  A  pus»  cum  pcrmittente  Cyro  regressi  sunt  in  Hie- 


in  fiaes  orbis  terrae  verba  eorum  resonaverunt.  Et 
bene  dicit  levaveruntvocem,  quiadc  sublimioribus 
locuti  sunt.  Unde  et  sequitur  :«  Simul  laudabunt,» 
subaudis  Dominum  omnes  apostoli  et  omnes  prs- 
dicatores  :«  quiaoculo  ad  oculum  videbunt,»  id  est 
facie  ad  faciem,  «  cum  converterit  Dominus  Sion,  • 
id  est  cum  adduxerit  ad  fidem  suam  Ecclcsiam. 
De  iliis  loquitur  oculis  de  quibus  dicit  Psalmista: 
«  Oculi  mei  semper  ad  Dominum  (PsaL  xxiv).  » 

i*  Gaudete  et  laudato  simul,  descrta  Uierusalem, 
q[uia  consolatus  ^st  Dominus  populum  suum,  redc- 
mit  Hierusalem.  »  Alloquitur  modo  primitavam  Ec- 
clesiam,qu«e  crcdidit  ex  Judaeis  :  et  consolatur  eam 
de  multitudine  gentium,quaB  in  locum  Jud(corum 


rusalem  cum  gloria,  sub  Zorobabcl  et  Eadra,  fe- 
renler  sccum  vasa  Domini  qua;  abstulerat  Nabu- 
cbodonosor  in  Babylonem,  et  in  quibus  potabat 
Balthasar  cum  inlerrecius  est  ab  ipso  Cyro  et  avun- 
culo  ejus  Dario.  Prapcipiturque  illis  ut  mundent  se 
per  poDnitcniiam,  qui  dcbcnt  vasa  Domini  afferre 
in  Hierusalem.  Et  promittitur  quia  non  exibunt  in 
fuga  neque  in  tumuUu  a  Chaldojis,  sicut  quondam 
ab  iEgypiiis.  H«c  quidem  JudaBi  autumant,  sed  me- 
lius  est  ut  ad  apostolos  et  ad  primitivam  Ecclcsiam 
refcramus,  quibus  praecipiturut  exeantdc  Hierusa- 
lem  et  iranseant  ad  gentes,  dicento  ad  eos  Domino  : 
t  Ite,  docete  omnes  gentes,  baptizantes  eos  in  no- 
mine   Patris,   ct   Filii,  et   Spiritus   sancti  (MaUh, 


qui  in  infidelitate  pcrmanserunt,  succcssit.  Ducio  «  xxviii).»  Anie  enim  quam  Romani  advenirent  super 


populo  in  captivitatcm  a  Romanis,  et  succcnsis  ur- 
bibus,  aut  rarus,  aut  nullus  habitator  remansit  ibi 
ex  JudaBis.  Sed  Ecclcsia  quas  quondam  fuit  in  eis, 
reparata  est  cx  numero  gentium  ad  fidem  venien- 
tium,  insuper  et  muliiplicata  cst.  Unde  et  dicitur 
cis  qui  ex  ipsis  crediderunt,  apostolis  videlicet  et 
apostolicis  viris,  qui  salvati  sunt  de  manibus  Ro- 
manorum,  aquibus  et  Evangelium  praedicaium  est 
in  gentibus.  Gaudete  et  laudatc  (inquit),  descrta 
Bierusalem,  id  cst  Ecolesia  primitiva  ex  Judo^is, 
et  credentes  qui  derelicti  estis  a  captivitate  fra- 
trum  :  quia  consolatus  est  Dominus  populum  suum 
eredentem  in  se,  per  adventum  Spiritus  sancti,  et 
cx  mHltitudine  geniium  convenientium  ad  fidem  : 
et  redemit  Hierusalem,  hoc  est  Ecclesiam  univer- 


cam,  divinitus  procuraium  cst  ut  apostoH  per  om- 
nes  gentes  divisi  esscnt,  et  crcdentcs  inibi  commo- 
ranles  transirent  ad  partes  regni  Agrippe,  qui 
pacem  habebat  cum  Romanis  :  sancto  Spiritu  hoc 
illis  revelante,alloquiiureo8  scrmo  divinus,et  dicit: 
Reccdite,  apostoli  do  Hierusalcm,  exite  inde  ne 
involvamini  pcccatis,  pollutum  nolite  tangere,  boo 
est  cum  Judajis  pollutis  morte  ct  sangine  Filii  Dei ' 
nolitc  socieiatem  habere;  quia  «  qui  tetigerit  picem, 
inquinabitur  ab  ea  (EccL  xiii). »  Unde  et  ipsi  apos- 
toli  dicunt :«  Quia  indignos  vos  judicastis  aeternffl 
viiae,  ccce  convertimur  ad  gentes  (Acl,  iii).  »  Sequi- 
tur  ergo,  et  dicitur  ad  eosdem  :  «  Exite  de  medio 
ejus,»  hoc  est  de  medio  Hierusalem,  ne  pccatia  eo- 
rum  obvolvamini.  «  Mundamini, »  subaudis  a  vitiifl, 


salem  sanguine  suo.  Licctenim  apostoli  et  creden-  C  apostoli  :  «  qui  fertis  vasa   Domini.  »  Ipsi  fuerunt 


tes  ex  Judsis  dolcrent  perditionem  fratrum  suorum 
in  errore  permanentium  :  magnam  tamen  laefitiam 
exinde  pereeperunt,  quod  ca  quoB  in  Judaeis  perie- 
rant,  ex  gentibus  restaurabantur. 

«  Paravit  Dominus  brachium  sanctum  suum  in 
oculia  omnium  gentium,  » id  est  revelavit  Filium 
Buum  in  ooulis  mentium  et  cordium  omnium  gen- 
tium  per  preBdicationem  apostolorum,  quando  pro- 
fecti  pr»dicaverunt  ubique  Domino  cooperante 
(Marc,  xvi).  Et  quomodo  Filium  suum  revelavit  per 
apostolorum  praedicationem  ?  quia  consolatus  est 
populum  suum  credentem  in  se,  tam  ex  Judaeis 
quam  ex  gentibus  :  et  redemit  Hierusalem  sanguine 
Filii  «ui,  boc  est  Ecclesiam.  Unde  et  sequitur  :«  Et 


vasa  Domini,quia  in  illis  habitavit  per  fidem  et 
dileciionem  :  dequorum  numero  ad  unum  loquitur: 
«  Vas  elcctionis  mihi  est,  ut  portet  noraen  meum 
coram  gentibus  et  regibus  (Act.  ix).  »  Possumus 
etiam  dicere,  quae  vasa  Domini  armatura  sit  spiri- 
tualis,  quam  debet  unusquisque  fidelium  in  ment^ 
fcrre,  de  qua  et  aposiolus  loquebatur :«  Induite  vog 
armatura  Dei,  ut  possitis  resistero  in  die  male 
(Ephes.  vi).  »  Et  quae  sit  ista  armatura,  in  subse- 
quentibus  manifestat,  hoc  est,  lorica  iustitiaB,  et 
clypeus  fidei,  et  galea  salutis,  et  ad  ultimum  gla- 
dius,  quod  est  verbum  Dei. 

«  Quoniam  non  in  tumultu,  »  hoc  est  in  timore 
vel  pavore,  «  cxibitis  »  a  Judaeis  :  «  nec  in  fuga 


videbunt  omnes  fines  terrae  salutare  Dei  nostri,  »  n  properabiiis  »  ex  vEgjpto  filii  fsrael.  Licet  apodtoli 


id  est  Dommum  Jesum  Christum.  Brachium  Dei  Pa- 
tris  et  salutare  Filius  est,  sicut  diximus,  quia  per 
ipsum  cuncta  creavit,  ut  Joannes  dicit :«  Omnia  pcr 
ipsum  faota  sunt  (Joan.  i).»  Et  per  ipsum  dccrevit 
genus  humanum  salvare.  Quod  brachium  vel  salu- 
tare  Dei  Patrie  non  viderunt  omnes  gontes,  vel  om- 
aes  fines  terraB  in  praesentia  corporali  :  sed  menie 
et  contemplatione  cordis  visuri  sunt  eum  omnes 
bomines  in  die  judicii,  boni  et  mali :  quia  illi  dedit 
Pater  omne  judicium  (Joan.  v). 

«  Recedite,  recedite,  exite  inde,  pollutum  nolite 
tangere.»  Haec  verba  referant  Judaei  ad  illud  tem- 


flagellati  et  capsi  essent  a  Judaeis  in  synagogis,  ta- 
men  non  rccesserunt  ab  eis  ut  fugientes,  sed  quasi 
in  pacc  victores  existentes. «  Praccedet  enim  vos 
Dominus,»  subaudis  ad  gentes,sicut  vobis  promisit, 
dicens:«Ecce  praecedet  vos  in  GalilaBam. »  « Et 
congregabit  vos  Deus  Israel  » in  unum  ovile  (MaUh. 
xxviii),  et  Judacis,  scilicet  et  gentibus  unam  Eccle- 
siam  constituens  :  sicut  ipsc  dicit :  «  ut  fiat  unum 
ovilc  et  unus  pastor  (Joan.  x).  • 

«  Ecce  intelliget  servus  meus,»id  est  Filius  meus, 
volunlatem  meam,  «  ct  exaltabitur  »  post  resurre- 
tionem  suam  in  cordibus  gentium  apoetolorum 


987 


HAYMONIS  HALBl*:ilSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


988 


suorum  praadicatione;  vel  etiam  exaltabitur  de  se- 
pulcro  ad  ccdIos,  de  mortc  ad  vitam  :  «  et  clcvabi- 
tur »  supcr  omnes  ccbIos  :  «  ct  sublirais  crit  valde,» 
sedens  in  gloria  pristinac  majestatis.  Filius  Dei  so- 
cundum  humanitatcm  ser\us  appellatur,  quia  cum 
in  «  forma  Dci  esset,  humiliavit  semctipsum,  factus 
obcdiens  Patri  usquc  ad  niortcm  {Philip.  n);  »  et 
quia  hoc  cgit,  cxaltavit  illum  Deus  Patcr  ad  dcxlc- 
ram  suam,  dans  illi  nomcn  quod  cst  supcr  omnc 
nomen,  ut  Filius  Dei  dicalur. 

«  Sicut  obstuperucrunt  [obstupucrunt],  »  id  est 
sicut  admirati  sunt «  super  te  multi,«  subaudis  ante 
passionem  tuam,  videntes  signa  ct  miracula  a  te 
fieri,  «sic  inglorius  erit  intcr  viros  aspectus  ejus,» 
tempore  passionis,videntes  cum  conspui  et  flagella- 
ri,  atque  ad  ultimum  crucifigi ;  «  et  forma  ejus,»  id 
est  specics  cjus,  subaudis  sino  honorc  erit «  inter  fi- 
lios hominum.))Vox Dci  Patris  ad  Filium.  Isto  in  ioco 
non  servatur  ordo  historiaj.  Supcrius  enim  locutus 
est  Propheta  ex  persona  Dci  Patris  de  asccnsione 
Filii  Dei,  modo  revertitur  ad  passionem  illius.  Et 
quaestio  hic  oritur  quarc  dicat  Psalmista :«  Speciosus 
forma  pra?  filiis  hominum  (PsaL  xxxiv).  »  Cum  hic 
dicat  Deus  Pater  per  prophctam,quod  inglorius  criL 
aspectus  ejusinterfilios  hominum?  Qua;  questiu  hoc 
modo  solvitur,  quia  non  est  rcferenda  ista  dehone- 
statio  ad  faciem  et  vultum  illius :  sed  ad  ignomiuiam 
passionis.  Dum  enim  viderent  Dominum  conspui, 
crucifigi,  el  inter  iniquos  rcputari :  illi  qui  videntcs 
miracula  ejus  ante  passionem  dixcrunt  :  Quis  cst 
hic?  putavorunt  non  esse  illum  Fihum  Dci,  sed  do- 
spectum  et  novissimum  virorum. 

«  Iste  asperget,))  id  est  lavabit  sanguine  suo«  gen- 
tes  multas. ))  In  Veteri  Tcstamento,  asporgcbatur 
populus  sanguine  agni,  sed  nom  mundabatur  a  pcc- 
catis.  Veniens  autem  Filius  Dei  et  efTundcns  sangui- 
nem  suum  pro  nobis,  mundavit  omnes  credentes, 
qui  praBdestinati  erant  ad  vitam.  Gongruc  crgo  di- 
citur  asperget  gentes  multas,  et  non  omnes;  quia 
non  aliis  profuit  passio  illius,  nisi  qui  fidcm  ejus 
receperunt,  et  baptizati  sunt  in  nomine  sancta;  Tri- 
nitatis. « Super  ipsum  continuebunt  regcs  os  suum,)) 
id  estsapientes  hujus  saeculi,  Plato,  Aristotclos,  et 
caeteri  carnalia  sapientes,  qui  seet  alios  videbantur 
rege.  Praedicantibus  apostolis  Evangelicam  doctri- 
nam,  omnis  sapientia  humana,  omuis  cloqucntia 
raundana  quievit,  et  lides  Christi  per  Evangelii  gra- 
tiam  longe  lateque  difTusa  est.  Et  quare  hoc  actum 
sit,  in  subsequentibus  manifcstatur,  cum  subjun- 
gitur  :«  Quia  quibus  non  est  narratum  de  co,»  su- 
baudis  a  patriarchis  et  prophetis,  «  vidcbunt, »  id 
cst  intelligent  eum  pro  redemptione  gcncris  humani 
venisse,  «  et  qui  non  audierunt ))  prophetas  anto 
adventum  illius,  »  contemplati  sunt  eum  »  fide  ct 
desiderio.  Per  istos  quibus  narratura  non  cst  de 
advcntu  Domini  a  prophctis,  et  qui  antca  non  au- 
dierant,debemusinteIligcrogentiles,dcquibus  ipse 
dicit  :  «  Beati  qui  non  viderunt,  et  crediderunt. 
[Joan,  xxvi).  »  Prsdicaate  enim  Domino  in  carne 


B 


A  pcrpauci  gentiliumvideruntejus  praesentiam,tameQ 
postea  contemplati  sunt  eum  fide  et  diloctione. 

CAPUT  Lin. 

«  Quis  credidit  auditui  nostro,  ct  brachium  Do- 
mini  cui  rcvelatum  cst?  »  Ex  persona  omnium  pro- 
phctarum  loquitur  modo  Isaias  ad  Dominum,quod 
pauci  cx  Judffiis  exstiterint  qui  verum  crederent  hoc 
essc,quod  ab  illis  audiercnt  de  adventu  Filii  Dei,  et 
idco  dicit :  Quis  credidit  auditui  nostro?  QtUs  isto  in 
loco  pro  raritate  ponitur?  Et  est  sensus :  Licet  nos 
ha;c  omnia  superius  dicta  pra^dixissemus,  quis  Ju- 
d^eorum  credidit  auditui  nostro,  hoc  est,  quis  putat 
ea  csse  vera  quae  a  te  de  adventu  Filii  tui  percepi« 
mus?  Brachium,  id  cst  Filius  Dei  Patris,  cui  reve- 
latum  est,  hoc  est  cui  manifestatus  est  ut  in  eQm 
crederct? 

«  Et  asccndet  sicut  virgultum  eoram  eo,  »  id  est 
coram  Deo  Patre, «  ct  sicut  radix  de  terra  sitienti.  » 
Benc  dicit  ascondet  brachium  Dei  Patris  sicut  vir- 
gultum  coram  ea,  id  est  voluntate  ipsius  Dei  Patris, 
sicut  ipso  dixit  :  Exivi  a  Patre  et  veni  in  mundum 
(Joa/2.xvi),  ut  dcmonstrarct  nativitatis  ejus  ascen- 
sum,  quomodo  homo  factus,  exaltatus  sit  resur- 
gcndo  a  mortuis,  et  ascendendo  ad  coelos,  et  quo- 
modo  praedicationo  apostolorum  nomen  ejus  super 
omncs  gcntes  sit  exaltatum.  Istud  cst  virgultum  et 
radix,  dc  quo  alio  in  loco  dicit  Isaias  :«  Exiet  virga 
dc  radice  Jesse  (Isa.  ii), »  hoc  est,  Christus  de  vir- 
ginc  Maria,  quaj  fuit  orta  de  progenie  David.  Quod 
autcm  dicit,  et  sicut  radix  dc  terra  sitienti  debemus 
intclligere  ipsam  virginem,  cujus  uterus  sitiens  fuit, 

C  quia  non  fuit  de  humano  et  virili  semine  humecta- 
tus.  Quodque  scquitur,  «  non  est  species  ei  neque 
dccor,  ct  vidimus  eum,  et  nou  erat  species,  »  sub- 
audis  in  eo,  vox  prophctai  est  ex  persona  sua  et 
omnium  prophetarum,  qui  omnia  per  Spirilum 
sanctum  cognoverunt  quaj  in  Domino  Jesu  Christo 
erant  complenda;  vel  qui  Domino  veniente  in  carae 
crcdidcrunt.  Sed  quasstio  isto  in  loco  non  modica 
oritur  :  Quare  dicat  Isaias  propheta,  Non  est  spe- 
cics  ei  nequc  decor,  cum  Psalmista  praecinat  de  ill« , 
quod  ipse  sit  speciosus  forma  prae  filiis  hominum 
(Psal.  xLiv)?  Qua;  quaestio  hoc  modo  solvitur  :  IdtJj 
non  erat  ei  species  neque  decor,  quia  plenitudo  di- 
vinitatis,  quae  in  ipso  latebat,  extrinsecus  non  appa- 
rebat;  vel  quantum  ad  ipsos  pertinebat  qui  ei  con- 

Q  tumeliam  inferabant,  omnem  speciositatem  habebat 
amissam.Videamus  ergo  per  singula  qui  diceuduci 
sit,  licct  cx  persona  prophetaB  sociorum(|ue  ejus  hsc 
dicta  sint.  Non  cst  species  ei,  neque  decor.  Dum  fla- 
gcllaretur  Deus,  dum  couspucretur,  et  dum  c«lera 
opprobria  sustineret,  videbatur  aJudasis  non  babere 
specicm,  neque  decorem,  quia  divinitatis  potentia 
intrinsecus  latebat. «  Et  vidimus  eum  per  Spiritum » 
sanctum  mente  ego  et  socii  mei  qui  antc  fuimus,el 
apostoli  qui  praesentes  fuerunt.  Et  non  erat  aspe- 
ctus,  subaudis  in  eo  tempore  passionis,  «  et  deside- 
ravimus  cum,  »  subaudis  videre  ego  et  socii  mei 
prophetas  qui  eum  praDcessimus. 


989 


COMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  11. 


990 


«  Despectum,  »  a  Judaeis,  «  novissimum  viro-  A 
rum,  »  id  est  pro  nihilo  deputalum; «  virum  dolo- 
rum  ct  scientcm  infirmitatcm,  »subaudis  patienter 
fere  :  «  et  quasi  absconditus  vullus  ejus  et  dospe- 
ctus,  »  id  est  claritas  divinitatis  cjus  absconsa. 
Cum  dicit  desideravimus  eum  vidcre,sicut  crat  de- 
spcctus  a  Juda;is,et  pro  nihilo  depulatus,jungit  sc 
Patribus  Domini  adventum  prcTcedcntibusqui  eum 
nimio  amore  desideraverunt  vidcre,  de  quibus  et 
Dominus  dixit  apostolis  :  «  Amcn  dico  vobis  :  quod 
multi  reges  et  prophetfiB  voluerunt  videre  quoc  vos 
videtis,  et  non  viderunt  (Matth.  xni).  »  «  Et  Abra- 
ham  pater  vaster  exsultavit  ut  vidcrct  diem  mcum 
(Joan.  iii).  M  Unde  David  magno  succensus  amoro 
videndi  eum  in  carne  dixit  :  «  Excita,  Domine, 
potentiam  tuam,  ot  veni(P5a/.  lxxix),»  pcr  incarna-  ^ 
tionis  mystcrium.  Et  Isaias  :«  Utinam  dirumpercs 
coelos  et  descenderes  (Isa.  lxiv).  »  Quod  autem  se- 
quitur,  desidcravimus  eum  videre  virum  dolorum, 
id  cst  positum  in  dolorc  et  scicntcm  patientcr  fcrre 
infirmitatem,  non  dubitative  credendum  est  susti- 
nuisse  eum  dolorem  passionis.sicut  quidam  haereti- 
corum  dixeruntjSed  sicut  in  veritate  verum  corpus 
habuit,  ita  in  veritatc  maximum  dolorem  passionis 
sensit  secundumhumanitatem,divinitas  autem  sixe 
dolorc  mansit.Undo  ct  dixitnoctequacomprehensus 
cst  :  «  Tristis  est  anima  mea  usque  ad  mortem 
{Matth.xxwi.)  »  «  Unde,  »  subaudis  qua  abscondi- 
tus  erat  vultus  divinitatis  ejus,  «  nec  rcputavimus 
eum  »  esse  Filium  Dei.  Ex  persona  Judffiorum  qui 
postea  ad  fidem  venerunt  loquitur,  et  sua  omnium- 
que  prophetarum.  C 

«  Vere  languores  nostros,  »  id  est  peccata  nostra 
«  ipse  tulit,  »  subaudis  a  nobis,  vclut  medicus  in- 
firmitatcm  ab  aigroto,  non  ut  ipse  in  sc  acciperet, 
sed  ut  curaret,«  ct  dolorcs  nostros, »  id  est  peccata 
«  ipse  portavit  »  in  corpore  super  lignum :«  et  nos 
putavimus  eum  quasi  leprosum,» id  est  peccatorem, 
«  et  percussum  a  Deo  »  propter  sua  pcccata  «  et 
humiiiatum.  »  Vox  illorum  est  quod  post  Domini 
ascensionem  crediderunt  pra;dicantibusapostolis,et 
compuncti  ad  poenitentiam  di.xerunt  :«  Quid  facie- 
mu8,  viri  fratres  (Act.  ii)?  »  Prosequitur  ergo  pro- 
pheta,  et  dicit  : 

«  Ipse  autem  vulneratus  est  propter  iniquitates 
nostras,»subaudis  non  suas  sicut  ipse  dicit  in  psal- 
mo  :  «  Foderunt  manus  meas  et  pedes  meaa  (Psal.  r^ 
xxi).»  «  Attritus  est,»  id  rst  infirmatus,  vel  addic- 
tus  est  morti,  «  propter  scelcra  nostra.  »  Sustinuit 
enim  pro  nobis  maledictum,ut  nos  libcraret  a  ma- 
ledictio;  «  disciplina  pacis  nostrx  supcr  cum,  »  id 
est  flagellum  quod  dcbuimus  suscipcre  ipse  susce- 
pit,  ut  nos  pacificaret  Deo  priori,  et  sanctis  ange- 
lis  :  «  et  livore  ejus,  »  id  est  vulnere  virgarum  et 
plagarum  ejus,  «  sanati  sumus  »  a  peccatis.  llle 
enim  passus  est  pro  nobis  ut  nos  pacificaret  Deo, 
quia«  ipse  cst  ex  pax  nostra  qui  fecit  utraque  unum 
[EpJics.  ii).  » 

«  Omnes  nos  quasi  oves  erravimus  »  tradentes 


eum  morti,  et  indigemus  misericordia  ejus,  juxta 
illud  Apostoli  :  «  Non  est  distinctio.  Omnes  enim 
peccavcrunt,  et  egent  gratia  Dei  (Rom.  iii).  »  Unde 
et  sequitur,  «  unusquisque  in  viam  suam,  »  id  est 
in  actioncm  suam  «  dcclinavit  :  »  vel  ctiam  a  via 
rectitudinis,  quae  est  Christus.  Ipse  est  enim  via, 
veritas,  et  vita.  A  via  enim  declinavcrunt  quando 
dixerunt  Christo :  Samaritanus  es  tu  et  daemonium 
habcs;  et  quando  declaravcrunt  illum  crucifigi,  et 
Barabam  dimittif/oan.  viii).«Et  Dominus  posuitin 
eo  iniquitatem  omnium  nostrum,  »  id  est  tradidit 
cum  pro  peccatis  nostris,  ut  quod  nos  propter  im- 
becillitatcm  nostr®  fragilitati  ferre  non  poteramus, 
ipse  Deus  pro  nobis  portaret,  non  ut  ipse  portaret 
pcccata  nostra  ad  hoc  ut  pcccatum  haberet  quia 
sine  peccato  mansit  :  sed  sicut  medicus  accipit  in- 
firmitatem  apgroti  aurerens  ab  illo,  non  recipiens 
in  se.  Unde  dicit  Apostolus  :  Eum  qui  non  novcrat 
pcccatum,  pro  nobis  pcccatum  fecit  Dcus  Pater 
(Joan.  x),  hoc  est  hostiam  pro  peccato. 

«  Oblatus  est,  «  subaudis  a  scipso,  non  in  altari 
holocaustorum,  scd  in  ara  crucis,  «  quia  ipse  vo- 
luit;  »  sed  dicit  in  Evangelio  :  Potestatem  habeo 
ponendi  animam  meani,  ct  itcrum  sumendi  eam  ; 
et  :  Nemo  tollit  animam  meam  a  me,  sed  ego  pono 
eam.  Oblatus  cst  ergo  non  pro  suis,8ed  pro  nostris 
peccatis,quia  ipse  voluit,«et  non  aperuit  osuum:» 
subaudis  tempore  passionis  interrogatus  a  Pilato 
vel  ab  Herode,  ne  viderelur  reluctari.  Nam  inter- 
rogatus  a  Pilato,  pauca  rcspondit  quando  dixit  Pi- 
latus  :  «  Mihi  non  loqueris  (Matth.  xxvii)?  »  Et  ad 
Herodem  missus,  dum  interrogaretur  ab  illo,  per- 
pauca  ei  locutus  est.  Poterat  enim,  si  voluisset,  se 
excusabilem  reddere  a  culpa,  sed  noluit,  no  salus 
passionis  illius  difTerretur,quia  nisi  ipsc  crucis  pa- 
tibulum  sustimissct,gcnushumanum  aeternamorte 
tcneretur  obnoxium  «  Sicut  ovis  ad  occisionem  du- 
cctur,  et  quasi  agnus  coram  tondente  se  obmute- 
scet  ct  non  aperiet  os  suum.  »  Ipse  qui  oblatus 
est  Pilato  quia  voluit  et  non  respondit  ssepius  inter- 
rogatus,  ne  utilitas  passionis  diffcrretur  excusans 
se  a  culpa,  ipse  etiam  ductus  est  ad  immolandum 
propria  voluntate  sicut  Apostolus  dicit,  «  Etenim 
pascha  nostrum  immolatus  est  Chri8tus(/  Cor.  v).» 
Sicut  ergo  agnus  coram  tondente  se  tacet,non  emit- 
tens  balatum,8ic  ipse  dum  injuste  damnaretur  ob- 
mutuit.  Istc  cst  enim  verus  agnus  in  cujus  figura 
populus  Israeliticus  agnum  comedit  egrediens  ex 
yEgjpto.Ipse  cst  agnus  qui  tollit  peccata  mundi,si- 
cunt  Joannes  Baptista  dixit  (Cap.  i),  et  quem  Joan- 
nes  Evangclista  in  Apocalypsi  sua  dicit  se  vidisse 
occisum  (Apoc.  xii).  Agnus  dicitur  Christus,  prop- 
ter  innoccntiametmansuetudinem.Ipseenim  carne 
sua  ct  sanguine  spirilualiter  nos  reficit,  et  vellcre 
8U0  vestit,  hoc  est  protectione  munit.  Quidam  co- 
dices  habent :  Et  quasi  agnus  coram  tondentc,id  est 
percuticnte  sc,  obmulescet,  quod  non  discrepat  a 
fide.Licet  congruentius  dicatur  tondente.Dum  enim 
funderctur,id  est  flagellaretur  a  militibus  praesidis, 


991 


HAYMONIS  HALRERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


992 


non  legitur  respondisse  aliquid,scd  tacuisse  vcluli  A  quid  sine  legeestvel  contra  legem.Dominnsautem 


agnus  dum  tundilurac  nagellaturapastore.Et  quia 
injuste  damnatus  paticnlcromnia  sustinult :  ha3C  ad 
gloriam  ei  contigerunt  quaj  subsequuntur. 

«  De  angustia  »  inquit,passionis  «  ct  dc  judicio» 
injusto  Judaeorum  «  sublatus  est,  »  id  est  abstrac- 
tus  est,tertia  die  resuscitatus  a  mortuis,  quando  ci 
secundumhumanitatcmdalasuntomniainpotcstate 
coBlestia  et  tcrrcstria.  Scquitur  :  <(  Gcncrationem 
t?jus  quis  enarrabit?  »  Nullus.  Duphcitcr  hoc  intcl- 
ligi  pote8t,vcl  de  divinaojus  generationcdictum,de 
qua  ipse  per  sapicntiam  dicit  :  «  Anto  omnes  colles 
gencravit  me  (Prov,\ui)  :  »  vel  de  humana  dc  qua 
dicit  Maria  ad  angclum  :«Quomodo  fiet  istud,quo- 
niam  virum  non  cognosco?  »  Et  angclus  :  «  Spiri- 


neque  in  cogitatione,  nequc  in  locutione,vel  opere, 
iniquitatem  fccit,quod  de  alio  quolibet  hominc  non 
potcst  vcracitcr  dici  :  «  Non  est  cnim  homo  super 
tcrram  qui  faciat  bonum  et  non  pcccet  (Ecc/.  \ii),t 
vel  si  unius  diei  fuerit  vita  ejus  super  terram. 

«  Et  »  hoc  factum  est,  id  cst  pro  nobis  mortuus 
est, «  quia  Dominus  »  Patcr  «  voluit  contercrecum 
in  infirmitatc  »  carnis  quam  assumpsit.Idoo  aufem 
dicit :  Dominus  Patcr  voluit  conterere  eum,quia  ipsc 
prajmisit  cum  occidi  :  «  si  posuerit>»ipse  FiliasDei 
«  animam  suam,»id  est  vitam  suam«  pro  peccato» 
humani  goneris,<'vidcbit  semen  longasvum»  in  cor- 
dibus  fidclium,  id  cstvcrbum  Evangclii  quod  ster- 
num  cst,quia  alia  lex  ei  non  succedet,  de  quo  se- 


tus,inquit,sanctus  supervenict  in  te,et  virtusAltis-  t»  mine  dicit  ipso  in  Evangelio  :«Exiit  qui  seminatse- 


simi  obumbrabit  tibi  (Luc.  i).  »  Quis  enim  homi- 
num  valet  comprehendere  quomodo  summusetvi- 
vificator  Spiritus  Deus  in  utcro  carncm  nostraj  mor- 
talitatis  assumpseril?  Ncmo.  Incomprehcnsibilia 
Buntomnipotentis  Dei  judicia,ct  invcstigabilcs  via? 
ejus.  Quod  autem  subjungit,«  quia  abscisus  est  dc 
terra  viventium,  »  ad  supcriora  pcrtinct  ubi  dixit : 
de  angustia  ct  judicio  sublatus  cst.Tcrraautcm  vi- 
vcntium  isto  in  loco  appellatur  conversatio  humana 
a  persecutoribus  Judajis,  qui  dixcrunt  :  «  Venite 
mittamus  lignum  in  pane  ojus,  ct  eradamus  cum 
de  terra  viventium  {Hier,  xi).  »  «  Proptcr  scehis 
populi  mei  pcrcussi  cum,  »  id  est  proptcr  peccata 
populi  mei,  quem  scmpcr  mihi  habui  peculiarcm, 
«<  pcrcussi  eum,  »  id  cst  pcrcuti  cum  permisi,  ut 


minare  scmen  suum(Lu<;.  viii).  »  Vcl  etiam  videbil 
scmen  suum,qui  sunt  omnes  crcdentes,  quia  «ler- 
nahtcr  cum  ipso  rcgnabunt.«Et  voluntas Domini » 
Patris  «  in  manu,  »  id  est  in  opcratione  «  ejus  •  cl 
virtutibus«  dirigetur,»  hoc  est  porficielur.Voluntas 
Dci  Patris  fuit  ut  redimeret  genus  humanum  per 
sanguinem  Filii  sui,sicut  ipsc  dixit^cHic  estFilius 
meus  dilectus  in  quo  mihi  complacui.  (Lur.ni),  »id 
est  quo  beneplacitum  meum  posui. 

«  Pro  eo  quod  laboravit  anima  ejus,«subaudisin 
populo  Judeorum  pra;dicando,  miracula  faciendo, 
ct  mortem  etiam  pro  cis  sustinendo,  sed  illi  nolue- 
runt  converti  a  eum  per  poenitGntiam,  €  vidcbit, » 
saubaudisecclesiain  toto  orbc  fabricatasIocoJndso- 
rum,  «  et  saturabitur,  »  id  est  delcctabitur  fide  ct 


eum  mihi  redimerct  et  liberaret.  Pcrcussit  enim  C  boni  operibus   credentium.  Cibns  enim  et  potus 


illum  Deus  Pater,  quando  percuti  permisit.  Tale 
est  et  illud  :  «  Percutiam  pastorem,  »  hoc  cst  per- 
cuti  permittam,«  et  disporgentur  oves  (Zar/t.xni).» 
Hoc  autem  quod  scquitur. 

«  Et  dabit  impios  pro  scpultura,  et  divitos  pro 
morte  sua,  »  dupliciter  intclligit  potest.«Dabit  Ro- 
manis  impios  Judajos  pro  scpultura  sua  (MaUh. 
xxvii),»id  estpro  eo  quod  eum  persccuti  sunt  usquc 
ad  sepulturam,  clamantes  Crucifigc  talem,  et  quia 
jam  mortuo  custodes  adhibuerunt  sepulcro  signan- 
tes  lapidem.  Et  divites  pro  morte  sua,  scribas  vidc- 
licet  et  Pharisaeos,  qui  flivites  vidcbantur  cssc  pro- 
pter  doctrinam  legis  et  prophetarum,tradet  Roma- 
nis,  quia  ob  invidiam  tradiderunt  eum   morti.  Vol 


omnipotcntis  Dei  fides  est  electorum.  Sicut  ipse 
dixit  discipulis  quando  cum  muliere  Samaritana 
loquebatur  sedens  supcr  fontem  :  t  Gibum  (inquit) 
habeo  manducare  quem  vos  noscitis  (Joan.  iv).  ■ 
Hoc  autem  dixit  dc  fide  Samaritanoram,qui  in  CBm 
crediderunt.  «  In  scientia,  » id  est  in  doctrina«sna 
justificabit  ipse  justus  servus  meos  » Jad»os«  mul- 
tos,»  subaudis  et  non  omnes,quia  multi  vocatised 
pauci  elccti  (Matth.  xx),  «  ct  iniquitates  comin 
ipsc  portabit  »  per  gratiam  suam,quas  ipsiporiare 
non  potcrant,ct  quarum  ponderc  premebantur.  Ju- 
stus  cst  Filius  Dei,quia  peccatum  non  fecit,  nec  do- 
lus  inventus  est  in  ore  ejus  (MaUh.  xvii).  Unde  et 
Judas  traditor  :  Peccavi(inquit)tradens  sanguinem 


aliter:  DabitDcoPatriimpiosgentilesproscpultura,  n  justum.Et  uxor  Pilati  :  Nihil  tibi  et  justo  illi.Hanc 


qui  longe  erant  a  pietatc  quaBDeusestctdilectiono, 
quia  pretium  illorum  mors  Christi  fuit,  et  nisi  ipsc 
mortuus  esset  et  scpultura3  traditus,  ct  tcrtia  dic 
rosurre.\i8set,nequaquam  gentes  salvarentur.Sirni- 
liter  divites  Judseos,  qui  crediderunt  pnedicatione 
illius  vel  praedicatione  apostolorum  ojus,dedit  Deo 
Patri  pro  morte  sua  per  fidem  et  operationem,  qui 
antea  possidebantur  a  diabolo.Et  idcirco  hoc  faciet 
«  co  quod  iniquitatem  non  fecit,  »id  est  peccatuni, 
vel  contra  legem,  «  nec  dolus  fuerit  in  ore  ejus.  » 
Quidquid  contra  legem  agitur,iniquitasest.Undeet 
apud  GraBCos  nomiosdicitur  lex.Anomiaautemquid- 


justitiam  non  acccpitipseex  tempore,8ed  secundom 
divinitatem,qua  ajqualis  est  Patri  et  unius  divinila- 
tis  ac  potentiaj,non  secundum  humanitatem  nostraB 
frugilitatis.  Scrvus  autem  Dei  Palris  est  similit^r 
secundum  humanitatem,  qua  minorest  Patre,qnia 
«  cum  in  forma  Dei  csset,  non  rapinam  arbitratos 
cst  esse  sc  ajqualem  Deo,  sed  semetipsum  exina- 
nivit  formam  ser\'i  accipiens  {Philip,  i!).»Ipse  po^ 
tavit,  id  est  abstulit,  iniquitates  nostras,  idestp<r- 
nam  pcccatorum  nostrorum  sustinuit  tn  corporesao 
super  lignum,  et  tulit  a  nobis  peccata,  quasi  medi- 
cus  languores  dsgrotantium.  Sequituft'. 


993 


GOiMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  III. 


994 


«  Ideo,»  subaudis  quia  passus  est  pro  saluiege-  Al 
ncrishumani,  etomnia  fecii  quic  prijeteritus  sermo 
narrat,  «  dispertiam  »  sive  dividam  «  ei  phirimos  » 
subaudis,  populos.  Ut  pro  una  plebe  qua?  non  vult 
ineum  credere,possideat  omnes  gentes.Juxtaquod 
ei  a  Patre  per  Psalmistam  dicitur  :  «  Postula  a  me, 
et  dabo  tibi  gentes  haereditatem  tuam,  et  posses- 
sionem  tuam  lcrmiQos  terr»  (Psal,  ii).  »  Undc  et 
sequitur  :  «  Et  fortium  spolia  dividet,»subaudis  di- 
sci[»ulis  suis.  Pra)dam  ergo  fortium  apostoiis  suis 
tradidit,  quando  populos  qui  sub  potestate  diaboli 
erant  abstulii  ab  eo,  et  illis  divisit  ut  unus  illorum 
pra^csset  uni  populo,  alius  alii.  Sicut  Petrus  pr(e- 
fuit  Judxis  credentibus,  Paulus  gcntibus,  Joannes 
et  Audro^as  Achaicis,  Thomas  Indis,  et  caeteri  cute- 
ris.Videamus  quid  de  B.  Paulo  apostolo  longe  ante  B 
dictum  sit:  «  Benjamin,  inquit,  lupus  rapax,  mane 


comedet  prajdam,  et  vcspere  dividet  spolia  {Gen^ 
XLix).  0  Et  de  omnibus  apostolis  :  Laetabuntur  co- 
rani  te,sicut  exsuUant  victores  capta  praeda  quando 
dividunl  bpolia,in  totoorbc  eccle&ias  sibi  dividentes.. 
Et  quare  liet  istud?  «  Pro  eo  quod  tradidit  »  ipse 
Filius  Dci  u  in  mortem  animam  suam,»  id  est  vitam 
suam,  <«  ct  cuni  scelcratis  »  latronibus  «  reputatua 
est,  »  non  a  Deo  Patre  neque  sanctis,  sed  a  perse- 
cutoribus  Judieis,  ut  illud  alio  in  loco  :  et  cum 
iniquis  reputatus  est,  «  et  ipse  poccata  multorum 
tulit  »  sanguinc  suo,  et  baptisnii  regeneratione,  ao 
lido  illorum,  «  ot  pro  transgressoribus  >»  Judaeis, 
sive  pcrsecutoribus  «  rogavit  *  dicens,dum  pende- 
retin  cruce  :  «  Patcr,  iguoscc  illis  [Liicxx  ii).»  Sicut 
enim  in  Evangelio  Nazarajnorum  habetur,  ad  faanc 
vocem  Domini  multa  niillia  Judoiorum  astantium 
circa  crucem  crediderunt. 


LIBEIV  TEllTIUS. 


CAPUT  LIV. 

«  Lada,  sterilis,  quoi  non  paris  :  decanta  laudem 
ethinni,quae  non  pariebas.  »  Hactenus  iocutus  cst 
Propheta  de  nativitate  Domini,passione,  et  rcsurre- 
ctionis  gloria ;  nunc  vero  rcvertitur  ad  vocationem 
gentium,  et  ad  eos  qui  in  eum  ciediderunt  tam  ex 
Judasis  quam  ex  geuiibus.  Sterilis  isto  in  loco  ap- 
pellatur  gentilitas  specialiter,  quae  Deo  iilios  spiri- 
tuales  non  generabat ;  quia  non  habebat  legem,  non 
prophetas,  non  patriarchas  :  ct  quic  modo  plures 
filios  Dei  generat  quam  Synagoga,  quse  putat  se 
Deum  virum  habere.  Potest  etiam  Ecclesia,  qua:  in 
Judsis  deserta  erat,  sterilis  appellari,  quia  Domino  Q 
ftdvcniente  iiiios  ejus  non  pariebat,  ut  ad  utramque 
Ecclesiam  tamex  Judxis  quam  ex  gentibus  refcra- 
mus  hoc  :  sccundum  quod  egregius  praedicator  suis 
in  vcrbis  ostendit.Assumens  cnim  testimonium  de 
Isaia  quod  nunc  habcmus  prae  manibus,  ad  repro- 
missionis  rctulit  filios  ad  Ecclesiam  de  gentibus, 
sivc  ex  utroque  populo  congregatam  :  qusi  dcserta 
et  dereiicta  erat  a  Deo  ac  sterilis  permanebat,  non 
habcns  virum  Deum  omnipotentem  :  Lauda  (inquit) 
Creatorem  tuum  et  Redemptorem  nostrum,Ecclesia 
sterilis,  tam  ex  Judo^is  quam  ex  gentibus  :  quia 
modo  incipies  Deo  filios  parrre.  Decanta  Salvatori 
tuo,  et  hinni,  id  est  magnifice  gaude,  quo;  non  pa- 
riebas  Deo  filios.Pro  magnitudine  gaudii  allusitad 
hinnitum  equi  tehdeniis  ad  victoriam,  prrcdicens 
quare  praecepit  ei  exsultare  et  laudare  Dominum. 
c<  Quoniam  multi  fdii  dcsertic,»  subaudis  Ecclesio) 
geutium,qua3  quondam  a  Deo  derclicla  cst,  «quam 
ejus,  »  id  est  Synagogaj,  «  quaj  habet  virum,  dicit 
Dominus ;« hoc  est  qua3  putat  sc  habcrc  virum  Deum 
omnipotentem.Ethocnotandum,quia  cum  dicitur: 
plurcs  filii  desertae  quam  ejus  quaj  habct  virum, 
non  penitus  exciuditur  a  partu  Synagoga :  quia  ipsa 
in  apostolia  et  per  apostolos  multos  filios  Deo 
genuit,&ed  maxima  multitudogentium  ci  pra^fcrtur. 

tt  Diiataiocum  tentorii  tui^et  pelles  tabemaculum 


D 


luorum  cxtendo,  ne  parcas  :  longos  fac  funiculoa 
nos,ct  clavos  tuos  consolida. »  Cui  superius  dictum 
cst :  Lauda,sterilis,qua3  non  paris,et  caitera  qua;  ibi 
dicuntur  :  modoiterum  dicitur  ut  diiatet  tentorium 
suum  ad  similitudinem  tabernaculi  Mosi,  et  ut  om- 
nia  habcns  quoi  illud  tabcrnaculum  habuit,amplifi- 
cet  ea  ct  amplius  corroboret.  Tabcrnaculum  Mosi^ 
quod  habuit  centum  cubitos  in  longitudine,etquin- 
quaginta  iu  latitudine,et  quod  habuit  saga  et  pelles 
rubricatas  ct  hiacynthinas  funiculosque  et  clavos 
sanctaui  Ecclcsiam  signiiicabat.Qui  in  iabernaculis 
commorantur^dc  loco  ad  locum  transeuntes  ad  do- 
mum  tenduut  et  ad  icrram  promissam,  sicut  Judffii 
fecerunt.  Et  sancti  in  praesenti  sajculo  in  taberna- 
culis  habitant,  hoc  est  in  ecclesiis^  quia  peregrini 
et  advencc  sunt  in  hoc  saiculo.Sicut  dicit  Psalmista: 
«  Incola  cgo  sum  apud  te  et  peregrinus  (P50/. 
cxviii),  »  tendcntcs  ad  domum,  de  qua  idem  Psal- 
mista  dicit  :  «  Unam  pctii  a  Domino,  hanc  rcqui- 
ram  :  ut  inhabitem  in  domo  Domini  omnibus  diebus 
vitffi  mca)  [Psal.  xxvi.)  »  Et  ad  terram  repromissio- 
nis  de  qua  dicit  ctiam  ipse  :  Credo  vidcre  bona  Do- 
mini  in  tcrra  viventium.  Et  de  qua  Dominus  in 
Evangclio  :  «  Bcati  (inquit)  mites,  quoniam  ipsi  po8« 
sidebunt  terram  [MaUh.  v).  »  Sancta  ergo  EcclcMia 
locum  tentoriisui  dilatatum  habet,quiaad  orientem 
ct  ad  aquilonem,  ad  occidcntcm  ct  ad  meridiem, 
Ecclcsiaj  in  Chri..ti  nominc  dilatalae  sunt.  Pelles 
sanctic  Ecclcsia?  sunt  pra;dicatorcs  et  prailati  qui 
eam  protcgunt  ab  aistu  vitiorum  et  da;monum,et  ab 
onmibu^  adversis.Uabebattabcrnaculum  (sicutdixi- 
mus)  suga  cilicina,per  qua;  dcsignaatur  pocnitentes: 
quia  cilicium  habitus  pocnitentiaj  est ;  habebat  ru- 
bricatas  pclies,per  quas  designantur  martyres  ;  ha- 
bebat  ct  hiacynthinas,  pcr  quas  dcsignanturomnes 
pallorcm  abstincntia)  gestantes ;  habcbat  etiamfuni* 
culos,  pcr  quos  designantur  praicepia  divina ;  habe- 
bat  clavos  quibus  extcndcbantur  funes,  et  flrmalMi- 
tur  omne  tabernaculum :  per  quos  possumus  intelii- 


995 


HAYMONIS  HALBEEISTAT.  EPISC.  OPP.  PAHS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


996 


gerc  intcllectum  et  rationem,  quibus  firmantur  di- 
vina  pra;ccpta,videlicet  rationcet  intclleclu :  quando 
ea  quae  rationabiliter  intelligiraus,  rationabiliter 
operc  adimplemus.  Dicit  ergo  ad  sanclam  Eccle- 
siam  :  0  Ecclcsia,dilata  locum  tentorii  tui  per  qua- 
tuor  mundi  climala,necconcludaris  uno  anguloso- 
lummodo  Juda;».  Et  pellcs,  hoc  est  praBdicatorcs 
tuos  extende  et  diffunde  per  orbem  terrarum  :  Ne 
parca8,ncque  cesses  multiplicare  eo3,quatenus  illo- 
rum  muniminc  tuearis  ab  ajstu  dajmonum.Longos 
fac  funiculos  tuos,  id  est  longe  extcnde  praedica- 
tionem  tuam,  et  prajcepta  divina  elonga,  ct  clavos 
tuos  consolida,  id  est  intelligcntiam  et  rationem 
tuam  confirma  et  corrobora.  Sequitur  : 

«  Ad  dcxteram  enim  et  sinistram  penetrabis,  » 
hoc  est  omnes  gcntes  possidebi8,vel  etiam  prospera 
8ustinebis,et  hic  et  in  futuro  praevalebis :  quia  ncc 
prosperis  elevabcris,  nec  advcrsis  deprimeris.  Pos- 
sumus  ctiam  per  dcxtcram  et  sinistram  utramque 
vitam  accipere,  praisentera  scilicct  atque  futuram: 
ut  per  sinistram  intelligamus  praesentcm  vitam,  et 
per  dcxtcram  xternam.Juxta  quod  Sapientia  dicit  : 
«  In  dexteraejus  longitudo  dicrum,  in  sinistra  vcro 
divitios  et  gloria  (Prov,  v.)  »  Sancta  Ecclesia  in 
sinislra,  hoc  cst  in  vita  praescnti,  divitias  habct  et 
gloriam  :  quia  habct  scientiam  ct  intclligcntiam  di- 
vinorum  eloquiorum,  quae  sunt  divitis  spiritualcs: 
et  habet  virtutem  bonorum  operum  per  quas  glori- 
ficaturingentibus.In  dcxtcra  vero  habet  longitudi- 
nem  dicrum  etvita!,quia  postponcns  prsscntia,  ad 
futura  fcstinat :  in  quibus  asternaliter  cum  Domino 
est  mansura,  et  gaudiis  ffitcrnis  fruitura.  Quod({ue 
subjungitur:  «et  scmen  tuum  gcntcs  haircditabit,» 
dupliciter  intclligi  potcst,veI  dc  scmine  Evangelii  de 
quo  dicitur  in  Evangelio :  Exiit  qui  seminat  seminare 
semen  suum :  vel  etiam  de  apostolis  qui  a  Deo  serai- 
nati  sunt,  ct  de  quibus  Isaias  :  Nisi  Dorainus  rcli- 
quissct  nobis  scmen,quasi  Sodoma  fuissemus.  Sc-. 
men  ergo  Ecclesio}  (quod  est  cvangelica  doctrina,  vel 
apostoh)  gentes  modo  hsreditant,  quia  omnia  quae 
possidet  Christus(qui  est  caput  Ecclesio;)  possidetet 
hffireditat  Ecclesia,  qu(B  cst  corpus  illius.  «  Et  civi- 
tates  desertas  inhabitabit, »  hoc  cst  gen  tcs,si  ve  Eccle- 
sias,  vel  animas  a  Deo  derelictas  inhabitabit. 

«  Noli  timere,»  Ecclesia  gentium,«quia  non  con- 
funderis  neque  erubesces  :  non  enim  to  pudebit,  » 
Bubaudis  fuisse  aliquando  te  dcrelictam  a  viro  tuo  : 
«  quia  confusionis  tuae  adolescentio)  oblivisceris,  » 
dum  veneris  ad  fidem,  et  receperit  te  vir  tuus,  «  ct 
opprobrii  viduitatis  tune  non  recordaberis  amplius.» 
Alloquitur  modo  omnipotcns  Deus  Ecclesiam  de 
gentibus  ad  fidem  suam  venientem,quam  legiturdc- 
reliquissc  in  aBdificationc  turris  Dabcl.  Scd  quxstio 
isto  in  loco  oritur.Quorc  dicat  hic  :  quia  viduitatis 
tU€B  non  recordaberis  ampliuc»,cum  f  uperius  dixcrit 
illam  sterilem  fuisseetnon  haberc  virum,et  plurcs 
filios  generaro  quam  Synagogam  quae  putabat  so 
virum  habere  ?  Quae  quxstio  ex  vcrbis  Domini  lo- 
quentiB  per  Zachariam  prophetam  potcst  solvi.  Dici- 


A  tur  enim  ibi :  Et  assumpsi  (inquit)  mihiduas  virgas, 
unara  vocavi  decorera,ct  alterara  vocavi  funiculum 
(Zach,  xi).  »  Pcr  duas  virgas  vult  intelligi  duas  ple- 
bes,gentium  et  Judaeorum.  Per  unam  quam  appel- 
lavit  decorem,  intelligitur  gentilita8,quam  elegitin 
Nocet  filiiscjus.  Per  alteram  vero  quani  appellavit 
funiculura,  ostenditur  plebs  Judaica,  quam  elegit 
Deus  oranipotons  in  aedificatione  turris  in  familia 
Ileber,  in  Abraam.  Undo  et  dicitur  in  subsequenti- 
bus  :  Et  succidi  (inquit)  a  cultu  meo  et  gratia  vir- 
gam  quae  appellatur  decus,  et  adhaesi  mihi  virgam 
quae  vocabatur  funiculus.In  confusionc  enim  lingua- 
rum  abjccta  est  gcntilitas  a  viro  suo  usque  ad  tem- 
pus  iucarnationis  ejus,  et  electa  est  plebs  Judaica. 
Ideoquc  illa  dicitur  esse  vidua  et  sinc  viro,  et  ista 
dicitur  habere  virum.Undeot  Moses  dicit  in  cantico 

"  Dcuteronomii  {Cap,  xxxii)  :  Cum  divideret  Altissi- 
mus  gentcs,  cum  separaret  filios  Adam,  ad  turrim 
Babel,  coustituit  terrainos  populorum  juxta  nume- 
rura  angclorura  Dei,  vel  juxta  numerum  filiorum 
Israel.Pars  autera  Domini  populus  ejus, Jacob  funi- 
culus  haereditatis  ejus.Constituit  enim  terminospo- 
pulorum  juxta  numerum  angelorum  Dei,  quia  uni- 
cuique  genti  angelum  praelatum  posuit.  Ideo  autem 
dicit:  Confu&ionis  adolcscentiae  tuae  oblivisceris,  et 
opprobrii  viduitatis  tu^e  non  rccordaberis  amplius, 
quia  quando  a  Dco  derelicta  cst  in  aedificatione  tu^ 
ris,  adhuc  quasi  adolesccns  et  juvencula  erat.  Sed 
licet  longo  tempore  opprobrium  viduitatissuaesusti- 
nuisset  postquam  venit  ad  fidem,confusionem  om- 
nem  deposuit,  sociata  jara  proprio   viro  per  fidei 

C  copulara  et  dilectionis.Et  hoc  quare  ?  In  subsequen- 
tibus  manifestatur  : 

«  Quia  dominabitur  (inquit)  tui  qui  fecit  te,  Do- 
minus  exercituum  nomen  ejus,»  id  est  militiarum, 
vel  angelorum,  «  et  Redemptor  tuus  sanctus  Israel,» 
qui  te  redcmit  sanguine  suo.  Deus  omnis  terrae  vo- 
cabiturnonunius  solumraodo  regionis.nequeunius 
Boluramodo  anguli  Judaeae,  sed  omnium  creatura- 
rura,  caslestium  videlicet  ct  inferorum. 

«  Quia  ut  mulierem  derelictam  »  subaudisa  nro^oet 
mcDrentem  spiritu,  vocavit  te  »  ad  fidem  8uam,utei 
adhaereres,«  et  uxorem  ab  adolescen  tia  abjectam  dixit 
Deus  tuus.  >  Mulier  derelicta  a  viro  fuit  gentiiitas, 
quando  amisit  virum  suum  Deum  omnipotentem 
propter  idololatriam,  et  hoc  tempore  adolescentiae 

p.  suae.  Adolcscentiara  enira  habuit  gentilitas  in  filiis 
Noe  et  in  a^dificationcm  turris. 

«  Ad  punctum  in  raodico  dereliquite,  et  in  misera- 
tionibus  magnis  congregabo  te.  »  Quare  dicit  ad 
punctura  in  modico  derelictam  esse  gentilitatem, 
cura  pcr  raulta  roillia  annorum  servierit  diaboloet 
non  adhaeserit  Creatori  suo  ?  quia  omnia  tempora 
comparata  aetcrnitati  Dei,permodica  et  parva  sunU 
Dc  his  ergo  misericordiis  Domini  magnis  dicit  Psal- 
mista  :  «  Miscricordia  (inquicns)  Domini  plena  est 
tcrra  (PsaLxxxn),»  «Et  misericordia  ejus  superom- 
nia  opera  ejus  (Psal.  cxliv).  »  Misericordia  ergoqjus 
inenarrabilis  fuit^  ut  nullis  nostris  prsoecedeatibus 


997 


COMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  III. 


998 


meritis  revocarct  ad  vitam  ot  gratiam  suam.Quod-  A  Patris  locutus  est  :  «  Eoce  pono  (inquicns)  in  Sion 


quc  sequitur 

«  In  momento  indignationis  mea},  abscondi  fa- 
ciem  meam,  •  hoc  est  prajsentiam  moam  parum- 
per  a  a  tc,  »  subaudis  propter  idololatriam  tuam, 
«  ct  in  miscricordia  sempiterna  miscrtus  snm  lui,» 
redimcns  te  sanguine  mco  :«  dixit  Redcmptor  tuus 
Dominus  :  »idip8um  est,quod  et  supcrior  vcrsusin 
se  continet.  Ahscondcre  autem  dicitur  Deus  omni- 
potcns  facicm  suam  a  nobi9,qui  ubique  cst,quando 
propterpcccatanostrasolitam  gratiam  nobis  aufert, 
et  solitum  auxilium.Et  bcne  dicit :  In  misericordia 
scmpiterna  miscrtus  sum  tui,  quia  gentilitas  som- 
piternam  Dci  omnipotcntis  misericordiam  possidc- 
bit,  adhaBrens  ci  pcr  fidem  et  dilectionem. 

«  Sicut  in  dicbus  Noe,  »  subaudis  proptcr  pcc- 
cata  generis  humani  vcnit  diluvium,  «  istud  mihi 
est,  •  Bubaudis  juramcntum,quod  juravi,  nc  indu- 
cerem  aquas  ultra  super  terram,«sic  juravit  ut  non 
irascar  tibi,  «  o  Ecclcsia,  «  et  non  incrcpcm  tc.»Et 
est  sensusiSicut  juramcntum  quod  juravi  Noenon 
sura  transgressus,  ut  non  inducerem  aquasdiluvii 
amplius  supcr  terram  :sic  non  irascar  ampbus  tibi, 
o  Ecclesia,  adeo  ut  te  abjiciam  sicut  hactcnus  feci. 

«  Monles  enim  commovobuntur  et  collos  contro- 
misccnt  :  misoricordia  autom  nioa  non  rccodni,  » 
subaudis  ate;«et  fadus  pacis  meffs  quod  porigi  lc- 
cuin,  non  movcbitur,  •  hoc  est  non  dissolvctur  a 
te.  «  Dixit  miserator  tuus  Dominus.  •  Et  est  sen- 
sus  :  Ante  commovcbuntur  montes  et  collcs,  ot 
transibunt  ccelum  et  terra, juxta  quod  in  Evangelio 


B 


lapidom  angularcm,prctiosum,clcctum(/5a.xxvni).i 
Isle  ost  ergo  lapis  qui  rcprobatus  est  ab  ajdificatori- 
bus(/*5a/.cxvii),scribis  vidolicet  et  Pharisaeis  :  sed 
crevit  in  montem  magnum,  ct  continet  modo  duos 
pariotcs  :  duos  videlicot  populos  circumcisionis  et 
prnRputii.  Sancla  Ecclosia  licet  variis  ordinibus  la- 
pidum,id  est  fidelium  sit  ornata  :  tamen  tres  in  se 
continet  ordincs  excellentiores  :  praedicatorum  sci- 
licet^virginum,  atque  continentium.  Qui  etiam  de- 
signati  suntinnominibustrium  hominum  justorum 
pcr  Ezechiolem,  Noe  videlicct,  Oaniel  et  Job.  Noe 
qui  rexit  arcam  intcr  aquas  diluvii,  typum  tenuit 
sanctorum  pra?dicatorum,  qui  inter  fluctus  istius 
saeculi  et  tcmpcstates  suis  protcctionibus  sanctam 
Ecclesiam  regunt  et  gubcrnant,  ut  inter  Scyllam  et 
Charybdim,  hoc  cst  inter  hajreticos  et  paganos,  il- 
licsa  possit  pervenire  ad  portum  et  littus  sternffi  so- 
liditatis.Danicl,  qui  virginitatem  servavit  tam  cor- 
poris  quam  ctiam  mentis,positus  in  aula  regis  Ba- 
bylonis,  significat  sanctos  positos  in  Ecclesia,  qui 
lotis  viribus  virginitatem  mentis  et  corporis  sincere 
custodiunt.  Job  vcro  vir  justus  et  rectus,  uxorem 
habens  et  filios,  ordinem  conjugatorum  designat  : 
qni  licct  sint  conjugalibus  vinculis  colligati,sic  rcd- 
dunt  diihitum  uxori,quatenus  non  displiceant  Grea- 
tori.Qui  ergo  duo  nomina  lapidum  isto  in  loco  po- 
sita  sunt  sapphiri  et  jaspidis,  videamus  etiam  quid 
ipsa  significent.Sumam(inquit)pcr  ordinem  lapides 
tuos,et  fundabo  te  in  sapphiris,ct  ponam  jaspidem 
propugnacula  tua,  et  portes  tuas  ponam  in  lapides 


dicitur  :«  coelum  et  tcrra  transibunt  {MaUh,x\\\),  »  (^  sculptos.  Sapphirus  lapis  qui  similitudinem  sereni 


quam  misericordia  mea,  et  fccdus  quod  pcpigi  te- 
cum,  recedat  a  te.  Sequitur  : 

«  Paupercula  tempestate  convulsa  absque  ulla 
consolatione,  »  id  est  absque  ullo  consolatore.  Ad- 
huc  alloquitur  Ecclesiam  de  gentibus,et  vocateam 
pauperculam,  eo  quod  effeminata  esset  proptcr  ido- 
lolatriam.Vei  quia  non  habebat  divitias  spirituales 
legis,prophetarum  ac  psalmorum.  Tempestate  erat 
convulsa,  hoc  est  conculcata  et  dilacerata,  quia 
multos  turbines  saeculi  sustinuerat,et  terrorcs  da;- 
monum  et  inter  varios  idolorum  errores  fluctabat. 
Absque  consolatione,  id  est  absque  ullo  consola- 
tore  longo  tempore  manebat,  quia   non  habebat 


cceli  retinct  significat  sanctos  serenite  mentis  ful- 
gentes :  qui  adversa  et  prospera  istius  sasculi  aequa- 
nimitcr  pro  Christi  nomine  tolerant,  et  possunt  di- 
cere  cum  Apostolo  :  «  Nostra  convcrsatio  in  codUs 
est  (l^hilip,  II i).  »  Jaspis  viridem  colorem  babens, 
significat  sanctos  prajdicatores,  viriditate  fidei  et 
charitatis  spIendentes.Sancta  ergo  Ecclesia  propu- 
gnacula  habct  ex  jaspide,  quia  habet  prffidicatores 
viriditate  fidei  et  charitatis  rutilantes,  qui  dimicant 
pro  ca  contra  dajmones,  et  hajreticos,  atque  omnes 
persecutores  :  intantum  ut  etiam  animam  suam 
mortis  periculo  pro  ea  ponant.  Quodque  sequitur : 
Et  ponam  portas  tuas  in  lapides  sculptos,  ad  ipsos 
preedicatores  et  prailatos  Ecclesiaj  referendum  est, 


patriarchas,  non  prophetas,non  apostoIo8,vel  etiam 

verumconsolatorcmnonhabebatSpiritum  sanctum  ^  qui  multitudinem  credentium  per  baptismi  regene- 

qui  dicitur  Paracletus,id  est  ConsoIator:«Eccc  ogo      rationcm  intra  sanctam  Ecclesiam  introducunt.  Et 


qui  aicitur  raracieiuSjm  esi  tiOnsoiaior:«EiCcc  ogo 
sternam  per  ordinem  lapides  tuos,  »  o  Ecclosia, 
«et  fundabote  in  sapphiris  et  ponam  jaspidem  pro- 
pugnacula  tua,  et  portastuas  in  lapides  sculptos.» 
Qui  sunt  lapides  sanctae  Ecclesise?  sancti  prajdica- 
tores  aliique  fidcles.  De  quibus  Petrus  dicit :  «  Et 
vos  tanquam  lapides  vivi  superaedificamini,  domus 
spiritualis  (/  Pel.  ii).  »  Ponamus  unum  lapidem 
proomnibusDominumJesumChristum,superquem 
sdificati  sunt  et  ordinati  alii  lapides,  quem  vidit 
Daniel  {fiap,  ii)abscissum  de  monte  sine  manibus, 
6t  de  quo  superius  Isaias  propbeta  ex  persona  Dei 


bene  sculpti  esse  dicuntur,  quia  verbo  et  exempia 
prfficedentium  Patrum  cordibus  suis  imprimere  de- 
bcnt,  ut  tempore  congruo  valeant  ea  suis  auditori- 
bus  elucidarc  :  «  et  omnes  terminos  tuos, »  subau- 
dis,  ponam  «  desiderabilcs.  »  Ipsi  sunt  termini 
Ecclesiaj  qui  et  portae,  praedicatores  videlicet  ac  do- 
ctores.  Qui  mcrito  termini  dicuntur,  quia  fidem  et 
doctrinam  praedicatorum  non  dcbent  transgredi  au- 
ditores.  Et  sicut  terra  terminis  et  finibus  suis  con- 
sistit,  ita  sancta  Ecclesia  fide,  praedicationo,et  mi- 
raculis  praecedentium  Patrum  praedioatorum  con* 


999 


nAYiMONlS  HALBEHSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMKNT.  BIBL. 


1000 


stat.QuaB  etiam  uno  solummodoangulo  Judffiosnon  A 
coangustatur,  scd  per  omnes  termiuos  terra3  longe 
lateque  extcnditur. 

«  Universos  (ilios  tuos  doctos  a  Domino,  »  sub- 
audis  dabo  vcl  faciam  :  «  et  multitudincm  pacis  » 
dabo  <«  filiis  tuis.  » 

«  Et  in  justitia  fundaberis,  »  id  est  solidabcris. 
Modo  exponit  quos  superius  appeliaverit  lapides, 
filios  videlicet  Ecclesia;.  Univcrsi  quippe  lilii  Eccle- 
siae  docti  suntaDomino,quia  ipso  doccnte  efficiun- 
tur  filii  Dci.  Sicut  ipse  in  Evangelio  dicit  :  «  Nemo 
venit  ad  me,  nisi  Patcr,qui  misit  mc,  traxerit  eum 
{Joan,  vi).  M  Et  in  proplictis  :  Erunt  (inquit)  om- 
ncs  docti  a  Domino.  Muititudinem  pacis  dabo  filiis 
tuis,  id  est,  reconciliabo  tibi  filios  tuos.Cum  dicit  : 
justitia  fundaberis,  per  justitiam  omnes  virtutes  p 
vult  a  nobis  intclligi,  ut  sit  sensus  :  justitia  funda- 
beris,  hoc  est  fide  Christi,  aiternaque  justificatione 
et  plenitudine  virtutum  solidaberis ;«  recede  procul 
a  calumnia,  »  id  est  ab  opprcssione,vel  rapina,sive 
iniquitatc,«  quia  non  timebis,»subaudis  diabolum, 
neque  liajreticorum  vcl  persccutorum  impetum :  si 
reccsscris  ab  omnibus  iniquilatibus,«  et  apavore,» 
subaudis  nc  timeas,  «  quia  non  appropinquabitti- 
bi.»Superius  consolatus  estEcclesiam  de  gentibus, 
promittens  ei  gratias  spiritualcs  :  nunc  docet  quid 
agcre  debeat,  si  non  vult  adversariorum  impetum 
formidare.  £t  est  scnsus  :  Non  vis  timcre  inimicos 
tuos?  fac  ista  qux  dico,  hoc  est,  recede  a  calum- 
nia,et  ab  iniquitate,et  a  pavorehominum  ne  timeas. 

Ecce  accola  vcniet,  qui  non  erat  mecum,  advena 
quondam  tuus  adjungetur  tibi.  »Vox  Christi  ad  Ec-  C 
clcsiam  primitivam  loquenlis  dc  multitudine  gcn- 
tium  ad  fidem  venicntium,quseanteDominiadvcn- 
tum  advenaerat,ctlonge  aDeo.  Ecce  (inquit)  accola, 
gentilis  videlicct  populus,  vcniot  ad  me  pcr  fidem, 
rect^  credendo,  etbcne  vivendo,qui  antca  non  orat 
mecum,8erviens  idolis  variisquc  erroribus ;  advcna, 
id  estproselytusquondam  tuus,o  Ecclesia  primitiva, 
populus  videlicet  gentium,  qui  longe  erat  a  te  ct  a 
fide  tua,  adjungetur  tibi  modo  vocabulo  nominis 
Christiani  et  fidei  unitate.Sancta  enim  Ecclcsia  qusB 
ante  in  JudaBis  solummodo  erat,  modo  conslat  ex 
utroque  populo  circumcisionis  et  pr(cputii  coUecta 
inunumovile.Sicut  Dominusin  Evangelio  dicit:«Et 
Blias,inquit,oves  habeo,quae  non  sunt  ex  hoc  ovili  : 
et  illas  oportet  me  adducere,  et  vocem  meam  au-  » 
dientjCt  liet  unum  ovile  et  unus  pastor(/ortn.x).»IIajc 
Judaei  putantinanitcr  ad  Ilierusalem  dici :  quod  multi 
cx  gentibus  sint  proselyti  futuri  tcmpore  Christi  sui. 

«  Eccc  ego  creavi  fabrum  sufflantcm  in  igne  pru- 
nas,  et  profcrentem  vas  in  opus  suum.  »  Fabrum 
isto  in  loco  appellat  diabolum  invenlorem  omnium 
malorum,et  fabricatorem  totius  malitiai  et  in  quita- 
tis.non  quod  Dcus  omnipotens  quautum  ad  naturam 
pertinct  malum  crcaverit  illum,  sed  ille  suo  vitio 
malus  effectus,  fabricat  quotidie  arma  iniquitatis. 
Pcr  ignem  ct  prunas  debemus  intelligerc  incentivam 
vitiorum  libidinem,  aliaque  peccata,  et  persecutio- 


nem,  quffi  omnia  diabolue  sufQat,  hoo  est  excitat. 
Ipsc  ctiam  profert  vasa  ad  opus  suum,  hoc  est  quem- 
libet  hajreticum  et  paganum,  facientcm  voluntatem 
suam.  Sicut  protulit  Simonem  magnum  et  Elimam, 
quorum  unus  rcstitit  beato  Pctro  et  multa  mala 
intulit,alter  egregio  prajdicatori  Paulo.  Dicatur  ita- 
quc :  Ego  creavi  fabrum,  id  est  diabolum,  suiflantem 
in  igne  prunas,  hoc  est  persecutioncm  et  malitiam 
excitantem,  et  proferentem  ad  opus  suum,  id  est 
hajrcticum  ct  perversum  quemlibet  ad  facieodam 
voluntatem  suam. 

«  Et  omne  vas  quod  fictum  est »  a  diabolo  contra 
te,  0  Ecclesia,  «  non  dirigetur,  »  quia  praesentes  p(B- 
nas  sentiet  et  futuras :«  et  omnem  linguam  »  haereti- 
corum,scribarum,et  Pharisaiorum,  vel  etiam  philo- 
sophorum,«  resistentem  tibi  in  judicio  judicabis,» 
vel  ctiam  damnabis,  aut  certe  discretione  discernes 
disputando  cum  eis.  Sicuti  alibi  scriptum  est :«  Per- 
dam  sapicntiam  humanam  asapientibus,et  pruden- 
tiam  prudcntiam  reprobabo  (/  Cor.  i).  »  Siquidem 
conati  sunt  Simon  et  Elimas  resistere  sanctis  apo- 
stolis,  sicut  diximus,  sua  doctrina  et  sapientia,  scd 
condemnati  sunt  ab  eis  etdijudicati  nonvera  dicere. 
Sic  Hilarius,sic  Augustinus,sic  Hieronymus,et  Alha- 
nasius,  contra  vasa  diaboli  pugnaverunt  suis  dispu- 
tationibus.  «  Hajc  est  hereditas  servorum  Domini,et 
justitia  eorum  apud  me,  dicit  Dominus.  »  Ne  puta- 
rent  clecti  incassum  laborem  praesentis  vitae  susti- 
nere  pro  nomine  Christi,  consequcntur  subinfert 
prfcmia  meritorum.Ha5c(inquit)haBrcditas  servorum 
Domini,videlicet  vita  aeterna,  regna  coelorum  el  re- 
tributio  laborum,  quae  «  oculis  non  vidit,  nec  auris 
audivit,  nec  in  cor  hominis  ascenderunt,  quae  prae- 
paravit  Dcus  diligentibus  se  (/  Cor.  i).  »  Et  haec  est 
justitia  eorum  qui  apud  Dominum  sunt,  ut  pro  la- 
bore  praesentis  vitae  praemia  aeterna  percipiant,  et 
praesans  tribulatio  futuro  gaudio  comprehendatur. 

CAPUT  LV. 

«  Omncs  8itientcs,venite  ad  aquas;  et  qui  nonha- 
bctis  arguraentum,  properate,  emite  et  comedite. » 
loquitur  sermo  divinus  generaliter  omnes,  tam  Ju- 
dacos  quam  gentiles,  ut  veniant  ad  aquas  salutares, 
de  quibus  dicit  alios  in  loco  Isaias :«  Haurietis  aquas 
in  gaudio  de  fontibus  Salvatoris  {ha.  xii).»  Sitis  in 
hoc  loco  spiritualiter  intelligenda  est,  etaquaspiri- 
tualis,  dc  qua  aqua  Dominus  in  Evangelio  dicit : 
«  Qui  sitit  vcniat  ad  mo  et  bibat,  et  de  ventre  ejus 
fluent  aquac  vivas  (Joan.  vii).  »  Consequenter  enim 
Evangelista  declaravit  quid  illud  significaverit,  hoc 
(inquens)  dixit  dc  Spiritu  quom  accepturi  erant  cre- 
dentes  in  eum.Omnes  sitientes,  id  est  desiderantes, 
sivequaerentcs  scientiam  Veteris  acNoviTestamenti, 
venite  ad  aquas  baptismalis,  vel  ad  dona  Spiritus 
sancti.Et  qui  non  habetis  argentum,  hoc  est  divina 
eloquia,  de  quibus  dicit  Psalmista :«  Eloquia  Dombi 
eloquia  casta  argentum  probatum  {Psal,  xi),»  propd- 
rate  cito  venire  ad  fidem  meam.Emite,  dona  Spiri- 
tus  sancti  et  aqusun  baptismatis,  non  pretio  auri  aut 
argeati  vel  aliquo  hujuscemodi|  sed  credendo  et 


iOdi 


COMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  III. 


1002 


bene  vivendo.  Et  coniedile  ipsam  aquam,  doctrinam  A 

scilicct  spiritiialum  vcl  doiia  Spiritus  sancti,  aii- 

diendo,  legendo,  mcditando,  corde  rclinendo.  Quo- 

modo  ergo  possumus  aquam  comedere?  Sacra  Scri- 

ptura  quibusdam  in  locis  est  cibus,quibusdam  po- 

tus.  Ubicunque  cum  dirilcultatc  capiiur,  cibus  cst, 

Ubi  vero  facilem  habet  intclligcntiam,  potu^  est. 

•  Venite,»  o  gentiles  populi,  ct  onmes  qui  indigelis 

eloquis  Veteris  et  Novi  Tcstamenti,"  ct  emitc  absque 

argento,ctabsque  ullacommutatione,vinum  et  lac» 

Sapientia  humanu  prctio  a  philosophis  cmcbalur, 

sed  apostolis  dictum  est :«  Gratis  accepistis^  gratis 

date(lfa//^.  x).t  Vinum  ergo  iftbis  dat  sacra  Scri- 

ptura,  cum  dicit :  «  Audi  Israel,  Dominus  Deus  tuus 

Dcus  unus  cst  {Exod.  xx).  »Et  illud  Joannis  :  «  In 

principiaeratVerbum.»Lacvcro  ndbis  adminislrat,  p 

cum  dicit :«  Non  occides,  non  adulterabis,»et  caetera 

hujusmodi.  Et  per  vinum  intelligcnda  sunt  arcana 

divinorum  eloquiorum^  pcr  lac  simplex  doctrina 

qux  convenit  parvulorum  fidei,  sicut  Apostolus  di- 

cit :  «  Lac  vobis  potum  dedi  non  escam,  nondum 

enim  poteratis.  » 

«  Quare  appenditis  argcntum  non  in  panibus,»  id 
est^  non  in  doctrinis  spiritualibus,  «  ct  laborcm  ve- 
strum  non  in  saturitate?»  Increpat  modo  scribas  et 
Pharissos,  hsreticosque  ac  philosophos  gcntium,  et 
omncsquiillorum  perversasdoctrinas  simulatasque 
traditioned  8ectantur,quare  expendant  sive  consu- 
mant  nitorem  eloquentia;  in  superficie  litterae,  et  in 
humana  sapientla  in  quibus  non  rcpcritur  panis  spi- 
ritualis,  de  quo  saturctur  anima,  hoc  est  spiritualis 
intelligentia,  ubi  est  cognitio  panis  veri,  qui  dixit :  C 
«  Ego  sum  panis  vivus  {Joan.  vii). »  Argentum  enim, 
sicut  aliis  in  locis  dixii!nus,  signiflcat  nitorem  elo- 
quentis.  Multi  sunt  (didlt  beatus  Gregorius)  qui  le- 
gunt  dicta  prophctarum  aliarumque  divinarumScri- 
pturarum,sed  non  reporiunt  iu  eis  pancs  cx  quibus 
ad  saturitatemperveniant,quia8oluinmodo  littcram 
requirunt  qua3  occidit,ct  spiritualcm  intcUigentium 
nolunt  perquircre  quee  viviilcat,  et  ubi  spiritualis  est 
panis  quo  anima  saturatur(/Cor.  iii).Gcntiles  etiam 
legunt  humanos  libros,  multumque  ibi  laborant  con- 
sumendo  nitorem  eloquentia!,  sed  non  merentur 
8aturari,quia  spiritualis  intelligentia  in  illis  minimo 
continetar.«  Audite  audientes  me,et  comeditc  bo- 
lium,  et  delectabitut*  in  crassitudinc  anima  vestra.» 
Auditus  in  sacro  eloquia  spiritualitcr  cst  requircn-  n 
dus,  ut  illud  :«  Qui  habet  aurcs  audiat  (Apoc.  ii),  »  id 
est,  qui  habet  intelligentiam  mentis,  intclligat  quse 
dicturus  sum.Istaenim  comcstiospiritaalitcr  est  re- 
quircnda,  sicut  et  illa  de  qua  alio  in  loco  dicitur  : «  Si 
nudieritis  me,bona  terra;  conmdvXis  (Deut.  xxviii).» 
Sicut  enim  corpus  incrassatur  epulis  carnalibus,  ita 
anima  reficitur  et  impinguatur  doctrinis  spirituali- 
bus  et  virtutibus.  De  hac  crassitudine  dicit  Psalmi- 
sta :«  Sicut  adipe  et  pingUedine  repleatur  anima  mca 
(PsaL  Lxii).  »  Et :  «  Implnguasti  in  oleo  caput  mcum 
(Psal.  xxii).  »  Audite  (ihquit)  audientcs  me,  id  est, 
iatelligite  qus  ego  dicturus  sum  qui  habetis  intelli- 

Patbol.  GXVI. 


gcnliam,ct  comcdite  bonum,  hoc  est  intcgrite  Chri- 
stum  roctc  crcdendo  et  bcno  vivendo,qui  dixit:«  Ego 
sum  pastor  bonus  (Joan.  x).  »  Vcl  ctiam  intelligite 
et  pcrcipite  bonum,vcrbum  Evangelii.Dc  quo  ctiam 
dicitur  :  «  Domine,  nonnc  bonum  semen  seminasti? 
(Matth.  XI n)»  Et  dclectabitur  in  crassitudine  anima 
vestra,  id  cst,  in  virtutibus  ct  doctrina  spirituali. 

«  Inclinate  aurem  vestram,»hoc  cst  humiliter  au- 
dite  me,«  et  venitc,i  subaudis  ad  mc,  non  loco,  scd 
mcrito,  recte  crcdendo,  et  bcnc  vivcndo.  «  Audite, » 
id  est  obedite  vcrbis  meis,  «  et  vivetanimavestra,» 
subaudis,  in  vita  ajterna  habendo  in  se  Deum  qui 
prtDstat  vilam  in  se  crcdeutibus.  «  Et  rcriam  vobis- 
cum  pactum  sempitcrnum,  miscricordias  David  fi- 
dclcs.»  Ad  Judaios  loquitur  ista.  Fcrirc  dicimus  per- 
cuterc.  Undo  dicitur  :«  Pcrcussit  Abraham  fcedu? 
[Gen.  Li),»  id  est  hostiam  pro  foedere  et  pacto.  Sicut 
legitur  in  VeteriTestamento,quiaDominus  sanguinei 
hircorum,vitulorum,ct  agnorum,  confirmavit  fooduii 
quod  percussit  cum  filiis  Isracl,  dans  eis  legitinia. 
Foedus  quod  pepigit  nobiscum  in  Novo  TestanieAto. 
sanguine  Filii  sui  confirmavit,  quando  dedit  nobis 
Evangelium.Quare  auteni  dicit,«  et  feriam  vobiscum 
pactum  scmpiternum,»  cum  iliud  non  permanserit 
ajternaliter  cum  iilis?  Sed  scieudum  est,  quia  de 
gratia  Novi  Tcstamenli  dicit.  Lex  enim  et  prophetffi 
usque  ad  Joannem,  ex  eo  regnum  Dei  (Mattlt.  ii)j 
id  cst  Evangelium  annuntiatur,  quod  sempiternum 
dicitur  csse,  quia  non  succedet  ei  altera  lex.  Unde 
et  Joanncs«in  Apocalypsi  sua,  dicit  se  «  vidisse 
Evangelium  ffilernum  (Apoc.  xiv).»  Quod  autem  dicit 
miscricordias,  id  est  promissiones  David  fideles, 
subaudis  Confirmabo  vobiscum,  non  de  David  rege 
suo  Isai  intelligendum  cst^  sed  deChristo  iii  ciQus 
figuram  ille  processit.  Omnes  enim  promissiohes 
quae  ad  David  factae  sunt,  dc  Christo  fuerunt. 

«  Ecce  teslem  populis  dcdi,  ducem  ac  praicepto- 
rem  gentium.  »Vox  Dei  Patris  de  Filio,quem  dedit 
tcstem  populis,hoccst  intestimonium  populorum,ut 
pracepta  illius  atque  mandaia  illis  annuntiaret^qui 
de  sc  ipso  et  Patre  loquitur  :«Ego  ad  hoc  nalus  sum^ 
ut  tcstimonium  perhibeam  veritati  (Joan.  xviii).»  Et 
illud  :«  Oportct  praedicari  Evangeliuni  istud  in  omm 
orbe,  in  tcstimonium  cunctis  gentibus(ilfa///t.  xxiv).» 
Isle  est  enim  testis  omnium,  quem  Patier  mundo 
promisit  et  prsstitit.  Ipse  est  dux,  quia  ducatuni 
rcctitudinis  praebuit  suis  fidelibus,  et  ipse  introducit 
nos  dc  tcrrenis  ad  contcmplationem  Dei  Patris  et 
suam,  sicut  ipse  dicit :«  Nemo  venit  ad  Patrem,  nisi 
per  me  (Joan.  xiv),»  Ipse  cst  etiam  praBceptor  noster 
ct  magister,qui  nos  docet  viam  veritatis,qui  dixit : 
«  Unus  cst  magislcr  vcster  Christus  (Matth.  xxiii).  » 
«  Eccc  gentes  quas  nescicbas  vocabit*,ct  gentes  quae 
tc  non  cognoverunt,  ad  te  current.»  AUoquitur  Deus 
Pater  Filium  suum  de  vocatione  gentiumad  ndem, 
et  quod  ad  cum  concurrant  gentes,  quffi  ante  iliunl 
non  cognoscebant  per  fidem  et  dilectionem.  Ecce 
(inquit)gentes  quas  ignorabas,  propter  idoloiatriam^ 
vocabis  a  cultura  vana  ad  fidem  tuam  per  apostolo* 

33 


1003  HAYMONIS  IIALBEnSTAT.  EPISC.  OPP.  PAHS  I.  —  COMMENT.  BIBL.  1004 


rum  tuorum  pra^dicationem.  Et  gentes  quae  non  co- 
gnoverunt  te  antca  pcr  fidem,  ad  le  current  diccntes : 
«  Dominc,  refugium  factus  es  nobis(P«a/.  xlv).  » 
Ifltc  est  Deus  noster,  quem  exspectavimus.  Dc  isto- 
fum  fide  dictum  est  supcrius  :  Quibus  non  est  prse- 
dicatum  de  eo,  vidcbunt.  Et  in  cvangelio  do  ipsis  lo- 
quiturDominus:«  Beati(inquiens)qui  non  vidcrunt 
et  crediderunt  (Joav.  xx).  »  Sequitur  :  Et  hoc  fiot, 
«  propter  Dominum  Deum  tuum,ct  sanctum  Isracl, 
quia  glorificabit  te.  »  Aliquando  sacra  Scriptura  de 
divinitate  Filii  Dei  loquitur,  nliquando  de  humanita- 
le.Etquandodc  Deo  loquitur,qui  «in  principio  erat 
Deus  Verbum  apud  Dcum  Patrcm  [Joan.  i\»  dicitur 
Pater  gloriae.Quando  vcro  de  co  qui  dicit  in  Evange- 
lio,quod«  mc  perscquimini  hominem  qui  veritalcm 
loquor  vobis  (Joan.  viii),»appo]latur  Pater  divini  no- 
stri  Jesu Christi.  Sicut in  isto loco, cum  dicitur, prop- 
ter  Dominum  Patrcm  Dcum  tuum  ctsanctum  Isracl, 
quia  glorificabit  tc,  ex  temporc  ea  gloria  quam  ha- 
buit  ipsa  divinitas  ante  omnia  ScTCuIa  aeternaliter 
cum  ipso.  Glorificavit  Deus  Pater  Filium  in  haptis- 
mate,  quando  dixit :«  Ilic  cst  Filius  meus  dilectus, 
in  quo  mihi  complacui.»Glorificavit  ctiam  eum  in 
morte  et  in  passione  resuscitans  eum  a  mortuis. 

«  Quaerite  Dominum  dum  inveniri  potest,  invocate 
eum  dum  prope  est.  »Prophcta  alloquitur  Judaos 
qui  nolueruntrecipere  misericordiasct  promissiones 
quae  factae  sunt  ad  David,ut  quairant  Dominum  cum 
tempus  est  et  locus,  id  est  d um  vivunt  in  hoc  saiculo. 
Ac  si  diceret :  Quia  ergo  noluistis  recipere  miseri- 
cordias  qu®  factae  sunt  ad  David,  scd  gcntes  recepc- 
runt  eas, «  agite  pajnitcntiam  et  convertimini  ad  Do- 
minum  dum  tempus  habctis. »  De  hoc  tompore  dicit 
Apostolus :  «  Ecce  nunc  tcmpus  accoptabile,  ecce 
nunc  dies  salutis  (//  Cor,  vi).»  In  praisenti  siqui- 
dem  potest  inveniri,  non  loco  scd  merito  fidei,  sed 
in  futuro  non  dabitur  ncquc  locus,  ncque  tempus 
Deum  quaerendi,  sed  vivcndi.  Quaproptcr  «  qua^rite 
eum  dum  invcniri  potest,  dum  cstis  in  corpore,dum 
datur  locus  pccnitentia}. »  Quajramus  cum  et  nos,  non 
loco  sed  fide.  Quaeramus  recte  crcdendo,  bene  vi- 
vendo,  benc  pcrscverando,  ot  hoc  cum  simplicitate 
cordis,  ut  illud  :«  Sapite  de  Domino  in  bonitate,  et 
in  simplicitate  cordis  quaeritc  illum  (Sap.  i),  »  Se- 
quitur :«  Invocatc  eum  dum  propc  est,  »  id  est  dum 
vacat,dum  tempus  est.  Propc  est  enim  omnibus  Do- 
minus  se  in  veritate  invocantibus(P5rt/.  cxliy),»  longe 
autem  est  ab  illis  qui  ab  ojus  voluntate  rcccdunt 
peccando.Sicutcnim  appropinquamus  ei  bonisope- 
ribus  inserviendo,  non  in  loco,  scd  elongamus  ab 
illo  vitiis  insudando.  Unde  ipse  dicit  pcr  Jeremiam  : 
«  Ego  Deus  appropinquans  ois  qui  mihi  appropin- 
quant  fide,  et  longe  recedens  ab  his  qui  a  me  procul 
recedunt  in  infidelitate  {Jer.  xxiii).  »  Et  apostolus 
ioquitur  credcntibus  :  «  Appropinquate  Domino,  et 
appropinquabit  vobis  {Jac.  iv.)  • 

«  Derelinquat  impius,»  gentilis  videlicct  populus, 
«viam  suam,»malam  et  pristinam,«et  vir  iniquus,» 
Judaicua  acilicet  populus,«  cogitationes  suas  »  malas 


A.  et  antiquas,  quibus  a  Domino  declinabat,  quando 
d»jcit  illi :  «  Utquid  cogitatis  mala  in  cordibus  ve- 
stris  {MaUli.  ix)?»  «  Et  revortatur  ad  Dominum  » 
sccundum  illud  :  «  Dcclina  a  malo,  et  fac  bonum 
(Psal.  xxxvi).» «  Et  miserebitur  ejus  »  revertentis  ad 
se,  «  quia  non  vult  mortem  peccatoris,  sed  magis  ut 
convertalur  ct  vivat  » {Ezec.  xviii).  «  Et  ad  Deum  no- 
strum,»  subaudis  revertatur  utcrquc  populus  pcpiii- 
tentiam  agendo,  «  quoniam  multus  est  ad  ignoscen- 
dum,  »  hoc  est,  semper  est  paratus  ad  miscricor- 
diam.  Sic  enim  dicit  Psalmista  :«  Misericordia  ejus 
super  omnia  opera  ejus  {Psal.  cxliv).  •  Hoc  vero 
quod  diximus  porti»ere  specialiter  ad  gentilem  et 
Judaicum  populum,derelinquat  impius  viam  suam, 
id  cst  actioncm  suam  pravam,  et  vir  iniquus  cogita- 

Y^  tiones  suas  pcruersas,  ad  unumqucmque  peccato- 
rem  referri  non  incongrue  potest,  qui  cogitationc  et 
opere  delinquit,  ut  agcns  poenitentiam  Dei  miscri- 
cordiam^consequatur.  Tunc  cnim  ad  Dominum  rc- 
vertimur  et  ipse  misorebitur  nostri  quia  multurn 
miscricors  est,  cum  cogitationes  et  vias  pristinas 
rolinquentes,  virtutibus  inservimus. 

«  Non  enim  cogitationes  meae  cogitationcs  vestr», 
nequc  viae  vestraj  viaj  moae,  dicit  Dominus.»  Ne  quia 
dubitarct  de  salute  utriusque  populi,  et  quod  ipse 
non  valcret  pcccatum  opcris  et  cogitationis  omni- 
bus  indulgere,  ideo  talia  dixit.  Et  cst  sensus  :  Ne 
putetis  difficile  esse,  impossibile  mihi  salvare  popu- 
lum  Judaeorum,omnesque  gentiles  Deum  ignoraa- 
tcs :  hoc  considerantes,  quod  multa  sit  differentia 
inter  mea  consilia  et  vestra,  cogitationes  meas  ac 

G  vestras,  et  meam  naturam  et  vestram.  Non  enim 
sicut  cogitationes  meae  immutabiles  sunt,  ita  cogi- 
tationes  vestrae  sunt.  Quia  cogitationes  hominum 
vanae  sunt.  Neque  ut  viae^iid  est  actiones  vestrs 
tortuosae  et  pravae.  « Viae  meae  sunt  immutabilcs  et 
rcctae  (Prov.  xix).»  Multae  enim  cogitationcs  in  corde 
viri,  consilium  autcm  Domini  et  cogitatio  firmaia 
a3ternum  mancbit.  Undo  et  subditur  : 

«  Quia  sicut  exaltantur  cceli  a  terra,  sic  exaltatc 
sunt  viae  mea;  »  stabiles  «  a  viis  vestris  >»  fragilibus, 
«  et  cogitationes  meae »  fixae  «  a  cogitationibus  ves- 
tris  »  vanis.  Quantum  distat  coelum  a  terra  (quia 
aliud  habitaculum  est  angclorum,  aliud  homiuum) 
tantum  cogitationes  Dci  et  viae  a  cogitationibus  ho* 
minum  et  viis  distant,  et  multo  amplius,  quia  cogi- 

{)  tationes  et  vis  hominum  pravae  sunt  et  instabiles, 
Dei  autem  immutabileset  promptissimac.  De  cogita- 
tionibus  enim  Dei  et  viis  dicitur :  Inscrutabilia  sunt 
judicia  ejus,  et  investigabiles  vias  ejus.  De  hominum 
vero  consilio  dicitur :  Cogitaverunt  consiliuin,quod 
non  potuerunt  stabilire. 

«  Et  quomodo  descendit  imber  et  nix  de  calo,  • 
id  est,  de  nubibus,  «  et  illuc  ultra  non  revertilur, 
scd  inebriat  terram  •  suo  rore,  «  et  infundit  eam,  et 
germinare  eam  facit,  et  dat  semen  serenli,  et  panem 
comedenli :  sic  erit  verbum  meum,»  id  est>  senten- 
tia  mea,  quod  egredietur  de  ore  meo.  «  Non  rever- 
tetur  ad  me  vacuum,  sed  faciet  quaecunque  volui,  et 


1005 


COMilENT.  iN  ISAlvM.  -  LIU.  lil. 


lOOG 


prosperabitur  in  his  ad  quai  misi  illud.  »  Eccc  dal  A 
aliam  similiiudincm^quod  consilium  illius  ct  voiun- 
tas  immutabiles  sunt.  Et  cst  scnsus  :  Sicut  istud 
quo  dico  immutabiie  est  ut  postquam  pluviasuper 
terram  descendit  non  revcrtitur  8ursum,sed  incbriat 
terram  suo  rore  ut  proferre  valeat  fructus  varios  : 
sic  quod  dixi  de  salute  Judaici  populi  ct  vocatione 
gentium,8tabile  erit.  Aliegorice  autem  perimbrem 
possumus  intcliigere  Evangclicam  doctrinam,quffi  a 
nubiduSfid  est  ad  apostoIis,venit  super  corda  arida 
terrenorum  bominum,  et  suo  rorc  fecundavit,  ut 
fructus  justitiffi  et  virtutum  proferrent.  i^er  verbum 
autem,quod  dicit  a  suo  ore  exire  et  facerc  suam  vo- 
luntatem,possumus  inteiiigere  Verbum  Dci  i^atris, 
de  quo  dicit  Joannnes(Cap.i):uIn  principio  erat  Ver- 
bum.  »  Tamen  cum  dicit  quod  egredietur  de  orc  j| 
meo  non  debemus  putare,  quod  Deus  omnipotcns 
talia  membra  habeat  sicut  humana  natura  :sed  no- 
8lromoreloquitur,utpernostramnaturamdiscamus 
Dei  verba.  Istud  ergo  Verbum  misit  Dcus  Patcr,  ut 
voiuntatem  suam  periilud  adimpleret  et  placitum, 
hoc  estyUt  per  eum  genus  humanum  redimeret,sic- 
cut  ipse  Fiiius  dicit:Quia«quffi  placilasunt  ei  facio 
semper  (Joan,  viii). »  FeMt  ergo  quod  Pater  voluit, 
redimendo  genus  humanum  :  et  prosperatus  est  se- 
cundum  humanitatem,  quando  per  universum  or- 
bem  prsdicatione  illius  et  fide  difTamata^gentes  cre- 
diderunt  in  eum:sicque  ad  dexicram  paicrns  ma- 
jestatis  reversus  est. 

u  Quia  in  Istitia  ingrediemini,  et  in  pace  dedu- 
cemini. »  Ailoquitur  Deus  P&ter  iani  Judsos  quam 
credentes,  veuieuies  ad  se  pcr  fidem.In  laetitia(in-  C 
quit)ingrediemini,  o  Gentiics,de  iniidcliiaiis  errore 
et  idololatris  cultura,ad  iuccm  fidei  et  cognitionem 
meam.  Sive^o  Judaei,  de  umbra  iegis  ad  gratiam  et 
veritatem  Evangeiii.Et  in  pace,id  est  in  Christo,de- 
ducemini  ad  patriam  coelestem/ie  icnebris  peccalo- 
rum.  De  hac  pace  dicit  Apostoius  :  Graiia  vobis  et 
pax  ([iom.  i).  »  Et  iterum  :  «  Ipse  est  pax  nosira, 
qui  nos  paciilcavit  Deo  Patri  et  sibi  (Ephes,  ii.)  » 
i<Montesetcoiies  cantabunt  coram  vobis  iaudein,et 
omnia  ligna  regionis  plaudeut  manu.»  Per  luonlcs 
et  colies  inteliiguntur  angeiics  poiestaics,  et  sanc- 
torum  ani  m®  patriaroharum  et  prophetarum ,  aposio- 
lorumyCsterorumque  sanciorum,quac  pro  varietate 
virtutum  montes  appeilantur  et  coIies,et  gaudentde 
saiute  utriusque  popuIi.Dc  quibus  Dominusdicitin  n 
Evangeiio  :«  Quia  gaudium  est  in  ccrio  angeiis  Dei 
super  uno  peccatore  poeniieniiani  agcnio(Lu(;.xv).» 
Quod  autem  subjungit^  «  ei  omnia  iigna  rcgionis 
plaudent  manu,»de  multiludine  gentium  ci  ndclium 
inteliigendum  est,  quae  gentilcs  prti^ccssit.  Quaruui 
una  arborum  ait :  «  Ego  autein  sicut  oliva  fructi- 
fera  in  domo  Dei,  speravi  in  Domini  miscricordia 
(Psal.  u).  » 

«  Pro  saiiunca  ascendet  abies,  ei  pro  uriica  crc- 
scet  myrtus.  »  Saliuncuia  sive  saiiunca  herba  est 
piena  aculeis  et  punctionibus.  Abies  vcro  aiia  et 
prooera  arbor  est,  et  tam  ad  domum  fabricandam 


apta,quam  ciiam  ad  picem  cfTundcndam.Ac  si  dicc- 
ret  aliis  verbis^Pro  viiiis  ascendent  virtutcs,cipro 
infidclibus  fideles.  Verbi  graiia  :  Veniens  quiiibet 
infidelis  ad  gratiam  baptismatis,  qui  anie  erat  sa- 
iiunca,id  est  infruciuosus,ascendit  ad  culminavir- 
tutum  ct  cfliciiur  abies.Peruriicam  autem,quffi  est 
igncce  naturas,  significantur  libidinosi  et  cupidi,  et 
qui  a  fide  Ghristi  alieni  exisiunt,et  aculeis  peccato- 
rum  punguntur,qui  tunc  mutaniur  in  myrtum(qu» 
est  arbor  aromaiica  et  odorifera)dum  de  vitiis  trans- 
eunt  ad  virtuies,  bonumqueodorem  virtutumdese 
itiddunt.Nunquid  non  PauIusaposioIusetS^chffius 
non  erant  ui  saliunca,id  cst  infructuosa^  arbores  ct 
uriica,quando  alier  pcrsecuiionis  acuieis  pungebat 
Chrisiianos,aiter  acuieis  cupiditatis  et  ffistibus  ava- 
riiis  amhelabat?  Sed  cito  conversi  ad  fldem,  cre- 
verunt  in  abictes  et  myrios,  inianium  ut  unus  illo- 
rum  diceret :  «  Christi  bonus  odor  sumus  Deo  in 
omni  loco  (//  Cor,  ii).  » 

«EteriJb  Dominus  nominatus  in  signum  (Btcrnum, 
quod  non  aufcrciur.  •  Cum,inquii,asccnderint  pro 
inlideiibus  iideies,et  crevcrint  pro  iibidinosis  et  cu- 
pidis  casti,et  conicmptores  divitiarum  :  erit  Domi- 
nus  noniinaius  in  ioto  mundo  in  signum  ffitemum, 
quiaaChrislo  Chrisiiani  dicuntur,quod  signum  sa- 
iulis  non  auferetur  a  cordibus  fidelium.  Hoc  enim 
signo,  id  est  nomine  Christi,  erunt  insigniii  omnes 
fldeles  usque  ad  diem  judicii. 

CAPUT  LVI. 

«Haec  dicit  Dominus  :  Cusiodite  judicium,»  id  est 
omnes.ae({ualiter  judicaie,non  atiendentes  personam 
in  judicio  pauperis.  Quod  autem  subjungii,«  facito 
iustitiam^»per  justiiiam  debemus  inieiiigcre  omnea 
virtuies  quae  justificant  eiectos  Dei.  Et  quare  ista 
praecipio?  «  Quia  juxta  est  salus  mea^ut  veniat,»id 
esi,  in  proximo  e^i  ut  veuiat  Fiiius  meus  Josus 
quod  iuierpretaiur  SaIvaior,eo  quod«  salvet  popu- 
lum  suuiii  a  peccaiis(J/a///i.i),»«et  prope  est  jusiitia 
mca»ut  reveletur  suo  temporejuxia  iilud  ApostDli : 
«  Postquam  venit  pleuitudo  temporis,  misit  Deus 
Fiiium  suum(Oa/.  iv).  »  Salus  Dei  Pairis  et  justi- 
iia  Filius  csi,  quia  per  ipsum  salvat  et  justiflcat 
omnes  electos. 

«  Beatus  vir  qui  facit  hoc,»subaudis  judicium  et 
Jusiiiiam,et  cuin  discreiione  omuia  facit.«  Etfliius 
hominisqui  apprehendit  isiud,»subaudisjudiciumy 
id  esiqui  fortitcr  teneiChrislum  credendo  ineum,cui 
«  Paier  onine  judicium  dedli (Joan.\).  »  Huic  vcrsi- 
culo  siinilc  csi  quod  dicii  PsaImisia:«Bcatiquicu- 
stodiunt  judicium,ct  faciunt  justiiiam  in  omni  tem- 
pore(/*5a/.cv).»Duo  dicit,beatus  vir,  et  beatus  fiiiua 
hominis.Iilo  igitur  qui  viriliicr  in  mandatio  Domi- 
ni  laborat,  praeteriium  obliviscens  et  in  futurum 
se  exicudens,  doncc  perveniat  in  unitatem  fldei  et 
agnitionem  Fiiii  Dei,«in  virum  perfectum  et  mensu- 
rani  aetaiis  plenitudinis  ChnQii(Eplies.i\)  »  :  utiquo 
sine  dubio  in  adoptionem  fiiii  Dei  merebitur  perveb 
nire.  Sequitur  :  «  Cusiodiens  8abbatum,ne  polluat 


1007 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PAUS  I.  —  COMME.NT.  BIBL. 


«008 


B 


illud,  custodiens  manus  suas,  ne  faciat  omne  ma-  A. 
lum.  »  Sabbalum  custodit,qui  prajcepta  Dei  adim- 
plens  a  vitiis  dec1inat.Custodiens,inquit,  sabbatum 
cessando  a  vitiis  ne  polluat,  illud,  beatus  est  : 
et  custodiens  manus  suas  a  rapina  et  omni  iniqui- 
tate  ne  faciat  omnc  malum,id  cst  omne  poccalum  : 
quia  qui  in  uno  oflendit,  factus  est  omnium  rcus 
(/ac.  II). 

Et  non  dicat  filius  advenac,  qui  adhajrct  Domino 

dicens  :  Separatione  sua  dividet  me  Dominus  a 

populo  suo.  »  Advenaj  appellabant  gcntlles.qui  de- 

serentes  ritum  gentilitatis  transibantpercircumci- 

sionem  ad  Judaismum  adha)rcntos  Domino  per  fidcm 

et  operationem.Haec  contra  Judxos  dictusunt,  qui 

de  nobilitate  gcneris  sc  jactantcs,  diccbant  Christi 

adventum  non  pertinere  nisi  solummodo  ad  ipsos, 

de  quorum  stirpe  originem  sumpsit  secundum  car- 

nem.  Quorum  verba  audientes  gentiles  qui  juncti 

erant  illis^desperabant  dc  salute,quod  non  possenj 

eis  cosequari  in  gloria  ajtcrna,  dicentcs  :  Scpara- 

tione  dividet  me  Dominus  a  populo  suo,cum  vene- 

rit.  Sed  in  illa  spirituali  rcgcncratione  non  est  dis- 

cretio  sexus  aut  condilionis,  utrum   masculus  an 

femina,  liber  an  servus  veniat  ad  fidem,  et  baptis- 

mo  sanctificationis  mundetur.  In  omni  enim  gcnte 

qui  timet  illum  et  opcratur  justitiam,  acceptusest 

illi  (Act.x),  Juxta  illud  Apostoii  :  «  In  Christo  Jesu 

non  est  Judsus  neque  gcntilis,  non  est  scrvus  ne- 

que  liber  :  sed  omncs  unum  sunt  (Gal.  iii).  »  Qua- 

propter  consolatur  Propheta  gentiles,et  dicit  :  Non 

dicat,  inquiens,  filius  advenoj  sive  pcregrinus,  qui 

adhsret  Domino  per  circumcisionem  et  fidem.Sc-  C 

paratione  dividet  me  Dominus  a  populo  suo,  cum 

venerit  salvare  populum  suum  Judaicum  :  quia 

plures  sunt  salvandi  per  fidem  de  gcntibus,  quam 

de  Judsis.  «  Et  non  dicat  eunuchus  :  Ecce  ego  li- 

gnum  aridum.   »  Tria  gcnera  sunt  eunuchorum. 

Sunt  eunuchi  qui  ab  aliis  fiunt  hominibus,et  sunt 

alii  qui  ex  utero  matris  ita  nascuntur,  ut  nullam 

habeant  virtutem  procreandi  filios.  Sunt  denique 

eunuohi  in  utroque  sexu,qui  se  custodiunt  ab  omni 

immunditia,servantes  virginitatem  pro  amore  Dei : 

de  quibus  Dominus  ait  :«  Sunt,  inquit,eunuchi  qui 

se  castraverunt  propterregna  ccDlorum(ilfa/^.xi\).» 

Npn  abscidendo  sibi  virilia,sed  luxuriam  refrenan- 

do.Quos  omnes  hic  consolatur  Propheta  ex  persona 

DominiyUt  non  desperent  dc  aitcrnasalute,neccon-  |^ 

tristentur  eoquodfilios  carnales  non  habent,propter 

quod  in  lege  Dci  maledictus  quod  non  reliquerit 

semen  super  tcrram.Ibi  enim  non  de  semine  pro- 

creationis  (]icitur,sed  de  semine  bona;  operationis. 

Putabant  quippe  quod  qui  non  habcret  filios,  non 

haberet  requiem  in  regno  calorum  cum  sanctis 

patribus.  AUegoricc  per  hos  eunuchos  intelligere 

debemus  omnes  utriusque  sexus,  qui  virginitatcm 

pro  Christi  nomine  servant  :  quos  nunc  alloquitur 

sermo  divinus,  ut  non  amittant  spem  patriae  ccele- 

sti8,quamviscareantfiliiscarnalibus,quia  non  sepa- 

rab^inturagloria  electorum,si  semen  spirituale  hic, 


id  est  opus  bonum  fecerint  :  sed  coronam  et  bra- 
vium  virginitatis  a  Domino  recipient.  Sequitur  : 

«HcTc  dicit  Dominus  eunuchis,»id  est,  virginibus 
«  qui  custodierint  sabbata  mea,  »  id  cst,  ab  omni 
vitio  cessaverint:per  quod  homo  efficitur  filius  dia- 
boli,  «  et  elegerint  quaj  volui,»  id  est,  virginitatem 
scrvaverint,  «  et  tcnuerint  fcndus  meum,  »  id  est, 
pactum  sive  prseccptum  quod  pepigi  cum  eis,et  il- 
lud  opere  adimpleverint :  studcntes  jugitcr  orationi, 
juxta  iUud:«Oportet  scmper  orarc  (Ltu;.xviii), »  etc., 
nec  non  et  illud  considerantcs  quod  dicitur :  •  Sine 
intermissione  orate  (/  Tiiess.  v).  »  Notandum  quia 
non  dicitur  et  elcgcrint  quoj  pr£cepi,sed  qus  volui : 
quia  Dominus  ostendit  se  amare  virginitatem,  non 
tamen  projcipit  cam  cum  ait  :  «  De  virginibus  ait, 
capiat  (MatUi,  iix).  »Et  Apostolus  :  «  De  virgnibus, 
prajceptum  Domini  non  habeo  :  consilium  autem 
do  (/  Cor.  vii).  •  Videamus  quaj  meroea  eis  a  Do- 
mino  promittitur. 

«  Dabo  eis,  » inquit,  «  in  domo  mca  »  subaudis 
locum,  id  est,  in  prajsenti  Ecclesia  dubo  maximuin 
honorcm,  ut  in^a  saccrdotali  fungantur  onicio,  et 
pro  filiiscarnalibus  multoshabcantspiritualesfilios: 
vel  dabo  eis  locum  in  domo  mea,in  CGclesti  scilicet 
Hierusalem,  ubi  mansiones  mults  sunt  {Joan.xiv), 
«  Et  in  muris  meis  dabo  eis  locum,  »  id  est,in  nu- 
mero  prsedicatorum  illos  constituam,  ut  efficiantur 
turres  fortissimae  civitatis  mea} :  ut  muniant  et  pro- 
tegant  sibi  subjectos,prajdicationis  verbo  sive  exem- 
plo.«  Et  nomen  meliusafiliis  et  filiabus,  »  id  est, 
excellentius  proj  caeteris  qui  filios  et  filias  carnales 
gcnerant.  «  Nomen  sempiternum  dabo  cis,  »id  est, 
nomen  Christianitatis,  ut  a  Christo  meo  Christiani 
vocentur  :  «  quod  »  nomen  «  nunquam  deficiet.Et 
filios  advenaj,  »  id  est,  gentilium  «  qui  adhaerent 
Domino, «  credendo  in  eum,  subaudis  dabo  nomini 
sancto  ejus  «  ut  colant  eum,»  confitcndo  illum,«  et 
diligant  nomen  ejus,  »  id  C8t,nomen  filii«ut  sintei 
in  servo8,»sicut  Apostolus  de  sc  loquitur:«  Paulotf 
scrvus  Jesu  Christi  (GaLi).  »  «  Omnem,  »  subaudis 
eunuchum  sive  advenam,«  custodientem  sabbatum 
meum,  ne  poUuat  iUud,  »  id  est,  cessantem  a  ma- 
lo  opere,  «  et  tencntcm  focdus  meum,  »  ut  sempcr 
insistat  orationi. 

«Adducam  eos  in  montem  sanctum  mcum,etl«- 
tificabo  eos  in  domo  orationis  mes,»  id  est,  in  cc&« 
Icsti  Hierusalem,ubi  electi  nihil  aliud  acturi  sunt 
nisi  laudes  Deo  rcferent  et  orationi  vacabunt.Mon9 
sanctus  ad  quom  promittiteos  se  adducere,aut  do- 
gmata  vcritatis  suntTrinitatisquo  confcssio,veI  Ec- 
clcsia  pra3scns,vel  etiam  ipse  Dominus,qui  est  mons 
montium  :  de  quo  idcm  Propheta  ait  :  «  Venite, 
ascendamus  ad  montem  Domini  (Isa.  ii).  »  Ad  cu- 
jus  contemplationem  adducetipsee1ectossuos.«Ho- 
locausta  corum  et  victimaj,«id  est,  eunuchorumet 
advcnarum,  «  placebunt  mihi  super  altare  meum: 
quia  domus  mea  domus  orationis  vocabitur  cunctis 
gentibus.»nolocaustasunt  qu»  integra  cremantur, 
quia  holocaustum  totum  incensum  dicitur  et  com- 


tD09 


COMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  III. 


m 


bnstum.  VicHmaj  dicuntur  a  vinciendo,  eo  quod  A'  orantes  creaturam  pro  Creatore,  et  varia  porCferita 


vinctse  atque  ligat»  adducerentur  ad  ostium  domus 
Domini,  atque  tradebantur  sacerdolibus.  Quarum 
pars  ofTerebatur  in  altari,et  alia  pars  sacerdotibus 
tradebatur.  Non  autem  his  verbis  ounuchis  vel  ad- 
vcnis  prsecipitjUt  offerant  sacrificium  secundum  Ju- 
diBOSised  spiritualem  hostiam  jubet  effcrre,de  qua 
Apostolus  KtObsecro  (inquit)  ut  exhibcatis  corpora 
vcstra  hostiam  viventem(/?om.xii).>»Et  alibi  :«Morti- 
fkate  membravestraquffi  suntsupcrterram.»Virgi- 
nitatem  enim  mentis  et  corporis  servare,spirituales 
victimas  est  Deo  offerre.  Scd  ut  aliqua  differcntia 
fiat,  victimas  offert  quisquis  ad  tempus  orationi 
vocat,et  rursus  ad  tcmpus  pro  amore  filiorum  non 
causa  libidinis  debitum  uxori  reddit.  Holocaustum 


daemonum  vcnerantes,et  in  saltu  vitiorum  commfo- 
rantcs.Quando  Romani  vcnerunt  quadragesimo  se- 
cundo  anno  post  ascensionem  Domini  contra  Judaeos, 
pene.oraniura  gentium  milites  vcnerunt :  qui  univer- 
sum  orbcra  subsuodoniinio  tencbant.Ideoquenunc 
dicitur  orancs  bcstiai  agri,  id  cst,  milites  omnium 
gcntium.Agcr  cnim  cst  mundus,  sicut  Dominus  iri 
Evangelio  quodam  loco  ex{Jonit(flfa///i.  xiii).  Possu- 
mus  per  bestias  agri  intclligcre  daemones,  quibus 
miscri  Judaci  traditi  sunt  ad  cruciandum :  securidum 
illud  Jcremia;  :«Ovis  errans  Israel,lconcs  ejecertint 
eam  (Jer,  l).  »  Et  Apostolus  :  «  Adversarius  vester 
diabolus  tanquam  lco  rugicns.  » 
«Speculatorcs  ejus  cieci  orancs,ncscierunt,»sub- 


autem  offert,quisquis  pro  Christi  nomine  omniadi-  n  audis  Deum  sive  veram  luccm.  «  Ganes  muti,  norf 

^ '^      '  •.       «•    .         -    .  valentcs  latrare.  wConsuetudo  Scripturarum  estjUt 

rcgcsetprincipcsac  magistros  appclletspeculatores: 
sicut  hic  scribas  ct  Pharisaeos  atquc  sacerdotes  Ju- 
daeorum,qui  cajci  erant,nescientcs  conspicere  «  lu- 
menverum  quodilluminatomnem  hominem  vemen- 
tem  in  hnnc  munduni  [Joan,  i).  »  Sive  Cffici  erant, 
quia  non  habcbant  lumen  fidei  ct  claritatom  virtu- 
tura.Unde  cis  Dominusdicit  :  «Vae  vobis  caecis  qui 
dicitis  :  Si  quis  juraverit  in  altarc,  non  debet.  Qui 
vero  pcr  aurum  juraverit,  dobet  (MaUh.  xxiii).  »  Et 
hoc  verbum  quod  est  spcculator,  in  bonam  et  ma- 
lam  partcra  ponitur.ln  bonara,utDorainus  loquitur 
ad  Ezechielcra  :  «  Fili  horainis,  spcculatorem  dedi 
te  domui  lsracl(E2k?c/i.iii).»Et  Isaias  :  «  Super  spe- 
cula  Doraini  cgo  sto  die  ac  nocte  (ha.xxi).»  Inma- 


mittit.  Juxta  quod  Dominus  ait  :«  Si  vis  pcrfcctus 
essc,  vade,  vende  omnia,  et  da  pauperibus  (Matth. 
xix).  »  Vel  victimas  offert,  qui  in  Sicculo  positus 
partem  substantiae  suae  servat  sibi  ad  suos  usus,et 
suorum  explendam  necessitatem :  partem  etiam  ege- 
nis  et  paupcribus  pro  Ghristi  nomine  distribuit.Hu- 
jusmodi  ergo  bolocausta  et  victimas  praecipit  Deus 
cunuchis  et  advenis  offerre,id  est,virginibus  et  crc- 
denlibus  ex  gentibus  :  ut  contemncntes  cx  toto 
mundum^virginitatem  servent  et  studcant  orationi, 
et  hoc  super  altare,  id  est,  in  fide  recta,  debent  of- 
ferre.Sicut  enim  super  altare'ponebantur  victimae  et 
hoiocausta,ibique  adolebantur  :  ita  in  fide  oranes 
virtutes  et  omnia  bona  opera  consistunt :  quiasinc 
fide  impossibile  est  placcre  Deo.Hinc  dicitunJustus 


autem  meus  ex  fide  vivit.Scquitur  :  «  Domus  raca,  C  lara  partera  ponitur  ul  hic,  aliisque  in  locis  quam 


domus  orationis  vocabitur  cunctis  gentibus  (//o- 
hac.i)*  »  Non  de  uno  solummodo  templo  Hicrosoly- 
mitanae  urbis  loquitur,  ubi  tantum  tratio  et  concur- 
sus  fiebat  unius  Judaicse  gcntis  :  sed  dc  Ecclcsiae 
quae  por  universum  orbem  dilatata  est,  ad  quam 
quotidie  multi  confluunt  populi. 

«  Ait  Dominus  qui  congrcgat  dispersos  Israel»in 
unum  ovile  et  in  unam  Ecclesiara.  Dispersos  Israel 
appellat  duodecim  tribus,ad  quas  scribcbat  Petrus: 
vel  omnes  credentes,de  quibus  Dominus  ait  aposto- 
lis  :«  Sedebitis  super  sedes  duodccim(iffa^i.xix):  » 
et  caetera.De  hac  congregatione  vcl  dispersis  loqui- 
tur  evangelista  :«  Je8us(inquit)  moriturus  erat  pro 
gentc  (Joan.  xi)  :  et  non  tantum  pro  gente,  scd  ut 


plurirais.Et  non  solura  speculatorcs  caeci  vocantur^  • 
veruractiara«canesrautinonvalentcslatrare»propter 
pigritiara.Sicutcanessuolatratu  custodiunt  gregem 
alupis,sicillidcbucrant  latratus  prsedicationis  emit- 
tere,  ct  da>raoncs  a  cordibus  subjectorum  f\]gare« 
«  Videntcs  vana,  »  id  est,  sapicntes  a  maIo«  et  in- 
tcUigcntcs  inutilia,dormicntcs,  » id  est,  in  p^coatis 
jaccntes  libidinique  servientes,et  a  bono  opere  tor- 
pcntcs,«ct  amantcs  sorania  »a  quibus  dcludebcmtur 
a  dajmonibus.Unde  dicebant  :«  Somuiavi,somniavi 
(Jcr.  xxiii).  »  Dormiebant  siquidem  illi  speculato- 
rcs,  non  attcndcntcs  illud  :  «  Ne  dederis  somnum 
oculis  tuis(Pr(n'.vi).  »  Et  illud  Evangelii :«  Vigilate; 
quia  nescitis  qua  hora  Dorainus  vestcr  venturus  est 


filios  Dci  qui  dispcrsi erant,congrcgarct  in  unura.»  j)  (Malth.  xxv).  »  Et  ad  cxaggcrandura  illorum  mali- 
«  Adhuc  congrcgabo  ad  eum,»  id  cst,ad  Christura,      tiara,  subjungit : 


«  congrcgatos  ejus,  »  id  est,  oranes  prajdcstinatos 
ad  vitam,  «  et  adducam  »  ad  fidcm  cjus  ct  ad  Ec- 
cle8iam,vel  ad  ccelestem  Hicrusalcm.Vox  Patrisad 
Filium.  Sequitur  : 

«  Omnes  bestiae  agri,venite  ad  devorandum,uni- 
versae  bestiae  saltus,»subaudis  venitc  et  praeparate 
ad  devorandnm  populum  Judaicum,qui  crcdcre  no- 
luit  in  Christum.  Congregate  (ait  Propheta)  oranos 
gentes,ut  veniantctinterflciant  raiseros  Judacos  qui 
in  infidelitateperraanscrunt.Etappellateos  bcstias, 
quia  more  bestiarum  irrationibilitcr  vivebant  ad- 


«  Cancs  irapudcntissirai»id  cst,inverecundi,«  ne- 
scicrunt  saturitatcra,»subandis,  erroris  ct  malitiae. 
Sicut  cancs  invcrecundi  revertunturad  suum  vomi- 
tum  :  sic  illi  malitiara  quani  corde  concepcrant  ex- 
plentes,statira  ad  prislina  vitia  revcrtebantur.Juxta 
illud  Provcrbiorura  :  «  Canis  rcversus  ad  vomitum 
(Prou.xxiv).  »  Vel  alitcr  :  Sicut  canes  sine  vere- 
cundia  latratus  emittunt  pcrscqucndo  lupum.  vel 
etiara  latrunculura  :  sic  illi  invcrecunda  frontecla-' 
maveruut  contra  Dorainum  :  «  Crucifige,  crucifige 
eura,  reus  est  mortis  (Malth.  xxvii).»  «Ipsi  pastores 


1011 


HAYMONIS  HALBlfRSTAT.  EP1SC.  OPP.  PAUS  L  —  COMMENT.  BIBL. 


1012 


ignopaverunt  intelligentiam,   »  subaudis  lcgis  et  A  cata  pertuli  in  corpore  suo  super  lignuin,ut  pecca- 


prophelarum.Eosdcm  quos  superius  speculatoroset 
canes  dixerat^nunc  pastorcs  appcllat,  scribasvide- 
licet  etPbarisa^osctraagistros  Judffiorum  :  non  quod 
revera  veri  pastorcs  essent,  sed  merccnarii  qui 
ignoraverunt  scientiam  legis  divinaB,8icutDominus 
ad  cos  loquitur  :  «  Erratis  nescientes  Scripturas, 
neque  virtutem  Dei(iffaW/i.xxii).»«Omnos  in  viam,  » 
id  est  in  aclionem«suamn>pravara«declinavcrunt.  » 
Scribffl  videlicet  ct  speculatorcs  JudtTorum,  roce- 
dendoavoluntate  Dei  et  soqucndodiabolum,8ecun- 
dum  illud  :  «  Omncs  dcclinavcrunt,  simul  inutilcs 
facti  sunt  {Psal.  xiii,  52).  »«  Unusquisque  ad  avari- 
tiam  suara  declinavit,»qua;rens  quae  sua  sunt,  non 
qua9  Jesu  Ghristi  (Philip,   u).  Et  hoc  fecerunt  «  a 


tis  mortui  justitise  viveremus,  victor  ascendit  ad 
Patrom  (/  Petr,  ii). 

«  Veniat  pax,requiescat  in  cubili  suo  qui  ambu- 
lavitin  directionc  sua,»id  est  in  rectitudine.Beatus 
Hieronymus  dicit  in  IlebraBO  requiescant  legi,licet 
singularis  numerusinquibusdamlibria  inveniatur. 
Quod  duobus  modis  potest  intelligi.  Id  est  ut  pro- 
pheta  dcsidcransadvenlum  Christi  dicat:  Veniatpax 
veraChristus  perincarnationis  mysteriuoi.ad  rccon- 
ciliandura  Dco  Patri  genushuraanum,postearcsur- 
gens a mortuis  roquiescat  in  cubili  suo,id  est in  gloria 
paternas  mnjestatis,vel  inEcclesiainquaambulavit 
ipse  Christus  in  directione  sua.Si  autem  pluraliler 
legerimus,rcquiescant  in  cubili  suo,de  apostolisin- 


Burarao  usque  ad  novissiraura,  >id  est,a  raajoribus  p  telligendura  est ita :  Veniat  pax  Christi  perapostolos 


usque  ad  rainores,a  praclatis  usque  ad  novissiraum 
Bubjectum  :  sicut  idem  prophetaloquitur  :«Aplan- 
ta  pedis  usque  ad  vcrticem,  non  est  in  eo  sanitas 
(Isa,  i).  • 

«Venite,  sumaraus  vinurajraplearaur  ebrietate» 
vel  sicera  sicut  in  Hebraeo  habetur.  Et  ponitur 
pro  orani  quod  inebriare  potest.  «  Et  erit  sicut 
hodie  sicut  et  cras,  et  raulto  araplius.  »  Sic  dice- 
bant  illi  roiseri  suissodaiibus  et  sociis^qui  subdito- 
rum  moreset  actus  sedulo  considerare  debuerant,et 
gubernare.  Et  quia  noluerunt  agere  pcenitentiam 
p08t  Domini  passionem,  sed  in  malitia  penluravc- 
punt,  dicentcs  :  «  Comedamus  et  bibamus,  cras 
enim  morieraur  {Isa.  xxii),  »  traditi  sunt  in  manus 
Romanorum,et  ab  eis  miserabiliter  interfecti  sunt. 

CAPUT  LVII. 

«  Justus  perit,  et  nemo  ost  qui  recogitet,»et  reli- 
qua.  Tradunt  Hebraei  quod  de  seipso  dixerit  hoc 
Isaias^qui  sectus  cst  scrra  lignca  a  Manassc,  viros- 
que  misericordiaB  appellaverit  caetoros  prophetas, 
quos  idem  rex  impiissimus  peremit.  Scd  veriusde 
illointelligitur,qui  .justificatomncrairapium.Dequo 
uxor  Pilati  :  «  Nihil  tibi  et  justo  illi.  »  Et  Pilntus  : 
«  Quid  faciara  (inquit)  de  Jcsu  qui  dicitur  justus 
{Matth,  XXVI )?  »  Justus  Christus  perit  in  passione, 
ct  nemo  est  Judaeorum^id  est  reproborum.  qui  rc- 
cogilet,  sive  consideret  in  corde  suo,  quod  non  pro 
suis  pcccatis  taliapatiebatur,sed  pro  salute  gcneris 
humani.  Quod  dicitur  perit,  secundum  ffistimatio- 


ad  gentiles,quam  ipsis  apostolis  dereliquit  dicens : 
«Pacen)  rclinquo  vobis,paccm  meam  do  yoh\s{Joan. 
xiv).  »  Cumque  illa  pax  venerit  quae  «  exsuperat 
omnem  sonsum  (P/it7tp.iv),»requiescant  apostoli  in 
cubili  suo,  id  est  in  aeterna  beatitudinc.  Ipse  vcro 
qui  paxest  et  paccra  tribuit  fldelibus,  arobulavitin 
reclitudine  8ua,quiarecto  tramite  rediitad  Patrcm. 
«  Accedite  huc,  filii  auguratricis,  seroen  adultc- 
rae.»Hicrusalem  multa  idola  coluit  maximetempo- 
ribus  IsaiaB,  et  inter  caeteras  spurcitias  augurium 
etiara  exercuit.  Unde  appellantur  modo  Judaei  filii 
auguratricis  et  semen  adulterae  mulieris.sive  adul- 
teri  populiinquibusdara  legitur,et  scraen  fornicHri<e 
plebis  vel  raulieris:  ut  vel  sic  confusi  poenitentiam 
agant.Sicut  adultera  djcitur  mulier,  quae  proprium 
C  virura  diraittit  et  adhaeret  alieno.Sic  et  Hierusalem 
adultera  appellatur,quia  dereliquit  propriuro  viruro 
Dcura.et  adhaesit  diabolo.  Unde  ei  raodo  loquitur  : 
«  Accedite  ad  rae,  filii  auguratricis,et  audite  verha 
mea  qui  cstis  semcn  adulterac  mulieris  et  fornicana!, 
Supor  quem  lusistis  ct  dilatastis  os,et  rejecistis  lin- 
guara?»Vox  F^ilii  Dei  comraeraorantis  saevitiam  Ju- 
daeorura  contra  se,quara  sustinuittempore  passionis 
suae  sicut  evangelistae  insinuant,quando  illuserant 
etdilataverunt  os  et  ejccerunt  linguam  ad  blasphe- 
mandum  eum,  quando  vidclicet  velaverunt  faciem 
ejus,  et  percusserunt  caput  ejus  arundine,  et  diie- 
runt :  Ave,rex  Judaeorum  :  ct  imposuerunt  coronam 
spincam  in  capite  ojus,  et  caetera  quae  evangelicus 
sermo  cummemorat  {Luc,  xxiii;  Matth, xxvii;  Marc. 


nem  illorura  loquitur,  vcl  ctiara  ideo,  quia  pcrditio  n  xv;  Joan    xix).   Numquid  non  dilataverunt  os  ct 

_-    _  m-L  j, -—  1-.  I*X*  •  •  •  •«  •«  •  *!•  lllf  1  T^ 


non  semper  pro  abolitione  sivepro  interitu  ponitur, 
sed  pro  magnitudine  passionis.  Nara  Dorainus  non 
periit,quia  tertia  die  resurrexit.Viros  aulera  raise- 
ricordiae  apostolos  deberaus  intelligere,  qui  non 
nostris  racritis,Hd  nos  venerunt,ut  nos  dcpotcstate 
diaboli  eruerent.  «  Isti  viri  raisericordia  colligun- 
tur  »  ad  patriara  cffilostrra,«  et  non  est  qui  intelli- 
gat,»id  est  nerao  reproborura  considerat  quod  pro 
justitia  sua  trucidentur,et  alia  su8tineant.«  A  facie 
maliti.T,tid  est  a  pranscntia  pcccuti  »  collcctuscst» 
a  De3  Patre  ^cijuatus  «Christus  resurgcndo  a  raor- 
tuis,  sive  proPter  malitiara  hominura  quorura  pec- 


ejecerunt  linguara  ad  blaspheraandum  Deum,cum 
dixerunt :«  Daemoniura  habes;  Samaritanus  es;  in 
principe  daemoniorura  ejicit  daemonia  {Joan.  vii, 
viii).»  Et  terapore  passionis  cum  dixerunt :  Crucifigfi 
eura,reus  est  raortis.Et  Vah  qui  destruis.templum. 
Super  quem  (inquit)  haec  omnia  fecistis,dicit  Filius 
Dci,  nisi  super  me?  «  Nunquid  non  vos  filii  scc- 
lesti,  semcn  raendax,qui  consolaraini  in  diis,»alie- 
nis«  subtcr  omne  iignum  frondosum,»id  est  nemo- 
ro8um,«immolantcs  parvulos  in  torrentibns  subter 
irarainentcs  (eminentes)  petras?  »  Fiiii  diaboli  ct 
peccati  erant,  sicut  Dominus  eis  dicit  :  «  Vos  ex 


1013 


COMMENT.  IN  ISAIAM.—  LIB.  III. 


1014 


B 


patre  diabolo  estis  (Joan,  vni) :  »  non  per  naturam,  A. 
sed  per  imitationes.  Scelostus  homo  dicitur  crudelis. 
Et  illi  crudeliter  ac  nequiter  agebant,  quando  relicto 
Deo  vero  idolis  sorviebant,  ct  diis  alicnis  filios  suos 
immolabant.  Semen  mendax  crant,  quia  diabolum 
imitabantur,  qui  est  mandax(sicut  Dominus  ait)  et 
pater  ejus,  id  est,  mendacii,  pater  et  auctor  ejus. 
Hoc  vero  quod  dicit,  qui  consolamini  in  diis  alicnis^ 
id  cst,  qui  dclectamini  in  diis  subtcr  omnc  lignum 
frondosum,immolantcsparv'ulos  in  torrcntibus  sub- 
ler  imminentes  petras  :  in  libro  Rcgum  et  Paralipo- 
menon  apcntius  manifestatur^ubi  dicilur  quod  fllios 
suos  et  filias  feccrunt  transirc  pcr  igncm,  et  subtcr 
ligna  numerosa,  et  in  torrentibus  et  subter  immi- 
nentes  pctras  obtulerunt  idolis  sacriQcia.  Do  hac 
immolatione  dicit  Psalmista  :  «  Immolavcrunt  filios 
suos  et  filias  daEimoniis  {PsaL  cv).  » 

M  In  partibus  torrentis,»  id  est  in  ripis  torrenlis, 
parstua,oHierusalem,quaB  rclinquensaltare  domus 
Domini  in  torrentibus  immolas. «  Ha;c  est  pars  tua,» 
subaudis  in  cultura  idolorum,«  et  ipsis  effudisti  liba- 
mcn,  obtulisti  sacrificium.»Libaminasuntin  liqua- 
minibus,  in  oleo  et  vino.  Sacrificium  in  aridis,  in 
panc  et  victimis.  «  Nunquid  supcr  his,  »  operibus 
tuis  pessimis,  «  non  indignabor,ii  subaudis,  ut  non 
reddam  tibi  juxta  opera  tua  mala? 

«  Super  montem  excelsum  posuisti  cubilc  tuum,» 
et  cajtcra.  Dicit  bcatus  Hieronymus,  quod  tcmpori- 
bus  Isaiae  hxc  maximc  contigcrant^  quando  sub 
rcgc  Achaz  omncs  montes  cuUura  da^monum  rcpleli 
sunt.  In  montibus  cnim  excclsis  ponebant  cubicula 
sua,  ut  ibi  luxuriam  fornicationeraque  suam  cxplc-  C 
rent.  Et  non  solum  cis  hoc  malum  sufficiebat :  verum 
etiam  post  ostium  et  retro  postem  poncbant  simu- 
lacra,  ut  intrantcs  vcl  exeuntcs  scmpcr  adorarent 
ea,  sicut  sequentia  manifcstant. 

«  Post  ostiuin,»  inquit,  «  ct  rctro  postem  posuisti 
mcmoriale  tuum,»  id  est,  non  solum  in  montibus  ct 
vallibus  adorasti  simulacra,vcrumetiam  postostium 
et  relro  postem,  quod  unum  cst,  posuisti  memorialc 
tuum,  id  est,  idola,  ut  semper  in  memoria  tua  es- 
sent,  quatenus  egredicns  domum  vel  ingredicns  ad- 
orares  ea.  •  Quia  j  uxta  me  discooperuisti  ct  suscepisti 
adulterum,»  id  est  diabolum,«  dilatasti  cubilc  tuum, 
et  pcpigisti  cum  co  fojdus,»  subaudis  ut  ad  me  non 
redircs.  Loquitur  Dominus  ad  Hierusalem,  ct  rcdar. 
guit  eam  quasi  meretricem  et  adulteram,  co  quod  j) 
dereliqucrit  virum  proprium,  id  cst,  Dcum,  ct  adha3- 
scrit  alienp,  id  est,  diabolo,  per  culturam  idolorum 
fornicando  cum  lapide  et  ligno.  Vcrbi  gratia,  sicut 
quilibct  homo  redarguit  uxorem  suam  dicens  :  Dum 
dormio  juxta  te,  clam  revclas  stratum  meum  ct 
suscipis  adultcrium  juxta  me,  pactumque  cum  eo 
iniisti  ut  non  redires  ad  me.  Vcl  ita  potest  intelligi, 
ut  omnem  voluntatcm  suam  amatoribus  suis  absquc 
verecundia  manifestaverit :  et  non  solum  in  Hieru- 
galem  fornicata  sit,  scd  ct  supcr  omnes  vicos  ct 
civitatulas  lupanaria  constituerit. 

c<  Dilexisti  stratum  eorum  manu  aperta,  et  ornasti 


te  regio  unguento.»  Per  stratum  hic  debemus  intel- 
ligere  adulterium,  quod  in  stratu  operatur,  et  per 
manum  operationcm  irreverentem,  ut  sit  sensus  : 
Dilcxisti  adulterium  manu  apcrla,  id  est,  sine  vere^ 
cundia  et  operatione  irreverenti,  et  ornasti  et  prae- 
parasti  te  unguenlo  regio,  id  est  diabolico,  qui  est 
rex  supcr  omnes  filios  suporbia;.  Vel  unguento  pr«- 
parasti  te  regio,  id  cst,  idolo  Moabitarum  :  quod  a 
quibusdam  Moloch  vel  Melchon  appellatur,  et  inter- 
prctatur  rex,  Cui  sc  prajparabat  llierusalem  et  mul- 
tiplicabat  pigmenla,  ut  ornatu  suo  et  odore  placeret 
amatoribus  suis. 

«  Misisti  legatos  tuos  procul,»  subaudis,  ad  defe- 
renda  idola,  ct  conducendos  amatoros,  «  et  humi- 
liata  es  usque  inferos,  »  id  cst,  propter  opcra  tua 
mala  pra^cipitata  es  in  mortem.  Et  est  sensus :  Non 
sufTecit  tibi  ut  solummodo  adorares  deos  quos  in 
circuitu  tuo  gentes  colebani  :  sed  insupcr  misisti 
procul  in  Babylonem  et  in  iEgyptum,  ut  illorum  quo- 
que  deos  adorans  fornicationem  tuam  expleres  cum 
cuUoribus  eoruni.  Quod  dicit,  humiliata  es  usque 
ad  infernos,  non  est  ista  humiliatio  in  bonam  partem 
intelligenda.  Est  enim  humilitas  quse  pertinct  ad 
gloriam  :  ut  illud,  «  Oninis  qui  se  humiliat  exalta- 
bitur  (Luc.  xiv  et  xviu),  »  etc.  Et  est  alia  quas  per- 
tinct  ad  intcritum  ct  defcctioncm  :  ut  est  illud  quod 
in  libro  Regum  legitur :  «  Quia  humiliavit  Amon 
Thamar  sororem  suam  (//  ReQf  xiu).  »  Et  Dominus 
dicit  :«  Quia  omnis  qui  se  exaltat,  humiliabitur.  » 

«  In  multitudine  via;  tuo;  laborasti,  »  id  est  in 
multis  actionibus  tuis  pravis.  «  Et  non  dixisti,  Qui- 
escam,  »  subaudis,  a  cultura  idolorum,  vcl  a  pravo 
opere.  Qui  ambulat  perviam  regiam,non  declinans 
ad  dextcram  nec  ad  sinistram  :  illc  non  laborat 
(Joan.  xiv),  »  etc.  Via  recta  Christus  est,  qui  dixit  : 
«  Ego  sum  via,veritas,  et  yita.»  Verbi  gratia,via  recta 
et  rcgia  est  prudcntia,  quaj  ostcndit  qualiter  bona 
providc  consideremus,  ct  mala  solerter  caveamus. 
Qui  vero  plus  sapit  quam  oportet  sapere,  ille  sine 
dubio  ad  dexteram  declinat.  Qui  autem  stultus  cst 
et  incautus  agit  omnia,  ad  sinistram  procul  dubio 
declinat.  Et  ille  laborat  in  via,  qui  pravis  actionibus 
semper  deditus  est. 

«  Vitam  manus  tuae  invenisti,  propterea  non  ro- 
gasti,»  subaudis  me.  Et  si  rogasti  verbis  non  tamen 
operibus,  ut  est  iUud  :  «  Populus  hic  labiis  me  ho- 
norat  [Isaix  xxix).»  Vitam  hic  pro  divitiis  posuit  et 
abundantia  terreuarum  rerum,  in  quibus  illi  spem 
vitffi  suae  collocatam  habebant.  Ac  si  dicerct :  Divi- 
tias  quas  desiderabas  invenisti,  omiumque  repleta 
es  abundantia,  ideoque  me  non  rogasti  sicut  rogare 
dcbuisti. 

M  Pro  quo  sollicita,  timuihiti,  quia  mentita  es,»  etc. 
Istc  versusdistinctionibusct  subauditionibus  eget. 
Proquo  sollicita?  Pro  divitiis.  Ibique  media  distin- 
ctio  poncnda  cst. Et  est  sensus  :  Pro  divitiis  a  me  tibi 
dalis  sollicita  fuisti,  quomodo  custodires  eas.  »Et 
timuisti,  »  subaudis  hostes  vel  deos  a  quibus  spera. 
bas  omnia  hsec  tlbi  data. «  Quia  mentita  es,  »  subau- 


1015  HAYMONIS  HALBEBSTAT.  EPISf}. 

djs  quando  egrediebaris  dc  ^gypto  dicens  :«  Omnia 
qujB  loculus  est  nobis  Dooiinus  {Exod,  xxiv),  »  et 
caelera.  «  Et  mci  non  cs  recordata  :  »  subaudis  tem- 
pore  Ifletitia;  tiiae.  Quodquo  sequitur  :  «  nequo  cogi- 
tasti  in  corde  tuo,  quia  ego  non  tacens  :  ct  quasi 
nbn  videns,  et  mei  obljta  cs.  »  Scnsus  bujusmodi 
est :  Cum  divitiis  abundarcs,  ct  summa  j^ace  frunre- 
ris,  luxuriaeque  ct  avaritiaR  ct  aliis  vitiis  dcscrvires, 
quia  prajscntialitcr  tibi  quod  mcrebaris  non  rcddidi : 
putasti  quod  sempcr  taccrcm  non  rccolens  quod 
alibi  dixi  ;  Tacui,  nunquid  semper  tacebo? 

«  Ego  annuntiaho  justitiam  tuam,etopera  tua,» 
id  cst.simulacra  tua,  «  non  prodcrunt  tibi.  »Et  lo- 
quitur  ironicc.  Ac  si  diccret:  Hactenus  silui,  non 
amplius  tacebo,  sed  annuntiabo  iniquitatcm  tuam, 
cum  te  et  simulacra  tua  tradidcro  Chaldaeis  vel  Ro- 
ihanis.  Vel  etiam  in  dic  judicii  annuntiabo  nequi- 
tiam  tuam  omnibus  gentibus,  quomodo  contra  me 
egeris  tempore  passionis  meae,  ut  cognoscant  le 
non  recte  ogisse.  Et  quare  non  prodcrunt  tibi  si- 
mulacra  tua?  Quia  illa  conflabuntur,  et  tu  captiva 
duceris. 

«  Cum  clamavcris,  »  subaudis,  ad  mc  tcmpore 
captivitatis  et  calamitatis  tua;,  sivo  cum  venerint 
Ghaldsi  vel  Romani,  scu  in  dic  judicii,  «  libercnt  te 
congregati  tui,  »  id  est,  dii  tui  de  captivitatis  malo 
et  pcenis  inferni  absolvant,  quos  dcos  congregasli 
ex  diversis  gcntibus,  undo  Jeremias  :  «  Ubi  sunt 
dii  tui  quos  focoras  tibi  (Jer.  xxxvii)?  »  Surgant, 
et  salvapi  tc  faciant  in  dic  malorum.  «  Et  omnes 
eos,  »  subaudis  deos,  «  aufcret  vcnlus,  »  id  est  non 
poterunt  te  liberare,  quia  omnes  deos  tuos  auferet 
persecutio  captivitatis,  et  adventus  scilicet  hostium, 
«  et  tollet  aura, »  quod  idcm  significat.  «  Qui  autem 
fiduciam  habet  mei,haereditabit  tcrram, »  et  ca;tcra. 
De  illis  dicitqui  idolanon  adoravcrunt,  sive  de  illis 
qui  in  captivitatem  ducti  pocnitentiam  egcrunt,  et 
rcversi  sunt  sub  Zorobabel  et  Jesu  de  captivitatc, 
ut  adorarent  Dcum  suum  in  loco  suo,  et  ser\'irent 
ei  in  toto  corde  suo. 

«  Et  dicam,  »  subaudis  Cyro  et  principibus  ejus, 
«  Viam  facite  populo  meo,»  id  est  praBbcte  liceutiam 
revcrtendi  in  terram  suam.  «  Declinate  de  semita 
eorum,  »  ut  non  impcdiatis  iter  egrediendi,  «  Au- 
ferle  offendicula,  7  id  est,  omnia  impedimenta  qUae 
ad  iter  illorum  noccre  possunt,  ut  libore  redcant 
ad  terram  suam.  Spiritualitcrvcro  de  omnibus  clo- 
clis  dicit,  qui  veraciter  in  illum  credunt,  et  fidcm 
quam  habent  opcribus  exornant,  quod  ipsi  haBredi- 
tabunt  tcrram  vivcntium,  de  qua  Psalmista  dicit  : 
«  Credo  viderc  bona  Domini  (Psal.  xxvi),»  et  ca^tera. 
Possidebunt  etiam  raontcm  sanctum,id  cst,  sacram 
ScripturamVcteris  acNovi  Tc8lamcnti,quffi  utraque 
iii  montedataest,ad  altitudinem  praemiorum  obsor- 
vatoressuos  invitat,de  qua  Dominus  Judaeis  loqui- 
tur  :  «  Auferelur  a  vobis  regnum  Dei  (MaMh,  xxi),  » 
id  est,  sacraScriptura.  Vel  ccrtc  montem  sanctura, 
id  est,  Christum  possidebunt  sancti,  de  quo  idem 
propheta  ait  :  «  Venite,  ascendamus  ad  montem 


QPP.  PARS.  I.  —  COMMENT.  BIBL.  iOlQ 

« 

A  Domini  {Isa,  11),  » id  cst  credamus  in  Christum  Fir 

~  lium  Dei.  Christus  itaque  dicitapostolis  et  apostoli- 
cis  viris  :  «  Viam  facitc  populo  meo  in  me  credenli 
fidom  rectam,ctopcraLionem  mundam  pracdicando, 
et  prnebcto  iter,»id  est  cxcmplum  bonum  quid  agere 
dcbcat.  Aufcrte  quoque  ofTcndicula,  id  est  pcccata 
eorum  por  baptismum  purgale,  vcl  ab  idolormn  cul- 
tura  vostra  prajdicationc  illos  amovcte,  in  qua  maxi- 
mc  oCCcnditur  Dcus,  et  illi  impediuntur  nc  possint 
venire  credcndo  ad  Chri^tum. 

«  Haec  dicit  Excclsus  habitans  aeternitatem, »  etc. 
Iste  ost  excolsus  et  sublimis,  de  quo  Psalmista  ait : 
«Excelsus  super  omnesgentes  Dominus(P.sai.cxii).» 
Ipsc  habitat  aetcrnitatem,  quia  incommutabilis  ma- 
net  in  sua  divinitatc,  ncc  initium  nec  finem  habens. 

H  «  Et  sanctum  cst  nomen  ejus  in  excelso,  et  in  sancto 
.  habitans.»  Ilic  cxcelsum  coelum  intelUgimua,  ubi  est 
ecdcs  Hci,  juxta  illud  :«  C(rlum  mihi  sodes  cst.>  Et 
nolite  jurarc  pcr  ccDlura,  quia  thronus  Dei  est.  Sive 
per  excclsum  ubi  Deus  habitat,  angelicos  spiritus, 
in  quibus  oranipotens  tanquam  in  solio  sedet  et  re- 
quicscit.  In  excclso  itaque  sive  in  coelo  squ  in  aa- 
gclis,  et  in  sancto  subaudis  Filio  suo,  vel  in  unoquo- 
que  olcctorum  pcr  fidem  et  dilectionem  Deus  habi- 
tat.  Sicut  ipse  dicit :«  Si  quis  diligit  me,  diiligetur  a 
Patre  mco,et  ad  eum  venicmus  (Joan.xiv),»  et  C{etcra, 
«  Et  cum  contrito  et  huraili,»  subaudis  habitat, «  ut 
vivificot  spiritum  humilium,et  cor  contritorum^»  de 
quibus  ipse  dicit  :  Super  qucm  requiescet  Spiritus 
mcus, nisi  supcr  humilem  (Isa, lxvi)?  et  cstera.  Et  dc 
quibus  Psalmista :  Cor  contritum  et  humiliatuni 

C  Deus  non  spernit(P5a/.L).Ad hoc, inquit,  habitat  cum 
contrito  et  humili  spiritu,  ut  vivificet  spiritum  humi- 
lium,  id  est,  ut  det  illis  indulgentiam  peccatorum  ct 
vitam  ajternam,  qui  mortui  sunt  peccato  ct  vivunt 
virtutibus.  Et  vivificct  cor  contritorum,  id  est,  con- 
solationc  divina  reformct,  ut  transeant  a  tristitia 
hujus  sfficuli,  quas  mortem  operatur,  ad  Ixtitiam 
sempitcrnam,  etdc  mcDrore  praesentis  vits,  adgau- 
dium  sinc  fine  mansurum. 

«  Non  enim  in  scmpiternum  litigabo,  neque  usque 
ad  finom  irascur,  quiaSpiritus  a  facic  mca  cgredie- 
tur  et  flatus  ego  faciam.  •  Vox  Dei  Patris  est.  Noa 
enim  in  scmpiternum  litigabp,  id  cst,  in  xternum 
scrvabo  iram  mcam,  neque  causabor  crcaturse  me», 
scd  pcrcutiam  in  prassenti,  ut  salvejpi  in  futuro.  Ncc 

jQ  usquc  ad  finem  irascar,  id  est,  iram  meam  et  uUio* 
ncm  non  sempcr  elTundam  super  eos,  quia  Spiriius 
sanctus  ogrcdietur  a  facic  mca,  qui  sustentat  omnia 
et  dat  omnibus  vitam^  et  flatus,  id  est  animas,  ego 
faciam.  Do  hoc  flatu  dicitur  in  Gcnesi  :«  Insufpavit 
Dominus  in  Adam,  et  factus  est  homo  in  ai^jmam 
vivcntera  {Gen,  11).»  Et  est  sensus  :  Igitur  quia  Spiri- 
tus  a  facic  mca  cgredietur,  qui  vivifipat  omnia  et 
gubernat,  et  sensum  dat  ct  intellectum,  n^oon  et 
animam  ego  crco  in  omnibu?  {Sap,  xv) :  non  eat  di- 
gnura  ut  aDtcrnalitcr  pcreant,  scd  hic  pcrcutian^  cos 
et  flagellabo  ut  sentiant  iram  meam,  et  corrig^i^t^r, 
et  in  futuro  miserebor  eorum.  Hsc  qu«  dij^i^^s 


1017 


COMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  IIF. 


lOfS 


generaliter  pcrtinent  ad  omnes  fideles  qui  a  Domino 
flagellantur,  specialitcr  vero  ad  Judaoos  de  quibus  et 
subditur  : 

«  PrQpter  iniquitatem  avaritiae  ejus  iratus  sum,  et 
percuFsi  eum,»  id  est,  populum  Judajorum  primum 
tradondo  Assyriis,  deinde  ChaidaBis,  ac  postremum 
Romanis.  Avarus  dicitur,quasi  avidus  auri.Et  JudsDi 
avari  erant  et  immiscricordis,  ideoque  traditi  sunt 
bostibuB  suis.  «  Abscondi  ab  iilo, » id  est  a  Judaico 
populo  «  faciem  meam,  » id  est,  prassentiam  meam 
et  auxilium  npcum,  ut  me  amplius  desiderares,»  et 
indignatus  sum,»  subaudis  contra  te,vel  proptcr  ido- 
lolatriam,  vel  propter  interfcctionem  filii  mei,«  abiit 
vagus, » id  est,  amens  et  sinc  sensu,  ut  Gain  «  in 
via  cordis  sui  »  hoc  est  in  actione  sua  prava. 

•  Vias  ejus  vidi,  et  dimisi  eum,  et  reduxi  cum. 
Et  reddidi  consolationes  ipsi,  et  lugentibus  cjus,  » 
id  ost,  lugentibus  Sion.  Vias  cjus,  id  est  actiones 
bonas  Judaici  populi,  vidi  dum  plangeret  in  capti- 
vitate  peccata  sua,  et  rcddidi  consolationos,  id  est, 
hsreditatem  propriam  ipsi  populo  in  principibus 
ei  lugentibus  Sion,  id  cst,  aubjectis  ejus.  Aliter  : 
Actiones  bonas  populi  credentis  vidi,  et  rcddidi 
consolationes,  id  cst,  Spiritum  sanctum  qui  nppella- 
tur  paracletus,  id  est,  consolator,  quem  perdidit  pri- 
mus  parens  per  inobcdientiam,  rcddidi  lugentibus 
Ecclcsi». 

«  Creavi  fructum  labiorum  mcorum,»  id  estquod 
promisi  per  Jeremiam  {Cor,  xxv  et  xxix)  prcphc- 
tam,  ut  post  septuaginta  annos  eos  de  captivitate 
dimitterem,  velociter  opere  adimplevi.  Et  crcavi 
«  pacem  ei,  qui  longc  erat  »  a  terra  propria  in  Hie- 
rusalem,  «  et  sanavi  eum  »  a  peccatis,  qui  poeniten- 
tiam  egit  in  captivitate.  Aliter :  Creavi  fructum  labio- 
rum  meorum  pacem  ei  qui  longc  est,  et  paccm  qui 
propc  est:  hoc  est  quod  promisi  per  prophetas  de  Fi- 
lio  meo,  quod  redempturus  essct  genus  humanum  : 
opere  adimplevi,  statuens  paccm  Judaeis  credentibus 
qui  prope  erant,  et  gentibus  qui  longe.  Et  sanavi 
eum,  id  est,  utrumquc  populum  in  illo  credentem 
sanavi  a  peccato,  Judaeos  videlicet  ab  infidelitate, 
gentes  autem  ab  idololatria  :  de  quibus  dicit  Apos- 
tolus,  «  Vos  qui  eratis  longe,  facti  estis  prope 
{Ephes,  ii).  »  Et  illud  :  Veniens  evangelizavit  pacem 
eis  qui  longe  era^t,  id  est,  geotilibus  et  pacem  his 
qui  propc,  hoc  est  Judaeis. 

«  Irapii  autem  quasi  marc  fervens  quod  quiescere 
non  potest,  et  rcdundant  fluctus  ejus  in  conculca- 
tionem  et  lutum.»  Supenus  locutus  est  dc  Juda^is  qui 
in  captivilate  positi  poenitentiam  cgcruT^t,quos  sana- 
vit  a  peccatis  reducendo  illos  in  Hierusalem,  et  de 
illis  etiau)  qui  post  Domini  passionem  crediderunt : 
nunc  de  illis  spccialitcr  loquitur  qui  in  infidclitate 
BuapostDomini  ascensionem  permanscrunt,quibus 
dicebat  beatus  Paulus :  Vobis  quidem  oportebat  pri- 
mum  loqui  verbum  Dei,  sed  quia  rcpellitis  illud  et in- 
dignos  vos  judicatis  aetcrna;  vitse  :  ecce  convertimur 
ad  gentes(i4c^xui).  Impii,  inquit,sive  iniqui  Judsei 
qui  in  Domini  passione  clama,verunt :«  Reus  cst  mor- 


^ 


A.  tis,  crucifige  talem  [Matih.  xxvii) :«  ferventes  iniram 
ad  malum,  quasi  mare  fervens  quod  quiescere  non 
potest,  sed  semper  in  motu  est :  et  quorum  malitia 
sive  persecutio  redundavit,  sicut  redundant  fluctus 
maris  :  cum  vcnerint  Romani  in  conculcationem  et 
lutum,  subaudis  erunt :  et  ronculcabuntur  ab  hosti- 
bus  sive  a  dajmonibus :  sicuti  lutum  quo  recedente 
a  transcuntibus  conculcatur.  Sicut  marescmper  in 
motu  cst,quia  aliquando  egredituret  aliquando  re- 
greditur  et  in  reditu  sua  facit  lutum  quod  conculca- 
tur:  sic  illi  egrediebantur  ad  iniquitatem,  et  regre- 
diebantur  ad  interitum,  et  fluctuabat  eorum  malitia 
sicut  ftuctuant  undae  maris  :  idcoque  conculcati 
sive  ad  nihilum  redacti  sunt. 

«  Non  est  pax  impiis,  dixit  Deus  meus,  »  id  est, 
non  rcquiescit  Filius  Dei  (qui  dedit  pacem  mundo) 
in  impiis  Judaiis,  neque  in  omnibus  adversa  agen^ 
tibus. 

CAPUT  LVIII. 
«  Clama,  ne  cesses  :  quasi  tuba  exalta  vocem 
tuam,  et  annuntia  populo  meo  scclera  eorum,  et 
domui  Jacob  peccataeorum.»VoxDei  ad  prophetam 
sive  ad  chorum  apostolorum  :  0  prophcta  sive  cho- 
rus  apostolorum,  clama  sine  timore,  ne  mctuas  illo- 
rum  insaniam,  ne  cesses  a  praedicationo.  Quasi  tuba 
exalta  vocem  tuam,  id  est,  magnam  voccm  emitte, 
ut  ab  omnibus  possis  audiri :  annuntians  eis  immi- 
nentcm  captivitatcm  a  Romanis,  et  multam  inter- 
foctionem.  Et  annuntia  populo  meo  scelera  eorum, 
id  est  immania  peccata,  idololatriam  videlicet,  ho- 
micidium,  et  oxsecrabilia  facinora,  quas  ultra  huma- 

C  num  modum  ipsi  operantur.  Et  domui  Jacob  ah- 
nuntia  peccata  eorum,  in  quibus  delinquunt  contra 
Dcum  et  proximum.  Adhuc  populum  suum  illum 
vocat,  ut  ad  poenitentiam  eum  piovocct. 

«  Me  etenim  de  die  in  diom  quaprunt,et  scire  vias 
meas  voIunt.Quasi  gens  quae  justitiam  fccerit,et  quae 
judicium  Dei  sui  non  dereliquerit.»  naec  proprie  ad 
Juflaeos  pertinent,  qui  quotidie  ad  templum  et  in 
synagogas  confluentes  leges  Dei  meditabantur,  ct 
tamen  justitiam  et  judicium  rectum  non  adimple- 
bant  :  quia  idola  pro  Deo  colebant.  Me,  inquit,.  de 
die  in  diem,quaerunt,  tantummodo  vocectveniendo 
ad  templum  atque  synagogas  :  et  scirc  vias,  id  est, 
actiones  et  voluntates  meas  volunt,  quare  non  ex- 
audiam  eos.  Quasi  gens  quae  justitiam  fecerit,  id  est, 

f\  ut  modo  fideles  in  Ecclesia  recte  et  juste  viventes, 
et  Christum  Deum  et  hominem  confitentes.VcI  quae 
justitiam  fecerit,  hoc  est,  idola  pro  Deo  non  colue- 
rit,  scd  mandata  mea  recte  semper  adimpleverit,et 
quae  judicium,  id  eSt,  legem  Doi  sui  non  dereUque- 
rit,vel  vcram  fidem  tenuerit  ex  qua  justus  vivit. 
Spiritualitcr  autem  justitiam  et  judicium  Christum 
debemus  intelligere,qui  estjustitia,quia  ipse  justi- 
ficat  electos  suos:  et  qui  est  judicium,quia  «  Pater 
non  judicat  quemquam,8cd  omne  judicium  dedit 
Filio(Jofln.v).»«  RogantmejudiciajustitiaB*»  id  est, 
rogant  ut  recte  judicem  cos,  et  justum  judicium  , 
faciam  :  ostendendo  quare  non   suscipiam  eorum 


1019 


HAYMONIS  ITALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.—  COMMENT.  BIBL. 


4020 


opera.  «  Appropinquare  Dco  volunt,»  subaudis  vo-  A  rens.  AmalDeus  omnipotcnseaqua;  superius  com- 


ce,  non  opere. 

«  Quare  jcjunavimus,  et  non  aspexisli,»  subaudis 
cxaudiendo.  «  Humiliavimus  animam  nostram,»  id 
est,  vitam  nostram  jejunando  «  et  ncscisti?  Ecce 
in  die  jcjunii  vcslri  invcnitur  voluntasvestra,»  sub- 
audis  carnalis,  «  ct  omnos  dcbitorcs  vcstros  repe- 
titis.»  Proposuerunt  Judaei  Domino,quarc  non  ex- 
audicbat  cos  cum  humiliarent  sc  jojuniis:  scd  Do- 
minus  non  reprobat  jojunia,  sed  opera  quae  in  jeju- 
nio  raciebant,diccns:Eccc  in  die  jcjunii  veslri  in- 
venitur  voluntas  vcstra,  subaudis  carnalis.  Ac  si  di- 
ccret :  Idco  non  exaudio,  quia  jcjunium  vcstrum  ca- 
rct  miscricordia,  ct  insupcr  pro  laude  et  adulatione 
hominnm  illud  agitis.  Vacant  Judxi  jejuniis,  sed 


memoravit,  caput  videlicet  inclinare,  saccum  et  ci- 
nerem  stcrnerc  :  si  puro  de  corde  agantur,  et  maxi- 
me  tempore  nocessitatis  et  tribulationis  :  ut  in  Nini- 
vitis,  et  David  atque  Achuz  {Jona^  iii ;  //  Reg.  xin, 
///  Beg,  xxi).  Si  autem  duplici  animo  fiant,  non 
eligit  ncque  approbat  ea. 

«  Nonnchoc  est  magis  iojuninm  quod  eIegi,MSu- 
baudis,quod  ego  pra3cipio  tibi  custodirc?«  Dissolve 
colligationes  impietatis,  solve  fasciculos  dcprimen- 
tes.  »Septuaginta  apertius  transtulerunt  diccntcs  : 
Omnem  scripturam  iniquam  conscinde.  Mos  erat 
illius  populi,  ut  si  alicui  aliquid  commodarct  chiro- 
graphum  inde  scriberct,  id  cst,  chartam  et  scriptu- 
ram  per  quam  illi  rcquireret :  vel  etiam  juramcnto 


frustra,  quia   non   generalibus.  Gencrale    ctenim  n  colligabant  eos  quibus  aliquid  praestabant,  ct  ali- 


jejunium  cst  abstincre  ab  omn4bus  iilicilis,  et  hoc 
non  pro  laude  tcmporali  agere.  Quod  autem  dicit, 
in  die  jejunii  vestri  invenitur  voluntas  vestra  carna- 
Ii3,quidam  codices  habent :  invenieturvoluntas  vc- 
stra,id  est,delectatio,insumcndi8  videlicct  pluribus 
et  lautioribus  cibit  post  jcjunium.  Omnes,  inquit, 
debitores  vestros  ropetitis,  id  cst  exigitis  contcntiose 
ab  illis  quibus  aliquid  commodasis.  Idco  cnim  ali- 
quando  jejunabant,  ut  liberius  possent  suos  dcbito- 
res  repetere,  quod  non  potest  sine  contcntione  agi. 
«  Ecce  ad  liles  et  contentioncs  jejunatis,  et  per- 
cutitis  pugno  impic»  Et  cst  sensus  :  Idco  jejunatis 
ut  lites  et  contentioncs  agatis,  et,  quod  pcjus  cst, 
paupcrcs  et  innocentes  pugno  percutitis,  sine  pie- 
tate  exigentes  ab  illis  quae    non  commodastis,  et 


quando  falsachirographascribcbant  contra  paupe- 
res,ct  ab  iliis  qui  nihil  habcbant  cum  violontia  exi- 
gebant  quod  illis  non  commiscrant.  Hujuscemodi 
chartas  et  scripturas  appcllat  cclligationes  et  fasci- 
culos  deprimentes :  quia  ligabant,  id  est  constringc- 
bant  por  ea  pauperes  ct  opprimebant :  praDcepit  ut  ea 
dissolvcrcnt.Si  enim  impictas  est(ut  B.  Hieronymus 
dicit)  ab  eis  dcbitum  accomodatum  cxigerc  qui  non 
possunt  reddere,quia  non  habcnt  undc :  quants  illud 
impietatis  est  quod  falso  requiritur?  Spiritualitcr 
autem  et  moraliter  coUigationcs  et  fasciculos  dcbc- 
mu3  intelligerc  peccata,  qua;  praicipimur  dimittcrc 
proximo  indio  jejunii,Dominodicente :  Dissolvecol- 
ligationes  impietatis,ctc.  Ac  si  dicerct :  Dimitte  pro- 
ximo  in  te  peccanti  quaj  contra  te  egit,  ut  tibi  dimit- 


vultis  ut  exaiidiam  vos?  Sequitur,  «  Nolite  jejunare  ^  tatur  quod  contra  Deum  dcliquisti,  ct  possis  diccre 

libera  mcnto :  Dimitte  nobis,sicut  et  nos  dimittimus 
fratri  (MaUh.y]),n  Dimittc  eos  qui  confracti  sunt  libc- 
ros,  et  omne  onus  dirumpc. »  Sajpe  temporc  famis 
tradcbant  sc  quidam  Jud(£orum  pauperes  principi- 
bus  ct  divitibus  in  servitutem,aliqui  ut  per  spatium 
scptcm  annorum  cis  scrvirent,  aliqui  plus,  aliqui 
minus  :  alii  etiam  ueque  ad  aanum  Jubilo^um.  Uode 
pra^cipitur  illis,  ut  tales  dimittant  a  servitute  in 
libertatem  :  quia  aliquando  plusquam  illc  statuisset 
detinebant  eum,  qui  se  concriderat.  Dimitte  (inquit) 
eos  libcros  qui  confracti  sunt,  id  est  qui  tempore 
famis  et  necessitatis  instante,  a  libcrtate  tradide- 
runt  sc  tibi  in  scrvitutem,  et  omne  onus  scrvitutis 
vel  pcccati  dirumpc. 

«  Frangc  esurienti  pancm  tuum,  ct  cgcnos  vagos- 
que  induc  in  domum  tuam.»Notandum,quiapancm 
tuum  dixit  non  alienum :  neconctur  aliquis  ex  rapina 
elecmosynam  facere.Qui  cnim  de  rapina  offert  Deo 
sacrificium  et  misericordiam,  quasi  qui  immolat  fi- 
lium  ante  patrem  {Eccl.  xxxv).  Spiritualiter  per  pa- 
nem  possumus  intclligere  fidcm  Ghristi,  qui  dixit: 
«  Ego  sum  panis  vivus,qui  de  coelo  descendi  (/oan. 
V]).»Panemcnimfrangimusesurienti,quandofideni 
Christi  quam  habemus  simplicioribus  fratribus  ma- 
nifestamus.  Similiter  pcr  panem  possumus  intcUi- 
gerc  sacram  Scripturam,  qua  rcficitur  anima :  sicut 
corpus  divcrsis  epulis.  Quem  pancm  tunc  frangimos 


sicut  usque  ad  hanc  diem,  ut  audiatur  in  excclso 
clamorvester.»Solebant  Judftji  in  dicbusjcjuniorum 
in  angulis  platearum  orarc,  cxpansis  manibus  ad 
coelum,  et  in  medio  templo  similiter  cum  clamore  et 
ejulutu,  ut  ab  audieutibus  cos  ct  cerne.ntibus  lauda- 
rentur  {Matth.  xxiii).  Sicut  et  ille  Pharisojus  qui  a 
Domino  in  Evangclio  contemnitur,  idcoque  dicitur 
ad  eos  {Luc.  xviii) :  «  Nolite  jejunare  sicut  usque 
ad  hanc  diem,  »  subaudis  absque  miscricordia,  et 
ut  debitores  cum  lite  et  contentionc  repctatis,ut  au- 
diatur  clamor  vester  in  excelso,  hoc  est  in  templo 
sive  in  platcis,  et  cum  clamore  oretis. 

«Nunquid  taleestjejuniumquod  elcgi,»subaudis 
qualevosagitis?«  Perdiem,»id  cst  tota  dic«  affli- 
gore  homincm  animam  suam,»subaudis,eL  postca  D 
multa  perpetrare  illicita,  vel  cibis  immoderate  rc- 
pleri?Quid  ergo  proficit  corpus  temperare  a  cibis, 
nisi  temperetur  a  vitiis?  Istud  tale  jejunium  non 
approbat  Deus,  sed  illud  quod  gcneralc  cst  et  in 
humilitate  misericordia  adimpletur.  «  Nunquid  » 
subaudis  clegi  «  contorquere  quasi  circulum  caput 
suum, » id  est  caput  ac  pedos  inclinarc  «  ct  saccum  » 
inducre  «  et  cinerem  sternerc?  Nunquid  istud  voca- 
bii5Jejun'umetdiemacceptabiIcmDomino?»Subau- 
dia,  non  erit  ci  acccptum  tale  jejunium,  quia  humi- 
litatem  praetendis  exstrinsecus,  et  tumorc  supcrbiic 
inflaris  intrinsecus :  laudem  humanam  exinde  rcqui- 


mi 


COMMRNT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  III. 


103t 


quando  inscios  docemus,  doctrinam  et  sapientiam 
vit»  illis  insinuante8.Egeno8(inquit)et  vagos  induc 
in  domum  tuam  yprasbens  eis  tectum  qui  non  habent, 
ut  recipias  mansionem  coelcstem.Spintualiter  vagos 
inducimus  indomum^quando  discordantesotdissi- 
dentcs  ad  unitatcm  charitatis  colligimus.  «  Cum 
videris  nudum,  op^i  eum,  »  subaudis  tuis  vcsti- 
montis^adimplens  ilhid :  Qui  habet  duas  tunicas^det 
non  babenti.  «  Et  carnem  tuam,)>id  ost  proximum 
tuum,«ne  despexeris»cum  videris  eum  infirmitate 
tabescentem,  aut  nudum,  veJ  in  aliqua  miseria 
constitutum :  recognoscens  te  osse  similem  illi,car- 
nalem  et  mortalem.Moraliter :  Cum  videris  nudum, 
id  ost  alienum  a  fido  et  virtutibus  aliquom,tuaad- 
monitione  et  tuo  exemplo  cooperi  eum  :  et  carnem 
tuam,  id  cst,  tui  similem  peccatorem,  ne  despexe- 
ris. 

Tunc  erumpet,  »  id  est,  cum  talia  fcceris  qua; 
superius  commemorata  sunt  :  voniet «  quasi  mane 
lumen  tuum,  »  hoc  est  Christus  in  corde  tuo,  «  et 
sanitas  tua,  id  est  remissio  peccatorum,  «  citius 
orietur.  »  Et  cst  sensus :  Sicut  sole  mane  fugantur 
tenebrae^etilluminatur  mundus,ita  tu  illuminaberis 
tuis  virfulibus,quia  verus  sol  Christus  in  corde  tuo 
requioscetjde  quo  dicitur:«Vobis  timentibus  nomen 
mcum  orietur  sol  justitiae  (MaL  iv).»  «  Et  antc  ibit 
faciem  tuam  justitia  tua,  ot  gloria  Domini  colligot 
te.  »  lloc  dupliciter  intelligendum  est.  Anteibit  fa- 
ciem  tuam,id  est,  praecedet  te  vel  praesentiam  tuam 
ad  beatitudinem  aeternam  justitia  tua,et  recta  ope- 
ratio  ante  judicem  Christum,et  gloria  Domini  ipse 
videlicet  Filius  Dei,  cui  dicitur  n  Patre,  «  Exsurge, 
gloria  mea(P5a/.Lvi),  »  colliget  te,  id  est  vostiet  tc, 
sive  circumdabit  te  opcrimento  misericordiae  suae. 
A]iter,justitiam  hic  debemus  accipero  Christura,  a 
quojustificanturomnesolecti.Anteibitsivepraecedet 
faciem  tuam.  id  est,  ad  seternam  gloriam  justitia 
tua  Chri8tus,qui  dixit,«  Vado  parare  vobis  regnum 
{Joan  iv).  »Et  gloHa  Domini,  id  est,claritas  sternay 
ipse  videlicet  Filius  Dei  colliget  te,  id  est,suscipiet 
te  ad  86,  juxta  illud  :  c<  Ubi  sum  ego,  illic  et  mi- 
nister  meus  erit  (Joan.  xii).  » 

«  Tunc  invocabis  »  ore  et  opere,  ut  Moses  et  cae- 
teri  sancti,«  et  Dominus  exaudiet  te:»cujus  volun- 
tatem  adimp1esti.«€lamabis,et  dicet :  Ecco  adsum,» 
subaudis  ae  remunerationem,qui  tibi  fui  in  auxilio 
ut  poFses  bona  opera  agore.«Si  abstuleris  dc  medio 
tui  catenam^et  desieris  dignitum  extendcre,»id  est 
proximo  detrahere,  ct  loqui  quod  non  prodest,quia 
detractio  bonorum  opcrum  non  prodest. 

«  Cum  efifuderis  esurionti  animam  tuam,»  id  est 
voluntatem  tuam,  «  et  animam,  »  id  est,vitam«af- 
flictam  replcveris,»  subaudis  bonis  tuis,«orieturin 
tenebris  lux  tua,»  id  est  Christus,«  et  tonebraetuae 
erunt  sicut  mcridios.wQuod  superius  appellavit  col- 
ligationosimpietatiset  fasciculos  deprimentcs«modo 
appollat  catonam,  id  est.obligationem  peccatorum. 
Et  dosicris  mala  proximorum  meditari,  notando 
hunc  et  illum  digito.E^  dcsieris  loqui  quod  non  pro- 


A.  des  quia  detractio  bonorum  operum  non  prodest, 
neque  etiam  malorum :  quia  tua  tibi  magis  expedi- 
ret  ad  memoriam  reducere.Cum  effudcris  esurienti 
animam  tuam,id  est,cumvoluntatcmtuam  hilarem 
ostenderis  esurienti,  compatiendo  illius  infirmitati 
et  nuditati  sicut  tuae,  et  animam  afflictam  jejuniis 
aliisque  miseriis  repleveris,  non  solum  frangendo 
panem.aed  satiando  omnibusbonis:orietur  in  tene- 
bris  peccatorum  lux  tua  Christus,hoc  est  eum  talia 
egeris,tenebrae,  id  est,  peccata  convertentur  in  ju- 
stitiam  ut  possis  dicere  cum  Apostolo:«Fueruntin 
me  aliquando  tenebrae,nunc  autem  lux  sum  in  Do- 
m\no{Ephes.v),nEi  tenebrae  tuae,  id  est^peccata  tua, 
erunt  sicut  merfdies,  id  est  in  claritatem  justitiaB 
convertentur.Quia  auferetur  iniquitas  tua,  ut  dicas 

P  cum  sponsa  :  «  Ubi  pascis,  ubi  cubas  in  meridie 

^  {CanUc.  i)?  » 

«  Et  rcquiem  tibi  Dominus  dabit  semper,  »id  est, 
requiescere  to  faciet  in  ccelesti  beatitudine  ab  hosti- 
bus  et  a  vitiis^quia  hic  qui  cessat  a  vitiis,in  eeterna 
beatitudine  requicscet  ab  omni  adversitate.  «  Et 
implcbit  splendoribus,»id  est  viHutibu8,«  animam 
tuam  »  vel  claritate  aeterna  de  visione  divinitatis 
suae,  •  et  ossa  tua  liborabit,  »  subaudis,de  inferno 
ne  tradantur  incendio.Vel  ossa  tua  ]iberabit,id  est, 
corpus  tuum  in  die  judicii  suscitabit.  Dicamus  et 
teHio  modo^perossa  intelligentes  viHutes.Ossa  tua 
liberabit,  id  est  viHutcs  tuas  ipse  custodiet.  Juxta 
illud  PsalmistaB.«Dominus  custodiet  omnia  ossa  eo- 
rum  {PsaL  xxxiii).  »  Ideo  autem  ossibus  viHutes 
comparantur,quia  sicutcorpus  sustentatur  ossibus, 

C  ita  anima  virtutibus.«Et  eris  quasi  hortus  irriguus, 
et  sicut  fons  aquarum  cigus  non  deficient  aquae.nLo- 
gimus  in  libro*Gene8eos,quod  plantaveritDominus 
paradisum,  in  cujus  medio  erat  fons  qui  irrigabat 
totum  paradisum(Gen.u).Ille  hortus  habens  diversa 
genera  poraorum  et  varia  genera  herbarum,8ignifi- 
cat  sanctam  Eccle8iam,quaB  habet  diversos  ordines 
et  adornatur  variis  virtutum  floribus.Fons  vero  ille 
irrigans  paradisum,  Christum  significat  cui  dicit 
Psalmista  :«  Quoniam  apud  te  est  fons  vitae  {PsaL 
xxxv).»A  quo  vero  fonte  et  vivo  irrigatur  Ecclesia, 
doctrina  et  sapientia  spirituali.Cujus  fontis  aquae, 
id  est,  doctrinae  non  dcficient,  quia  coelum  et  terra 
tran8ibunt,verbaautem  omnipotentis  Dei  non  prae- 
teribunt,  {MaU.xxi\).  Ecclesia  ergo  Christo  assimila- 

T^  tur,et  omnia  electus  corpus  ejus  eat,unde  est  illud  : 
«  Fulgebunt  justi  sicut  sol  in  regno  patris  eorum 
(MaUh,  xiii).  »  Dicitur  ergo  ad  quemlibet  electum 
specialiter,  et  ad  Ecclesiam  generaliter  :  Eris  (in- 
quit)  quasi  hortus,  id  est,  sicut  paradisus  et  sicut 
fons  aquarum  cujus  non  deficient  aquae,  id  est^  si- 
milis  eris  Christo  qui  est  caput  tuum,cuju8  non  de- 
ficient  doctrinaj. 

«  Et  aedificabuntur  in  te  deserta  saeculorum,fun- 
damenta  generationis  et  generationis  suscitabis.  » 
Judaei  boc  rcferunt  ad  restaurationem  quae  facta 
est  a  Zorobabel  et  Jesu  sacerdote  magno,  vel  etiam 
ad  illam  quam  autumant  futuram  in  ultimo    tem 


m» 


HAYMONIS  IIALBERSTAT.  EMSC.  OPP.  PAIIS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


mn 


pore:  sed  melius  est  ut  ad  Ecclesiam  ista  referaraus.  A  tationescapics  in  gratia  illius,«et  sustollam  te  snper 


Deserta  autem  sacculorum.id  est  muUorum  tempo- 
nim,appellat  conventicula  Judaeorum,  qua;  dcserta 
sunt  per  infidelitatem,et  in  ecclesia  restaurala  per 
fidem.  Fundamenta  generationis  ct  gencrationis 
RuscitabiSjO  Ecclcsia,  credondo  ct  confitendo  Chri- 
&tum  verum  Deijm,ct  verum  hominrm  CFSC.Funda- 
raentumsingularinumcroprolatumChristumsigui- 
fiicat^secundum  quod  Paulus  dicit  :"Fundamcntum 
aliud  nerao  pote^t  ponore,praeter  id  quod  positum  est, 
quod  est  JesusChristus  (/  Cor.ii).»  Pluralivcro  nu- 
mero  pronuntiatum  fundamenta,apostolietprophe- 
t»  et  prffidicatores  Ecclesiae  significat,  ut  illud  : 
Pnndaraenta  ejusin  montibus  sanctis.Per  ha;c  vere 
diK)  quao  dicit,generationis  videlicct  et  gonerationis, 


altitudinem  terraj, »  hoc  est  in  altitudinem  aetems 
soliditatis,  quia  hoc  solummodo  elementum  soli- 
dum atque  immobile  manet.wEt  cibabo  te  haeredilate 
Jacob  patris  tui,  »  id  est  haereditatem  dabo  tibi  in 
coclesti  bcatitudine,quara  dedi  Abraham,IsaacetJa- 
cob,quorum  filii  estis  pcr  fidem  ct  imitationem.De 
qua  satictate  dicit  Psalmisla  :KSatiabor  dura  mani- 
festabitur  gloria  tua  (Psal.  xvi).  »  Omnes  namque 
supplantatores  vitiorum  et  d<'emonum  filii  sunt  Jacob 
per  fidem  et  operationem.«08  enim  Domini  loculum 
e6t.»Haec,id  est,propheta  illius  perquem  ille  loqui 
dignatus  est,  ista  qua3  snperius  narrata  sunt  dixit. 
Redeamus  ad  exordiumhujus  vcrsiculi  ubi  dixit,si 
avcrteris  a  sabbato  pedem  tuum,  et  ca!tera.lIlevero 


utrumque  populum  vult  intelligi  JudaBorum  ct  gen-  ^  sabbatum  colit,qui  nec  sermone  nec  opere  olfendii 


tium.Dicitur  ergo  ad  Ecclesiam  :  aedificabunt  (in- 
quit)  in  te,  o  Ecclesia,  per  fidem  convcnticula,quaB 
d^serta  sunt  in  Judacis  per  infidelitatem,  et  sus- 
citabis  fundamenta  utriusquc  populi,  apostolos  vi- 
delicet  prasdicatoresque,  qui  Ecclesiam  sua  doctri- 
na  et  suis  exemplis  fundaverunt.«Et  vocabcris,  o  » 
popule  Christiane,  «  aedificator  sepium,»id  est  do- 
ctrinarura  praBdicatione,«avertens  semitas  iniquita 
tum,»id  est  errorum,ubi  non  est  quies  nequo  pax 
Christi.  iEdificatores  Ecclesiaj  praBdicatorcs  sunt. 
Sepes  veroeorum  doctrinaB  quaj  pungunt  suos  audi- 
tores,etquaB  defendunt  vineam  et  mcssem  Domini- 
cam  a  furibuB,  id  est  Ecclcsiam  a  diabolo,  quia  in 
praBdicatioiic  doctorum  considerant,quomodo  scan- 
dalaetinsidias  diemonum  vitare  debcant.Ipsi  etiam 


cossans  a  vitiis  ct  ab  omni  opcre  servili.Juxta  qued 
lex  prascipit  :<(Opus  (inquiens)  servile  ne  faciatis  in 
eo  {LevU.x\ui)fyi  idestopus  peccati.  «  Qui  enim  fa- 
cit  pcccatum,  servus  est  peccati  (Joan,  vin).  »  Dies 
etiam  sanctos  agimus,  si  bene  \dvimus.  Si  autem 
male  vixerimus,  jam  non  dics  sanctos  celebramus 
sed  malos.Juxta  quod  Apostolus  dicit  de  repfobis: 
«  Rcdimentes  tempus  quoniam  dics  mali  sunt 
[Ephes.  v).  t  Sequitur. 

CAPUT  LIX. 

«  Ecce  non  est  abbreviata  manus  Domini,ut  »il- 
vare  ncqueat,»vos  si  volueritis  ad  eum  redire,«nc- 
que  aggravat  cstauris  ejus,  ut  non  exaudiat.  »  Pro- 
pheta  alloquitur  Judasos  concives  suos.  Ecce  (ia- 


avertnnt  semitas  iniquitatum,  id  est  erroris  et  im-  C  quiens)  non  est  abbreviata  raanus  Dbmini,  id  est, 

non  est  rainorata  potestas  il]ius,ut  vos  nequeatsal- 
vare  ab  hostibus  et  diabolo,si  volueritis  in  eum  cre- 
dere,sicut  quondara  non  est  minorata  quando  eduxit 
piitres  nostros  de  terra  ililgypti.  Neque  etiam  auris 
illius  est  aggravata,  ut  non  possit  exaudire  si  eum 
pura  mente  exoraveritis  :  sed  exaudiet  vos  sieut 
exaudivit  Mosen  et  Aaron,  Samuel,  David,alio5qae 
sanctos. 

«  Sed  iniquitates  vestraB,»  id  cst  cultus  idolorum 
vestrorum,fldiviserunt  inter  vos  et  Deum,et  peccata 
vestra  absconderunt  faciera  ejus  a  vobis,»id  est  prs- 
sentiara  et  auxiliura  illius  subtraxerunt  a  vobis<riie« 
exaudiret,»subaudis  vosterapore  tribuIationis.Modo 
demonstrat  quare  permiserit  eos  duci  in  captivita- 


pietatis,  in  tranquilitatem  fidci  et  virtutum  atque 
charitatis.  Quod  si  dixerimus  avertcuB  semitas  in 
quietera,  hoc  cst  in  pacem,  subauditio  necessaria 
erit  ibi  hujusmodi,averlens  semitas,subaudis  erro- 
ris  in  veram  pacem. 

«  Si  averteris  a  sabbato  pedem  tuum  facere  vo- 
Iiintatem  tuam  in  die  sancto  meo,  et  vocabis  sab- 
batum  dclicatum,»id  ostdedicatura  Domino  et  con- 
secratum  «ot  sanctum  Domini  gloriosum,  »  id  est 
purum  et  celeberrimum,non  tuum  sed  Domini,  et 
glorificabis  eum  vel  Dominum  vel  sabbatum,  juxta 
illud  :  «  Videant  opera  vestra  bona,  ot  glorificont 
Patrem  vestrum,  qui  in  ccclis  est  (Matth.  v),  » 
«  dum  non  facis  voluntates  tuas,  »  id  est  actiones 


carnales  et  proprias,  imitans  Christum  qui  dixit  :  jj  tem  totiens,et  quare  non  exaudierit  eos,  vel  quare 


f  Non  veni  facere  voluntatem  meum  (Joan.y,  vi).  » 
Dum  ha?c  feccris  «  non  invcnitur  voluntas  tua,  ut 
loquaris  sermonem,»  subaudis  otiosum,vel  sermo- 
ncra  blasphemiaB,  sive  idolis  conveniontem.  IlaBC 
orania  brevi  explanatione  comprchcndi  possunt, 
quia  replicatio  verborum  est  ibi  :  Si  avertcris  (in- 
quit)  a  sabbato  pedcm  tuum,  id  cst,  si  prohibueris 
actionem  tuam  pravam  in  die  sabbati,  ne  comma 
culrs  illud  tuis  voluntatibus,  et  ignem  litis  ct  de- 
tractionis  atque  odii  non  succenderis,et  in  his  om- 
nibus  Dorainura  glorificabis. 
ff  Tiinc  delectaberis  supcr  Domino,»id  est  delec- 


longe  fuerint  a  Deo,  videlicet  proptor  idolotatriam. 
«Manus  enim  vestraB  polIutaB  sunt  sanguine^jos- 
torum  «  ct  digiti  vestri  iniquitate.nOmnes  Scriplu- 
raB  testantur  Judasos  semper  promptos  esse  ad  faD- 
dendum  sanguinem  prophetarura  et  justorum.Unde 
legimus  {IV  lieg.  xxi ;  II  Paral.  xxxin)  quod  Ma- 
nasses  rex  Juda  repleverit  Uierusalem  sanguineiD- 
nocentium,  a  porta  usque  ad  portam.Et  non  soluai 
prophetarumsanguinemfuderunt,sedip8iusDomini 
capitis  omniura  prophetarum.Sic  etiam  Stephanos 
testatus  est  in  Actibus  apostolorum  {Cap.  vu). 
Qnem  prophetarum  non  sunt  persecuti  patresvestrif 


1025 


COMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  III. 


1026 


qui  locuii  suntde  advcniu  jusii?  Jeremiaro  lapida-  A 
vcruatylsaiam  8ecucrunt,ei  Ezecbielem  in  Babylone 
peremeruni  {Jer.  xxxix).  «  Labia  vcsira  locuta 
sunk  mendacium,  ei  lingua  vesira  iniquitatem,»id 
esi  blasphemium^ofatur.»  Locuii  sunt  mendacium, 
quando  dixeruni  luOmnia  quoi  prxcepit  nobi^Do- 
minus,  audiemus  ei  faciemus  {E.t(HL  xxiv).  »  Tunc 
enim  locuti  suni  mendacitum  ct  blasphemiam,quan- 
do  dixeruni  Domino  :«Dffimonium  habcs,et  in  Becl- 
sebuth  ^icis  dsmonia  (Joan,  \u\),  »  et  mulia  alia 
iunumerabilia. 

«  Non  est  qui  invocet  jusiiliam,  »  id  est  qui  cre- 
dat  in  Christum,  qui  facius  est  clectis  suis  redem- 
ptio  ct  justiflcatio,  •  neque  est  qui  judicei  vero,  » 
id  est,recte.  Non  judicavorunt  rectc,  quando  petie- 
runt  Barabbam,  et  Christum  crucifixerunt.  •  Sod  ^ 
confldunt  in  nihili,»  id  est  in  idolo,  quod  nihii  esi 
sicut  Apostolus  dicii  : «  Scimus  quia  nihil  ost  ido- 
lum  (/  Cor.  viii).  »  Vel  etiam  in  Antichristo  confi- 
duni,  u  et  loquuntur  vaniiates  «dum  quoiidie  bla- 
Bpbemant  Christum  in  synagogis  suis  :  vel  dum  di- 
cuni  :  Messias  nondum  venit.  «  Conceperuni  hibo- 
rem  »adver8us  Christum,quia  laboravenint  inojus 
interrcctione,  •  ei  pcpereruni  iniquitatem  »  pro  eo 
quod  est  parient  iniquiialcm,cum  receperini  Anli- 
christum. 

«  Ova  aspidum  rupcruni  ei  telas  aranese  texue- 
runt.»  Aspis  serpens  est  callidissimus,qui  audient 
primam  vocem  incantatoris  unam  aurem  ad  terrara 
'  premit,  et  alieram  cauda  sua  obturat  ne  possit  in- 
cantari.  Ideoque  Jud(ei  aspidi  comparaniur  quia 
vencnati  erantjuxta  quod  JoannesBaptistaeis  ini-  ^ 
properai,  dicens  :  «  Genimina  vipcrarum  (MaUh. 
iii). »  Et  sicut  aspis  unam  aurem  adhicrercfacit  ter- 
ne^et  alteram  obturat  cauda  ne  incantetur  :  ita  ei 
illi  terrenis  rebus  adha^rentes  obturavcrunt  aures 
menti8,ne  Christi  pra?dicalionem  recipereni.  Opera 
eiiam  illorum  et  con&ilia  telis  uranearum  comparan- 
tur,quia  sicui  arancjB  fragilem  texunt  telam,ei  non 
valcani  capere  in  ea  nisi  muscas  ei  culices,  neque 
ullius  utilitatis  suni:itaet  eorum  consilia  etopera 
fragiliaetinutilia  fuerunt,neque  valuerunt  aliquem 
sapere  ei  decipere^nisi  simplices  ei  stultos.  Ex  ovo 
produciiur  fetus,  et  ideo  per  ova  debemus  intelli- 
gereeorumcorda  et  conBilia.Ovaaspidum  rupcrunt, 
quando  hoc  quod  in  corde  blasphemias  ei  invidia;  te- 
nebant,  verbis  ostonderunt  dicentes:  Reus  est  mor-  Q 
tis,  ei  crucifige  talem  (MatUi.  xxvii).  Tebas  etiam 
produxerunt  ei  texuerunt,sive  opere  compleverunt, 
quandohoc  quod  in  corde  cogilaveruni,eliam  verbis 
patefeceruni,operccomplcverunt  crucifigentes  euin. 
Sed  quid  factum  est?Omniaeorum  opera,eorum  et 
consilia  sic  pertransivit  quasi  aerem  vacuum,  dum 
resurrexit  a  morluis.  «  Qui  eomederit  de  ovis  eo- 
rum,  »  id  cst,  de  ovis  aspidum  «  morietur, »  hoc 
csi,  qui  Judaeorum  consiliis  acquieverit,  quomodo 
AbelacquievitCain  dicenti,Egrediamur  in  campum, 
interficietur  ab  eis  [Gen.  iv).  Vel  se  commiscue- 
rit  eorum  consiliis  plenis  veneno,  et  eorum  fuerii 


opcra  imitaius  moriciur  morte  stema.  Sequi- 
iur.  «  El  quod  confotum  est,<«  id  est,  enutritum  ex 
ovis  eorum«(  erumpet^»hoc  esi  excrescet  «in  regu- 
lum,»subaudis  aliorum  serpentium  regem,qui  flatu 
auo  intcrncii  aves  per  acra  voIantcs.Per  regulum 
qui  cx  ovis  aspidurn  nascitur,  dobemus  intelligere 
Antichristum,qui  ex  populo  Judasorum  nascetur,  et 
qui  flatu,id  est  verbo  ct  docirinasuainterficieiplu* 
rimo:3  sunctorum,  ad  patriam  coilcstom  volanies. 

<«  Tela3  eorum,  »  id  est  tels  aranearum,  »  non 
eruni  in  vestimenium,  »  hoc  est  in  aliquod  orna- 
mcntum  «  neque  opcrient  opcribus  suis.  »  Tela3,id 
csi,doctrinic  ci  opera  Judaeorum  ma]a,non  cruntia 
vestimcntum  ainmu3,  ncquc  opericntur  opcribus 
suis,  scd  nudi  peribunt  in  inferno  vacui  a  bono 
opcrc.  Vcslimcntum  ei  operimentumanimsesiju- 
siitia,  sicut  de  sanctis  dicitur  :«  Sacerdotes  tui  in- 
duanturjusiiiiam(Pja/.cxiii).«0operaeorum,»ide8t, 
opera  Jud8eorum,«operainutiIia  sunt,  » id  est,  mali- 
gna,quia  diaboli  voluntatem  adimplentMei  opus  ini* 
quilatis  in  manibus  eorum.«  Eccc  quod  superius  ap- 
pcllavit  tclas,modo  dixii  apertius  opera. 

«  Pedcs  eorum,  »  id  csi  pedes  Judffiorum,  «  ad 
malum  currunt,ci  fcstinant  ut  efl^undani  sanguinem 
innoccntem.»Pcdcs  eorum  ad  mulum  cucun*erunt, 
quundo  cum  lutcrnisetfustibus  ad  Dominumcom- 
prehendendum  venerunt.  Festinaverunt,id  ost,  la* 
boruverunt  ei  etrudcruni  sanguinem  innoconteniy 
quundo  instabant  pctcnics  a  Pilato  ut  eum  inierfi* 
ccrct.  «  Cogitationes  eorum  »  contra  Dominum 
«  cogitationes  inutiles,  »  subaudis  fuerunt,  dicen- 
iium  :uVenite,dicipiamus  justum,»et  csiera.  «  Va- 
stitas  et  contritio  in  viis,  »  id  cst,  in  actionibuB 
«  eorum,»quia  vasiaii  ct  contriti  suni  ab  hostibas 
et  modo  vaslantur  a  diabolo. 

«  Viam  pacis,  »  hoc  esi  Christum,qui  pacem  at- 
tulii  mundo  «  ncscieruni» credendo  in  eum«etnon 
est  judicium,  »  subaudis,  discretionis  inter  bonum 
et  malum,vcl  etian>  non  est  rectitudo«in  grcssibuB 
eorum.  Semiiffl  eorum  incurvata  sunt  eis,  omnia 
qui  culcui  in  ea^  ignorai  paccm.  •  SemitaB,  id  esl, 
actioncs  et  opera  eorum  declinats  sunt  de  bono  ad 
malum,  de  Deo  ad  diabolum,  a  rectitudine  ad  ini- 
quitatem,  a  flde  ad  infldeliiaiem.  Omnis  qui  imita- 
tur  eorum  opera,  ignorat  pacem,  id  est  Christum, 

«  Propter  hoc  elongatum  est  judicium  a  nobis.» 
Vox  propheiae  ex  persona  populi  Judffiorum,  pcB- 
nilentiam  ageniis.Propier  hoc,  inquiunt,quia  igiio- 
ravimus  pucem,  elongatum  est  judicium  a  nobi8,id 
est  Christus,«  ct  non  apprehendit  nos  ju8titia»>cre- 
dendo,  sed  gcniilcs.uExspeciavimusmodo  lucem,» 
id  cst  Christum  qui  nobis  rcpromissus  erat  in  lege 
et  propheiis,  dicentos  :«Emitte  lucem  tuam  et  ve- 
ritaiem  tuam  (Psal.  xui)  :  »  et  «  ecce  tenebrffi,  » 
subuudie,  infldelilaiis,  vel  Antichristi.  «  Splendo- 
rcm  »subaudis  {Bicrnfe  paternitatis  exspeciavimus, 
«  ei  in  tenebris  »  errorum  ct  peccatorum  «  ambu- 
lavimus. » 

«PalpavimuB  sicut  oaci  parietem,»>id  estja&oram 


1027 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPlSG.  OPP.  PAUS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


1028 


Scripturamyuetquasiabsque  oculis  atlrectavimus.» 
Judjjei  quotidie  palpant  quasi  ca;ci  parietem^quia  le- 
geiites*sacrum  Scripturam,  Gbristum  non  creduut 
mente  ibi  latere,  quia  fblia  et  cruslas  tantummodo 
tangunt.  « Impegimus  meridie,  nboc  est,  immersi- 
musnoslegendo  inScripturadivinorum  eloquiorum 
«  quasi  in  tenebris  »  qus  in  luce  est  sanctis  et 
aperta  : «  in  caliginosis,i»id  est,  in  obscuris  myste- 
riis  impegimus  «  quasi  mortui.  »Quandiu  enim  le- 
giturMoyses,velamen  est  positum  super  coreorum. 

«  Rugiemus  quasi  ursi  omnes,  et  quasi  columb» 
meditantes  gememus. »  Meditatio  Judeorum  qusim 
habent  in  Scriptura,rugitur  leonisetgemitui  colum- 
bsB  comparatur  :  quia  sicut  ursus  nihil  utiiitatis  in 
suo  rugitu  babet,  et  coiumba  in  suo  gemitu^ita  ilio- 
rum  meditatio  et  doctrina  nihil  utilitatis  habet,dum 
non  vident  Christum  mente  intus  latei^.  Vel  aliter, 
Girca  subjectos  rugiunt  sffivientes  ut  ursi,circa  ma- 
jores  vcro  et  sibi  «equales  gemunt  ut  coiumb».  Go- 
lumba  aliquando  in  bonam  partem  ponitur,  ut  in 
Evangelio  dicitur  credentibus  :  Simplices  estote  ut 
columbffi(itfa/i/i.x.)  Aliquando  in  contrariain  partem, 
ut  illud,  «  Epbraim  factus  est  quasi  columba,  non 
babens  cor  (Gen.  xux).  »  «  fixspectavimus  judi- 
cium^  »  id  est,  Christum  qui  jam  venerat,  de  quo 
dicitur  :«Deusjudiciumtuum  regi  da{PsaL  lxxi),  » 
«  et  non  est»subaudis  nobis.  «  Salutem  »  subaudis 
exspectavimus,  «  et  elongata  est  a  nobis»transien8 
ad  gentes,  sicut  ipse  dixi :  «  Relinquetur  vobis  do- 
mus  vestra  deserta  (MaUli,  xxiii).  » 

«  MuItiplicataQ  sunt  enim  iniquitates  coram  te,  » 
subaudis,  quia  non  solum  Scripturam  sacram  con- 
tempsimus,verum  etiam  te  auctorem  ejus.«£t  pec- 
cata,  » inquiunt,  «  nostra  responderunt  nobis, »  id 
est,  qui  talia  merebamus,  talia  recepimus,  «  quia 
Bcelera,  id  est,  peccata  nostra  omnia«  nobiscum,  « 
subaudis  adhuc  sunt.Juxta  quod  imprecati  sumus 
contra  nosmetipsos,diccntes  :  «  Sanguis  ejus  super 
nos  et  super  lilios  nostros  {Mattii,  xxvii).  » «  Et  ini- 
quitates  nostras  cognovimus,  »  pcBuitenliam  agen- 
do,  peccaverunt  scilicet  ti*adentes  eum  Piiato  et  di- 
centcs,  «  Reus  est  mortis  (MaUh,  xxvi).  » 

u  Mentiri  »  multis  modis  «  contra  Dominum.  » 
Peccata  sua  et  iniquitatem  cognoverunt,  quando 
compuncti  corde  dixerunt  ad  Petrum  et  ad  caeteros 
apo8tolos:«  Quid  faciemus,  viri  fratrus  (AcL  n)?  » 
Sequ|lur.«  Et  aversi  sumus,  »  id  est,  declinavimus 
«ne  itemus  post  tergum  Domini  Dei  nostri,«idesty 
ne  imitaremur  eum,  secundum  quod  in  lege  praeci- 
pitur  :«Post  Dominum  Deum  tuum  ambulabis(D^u^ 
vi).  »  Etjuxtaquod  in  Evangelio  dicitur  :  «  Qui 
mihi  ministrat  me  8equatur(Jaari.xii).  »«  Ut  loquc- 
remur  calumniam,  »  hoc  est  blasphemiam,  »  et 
transgressionem  »  legis  vel  negatiouem  Christi. 
(c  Goncepimus,  »  subaudis,malitiam,  «  et  locuti  su- 
mus  de  corde  verba  mendaciorum.  » 

«Et  conversum  est  rctrorsum  judicium,»hocest, 
Christus  receesit  a  nobis,et  transiit  ad  gentes.Juxta 
quod  ipse  prsdixit  dicens  :  «  Auferetur  a  vobis  re- 


A  gnum  Dei  (MaUh.  xxi).  »  Ecce  relinquetur  vobis 
domus  vestra  deserta.  «  Et  justitia,  »  ipse  videlicet 
Ghristus,  «  longe  stetit,  »  quia  recedens  a  nobis  in 
gentibus  mansit,qu8e  longe  erant  a  Deo.Et  quare  hoc 
actum  sit,in  subsequentibus  manifestant.cum  sub- 
jungunt  :«Quia  corruit  in  platca  veritas,et  aequitas 
non  potuit  ingredi.  »  Gorruit,  id  est  non  stetit  nec 
mansit  veritas  Christus  in  platea,  boc  est,  in  illis 
qui  desideria  sua  sequebantur  :  et  lequitas  non  po- 
tuit  ingredi  ad  corda  J  udaeorum  propter  infidelitatem 
quia  per  ildem  habitat  in  cordibus  electorum,juxla 
quod  Paulus  dicit,«  Habitare  Ghristum  per  fidem  in 
cordibus  vestris  {Ephes.  iii).  »  Unde  et  Dominus  : 
«  Sermo,  inquit,  maus  non  capit  in  vobis  (Jom. 
viii).  »  Plato  Graece,  Latine  a  latitudine  dicitur.  Et 

-  est  sensus  :  in  illis  qui  per  latitudinem  hujus  vitc 
ambulabant,  id  est,  in  scribis  et  Pharis^ia,  quasi 
cecidit  veritas  quae  dicit  :«  Ego  sum  via,  veritas  et 
vila  (Joan.  xiv).  »  Sequitur. 

«  Et  faota  est  veritas,  »  subaudis,  Jud«ei8  «  ia 
obhvionem.  Et  qui  recessit  a  malo,  »  subaudis  Jo- 
dffiorum,vel  a  malo  infldelitatis  credendo  in  Cbri- 
8tum,pri)eda,»8ubaudi8  Judaeorum,«patuii^«id  est » 
praeda  eorum  fuit,quia  ab  illis  est  depraedatus  sicat 
in  revelationem  sancti  Stcphani  de  Nicodemo  legi- 
mus.Unde  et  egregius  praadicaior  dicit  Judaeiscre- 
dentibus,  quorum  bona  diripuerunt  infideles  :c<[la- 
pinam,  inquiens,  bonorum  cum  gaudio  suscepistis 
(Uebr.  x).  » 

■  Et  vidit  et  malum  apparuit  in  oculis  ejus,quia 
non  est  judicium.»Hactenus  ex  pcrsona  illorum  lo- 

C  cutus  edt  Prophetayqui  pocnitentiam  post  asceosio- 
nem  Domini  visi  sunt  agere  :  nunc  vero  dicit  non 
placuisse  Domino  pocnitentiam  eorum,  quia  non 
erant  simplici  corde.  Et  vidit,  inquit^Dominus  p(£- 
nitentiam  Judaeorum,  id  est,  cognovit  quod  non 
puro  ex  corde  hoc  agerent,  sed  verbo  tenus.Et  ma- 
lum  apparuit  in  oculis  ejus,  quia  non  erat  ex  pura 
intentione,ct  putabant  se  voce  appropinquare  Deo, 
et  decipere  omnipotentem  verbis,qui  non  desiderat 
labia,8ed  corda.Quia  non  est  judicium  discreiionis 
boni  et  mali  :  velnon  est  judicium  in  Judsisinter 
puritatem  et  8imulationem,vel  in  eorum  poenitentia, 
et  non  esi  judicium  rectitudinis.  «  Et  vidit  Deus, » 
subaudis  Pater,«  quia  uon  est  vir,  et  aporiatus  est, 
quia  non  est  qui  occurrat.  «  Vidit  Deus  Pater,quia 

n  non  est  vir  quilibet  sanctus  in  Judaeis^ut  Moyseset 
David  aliique  quamplurimi,et  aporiatus,id  est,coD- 
tristatus  est,  vel  de  iundelitate  Judsorum,  vel  eis 
fundendo,  hoc  est,qui  interveniret  et  funderetpre- 
ces  pro  eis,  ut  olim  Moyses  in  deserto,  et  Samuei 
et  David.Erant  quidam  in  illo  populo,quantum  ad 
sexum  pertinct,qui  viri  appellabantur  :  sedeffemi- 
nati  erant,sicutjamsuperius  in  aliolocodixitiQuia 
«  veni,  et  non  erat  vir  qui  audiret.  »  «  Et  salvabit 
sibi  brachium  suum,et  justitiaejusipsa  confinnabit 
eum.  »  Sicut  in  aliis  locis  quam  pluribus  diximus, 
per  brachium  Dei  Patris  Filium  debemus  intelligert 
per  quem  omuia  fecitiet  quem  ipse  fialvavit  aiDorto 


i029 


COMMENT.  IN  ISATAM.  —  LIB.  III. 


1030 


resuscitando  cum  a  mortuls.  Et  est  sensus  :  Judaiis  A  occidente  et  ortu  solis  timcbunt  nomen  Domini  Pa- 


in  infidelitatc  pcrmanentibus,  Deus  Pater  salvabit 
sibi  Filium  suum  a  persccutione  illorum,  ct  salvabit 
etiam  in  futuro  :  et  justitia  ejus,  id  est,  Filius  illius, 
qui  justificat  omnes  clcctos,  ipsc  confirmabit  eum, 
boc  est,  IjBtificabit  de  salutc  gcntium.  Dicamus  ct 
aliter :  Illis  nolentibus  convcrti  ad  poenitcntiam  ve- 
ram,  Deus  Patcr  salvavit  sibi  crcdentes  ex  gentibus 
pcr  Filium  suum,  ct  justitia  ejus  sivc  misericordia 
(ut  Septuaginta  transtulerunt)  ipsa  confirmabit  cum 
qui  volucrit  ab  orrorc  converti,  ut  non  suis  mcritis 
scd  illius  miscricordia  salvetur.  Justitia  enim  est, 
ut  Creator  crcatur«p  suaj  parcat,  quac  suis  mcritis 
non  poterat  salvari. 
«  Indutus  est  justitia  ut  lorica,  et  galcara  habuit 


tris,  vel  gloriam  sive  Filium  iilius,  dicit  Dominus  in 
Evango]io  : 

(<  Multi  venicnt  ab  Orienlc  ct  Occidente,»  et  ciB- 
tera.  Et  quando  tiracbunt  nomen  Domini  ?Cum  ve- 
ncrit  ipsc  Filius  Dci  pcr  incarnationis  mysterium 
in  mundum,  vcl  cum  vcnerit  ad  gentcs  pcr  prsdi- 
cationcm  ct  orationcm  apostolorum  :  quasi  fluvius 
violcntcs,  hoc  est  velocitcr  et  cum  violentia  currens, 
qucm  Spiritus  Domini  cogit  vcniread  redimendum 
genus  humanum  :  et  venerit  Sion,  id  est,  populo 
Judajoruni  in  se  crcdcndi  vel  Ecclesiaj  redemptor 
Christus  :  et  cis  etiam  vcncrit  qui  rcdeunt  ab  ini- 
quitatc  infideiitatis  ct  ncgationis  ad  Jacob,  dicit 
Dominus,  hoc  est  ad  illos  qui  supplantant  vitia.  Fi- 


in  capite,  »quando  elcctos  suos  in  se  crcdentes  a  n  HusDeifluviocomparatur,quiadoctrinaBsuaB  fluenta 


persecutione  iniquorum  libcravit,  pugnando  pro  eis, 
ct  misericordiam  suam  circa  illos  fundendo.  Aliter : 
Juxta  vindictam  quam  per  Homanos  efl^udit  supcr 
Jud2eos,qui  itavenerunt  parati,  appellatur  galca  et 
lorica  :  quia  ipse  in  ipsis  vcnit  vindictam  suam 
exercens  ex  Judsis  per  manus  Romanorura.  «  In- 
dutus  est  vestiraentis  ultionis,»  subaudis  sicut  rox, 
et  suis  militibus  Romanis,  «  ct  opcrtus  est  quasi 
pallio  zeli,  »  id  est  ultionis. 

«  Sicut  ad  vindictara,»  subaudis  quilibct  rex  pra;- 
paratur,  ita  est  ille  indutus  suis  arrais^»  ct  quasi  ad 
retrihutionem  indignationis  hostibus  suis,»  subau- 
dis  Judsis,  ut  qualia  fccerunt,  talia  recipercnt.«  ct 
vijissitudinem  inimicis  suis, »  subaudis,  venit  rcd- 
dcre.  Occiderunt  prophetas  qui  adventum  ill'us  pri-e- 


nobis  dcdit,  ct  corda  electorum  suorum  aqua  salu- 
tari  satiat,  id  est,  Spiritus  sancti  gratia  replet,  de 
quo  ipse  dicit :«  Si  quis  sitit,  vcniat  ad  me  et  bibat 
{Joan,  vii),  »  ct  cajtera.  Violentus  appellatur,  quia 
totum  raundura  intcr  spatiura  trium  annorum  et  se- 
rais  pcracta  sua  passione,  rediracndo  sibi  subegit : 
sicut  resurgens  a  raortuis  dixit, «  Data  est  mihi  om- 
nis  potestas  in  ccclo  et  in  terra  (Matth,  xxviii).»  Spi- 
ritura  autera  Domini,  qui  eura  coegit  ad  redimen- 
dum  genus  huraanura,  Spiritura  sanctum  debcmus 
accipcre :  dc  quo  idcm  propheta  jara  superius  dixit : 
«  Requicscet  super  cum  Spiritus  Domini(/w.xi).»Ne 
putaret  autera  aliquis  omnes  salvandos  qui  fidcm 
habere  videntur,  scd  opera  bona  non  habent :  ideo 
dixit,  «  et  venerit  cis  Redemptor  qui  redcmit  ab  ini- 


nuntiabant,  et  ipsum  caput  cum  apostolis  suis,  in-  C  quitate  ad  Jacob,  dicit  Dorainus.»Sequitur  : 
terfecti  sunt  et  ipsi  a  Roraanis.  «  Insulis,  «  id  est, 
civitatibus  Judaeorum  «  viccm  rcddet  »  delendo  et 
destrucndo  eas  per  adventum  Romanorura. 

«  Et  timebunt  qui  ab  occidente  nomen  Domini,  et 
qui  ab  ortu  solis  gloriam  cjus  :  cum  vcncrit  quasi 
fluvius  violentus  quem  spiritus  cogit,  ct  venerit  Sion 
redemptor,  et  eis  qui  redeunt  ab  iniquitatc  ad  Ja- 
cob,  dicit  Dominus.  »  Supcrius  locutus  est  scrmo 
propheticus  de  interfectione  Judasorum,  quae  facta 


«  IIoc  fcDtlus  meum,  »  id  cst,  pactum  vel  testa- 
mentura  «  cum  eis,  dicit  Dominus,  »  subaudis,  qui 
dedinaverunt  ab  iniquitate,  ut  redimerem  eos 
meo  sanguine,  ct  cvangelica  prascepta  quae  eis  de- 
doro  opere  adirapleant,  et  scraper  in  eorum  cordi- 
bus  versentur.  Unde  et  scquitur  :«  Spiritus  meus,» 
id  est,  Spiritus  sanctus  «  qui  cst  in  te,»  o  Propheta, 
pcr  quem  futura  praedicis  :a  ctvcrba  niea  quas  po- 
sui  in  ore  tuo  non  rccedcnt  de  ore  tuo,  et  de  ore  se- 
est  a  Romanis,  in  quibus  Dominus  vcnit  prajparatus  minis  tui,  dixit  Dominus,  amodo  et  usque  in  sempL 
ad  vindictam  contra  suos  inimicos,  indutus  lorica  tcrnura.»  Semen  illius  dcbcmus  intelligere  omnes 
justitiae  et  galea  salutis  :  nunc  vero  de  fide  gcntium  successorcs  cjus,  qui  eodem  Spiritu  sancto  repleti 
loquitur.quaeaquatuor  mundi  partibusconfluxcrunt  fucrunt,ut  fuit  Jercmias,et  caeteri  ante  captivilatem, 
ad  fidem,  audientes  praedicationera  apostolorura.  Et  Ezechiel  et  Daniel  in  captivitate,  Aggacus^Zacharias, 
timebunt,  inquit,  timore  sancto  et  filiorum,  qui  ab  ])  ac  Malachias  post  captivitatem,  et  deinde  apostoii^ 
occidente  sunt  noraen  Doraini,  id  est,  noracn  Patris,      raartyres,  oranesque  doctorcs  sanctae  Ecclesiae,  de 


de  quodicit  Fih'us:«Pater,manifestavi  nomen  tuura 
hominibus  {Joan,  xvii).  »  Et  qui  ab  ortu  solis  sunt, 
timebunt  gloriam  ejus,  Fliura  videlicet  Dei  Patris  : 
qni  venit  in  nomine  ipsius  cui  dicit  ipse  Pater  : 
«  Exaurge,  gloria  mea.»Duo  sunt  timores  :  est  tiraor 
servilis,  quo  timet  servus  dominura  suura,  nc  ab 
illo  flagelletur.  Est  tiroor  amoris  quo  timet  filius 
patrem  ne  ab  illo  exhaeredetur,de  quo  dicitur :  Timor 
Domini  castus  permanet.  Et, «  Initiura  sapientia;  ti- 
mor  Domini.»Et :«  Beatus  vir  qui  timet  Dorainum,» 
tiiDore  sancto  :  de  quo  et  hic  dicitur.  De  istis  qui  ab 


quorura  ore  processit  doctrina  Veteris  et  Novi  Te- 
staraenti.  Spiritus  enira  sanctus  qui  docuit  Isaiam, 
transivit  pcr  succcssores  ad  apostolos.  Ideo  autem 
dicit,  araodo  et  usque  in  serapitemum,  subaudis 
non  rccedent  vcrba  mca  dc  oro  tuo  et  de  orc  scminis 
tui  :  quia  Evangclio  non  succedet  alia  lcx.  Unde  et 
Joanncs  evangelista  dicit  se  vidisse  angelum  ha- 
bentcm  Evangclium  a^tcrnum  [Apoc,  xiv).  Qui  ange- 
lus  prxfigurabat  Dominum  Jesum  Christum  qui 
nobis  credentibus  dedit  Evangelicam  doctrinam ; 
de  qua  ipse  dixit :«  Goclum  et  terra  transibunt. 


4031 


HAYMONIS  HALBRRSTAT.  EI^G.  OPP.  PAllS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


1032 


verba  autom  mca  non  transibunt  (MaUh,  xxiv).  » 

CAPUT  LX. 

«  Surge,  illumiuarc,  Jcrusulcm,  quia  venit  lumcn 
tuum,  ct  gloria  Domini  super  tc  orta  cst.  »  Judaci 
ralso  crrore  dccepti,  et  qufedam  vana  somnia  sibi 
fingcntos,  rcferunt  hsc  omnia  ad  tempus  mille  an- 
norum^quo  dicunt  se  regnaturos  cum  Christo  suo- 
quem  nos  Antichristum  dicimus :  et  per  Hierusalcm 
istam  volunt  intelligere  illam  aurcam  et  ornatam, 
quam  autumant  descendere  deccclo,  cujus  Joannes 
evangelista  facit  mentionem  in  Apocalypsi  (Cap. 
xxi) :  super  quam  nos  sanclam  Ecclesiam  intelligi- 
mus,qu8e  est  ornata  variis  ordinibus  ct  diversis  vir- 
tUtibus.Dicuntetiam  ipsi  falsiloqui  gravati  scrmone 
erroris/quod  omnes  gentcs  tunc  temporis  servitur» 
sint  eis,  et  cameli  ac  dromadcs  Madian  ct  Epha  de 
Saba  venientcs,  aurum  deferant  et  thus  :  ct  omncs 
oves  Cedar  congrcgentur,  et  arietes  Nabaioth  ad 
oITcrendum  Deo  supcr  altarc  tcmpli  quod  iili  ex- 
struxerunt,  et  caitcra  vcntura  sint  cis  qnae  hic  nar- 
rantur.  Sed  haec  omnia  nos  falsissima  et  vunissi- 
ma  deputantes,  ad  Eeclcsiam  primitivani  ca  rcferi- 
mus,  qu£  collecta  est  ex  Judxis,  in  apostolis.vidcli- 
cet  qui  antc  passioncm  Domini  credidcrunt,  et  in 
illis  qui  post  illius  resurrectioncm  asccnsioneinque 
ad  coelos,  pro^dicantibus  apostolis  fidem  Domini 
perceperunt :  de  quibus  dicit  Lucas  :  Quod  uno  die 
orediderunt  tria  millia(/lc/.  ii),ct  cujtera  quo)  sc- 
quunlur.Sed  ethoc  considerandum  est,  quia  llicru- 
salem  quatuor  modis  intelligitur  in  sacro  eloquio. 
Primum  intelligitur  ad  sensum  liltera;  ilicrusalcm 
civitas  magna,quffi  olim  Jcbet  et  indc  Salem  appella- 
ta  est  in  monte  Sion  vel  Moria  sita,  ubi  Abruham 
obtulit  (i\ium{Gen,  xii),de  qua  Doininus  dicit :«  Cum 
videritis  circumdari  ab  excrcitu  Hierusulem  [Maith, 
xxiv),»  et  cffitcra.  Secundo  dicitur  coclcstis  bealitu- 
do,  ubi  multitudo  angclorum  et  coclestium  virtulum 
agmina  consistunt,  et  sociataj  et  junctae  sunt  illis 
animee  sanctorum,  de  qua  dicit  egrcgius  praedica- 
tor  :«  Illa  autem  qu»  sursum  est  Jerusalem,  libera 
est  (Ga^  xui).»Tertio  modo  appcllatur  Hierusalem 
praesens  Ecclcsia^  id  est  congrcgatio  fidelium  ct 
electorum  in  pace  Domini  constituta,  et  in  visione, 
et  contemplatione  illius  sursum  elevata,  de  qua  di- 
citur  : «  Jerusalcm  quae  aedificatur  ut  civitas  {Psal. 
cxxi).»  Et  illud  :«  Fundamentum  ejus  in  montibus 
sanctis,  diligit  Dominus  portas  Sion  [PsaL  lxxxvi).» 
Quartoetiam  modo  Hierusalcm  appellatur  unaquae- 
que  anima  fideIis,quaB  in  monteSion,hoccst,in  con- 
templatione  mcntis  consistit.  Dicitur  ergo  Ecclesiffi 
primitivffi  ex  JudtBis  apostolis  vidclicet  aliisque  cre- 
dentibus :«  Surge,  illuminare,  Jerusulem.  »Cudenti 
vel  jaccnti  dicitur,ut  surgat.  Et  illa  corrucrat  in  infi- 
delibus,et  jacebat  in  vitiis,  idcoque  dicitur  ei :  Surge 
per  fidem  ad  bona  opera  agcnda,  o  primitiva  Ec- 
clesia.  Quaj  cecidisti  per  infidelitatcm,  quas  ceci- 
disli  in  synagogis,  surge  in  Ecclesiis.  Quas  cecidisti 
in  JudttiB,  surge  in  gentibus.  Qu«  cecidisti  per  ne- 


A  gationcm,  surge  per  veram  confessionem.Qus  ccci- 
disti  in  vitiis,  surgc  in  virtutibus.  Et  postquam  ex- 
surrexeris,  illuminarc,  id  est,  accipe  fidem  Christi, 
quia  venit  lumen  tuum,  quod  tibi  omnes  prophete 
promittebantvcnturum  ad  redemptionem  tuaro.II- 
lud  (inquam)lumcn  vcnit  tibi  quod  «  illuminat  om- 
nem  homincm  venientem  in  hunc  mundum  {Joan, 
i).  »  Christus  videlicct,  quia  dixit  :«  Ego  sum  lux 
mundi(Joflw.  viii).»  Jam  venit  Christus  per  incar- 
nationis  mysterium,  a  quo  illuminaboris,  si  fidem 
ejus  suscepcris.  Et  gloria  Domini  super  te  orta  est, 
0  Ecclesia,  sicut  sol  oritur  et  illuminat  mundum, 
quffi  quondam  Mosi  in  dcserto  dcdicanti  tabemacu- 
lum,  ct  Sulomoni  dedicunti  templum  in  figuram 
itpparuit.  Logimus,  quod  quando  Moscs  sdificavit 

H  tabernaculum,  etSalomon  tcmplum.gloriu  Domioi 
ostensa  est  eis  qua;  prffiflgurabat  Filium  Dei,qui  est 
gloria  Patris  :  sicut  idem  Pater  dixit  ei :«  Exsurge, 
gloria  mea.»  Et  respondit  illi  gloria  sua :«  Exsurgam 
diluculo.»  Vel  ctiam  pcr  hoc  quod  gloria  Domini  e^, 
quidquid  mirabile  fit  in  coelo  ct  in  terra,  possumus 
et  hoc  referre  ad  gloriam  miraculoruin  ipsius.  CIo- 
ria enim  Domini  fuitquando  aqua  in  vinum  conversa 
est,  mortui  sunt  suscitati,  leprosi  mundati,  para- 
lytici  sanati,  aliaque  signa  et  miracula  qua;  ab  ipso 
suiit  parata.  «  Gloria  (inquit)  Domini  super  te  orta 
est  (Joan.  ii),»  id  cst,  Filius  Dei  jam  ad  te  redimen- 
dam  natus  est,  et  gloria  miraculorum  ejus  super 
te  orta  est,  ut  tu  glorificeris.  Sequitur : 

«  Quia  ccce  tencbrae,»  subaudis  infldelitatis,«  ope- 
rient  terram  »  hoc  est,  Judffios,  terrena  solumodo 

C  quajrentcs  et  terrena  sapientes,  carnalitcr  illud  ia- 
telligentes:«  Si  audicritis  mc^bona  tcrrae  comede- 
tis  {ha.  i).»  «  Et  caligo,»  id  est  cxcitas  peccatorum, 
«  popuIos,»subaudisoperiet.  Domino  apparentc  in 
mundo,  et  fulgente  pcr  fidem  in  cordibus  aposto- 
lorum  ahorumque  crcdentium,  tencbrae  infidelitatis 
operuerunt  Judaeos,  terrena  solumroodo  comrooda 
appetentcs  :  quia  vidcntes  cjus  miracula  credere 
noluerunt.  Unde  et  ipse  Dominus  dicit  {Joan.  n) : 
«  Ego  ad  hoc  vcni  in  mundum,  ut  vidcntes  nou  \i- 
deant,  et  qui  vident  caeci  fiant.»  «  Super  tc  autem,» 
0  Ecclcsia  primitiva,  «  orictur  Doniinus  »  sicut  ori- 
tur  sol,  ut  tc  illuminet^  «  et  gloria  ejus,  •  id  est, 
splendor  miraculorum  ejus  «  in  tc  videbitur»  oculis 
corporis  et  oculis  mcntis.  De  qua  gloria  dicitar: 

n  «  Vidimus  gloriam  ejus  quasi  unigeniti  a  Patre 
{Joan.  i).  »  In  apostolis  siquidem  visa  est  gloria, 
quia  illis  videntibus  miracula  fecit. 

«  Et  ambulabunt  gentes  in  lumine  tuo,MO  primitiva 
Ecclesia,  hoc  cst  in  fidc  tua,vel  in  Christo  tuo  a  quo  ta 
illuminaris:  quae  antcaambuiubantin  tenebrispecca- 
torum.«  Et  regcs  in  splcndore  ortustui  »quando  nata 
cs  in  fidc  Christi,  ct  ex  aqua  ct  Spiritu  sancto^  juxtt 
illud  :  «  Nisi  quis  renatus  fuerit  ex  aqua  et  Spin- 
tu  sancto  {Joan.  iii),  etc»  Et«  quotquot  recepernnt 
eum,  dedit  eis  potestatem  filios  Dei  fieri  (JoaH.i)-* 
Reges  hic  dupliciter  intelliguntur,  vel  regcs  skc\A 
hiyu8UtConstantinus,Heracliu8yTheodo8ia8,aIiiqQtf 


1038 


rOMMKNT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  III. 


iOM 


quamplurimiquifidemGhristihabucrunt.Vclctiam  ^  latcris  Adac  fopmata  cst  {Geti,  iii).  Quod  ita est  con- 


rcgcs  sunt  sancti  qui  filii  regis  cxistcntes,  scmct- 
ipsos  bene  rexerunt,  de  quibus  dicitur  :  «  Cor  re- 
gis  in  manu  Dei,  ad  quodcunquc  voluerit  vertct  il- 
lud  (Prov,  xxi).  »  Nos  omnes  et  rcgcs  et  gcntcs  in 
lumine  apostolorum  ambulamus,  et  in  splcndore 
ortus  illius,  quia  eamdem  fidem  habemus,  ct  eo- 
dem  baptismate  renascimur. 

«  Leva  in  circuitu  oculos  tuosctvidc;  omnesisti 
congregati  sunt,  venerunt  tibi.  »  Ecclcsiac  primitivae 
dicitur  :  0  Ecclesia  primitiva,  leva  oculos  mentis 
in  circuitu  tuo  :  et  vide,  hoc  est,  considera.  Omnes 
isti  congregati  sunt,  venerunt  tibi,id  est^ad  hoc  ve- 
fierunt  ut  tibi  socientur  in  unitato  fidei,  vel  ut  tui 
filii  sint.  De  illis  loquitur  de  quibus  scripsit  Lucasin 
Actibus  apostolorum  (cap,  ii) :  quia  «  erant  in  Ilicru- 


junctum  ut  ncquc  aqua  sinc  sanguine  possimus  sal- 
vari,  neque  sangnine  sinc  aqua.  Nisi  enim  Chrisii 
passioncm  et  resurrectionem  crediderimus,  et  pro 
nostra  rcdemptione  cum  hffic  omnia  csse  passuoi 
cognovorimus,  non  salvabimur^licetbaptizemar.Si 
vcro  crediderimus  ejus  passioncm  et  resurreoii^- 
ncm,  et  nostram  redemptioncm  per  haec  nobis  affo- 
turam  :  non  mcrebimur  salvari,  nisi  baptizati  fue- 
rimus  in  nomine  sancta:  Trinitatis. 

«  Tunc  vidcbis  ct  affiucs^  ct  mirabitur  et  dilata- 
bitur  cor  tuum  :  quando  conversa  fuerit  adtemul- 
titudo  maris,  fortitudo  gentium  venerit  tibi.  »  Tunc 
(inquit)cum  levaveris  oculos  tuos,etfiliitui  de  longa 
veneriut,  filimque  tuas  lac  suxerint,  videbis  ab  om* 
nibus  mundi  partibus  venire  tibi  filios,etafDuesfide- 


^         .      _^,„^..  _.,  .^ —    — —       ^ — , 

salem  viri  Judaei  religiosi  ex  omni  nationc  qute  sub      libus  sicuti  fluvius  aquis.Et  mirabitur  cor  tuum  pre 


CGcIo  est,»  quando  Spiritus  sanctus  supcr  apostolos 
in  linguis  igneis  requievit.  Vel  aliter :  Leva,(inquit), 
o  Ecclosia  primitiva,  oculos  tuos,  et  considera  ab 
oriente  et  occidente  omnibusquc  mundi  partibus  : 
omnes  isti  gentiles  in  circuitu  tuo  commorantcs 
congregabuntur  ad  fidem  tuam,  et  vcnient  tibi,  ut 
tui  sint  filii.  De  hoc  alio  in  loco  dicitur  :  «  Gaude^ 
filia  Sion,  quia  ccce  venio  ot  habitabo  in  medio  tui, 
et  venient  gentes  multaB  ad  te  (Ezech.  xliii).  » 

M  Pilii  tui  de  longe  venient,  ct  filia;  tuse  lac  su- 
gent.  »  Quidam  codices  habcnt,  filiae  tu(B  dc  latere 
8urgent,quod  nec  in  hebraica  veritate  nequc  in  Sep- 
tuagintainterpretibus  invenitur,ncquc  sensus  cxpo- 
sitionis  beati  Hieronymi  ad  ca  inclinatur.  Filii  et 


multitudinepopulorumjmodilatabitursiveamplifl- 
cabitur  cor  tuum  in  latitudine  la3titia},pr®  magnitu- 
dinc  gaudii.  Sicut  enim  qui  in  tristitia  est  positus, 
quasi  quodammodo  coangustatur,ita  qui  in  latitia 
consistit,  quasi  dilatatur.  Dc  hacdilatationeetinti- 
tia  dicit  Apostolus  :  «  Quae  cst  cnim  coronaeigau- 
dium  nostrum,nonne  vos  cstis  in  Domino?)»  (IThesi. 
n.)  Et  iliud  :  «  Os  mcum  patet  ad  vos,  o  Corinthii, 
cor  nieum  dilatatum  estin  vobis,  iterumque  dllaii- 
mini  et  vos  (//  Cor,  vi).  »  Quo  tempore  autem  isia* 
ventura  essent  Ecclesio)  primitivos,  manifestat  cum 
dicit  :  «  Tunc  (inquies)  mirabitur  et  dilatabitur  cor 
tuum,  quando  eonversa  fuerit  ad  te  per  fidem  multi- 
tudo  maris, » id  est,omnes  nationes  istius  mundi  qui 


fili(c  primitivae  Ecclesioe  de  longe  vcnienlcs^sunt  gen-  C  intclligitur  per  marc,  fortitudo  gentium  venerit  tibi^ 


tiles  qui  longe  a  Deo  reccsscrant  pcr  idololatriam, 
non  loco  sed  merito.Dequibus  dicit  Apostolus :  «  Vos 
qui  eraiis  longo,facti  estis  prope.  »  Quantum  cnim 
quisquis  peccat^  tanto  longius  a  Dco  recedit.  Filii 
ergo  primitiv®  Ecclesiffi  sunt  omnes  crcdentes  ro- 
busiiores  in  fideet  intellectu,qui  per  se  de  longe  vc- 
niunt^  ei  ad  fidem  oongregantur  :  dc  quibus  dicit 
Aposiolus  :  «  Et  si  multos  habetis  patres  secundum 
carnem,  tamen  per  Evangelium  cgo  vos  gcnui(/  Cor, 
iv).  »  Filiae  vero  lac  sugentes  animac  sunt  fidelium 
utriusque  sexus,  lactentcs,  id  est,  simpliccm  cibum 
qusrentes,  quibus  dicit  apostolus  Puulus  :  «  Tan- 
quam  parvulis  in  Christo  lac  vohis  potum  dcdi  non 
escam,  nondum  enim  poteratis  (/  Cor,  iii).  »  Et  Pe- 


rcges  vidclicet,principes  ac  potostates  hujus  sseculi. 
«  Inundatio,  »  id  est  abundantia  «  oamelorum 
opcrict  te  »  sive  exornabit,  «  dromedarii  Madian 
ct  Epha.  Omnesde  Saba  vcnient,  auhum  et  thus  de- 
fcrentcs,  ct  laudem  Domino  annuntiantes.  »  Came- 
luh  animal  est  gibbosum,  onera  assuetum  ferre. 
Idcoquc  pcr  camelos  non  incongrue  intelliguntur 
divitcs  hujus  sojculi,  qui  onera  divitiarum  ei pecca- 
torum  portant,  ut  possint  dicere  cum  Psalmista  : 
«  Quoniam  iniquitates  meo!  suporgressflp  sunt  capui 
meum,  sicut  onus  gravc  gravatic  suni  super  me 
(Psal,  xxxvii).  »  Dc  istis  camelis  fuit  Matthffius  qui 
de  tcloncario  factus  est  Evangelii  prffidicaior  ei 
scriptor,  ct  Joscph  ab  Arimathia,  et  ilii  de  quibus 


irus  :  «  Quasi  modo  gcniti  infanles,  lac  concupisci-  p.  Dominus  dixit :  «  Facilius  cst  camelr.m  per  foramen 


tis  (f  Petr,  ii).  »  Tcner  etcnim  cibus  est  cognitio  hu- 
maniiatis  Dei.  Solidus  vero,  de  cjus  divinitat^.Dici- 
iur  ergo  primitivae  Ecclcsi(c  :  Filii  tui  gentiles  de 
ionge  venieni  ad  te  per  fidem  ab  idololatria  rece- 
dendo,  eifiliae  tuae  animte  fidclium  sirnplicium  lac, 
id  esi,  simplicem  doctrinam  sugent.  Quod  si  dixeri- 
mus,  et  filiae  tuie  de  latere  surgcnt,quod  quidam  co- 
dices  habent,  ita  erit  intclUgendum  :  Lcgimus  in 


acus  transirc,  quam  divitem  intrare  in  regnum  Dei 
(Matth,  XIX.)  »  Dromcdarius,  vel  dromas  dromadis. 
quod  utrumquc  facit,  animal  cst  minus  cameIo,8ed 
velocius.Idcoquc  pcr  dromedarios  debemus  intelli- 
gcre  gentile9,qui  velociter  ad  fidem  Domini  concur- 
rerunt.  Madian  ct  Epha  regioncs  sunt  trans  Ara- 
biam,  abundantes  camelis  ac  dromedariis,  omnis- 
que   provincia   appcUatur   Saba,  de   que   fuii  et 


Evangelio  Joannis(rrtp.xiv)quod«unusmiIitumlan- ^  regina  Saba,  quaj  venit  audire  sapientiam  Salo- 

cealatusChristiaperuit,  »statimque  profluxit  san-  monis.    Per  quas    regiones   significabatur,   quod 

guisredempiioniseiaquabaptismatis^cquibusajdi-  omncs  gcntes  et  rcgioncs  ad  Domini  ficjem  erani 

ficaiae8iEcclesia:8ioutEvamateromniumexcosta  venturae.  Nec  vacat  a  mysterio,  quod  aurum  ei 

Patrol.  GXYL  33 


1035 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISG.  OPP.  PARS  I.  —  COMMEfiT.  BIBL. 


i03G 


B 


thus  dicuntur  offerro.  Per  aurum  siquidem  intelli-  A 
gitur  sensus  fidei,  per  thus  orationes  munda;,  sicut 
Psalmista  declarat  :  «  Dirigalur  oratio  mea,  sicut 
incensum  in  conspcctu  tuo.  »  Madian  inufuitas  in- 
terprelatur ;  Epha  resolutus  vcl  effurulens ;  Saba,  ca- 
fUvitas  vel  ironver^io.  Grcges  igitur  camelorum  et  dro- 
medariorum,  id  est  divites  hujus  saeculi  et  potentes, 
omnesque  gentiles  qui  volociter  ad  (^hristi  (idom 
venerunt,  resolutis  vinculis  iniquitatia  animas  suas 
efPuderunt  Domino,  et  omncs  rovcptontes  de  capti- 
vitatc  diaboli  ctsuo;  convcrsationis  munusDomino 
ofrerentes,  id  est  pcr  fidem  puram  qnae  per  aurum 
designatur,  et  orationes  mundas  quos  intelliguntur 
perthuSyVeneruntadEcclesiae  primitiv«'c  societatem, 
et  exomaverunt  eam  suis  oralionibusctsuisvirtu- 
tibus.  Nec  sua  solummodo  salute  sunt  contenti, 
sed  aliis  laudcm  Domini  prnFidicaverunt,  hoc  est, 
Dominum  Jesum  Christum  Filium  Dei  Patris  esse 
dixerunt,  qui  est  laus  et  gloria  ipsius,et  majestatcm 
Ghristi,  id  est  miracula  ct  virtutes  quas  opcratus 
est,  et  quomodo  per  ipsum  omnia  Deus  Pater  fcce- 
rit,  aliis  patefecerunt. 

«  Omno  pecus  Cedar  congregabitur  tibi,  anctes 
Nabaioth  ministrabant  tibi.  »  Quantum  ad  litteram 
pertinet,  pecus  appellat  ovcs  et  capras,per  quas  de- 
bemus  intelligere  simplicos  quosquc.  Cedar  filius 
fuit  Ismaeh*s,et  ab  illo  regio  illius  nomen  sumpsit,ut 
Gedarvocaretur,ubi  modoSaraconi  habitant,descen- 
dentes  de  illius  prosapia.  Arictcs,  inquit,  Nabaioth 
ministrabunt  tibi.Per  arictes  qui  ducatum^prsstant 
gregibus  intelliguntur  principes  ct  duccs  gcntium. 
Nabaioth  unus  fuit  filiorum  Ismaclis.  Intcrpretatur  G 
atitem  Gedar  tenebrx  vel  nuvror;  Nabaioth  prophe- 
tia,  Ipsi  qui  superius  appcllati  sunt  cameli  et  dro- 
medarii,  ipsi  erant  pecus  Ccdar,  id  cst,  fiiii  tene- 
brarum  et  mojroris,  quibus  Apostolus  dicit :  «  Fuis- 
tisaliquando  tcnebras,  nunc  autcm  lux  in  Domino 
(Ephes.  v).  »  Et :  «  Quem  fructum  habuistis  in 
illis,  in  quibus  nunc  erubcscitis?  »  {Rom,  vi.)  Ipsi 
etiam  exstiterunt  arietcs  Nabaioth,  id  est  praedica- 
tores  et  filii  prophetarum,  quia  ea  docuerunt  quae 
lex  et  propheta;  anto  prsedixerunt  de  Christo.  Ipsi 
ministraverunt  Ecclcsi(e,  (^uia  ex  ipsis  ordinati  sunt 
episcopi,  presbyteri,  aliiquc  ministri  Ecclesiaj  et 
doctores,  qui  vel  tunc  administraverunt  Domino 
quando  corpus  et  sanguinem  illius  fidclibus  tradi- 
derunt,  vel  quando  verbum  doctrinae  ejus  impen-  n 
derunt.  «  Offerentur  »  ipsi  ariotos  «  super  placabile 
aitare  meum,  et  domum  majcslatis  mea;  glorifi- 
cabo.  »  Altare  in  hoc  loco  dupliciter  possumus 
accipere,  vel  fidcm  in  quo  olferuntur  1/ona  opera 
Deo.  Vel  per  unum  aitaro,  omnia  altaria  in  uni- 
verso  orbe,  in  quibus  offertur  corpus  et  sanguis 
illius.  Sicut  enim  una  fldcs  in  sancta  Ecclcsia,  ita 
unum  altare.  Sicut  Isaias  demonstrat  diccns :  Erit 
in  diebus  illis  altare  Domini  in  torra  ^gypti,  hoc 
est  in  mundo,  qui  intelligitur  per  iEgyptum,  qui 
interpretatur  tenebrce  vel  moeror,  Offcrentur,  in- 
^^uit,  arieteS)  id  est  doctores,  et  filii  prophetarum 


pcr  imitationcm,  supcr  placabile  altare  meum,  id 
ost  m  fide  rccta  quae  placet  Dco,  vel  ut  altario  de- 
serviant,  sicut  illi  qui  cpiscopi  fuerunt,  ut  a  Paulo 
oblatus  est  Titus  et  Timotheus,  et  a  Petro  Marcus, 
aliiquc  martyrcs  ct  doctores  successores  eorum.  Et 
domum,  inquity  majestatis  meae  glorificabo^id  cst, 
Ecclesiam  meam  honorificabo  in  talibus.  Sicut  per 
unum  altare  omnia  altaria,  ita  per  unam  domum 
omnes  ecclesias  dcbcmus  intelligere. 

«  Qui  sunt  isti,  qui  ut  nubes  volant,  et  quasi  co- 
lumbae  ad  fcnestras  suas.^  »  Vox  prophetae  admi- 
rantis  de  gcntilibus  credentibus,  et  ad  fidem  Dei 
velociter  currentibus.Qui  sunt  isti  gentiles  qui  ut 
nubes  volant,  pluendo  verbis,  coruscando  miracu- 
lis,  et  ad  coelestia  per  contemplationem  mentis  se 
sublevando?  Sequitur  :  Et  quasi  columbs  adfene- 
stras  suas  ?  Sicut  columb®  ad  fenestras  suas  stant, 
ut  in  sua  cubicula  intrent :  ita  isti  per  fidem  ve- 
nientcs,  sanctam  intraverunt  Ecclesiam.  Vel  sicut 
columbas  ad  fcnestras  stant  sancti,  quia  gaudentes 
simplicitate,  quinque  corporis  sensus  sibi  muniunt, 
ut  ad  eos  mors  intrare  non  possit,  attendentes  il- 
lud  :  «  Estote  prudentes  sicut  serpentes,  et  simpli- 
ces  sicut  columbae  (Matth,  x).  » 

«  Me  enim  insulas  exspectant,  »  id  est  gentes  di- 
versae,  sccundum  illud  Jacob  (Gen.  xlix)  :  Non  de- 
ficiet  princeps  cx  Juda,  etc,  usque,  et  ipse  erit 
exspcctatio  geutium.  «  Et  naves  maris,  »  id  estEc- 
clesise  higus  mundi  «  in  principio,  »  subaudis  fidei 
suas,  «  me  exspectant,  ut  adducam  filios  tuos  » 
gentiles  «  de  longe,  »  o  Ecclesia  primitiva,  hoc  cst 
de  idololatria.  «  Argentum  eorum^ » id  est  confessio 
fidei,  vel  sapientia,  sive  intelligentia,  «  et  aurum 
eorum  cum  ois,  «  hoc  est,  sensus  fidei ;  unde  dici- 
tur  :  «  Gorde  creditur  ad  justitiam,  ore  autem  coq- 
fessio  fit  ad  salutem  (Rom.  x).  » 

«  Nomini  Dei  tui,  et  sancto  Israel,  »  subaudis 
veniet,quia  glorificabit  te  per  ilIo8.«Et  aedificabuut 
filii  peregrinorum,  muros  tuos,  et  reges  eorum  mi- 
nistrabunt  tibi.  »  lloc  et  historialiter  et  spirituali- 
ter  accipi  potest.  Filios  peregrinorum,  quantum  ad 
littcram  pertinet,  appellat  filios  gentium,  et  reges 
vidclicet  et  principes  ac  potentes,  qui  ecclesias 
Christi  aediGcaverunt  per  universum  orbem,  ut 
Constantinus  duodecim  ecclesias  Romae  fabrica^it 
in  honore  duodecim  apostolorum,  aliique  multi 
plurimas  fundaverunt,  eisque  quae  necessaria  erant 
mimistraverunt.  Spiritualiter  vero  filios  peregrino- 
rum  ct  rcges  eorum  appellat  martyres  et  praedica- 
tores  gentium,  quorum  fide  et  virtutibus  Ecclesia 
sancta  fundata  est.  « In  indignatione  enim  mea  pe^ 
cussi  te,  et  in  reconciliatione  mea  misertus  sum 
tui.  »  Ad  Ecclesinm  loquitur.Saepe  Deus  omnipotens 
percutit  electos  suos,ut  corri^at  eos.  Percussit  Ju- 
daeos  quando  duxit  illos  in  captivitatem,  percussit 
Ecclesiam  per  tyrannos  higus  saeculi,  ut  probaret 
iilam  et  emendaret.  Sed  postea  misertus  cst  ejus, 
per  reconciliationem  quae  facta  est  sanguine  Filii  sui. 

«  Et  aperientur,  »  id  est,  patebunt  «  portae  tuc 


1037 


COMMENT.  IN  ISAIAM.  LIB.  IH. 


1038 


jugiter,  die  et  noctenon  daudentur,  ut  afTeratur 
ad  te  fortitudo  gentium,  et  rcgos  carum  adilucan- 
tur »  subaudis  tibi  pcr  fidcm.  Qu.t  sunt  portae 
Ecclesia;  quae  semper  patcnt?  Episcopi  ct  saccrdo- 
tes,quorum  ministcrio  introducimur  intrasanclam 
Ecclcsiam,  Qui  ideo  dicuntur  semper  patcrc,  quia 
parati  sunt  ad  suscipientes  credentes  in  Ecclcsia. 
Die  ac  nocte.hoc  est,  et  in  prosperitate  et  in  adver- 
sitate.  Et  quare  hoc?  Ut  aircratur  ad  Ecclosiara 
fortiludo  gentium,  principos  vidolicct  nc  potcnt^s, 
vel  martyres  fortes  in  flde,  et  regos  oarum,  ut 
Constantinus  fuit,  vel  sancti  qui  semctipsos  beno 
regunt,  adducantur  ad  fideni  ejus. 

«  Deus enim, »  subaudis  Judacorum, «  ct  regnum,» 
hoc  est,  regia  potestas  «  quaj  non  servicrit  tibi  » 
servitute  sancta  per  fidem  et  operationcm,o  Eccle- 
sia  primitiva, «  peribit  »  in  die  judicii  cumiilis  qui- 
bus  dicetur  :  «  Ite,  maledicti,  in  ignem  a;tcrnum 
(MatUi,  xxv).»  «  Et  gentes,  »  subaudis  (lua;  non  ser- 
vicrint  tibi,«  solitudinc  vastabuntur, »  id  est^pagani 
in  infidehtate  permancntcs  deserentur  a  Deo,et  vas" 
tabuntur  a  diabolo  traditi  cruciatibus  gehennas. 

«  GIoriaLibani  ad  te  veniet,abies  et  buxusetpi- 
nus  simul  ad  ornandum  locum  sanctificationis  mco;, 
et  locum  pedum  mcorum  glorif  icabo. »  Libanus  mons 
est  PhcBnicis  ct  Palaestinaj,  in  conlinio  tcrra;  ropro- 
missionis.ex  quo  ministravitlliram  quondam  David 
ad  palatium  suum,  et  Saiomoni  ad  templum  Domini 
conBtruendum,  lignapulchra  ct  imputribilia.Ciijus 
gloria  est  altitudo  arborum,et  diversitas  ac  multi- 
tudo  bestiarum.  Per  Libanum  ergo  inteliigitur  isto  in 
loco  mundus,et  per  gloriam  illius  montisaltitudo  et 
subliraitas  istiusmundi :  quo!  maximc  in  rcgibus  et 
principibusconsistit,  qui  ad  Ecclesiam  per  fidei  con- 
fessionera  vcnerunt.Per  abictem,qua;  mirasmagni- 
tudinis  ac  proceritatis  arbor  est,  intelliguntur  divi- 
tes  vel  philosophi,  qui  alti  erantin  sapientia  mun- 
dana,  ut  fuitCyprianus,HiIarias,Ambrosius, Augus- 
tinus,excelsa!arboresquondam  in  saiculocxistontes, 
sed  ad  Ecclesiam  venientes,  eam  suis  doctrinis  et 
viKutibus  omaverunt.  Per  pinum  vero  ct  buxum,qui 
viriditategaudent,  intelliguntur  illi  qui  postquam 
Ecclcsissuntsociati^viridesin  fide  cxstiterint.  Di« 
versitas  enim  arborura  diversos  ordines  significat, 
ex  quibus  oranibus  sancta  adornata  cst  Ecclcsia. 
Venerunt  siquideraex  regibus  ad  cametprincipibus, 
venerunt  ex  divitibus,  venerunt  cx  philosophis, 
oranibusque  aliis  ordinibus,  per  quos  locus  sancti- 
ficationis  ejus  adomatus  est,  id  est,  Ecclesia  quam 
ipse  sanctificavitsanguine  redemptionis  ct  baptismo 
ablutionis.Dicitur  ergo  Ecclcsine  primiliva»,  Gloria 
Libani,  id  est  reges  et  principcs  hujus  mundi  ad  te 
venient  per  fidera,abies  videlicet,  id  est,  divitcs  et 
pbilosophi^pinus  et  buxus,hocest  iili  qui  viriditatera 
fldei  habent,  et  ornabunt  te  siiis  doctnnis  etvirtu- 
tibus.  Quodque  sequitur,et  locura  pcdum  raeorura 
gIorificabo,iidera  desiGcnantur  perpcdcs  et  rursura 
per  abietera  et  buxum,apostoli  videlicet  ct  praedica- 
tores  et  sequaces  eorum,  quorura  locus  est  Ecclesia, 


A  qua;  ab  ipsis  est  fundata.  Ideo  autera  apostoli  et  prae- 
dicatorospcdcsDominidicuntur^quiaabeisportatus 
est  per  universum  orbcra, juxta  quod  pcr  prophetara 
olim  dixerat :  «  rnhabitabo  in  illis,  et  inambulabo 
(//Cor.  vi).  »>  IJndc  etlam  alius  propheta  dicit : 
Beati  pedcs  pacem.  id  est,  Christum  portantes  (Isa. 
Lii).  Vel  alitcr  :  Pedes  Doraini  dicuntur  praedicato- 
rcs,  quia  siculi  totnm  corpus  pcdes  portant,  ita  illi 
Ecclesiam  suis  doctrinis  miraculisque  et  exeraplia 
sustinent.Locum(inqult)podummeorumglorificabo, 
id  c«t  Ecclcsiam  quam  fundavcruntapostolieorum- 
quc  snccessores,multitudinccrcdcntiura  exoraabo. 
«  Et  vcnient  ad  te,  »  subaudis  per  fidera,oEccle- 
sia,  «  curvi,»  id  est,  inclinati  et  humilcs  «  filiorum,» 
subaudis  persecutorura  «  qui  humiliaverunt  te  »  in- 

-^  terficiendo  sanctos  tuos  praedicatores, «  et  adorabunt 
vestigiapedum  tuorumomnesquidetrahebant tibi,» 
id  est,venerabuntur  signa  et  opera  apostolorum  tuo» 
rum,  qui,  sicut  superius  diximus,  pedes  Ecolcsin 
fucrunt.  Valde  humiliaverunt  Judaei  Ecclesiam, 
quando  decollaverunt  Jacobum  fratrem  Domini,qui 
erat  eis  ab  apostolis  episcopus  ordinatus,  et  quando 
lapidaverunt  Stephanum.  Sed  postea  per  Domini 
gratiam  venientes  ad  fidem  ejus  hurailiati  sunt,  et 
venorabuntur  signa  et  miracula  apostolorum,ut  bea- 
tus  Paulus  fecit,  qui  fortiter  humiliavit  eam  consen- 
tions  civibus  suis,  et  illi  de  quibus  scripsit  Lucas, 
quod  multa  turba  sacerdotum  obediebat  fidei.  Simi- 
litergentilcs  valdc  hurailiaverunt  Ecclesiam^quando 
succiderunt  Petrum  excelsam  cedrum,  sed  postea 
humiliati  glorificaveruntDominura  in  operibus  apo- 

C  stolorum  cjus.  Sequitur  :  «  Et  vocabunt  civitatem 
Domini  Sion  sancti  Israel.  »  Ad  Ecclesiam  loquitur. 
Civitas  a  communione  dicitur  civium,  et  sancta  Ec- 
clesia  civitas  appellatur,  quia  una  est  omnibus  in  ea 
habitantibus  fidcs,  unum  baptisma,  una  charitas  et 
una  concordia.  Undc  et  Lucas  dicit  in  Actibus  apos- 
tolorum  :  «  Multitudinis  autem  <^?edentiura  eratcor 
unum  ct  anima  una  {AcLiv).  »  Et  ista  est  civitas,de 
quadicit  Dominus  in  Evangelio  :  Non  potest  civitas 
abscondi  super  montem  posita  (MaUh,  v),  id  est  Eo- 
clesia  in  Christo  fundata.  Dicitur  ergo  Ecclesiae  :  ilii 
qui  finquam)  dctrahebanttibi,curvi  et  huraiiespos- 
toa  venientes,vocabuntte  civitatem  Domini  Sion,id 
cst  spcculatricem  sancti  Israel.  Oranes  qui  renati 
sunt  ex  aqua  et  Spiritu  sancti,  in  Sion,  hoc  est  in 

T\  contemplatione  et  speculationc  mentis,  consistere 
debent. 

«  Pro  00  quod  fuisti  dcrelicta  et  odio  habita,  et 
non  erat  qui  pcr  te  transiret, ponam  te  in  superbiam 
so^culorum,  ot  gaudium  in  generatione et  generatio- 
ncm.  »EccIcsiadereIictasivedeserta  fuit  iu  Judaeis 
infidelibus  ct  gcntibus  idololatris^et  odio  habita  ab 
utroque  popuIo.Judo^i  idcircoillara  odio  babebant, 
quta  fidcm  Christi  tenebatet  praedicabat  tenendam, 
quom  ipsi  contcmnendo  crucifixerant.  Gentes  autem 
idco  exosam  illam  habebant,quia  idola  dicebat  nihil 
esse,quae  ipsi  colebant,et  eorum  vanissiraos  errorea 
pro  nihilo  ducebat.  Et  quando  Dominue  venit  per  Ia« 


iO^         HAYMONIS  IIALBERSTAT.  EPFSC.  OPP.  PARS  1.  —  COMMENT.  BIBL.  1040 


carnntionis  inyslorium,  ncquc  in  JudsDis  neque  in 
genlibus  erat  propheta  aut  apo8tolus,qui  pertrans 
iret  pcr  cos  et  auxilium  pra;l)cret.noc  autem  quod 
dicit,  ponam  tc  in  supcrbiam  sajculorum,  superbia 
isto  in  loco  in  bonam  partem  accipitur,  hoc  cst  pro 
gloria  ct  cclsitudine.yEquivocum  enim  nomcn  ost,ct 
aliquando  in  malam  partcm  ponitur :  unde  de  dia- 
bolo  dicitur,  quod  ipsc  cst  rex  super  omnes  filios 
superbiffl;  et  aliquando  in  bonam,ut  hic.Pro  co  (in- 
quit)quodfuisti  derclictain  JudtTisinlidclibusetgcn- 
tibus  idololatria,  cl  non  crat  apostolus  aut  propheta 
qui  pertransirct  pro^bcndo  auxilium,ponam  tc  iu 
superbiam  sa;cuIorum,hoc  ost  in  culminevirtutum 
omnium  temporum  et  in  gloria  «xterna}.  Et  ponam  te 
gaudium,hocestut  scraper  gaudoas,in  gcncrationc 

■  JudjBorum,  ot  goncrati(;nc  gontium,  vel  in  omnia 
futura  tempora.  lloc  ctiam  quod  dicit,  non  eratqui 

-per  te  transirct,ita  potost  inlclligi.  Non  erat  qui  per 
te  transiret,  apostolus  aut  propheta,  ct  bonediceret 
tibi  :  dc  quibus  dicitur  in  psalmo  :  «  Et  non  dixe- 
runt  qui  prajteribant,  boncdictio  Domini  super  vos 
{PsaL  cxxviii).»  Consucludo  siquidoin  erat  iiiius  po- 
puli,  ut  prffitcreunlcs  pcr  viam  benodiccrcnt  juxta 
opcrantes,  sicut  loginuis  Booz  fecisse  quando  dixit 
messoribus  :  «  Dominus  vol)iscum  (HuUi.  ii).  » 

«  Et  sugcs  lac  gentium,ot  inamilla  regum  lactabc- 
ris.  »  Suges  (inquit),  o  Ecciesia,id  cst  percipies  lac 
gcntium,  hoc  cst  simplicem  doctrinam  ct  simplicem 
fidemdoctorumgontium,etmamilla  rcgum  lactabe- 
ris,id  eat  doctrinis  apostolorum  aliorumquc  docto- 
rum  epulabcris.  l)c  quibus  regibus  ct  principibus 
dicitur  :  «  Constitucs  cos  principos  super  omnem 
terram  (Psal.  xliv).»  Sugonlcs  hic  significant  illos, 
qui  de  gentilitate  pleni  sapientia  vcnerunt  ad^fidem, 
ct  docuorunt  multos  dantcs  aliis  simplicem  doctri- 
nam,et  aliis  solidum  cibum.  Scquitur  :  Et  scies,  o 
Ecclesia,cum  fucris  instructa  doclrinis  magistro- 
rum,«  quiacgoDominus  salvans  to  »  a  morte  aiterna 
«  ct  rcdemptortuus  fortis  Jacob,»  id  cst,  qui  quon- 
dam  feci  Jacob  fortem  ut  possct  luctarirumangelo, 
et  te  redomi  sanguinc  meo  :  vel  otiam,  scics  quia 
ego  sum  Redcmptor  tuus,  qui  fortiludincm  tribuo 
supplantatoribus  vitiorum,ut  semper  rcsistcrc  pos- 
sint  insidiis  da^monum. 

■  «  Pro  aera  aflcram  aurum,otproTcrro  alTeram  ar- 
gentum,ct  pro  lignis  a?s,  otpro  lapidibus  fcrrum.» 
Per  ligna  et  lapidos  accipiuntur  duri  corde  et  stulti 
atqueinscnsati,idoIaproDcocolcnles:  qui  credcntes 
conversi  sunt  in  aliquam  utilitatcm  Ecclcsia3,  quod 
significatur  per  fcrrum  et  a?s  :  ctrursum  monslratur 
idipsum  in  auro  ct  argonlo,  unde  ipsi  accedunt  ad 
perfcctum  fidci  sensum  ct  confcssioncm  puram.  Vel 
letiam  perajs  ct  forrum  dcbcmusinlclligcrceos  qui 
alicujus  crant  ulilitalis  in  gentibns  :  sod  his  mutatis 
diversa)  sunt  gratiaj  quia  alii  in  pricdicatione  sonori 
facti  sunt  ut  ws,  alii  docloros  :  quod  signatur  pcr 
aurum  et  argentum,  ut  illud  thcsaurusdcsidcrabilis 
requiescit  in  orc  sapiontis.  Alii  fortcs  in   fidc,  ut 
lnartyre8efficcrentur,utCyprianus,aliiquequamplu- 


A.  rimi.  «  Etponam  visitationem  tuam  pacem,etpre- 
positos  tuos  justitiam.»  Vox  Dei  ad  Ecclesiam.  Visi- 
tationcm  hic  posuit  pro  visitatore.  Talc  quod  iegttur 
in  Epistola  Pauli  apostoli  de  Judsi :  DediteisDeus 
operationcm  iniquitatis  pro  operatore  (Ram.  i}.  Se- 
ptuaginta  aute Ji  dicunt  :  Ponam  (inquit)  principes 
tuos  in  pacem,  et  episcopos  tuos  in  justitiam.  Visi- 
tatorem  pacis  vel  ipsum  Dominum  debemns  accipere, 
qui  est  pax  nostra,  vel  apostoloset  pastores  Ecclesic 
ejus.  Qui  idco  pax  et  justitia  dicuntur,  quiapacem 
prasdicantes  et  justitiam  docentes,  justificant  subje* 
ctos  suos  et  paciilcant  eos  Deo  (Ephes.  t).  Ponam 
visitationcm  tuam  pacem,  id  est,  faciam  episcopos 
ct  pastorcs  tuos  pacificos,  prspositos  tuos  justos : 
ut  rccte  doccant  te  colere  Greatorem  tuumyCt  jnste 

P  judicent  non  atlendentes  personam  in  judicio. 
«  Non  audietur  ultra  iniquitas  »  sive  peccatum 
«  in  terra  tua,»  hoc  estin  terra  viventium.  •  Vasti- 
tas  et  contrilio,  subaudis  non  erit  «  in  terminis 
tuis,tpostquam  transierisad  setemam  beatitudinem, 
non  audietur  ultra  iniquitas  sive  peccatum  in  terra 
viventium.De  quadicitPsalmista :  «Credoviderebo- 
na  Domini  in  terra  viventium  {Psal,  xxvi).  »  Vasli- 
tas,id  est,  afllictis  et  contritio  sivo  miseria,  non  erit 
in  terminis  tuis,  idest,]nterraviyentium  :  quiame- 
cum  regnabis  in  beatitudinesempiterna. «  Et  occupa- 
bit,  » id  cst,  teget,  vel  replebit «  muros  tuos  salus  » 
sive  salvator,qui  in  Hebraico  legitur  Jesus  «et  portas 
tuas  laudatio.  »  Muri  Ecclesiae,  sancti  apostoli  «t 
pra^dicatorcs  atquc  doctores,quimuniunt  eam  sais 
scriptis  et  suis  doctrinis  contra  h(ereticos  et  paga- 

C  nos,etcontra  incursum  daemonum.  Ipsi  suntports, 
quia  per  oorum  ministerium  introducimur  in  Ecde- 
siam,  et  per  corporis  Domini  perceptionem  de  bac 
iterum  introducimur  in  patriam  coelestem. 

«  Non  erit  tibi  amplius  sol  ad  lucendum  per  diem, 
nec  splendor  luna;  illumlnabit  te.  Sad  erit  tibiDomi- 
nus  in  lucem  sempiternam,  et  Deus  tuus  in  gloriam 
tuam. »  Ha3C  quae  hic  dicuntur,ad  diem  judiciipe^ 
tinent.  Postquam  (inquit)  transieris,  o  Ecclesia,  ad 
ffiternam  beatitudinem,non  lucebit  tibi  sol  istevi* 
sibilis,  ncc  splendor  lunas  illuminabit  te  :  quia  tu 
fulgcbis  utvcrus  solChristus,secundum  illud  :«FuI- 
gcbunt  justi  sicut  sol  in  regno  patris  sui  {MaUh. 
xiii.  »  Sed  erit  tibi  Dominusin  lucem  sempiterDam, 
id  est,sanctaTrinitas  et  Indivisaunitasillumlnabit 

n  to,  ct  Deus  tuus  erit  tibi  in  gloria. 

«  Non  occidet  ultra  sol  tuus  et  luna  tua  non  mi- 
nuctur :  quiaDominus  erit  in  lucem  sempitemam,et 
complebuntur  dics luctus  tui. »  Solem  hic spirituali- 
tcr  dcbemus  accipere  Christum,qui  cst  sol  justitis, 
et  perlunamEcclesiam,dequa  diciturinCanticocan- 
ticorum :  «  Pulchra  ut  luna,  electa  ttt  sol.»  Ecclesia 
autem  idcirco  luna3  comparatur,quiasicut1unamu- 
tuatum  lumen  a  sole  accipit,et  ab  illo  omnem  splen- 
dorom  habet :  ita  Ecclesia  a  Christo  vero  sole  illu- 
minatur  :  ct  quidquid  boni  habet,  ab  illo  percipit 
Idooquedicit  lunatuanon  minuetur,quiain  praesenti 
saiculo  aliquando  minuitur  Ecclesia,  aliquando  au- 


§041 


COMMBNT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  111 


1042 


getur.Minuitur,  cum  aliquis  in  hsereticam  pravita-  A  Complebiturque  in  il.'o  quod  Dominus  ci  promisit: 
tem  cadit.vel  post  baptismum  in  poccatis  moritur.      «Quicunque  crgo  huniiliaverilscsicut  parvulusiste 


hic  erit  major  in  regno  ccBloruin  (Matth,  xviii),  » 
super  omnes  quos  docuit  vcl  quibus  excmplum  hu- 
militatis  praibuit.  «  Ego  Dominus  in  temporc  ejus 
subito  faciam  istud.  »  In  tempore  ejus,  id  est,  in 
tempore  adventus  Ghristi,vel  in  tompore  opportuno 
vel  constituto :  cum  miscrit  Filius  hominis  angelos 
suos  ut  congregcnt  de  rcgno  ejus  omnia  scandala, 
subito  sive  insperatc  fiet  islud,  boc  est  constituetur 
ille  qui  hurailis  et  parvulus  fuorit  in  oculis  8uis,8U- 
per  multa  bona  patria3  ca?lestis,dc  quibus  gaudcat 
perenniter(Ma///t.xni).Ideo  autem  dicit  subito,quia 
diesjudicii  cito,et  dum  non  spcrabitur,  veniet :  so- 
cundum  quod  propheta  dicit  :  «  Dies  Dominisicut 


Augetur  autem,  cum  quotidie  numerus  eleotorum 

completur,videlicet  dum  quilibct  paganus  converti- 

tur  ad  fldem,  vel  aliquis  parvulus  baptizatur  :  sed 

flaito  extremojudicio  etdamnatisreprobis,8olijusti 

tunc  remanebunt :  ex  quibus  nullus  postmodum  mi- 

nuetur,nequc  etiam  augebitur.  Quantum  autem  ad 

litteram  pertinet,d]cit  beatus  Isidorus  in  libro  crea- 

turarum,  quod  transacto  die  judicii  sol  mcrcedem 

laboris  sui  percipietjuxta  illud  prophetds :  «  Lucebit 

(Inqnit)  sol  septempliciter  (Isa,  xxx). »  £t  non  veniet 

adoccasum  postmodum  nequo  sol,neque  luna;sed 

in  ordine  suo  quo  creati  sunt  stabunt,  ne  impii  in 

tormentis  positi  perfruantur  eorum  luce  sub  terra. 

Juxta  illud  Abacuc  (cap.iii): «  Sol  et  luna  steterunt,»  ^  fur,  ita  in  nocte  venict  (/  Thcss,  v).  » 

pro  eo  quod  est,  stabunt  in  ordine  suo.  Sequitur  :  CAPUT  LXI. 

Dominus  (inquit)  erit,subaudis  tibi  in  lucem  sempi- 

ternam,  et  complebuntur,  hoc  est  terminabuntur, 

sive  flnem  percipientdiesluctustui.SanctaEcclesia, 

quas  in  prssenti  luget  et  deplorat   sua  et  aliorum 

peccata,  vel  quia  diiferturaregno,  indiejudicii  ac- 

cipiet  consolationem.  Sicut  ipse  Dominus  dixit  : 

«  Beati    lugentes,   quoniam    ipsi  consolabuntur 

{fiaith.  v).  » 

«Populus  autem  tuus,»  o  Eoclcsia,  «omnes  justi 
in  perpetuum  hsreditabunt  terram,  »  subaudis  vi- 
ventium,  dequa  Dominus  dicit :  «  Beati  mites,  quo- 
niam  ipsi  possidebunt  terram.»  Non  gcneraliter  de 
omnibus  hominibus  hoc  accipiendum  est,  sed  dc  cle- 
ctis  angelis  et  hominibus  justis  :  qui  completo  die 


«  Spiritus  Domini  super  me,eo  quod  unxcrit  me 
Dominus,ad  annuntiandum  mansuctis  misit  me:ut 
mederer  contritos  corde,et  praedicarcm  captivis  in- 
dulgcntiain,  et  clausis  apcrtionem.»Doniinu8  Jesus 
qui  Deus  et  homo  esl,aliquando  cx  pcrsona  divinita- 
tis  loquitur,ut  ibi :«  Ego  ct  Patcr  unumsumus.»  Ali- 
quando  ex  persona  humanitutis,  ut  Pater  major  me 
e8t,et  hic  in  praesenti  locojdicens:  «Spiritus  Domini 
super  me  (Joan,  x,  xiv),  »  id  est,  qui  est  in  me  vel 
major  me  co  quod  unxerit  mc  Dominus,hocestquod 
rej)leverit  me  gratia  ipsius  Spiritus  sancti.HsBC  un- 
ctio  complcta  est  tcmpore  buplismatis  illiu8,quando 
in  spcciecolumbae  requicvit  supcrcum  Spiritussan- 
ctus(Ltw.iii).Dcquaunctionc  dicit  idcm  propheta: 


judicii  simul  remanebunt  cum  Deo  ad  possidendum  G  «  Requievit  supcr  euni  Spiritus  Domini,»  et  caetera 


oternaliter  regnum  cocleste,  traditis  impiisin  sup- 
plicium  ffitemsB  damnationis  cum  patre  eorum  dia- 
bolo :  et  videntes  sancti  jugiter  Greatorem  suum  Jam 
ampliuspeccarenon  poterunt.«  Germcn  plantationis 
mee,opu8  manus  meae  ad  gloriflcandum,»  subaudis 
ipsi  electi  erunt.  Angeli  boni  et  apostoli  cffiterique 
credentes,  qui  fldem  quam  habent  operibus  bonis 
adornant,  ipsi  sunt  germen  plantationis  Domini  et 
opus  manuum  ejus:  quia  ab  ipso  sunt  creati,et  in 
lioclesia  plantati  per  fldem  ad  gloriflcandum  Creato- 
rem  suum.  Sicut  ipse  per  Jeremiam  loquitur  : 
«  Quos  ego  creavi  in  gloriam  et  laudem  nominis 
mei  (Jer.  xiii).  »  Est  plantatio  non  bona,  de  qua 
dicit  Dominus  in  Evangelio:  «Omnisplantatioquam 


usque,«  ctreplcbit  cum  Spiritus  timoris  Domini(/5a. 
ii).  »  Et  Psalmista  :  «  Unxit  tc  Dcus  Dcus  tuus  oleo 
IfietitiaB prae  consortibus  tuis{P5rt/m.  xuv). »  Prae  con- 
8ortibustuis,idcst,p1usomnibus  sanctisgratiasanc- 
tiSpiritusestreplclus,  habitans  inilloomnisplenitu- 
dodivinitatis  corporalitcr  dicit:  quiaipseDeusetho- 
mosolussincpcccatomansit.«Pcccatumenimnonfe- 
cit,  necdolus  inventuscstinorccjus.  »  Ipse  (inquit) 
Spiritus  sanctus  qui  cst  in  nic,  vcl  major  me,  qui 
unxitme,ipseniisitmcad  annuntiandum  mansuetis, 
idesthumilibusetpaupcribusgaudiuma;ternaBvit«: 
de  quibus  dicitur  in  Evangelio  :  «  Bcati  mites^  quo- 
niam  ipsi  possidcbunt  tcrram  (Matth.y),»  Et,  «  Beali 
pauporcs  spiritu,quoniam  ipsoruni  cst  rognum  ccb- 


non  plantavit   Pater   meus   coelestis,  eradicabitur  r\,lorum.»  (/^wi.)  Utmcdcrcrcontritos  corde,  hoc  est 


(Matih.  xv).  » 

«  Minimus  erit  in  mille,  ct  parvulus  in  gentem 
fortissimam.»  Minimus,id  est  humilis  quilibct  qui 
sepro  Christi  nomino  humiiiaverit,secundum  quod 
Dominus  prsecipit : «  qui  voluerit  inter  vos  major  csse, 
sit  servus  vester  (Matth,  xx),  »  diccns  cum  Apostolo  : 
«  Minimo  omnium  sanctorum  data  est  gratia  (Ephes, 
iii),»  et  qui  parvulus,  id  est  humilis  in  oculissuis 
fuent  in  prassenti  Ecclesia,  vel  etiam  in  die  judicii, 
erit  super  miile  vel  super  gentem  fortissimam  clccto- 
rum,  audiens  a  Domino  :  «  Euge,  serve  bone,  esto 
super  decem  vel  quinque  civitatcs  (Luc,  xix).  » 


ut  sanarem  cos  qui  contritum  corhabent  contristan- 
tcs  de  suis  pcccatis^de  quibus  dicit  Psalmista : «  Gor 
contrituni  ct  humiliatum  Dcus  non  spcrnit  (PsaL 
L).»Ut  prajdicarcmcaptivis  indulgcntiam  misit  me, 
id  cst,  ut  gcntilibus  omnibus(]uc  liominibus,  qui 
captivi  tcncbantur  a  diabulo  ct  variis  crroribus,prse- 
dicarem  indulgcntiam  pcccatnrum  riicens:  «  PcBui- 
tentiam  agite,  appropinquabit  enim  regnum  ccelo- 
rum  (Malth,  iv).  »  Et  clausis  (inquit),  subaudis  in 
carccre  infidelitatis  ctignorantiai  apertionem,id  est, 
relaxationcm  pcccatorum.  Vcl  sicut  Symmachus 
apertius  transtulit:Vinclis  rcsolutioncm.Sequitur : 


1043 


HAYMONIS  HALBEftSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


1044 


«  Ut  praBdicarem  annum  placabilem  Domino,  et  A  fortesad  justitiam  faciendam,  et  vocabuntur  etiam 


diem  ultionis  Deo  nostro  :  ut  consolarer  oiiincs 
lugentes,  et  ponerem  lugcntibus  Sion,  et  darom 
eis  coronam  pro  cinere.  Oleum  gaudii  pro  luctu, 
pallium  laudis  pro  spirilu  mocroris.  »  Annum  pla- 
cabilem  Dominospecialitor  debcnius  accipere  tem- 
pus  pr®dicationis  ChriBli,  quod  [>Iacabilc  fuit  Deo 
Patri,  quia  multos  salvavit.  Gencraliter  autem 
omne  tempus  a  Domini  nulivitate  usque  ad  diem 
judicii,  quod  similiter  acceplum  est  Deo  Patri  : 
quia  multitudo  fidelium  priedicationc  apostolorum 
eorumque  sequacium  salvata  cst  per  fidem^et  salva- 
bitur.  De  quo  tempore  dicit  Apostolus  :  «  Ecce  nunc 
tempus  acceptabile,  eccc  dies  salutis  (//  Cor,  vi).  » 
Et  non  solum   prsdicavit  annum  placabilem  Do- 


plantatio  Domini  :  qui  ab  ipso  sunt  fundati  in  fide, 
in  Ecclcsia,  ad  glorificandum  Creatorem  suum. 

«  Eta^dificabuntdesertaasaeculo,  ct  ruinas  anti- 
quas  erigent,  et  instaurabunt  civitates  desertas, 
dissipatas,  in  generatione  et  generationem.  »  De 
apostolis  nunc  scrmo  agitur.Postquam  igilurplan- 
tati  fucrint  apustoli  a  Domino,  in  fidc  in  Ecclcsia, 
et  glorificavorint  eum  in  suis  opibus,  xdincabunt 
sua  pru3dicationc  et  baptismo  deserta  a  Dco  corda 
gentium  asfeculo,  id  cstabinitio.  Etruinas  antiquas 
erigent,  hoc  cst  quod  cecidit  in  synagogis  per  infi- 
delitatem,  restaurabunt  in  illis  qui  crediderunt  ex 
Judasis.  Et  quod  cccidit  ab  exordio  mundi  in  genti- 
bus  per  idololatriam,  restaurabunt  et  erigent  ipsi 


mino   Patri   ex  his   qui   crediderunt,  sed   etiam  r»  per   culturam   omnipotentis  Dei.  Et  instaurabunt 

««  1l**  •  _S  •••  T-l  ^^  *         *  L        L  J  A.  X\  •  J  A.  1  •  J  • 


diem  ultionis  sive  damnationis  Juda^orum,  qua3 
venit  per  Romanos  post  ascensionem  cjus,  prxdi- 
cavitdicens:  «Venient  dicsinte,  et  circumdabunt 
te  inimici  tui  vallo.  »  Et  cum  videritis  ab  excrcitu 
circumdari  Hierusalem,«scitote  quia  propeestdeso- 
latio  ejus  (Luc,  xix,  xxi).  »  Et  hoc  scicndum,  quia 
BuperiuSfSicut  ex  persona  humanitatis  locutusest, 
dicens : •  Spiritus  Domini  super  me ; »  ila  et  hic  cum 
dicit,  ut  prsedicarem  diem  ultionis  Deo  nostro  pla- 
cabilem  :  quia  Dominus  Deus  illius  cst  secundum 
hamanitatem.  Placabilis  autem  fuit  Deo  Patri  dics 
ultionisJudaeorum^nonquodgaudcretmalitiacorum 
sive  desolatione  :  sed  more  nostro  loquitur,  qui 
gaudemus  quando  nos  ulciscimur  de  inimicis  no- 
stris.  Ad  hoc  etiam   misit   me  ut  consolarer,  sub- 


civitates  dcsertasaDeo,  id  est  ecclesias  diversarura 
gcntium,  vcl  quinque  corporis  sensus  qui  intelii- 
guntur  per  civitatos  quas  dissipatse  fuerant,  in  ge- 
neratione  Juda^orum,  et  generationem  gentium,in- 
fidelitate  et  idololatria. 

«  Et  stabunt  alicni,  et  pascent  pecora  vestra.  Et 
filii  pcrcgrinorum  agricolaBctvinitoresvestrierunt. » 
Alicni  appellantur  gcntiles  et  peregrini,quia  cogni- 
tione  Dei  alieni  erant,  longo  recedentcs  ab  iiio  per 
idoiolatriam.Sed  postquam  crediderunt,8teterunt  in 
lide  et  bonis  operibus  recti.  Juxta  quod  Apostolus 
pra?cipit :  «  State  in  fide  (/  Cor,  xvi).  »  Et  :  «  Qui 
slat  videat  ne  cadat  (/  Cor,  x).  »  Pecora  quoque 
apostolorum  sunt  simplices  et  mansueti,de  quibus 
Dominus  dicit  Petro  et  in  illo  omnibus  apostolis  : 


audis  in  praesenti   vel   etiam  in  futuro^  omncs  lu-  C  «  Pasce  oves  meas  (Joan,  xxi),  »  sivc  agnos  meos. 


gentes  suaetaliorum  peccata.  De  quibus  in  Evan- 
gelio  dicitur :  «Bcati  qui  lugent,  quoniam  ipsi  con- 
Bolabuntur  (Matth,  v).  »  Et  ponerem,  inquit,  lugen- 
tibus  Sion,subaudis  coronam  in  capite,vc]  gaudium 
stern»  felicitatis  infunderem  in  eorum  cordibus. 
Lugentes  Sion  appellat  apostolos,  qui  lugebant  pro 
salute  Sion  sive  Judaeorum,  ut  beatus  Paulus  qui 
dicebat  :  «  Tristitia  mihi  est  ingens  ct  continuus 
dolor  pro  fratribus  mcis  (I\om.  ix).  »  Et  :  «  Opta- 
bam  ego  anathema  esse  pro  fratribus  meis.  »  (Ibid,) 
Et  ad  hoc  etiam  misit  mc,  ut  darom  eis,  subaudis 
qui  lugebant  Judaeis,  coronam  pro  cinere,  id  est, 
remunerationem  ccelestcm  pro  pa;nitentiaetlaborc, 
quem  assumpserunt  pro  fratribus  suis.  Et  darem 


Quos  praedicatoros  gentium  et  martyres  (ut  fuit 
Gregorius,  Ambrosius,  llilarius,  Augustinus,  Cy- 
prianus,  aliique  quamplurimi)  verbo  simplici  et 
doctrina  spiriluali  paverunt.  Ipsi  martyres  et  praB- 
dicatores  lilii  peregrinorum,  id  est  filii  gentium, 
fuerunt  agricola;  ct  cultorcs  Ecclesia;  ct  caementarii 
et  vinitores  et  custodcs  :  quia  ipsi  a^dificaverunt 
Ecclesiam,  ct  ipsi  excolucrunt  corda  credentium. 
lllosquc  quos  prajccssores  corum  apostoli  in  vineam 
Domini  introd uxor  ant (de quadicit propheta : « Vinea 
Domini sabaoth  domus Israel  est »)  ipsi  custodiernnt. 
Econtra  mali  casmentarii  et  mali  vinitores  ct  cul- 
torcs  luerunt  scribffi  et  Pharisaei,  de  quibus  Dominus 
illis  audientibus  in  finc  parabolas  dicit :«  Malos  male 


olcum  gaudii  pro  luctu,  id  cst,  pro  tristitia  et  mce-  jj  pcrdct.  »  Et,  «  Proptcrea  auferetur  a  vobis  regnum 


roregaudium  etlaetitiam.Etut  darem  pallium  lau- 
dis  pro  spiritu  mceroris,  id  est,  vestimentum  jucun- 
ditatis  pro  lugubri  vestimento.  Tunc  apostoli  coro- 
nam  acceperunt  pro  cinere,  et  pallium  laudis  pro 
lugubri  vestimento,quando  viderunt  multitudinem 
Judaeorum  et  multitudinem  gontium  venirc  ad 
fidem,  praeeincti  gaudio  et  exsultatione.  «Et  voca- 
bunturin  te  fortes  justitiae,  » id  est,  fortes  ad  justi- 
tiam:  «  plantatio  Domini  ad  glorificandum.  »  Ecclc- 
siam  alloquitur  sermo  prophcticus.  l*ost(]uain  (in- 
quiens)  acccperis  gaudium  pro  tristilia,vocabuntur 
in  te  apostoli  et  martyres  aliiquc  perfecti  in  lidc, 


Dci,  ct  dabitur  genti  facienti    fructus  ejus  (Matlk. 
xxi).  » 

«  Vos  autem  sacerdotcs  Domini  vocabimini,  nii- 
nistri  Dei  nostri  dicctur  vobis.  »  lloc  dupliciter  in- 
telligi  potest,ut  bcatus  Hicronymus  dicit,videlicetut 
ad  prfedicatoresexgentibus  roferatur,  qui  fuerunt 
filii  percgrinorum,  vcl  ad  apostolos  de  quibus  di- 
citur,  «  rcliquia;  salva».  nent(/{07n.  ix) :  »  ut  ipsi  ap- 
pellcntur  saccrdotos  Domini  qui  majoris  dignilalis 
erantjsicut  dc  filiis  David  dicilur,  quod  «  crant  sa- 
cerdotcs  in  domo  Domini  (//  Reg,  vni).  »  Et  est 
sensus  vcl  ordo  :  Cuui   filii    pcrogrinorum  fuerint 


1048 


COMMENT.  IN  ISAIAM.  L1B.  III. 


1046 


B 


vinitores,  camentarii  et  agricultores^  vocabimini  A 
vos  apostoliySacerdotes  et  magistri  eorum,quia  mi- 
nistri  Domini  eritis. «  Fortitudinem  gentium  come- 
detis,  et  in  gloria  eorum  superhietis.  »  Fortitudo 
gentium  fuerunt  martyres,  qui  fortiter  tormenta 
pcrsecutorum  pro  Ghristi  nomine  sustinucrunt : 
de  quorum  victoria  et  triumpho  epulati,id  cst  val- 
de  Istati  sunt  videntcs  eos  transire  ad  suam  so- 
cictatem,  et  in  quorum  gloria  ipsi  superbierunt,id 
est  exsultaverunt  vel  gloriati  sunt.  Supcrbia  siqui- 
dem  isto  in  loco  pro  gloria  ponitur,  sicut  et  paulo 
superius  ubi  dictum  est  :  Ponam  te  in  supcrbiam 
sive  in  gloriam  sfficulorum. 

«  Pro  confusione  vestra  duplici  et  rubore  lauda- 
bunt  partem  tuam.»  Apostoli  dupliciterverecunda- 
bant  et  erubescebant,  de  infldelitatc  videlicct  Judo^o- 
mm  et  idololatria  gentium.Sed  unde  ille  erubuerunl 
et  confusionem  sustinuerunt,  unde  isti  et  Judsei  et 
gentiles  conversi  adfidemlaudabuntpartemsuam : 
Dominum  videlicet,  dicentes  cum  Psalmista : «  Pars 
mea  Dominus  est:»  quod  nemo  veraciter  potest  di- 
cere,  nisi  qui  aliam  partem  non  habet.  «  Proptcr 
hoc,  »  subaudis,  quia  vos  duplicem  super  eos  ha- 
buistis  confusionem  et  ruborem,  et  illi  conversi  ad 
Dominum  qui  est  pars  electorum.uLaudaveruntin 
terra  sua,»  hoc  est,  in  terra  vivcntium  et  mansue- 
torum  «  duplicia  »  prsemia  «  possidebunt, »  id  est, 
in  corpore  et  in  anima,cum  receperint  immortali- 
tatem  et  incorruptionem  In  eorpore,et  incommuta- 
bilitatem  in  anima,«  et  Istitia  sempitemaeriteis.  » 

«  Quia  ego  Dominusdiligensjudicium,»8ubaudis 
veritatis, «  et  odio  habens  rapinam  in  holocausto.  »  C 
Divites  solent  ofTerre  Deo  munus  de  rapina  paupe- 
rum,  sed  sic  placet  ei  eorum  oblatio  ut  pretium 
scorti,  et  sacriflcium  canis,  vcl  sicut  placet  patri 
qui  immolatfllium  in  conspectu  cjus.Etestscnsus: 
Hoc,  inquit,  prffistabit  Dominus  qui  magis  diligit 
justorum  pauperiem  et  Judicii  veritatem,  quam 
divitum  munera  quas  de  rapina  sunt  et  iniquitate. 
M  Et  dabo  opus  eorum,  »  subaudis  qui  credidcrunt 
«  in  veritate,  »  ut  agnum  comedant  in  veritato,  et 
circumcisionem  cordis  accipiant^  et  terram  deside- 
rent  ntemam,  et  ut  omnia  quas  Judscls  dicta  sunt 
in  figura,  ipsi  possideant  in  veritate.  «  Et  fccdus 
perpetuum  feriam  eis,»id  est  Evangelium  dabo  eis, 
cui  non  succedet  alia  lez,  sicut  legi  Moysi.  De  quo 
Evangelio  dieit  Dominus  :  «  Goclum  et  terra  transi-  r\ 
bunt,  verba  autem  mea  non  transibunt  {MaUh. 
xxiv).  ^ 

«  Et  scielur  in  gentibus  semen  corum,  »  id  cst, 
semen  apostolomm,  «  et  germen  eorum  in  medio 
populorum. »  Sicut  apostoli  fuerunt  semen  bonum 
etverum  aGhristo  seminati,  audientes  abillo  :  «  Ite, 
docete  omnes  gentes  (MaUh,  xxviii) :  »  ita  semen  et 
germen  apostolomm  sunt  fldeles^qui  ab  illis^^emen 
verbi  Dei  percepemnt.  «  Omnes  qui  viderint  eos  » 
apostolos  videlicet  apostolommque  successores  et 
imitatores, «  cognoscent  illos,  quia  isti  sunt  semen 
cui  benedixit  Dominus.  »  Quomodo  scient  et  quo- 


modo  cognoscent,  quod  a  Domino  sunt  seminati  ? 
In  doctrina,  in  castitate,  in  contemptu  mundi  et  ini 
virtute  miraculorum. 

«  Gaudensgaudebo  in  Domino,et  exsultabitanima 
mea  in  Deo  meo.  »  In  persona  Ecclesiae  loquitur 
propheta:«  Gaudcns,»inquit,«  gaudcboinDomino,» 
non  in  divitiis  et  lucris  terrcnis,nequeinnobilitate 
gcneris  ut  Judaei,  qui  gloriabantur  quod  essent  de 
genere  patriarcharum,  ncquc  in  honoribus  hujus 
saeculi  gaudebo,scd  in  Dominojuxta  quod  Aposto- 
lus  praecipit,  diccns : «  Gaudctc  in  Domino  semper. » 
Et  non  solum  gaudcbo,  sed  exsultabit  anima  mea, 
non  in  resonante  cachinno,scd  in  Deo  meo.«  Quia 
induit  me  vestimentissalutis,etindumentojustitiffl 
circumdedit  me.  »  Roddit  causas  quare  gaudere  et 
exsultaredebcatinDomino.]dco,inquit,«gaudeboin 
Domino,»  quia  induit  me  vcstimentis  salutis,id  est 
virtutibus  vel  ipso  Christo,  sicut  Apostolus  dicit  : 
«  Quotquot  in  Ghristo  baptizati  cstis,  Ghristum 
induistis  (Galat,  iii).  »  Et,  «  Induite  novum  homi- 
ncm  (Ephes,  iv).  »  Dc  hoc  autcm  quod  dicit,  et  in- 
dumcnto  justitiae  circumdedit  mc,Psalmista  decan- 
tat,  dicens  :  «  Sacerdotes  tui,  Domine,  induantur 
justitiam  {Psal.  cxxxi).  »  Vcstimentum  enim  sive 
indumcntum  clectorum  sunt  virtutcs,vel  ipscGhri- 
stus  :  sicut  et  indumentum  Ghristi  sunt  omnes 
clecti.  «Quasi  sponsum  decoratum  corona,» suban- 
dis,  decoravit  mc,  «  et  quasi  sponsam  oraatam 
monilibus  suis.  »  Duo  agmina  credcntium  sancta 
Ecclesiae  hic  ostenduntur.  Pcrfectorum  scilicet  ag- 
men  ostenditur  per  sponsum,  de  quibus  dicit  Apo- 
stolus  :  «  Sapientiam  loquimur  inter  perfectos.  (/ 
Cor,  ii).  »  Impcrfectorum  vero  agmen  designatur 
per  sponsam^de  quibus  dicit  Apostolus: «  Non  judi- 
cavi  me  aliquid  scire  inter  vos,  nisi  Jesum  Ghris- 
tum,ct  hunc  crucifixum  (/  Cor.  iii).  »  «  Et  tanquam 
parvulis  in  Ghristo,  lac  vobis  potum  dedi,  non 
escam.»  Christus  crgo  sponsus  ipsc  faeit  sponsos 
et  sponsas,  et  tamen  una  cst  sponsa  Ecclesia  quaa 
decoratur  corona,  id  cst  multitudine  credentiumex 
oranibus  mundi  partibus  in  ejus  societatem  ve- 
nientium.  Et  ornatur  monilibus,  id  est  omnium 
virtutum  ornamentis  quosdcsignanturper  monilia, 
videlicct  castitatc,  humilitate,  aliisque  virtutibus, 
et  variis  ordinibus. . 

«  Sicut  enim  tcrra  profcrt  germen  suum,etsicut 
hortus  scmcn  suum  gorminatisic  DominuaDeus  ger- 
minabit  justitiam  et  laudcm  coram  universis  genti- 
bus.»  Istarumcomparationum  priorrcfercndaestad 
sponsum,scquens  ad  sponsam.«  Sicut,inquit,terra 
ccelestibus  pluviis  irrigataprofert  gcrmensuum,  et' 
sicuthortus  fontium  aquisirrigatus  semen  suum,»id 
est,oleradiversis  gencribus  germinat:«sicDominu8 
Deus  germinabit,»  id  est,gcrminarefacietvelcresce- 
re«justitiam,»idest,Ghristumquijustiflcatin8ecre- 
dentes  :  vel  justiflcationem  fldei  ex  qua  justus  vivit : 
et  ipse  faciet  cresccrc  laudom  suam  coram  universis 
gcntibus.  Non  erit  solummodo  ista  justiflcatio  in 
Jud8eis,ncquc  soli  Judsei  rcferent  ei  laudes  :  sed  in 


1047 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


1048 


omnibus  oredentibus  erSt  OdeB.Et  posiquam  fuerint  A 
jusiifloati^  rcferent  laudcd  et  graiiarum  aclionem 
Creatori  suo  pro  omnibus  beneficiis  ab  illo  sibi  da- 
tis.  Sicut  ergo  terra  irrigata  coelitus  profcrt  ger- 
men  :  sic  perfecti  quique  irrigati  graiia  Spiriius 
Bancti^  quotidie  frueius  bonse  operaiionis  referunt. 

CAPUT  LXII. 

•«  Propier  Sion  non  iaccbo,et  propter  llierusalem 
non  requiescam,donec  egrediatur uisplendorjustus 
€(]us,»  id  estjustus  EcclesiaB  Ghristus,«  et  salvaior 
ejus  ut  lampas  accendatur.»HacienusEcclesia,nunc 
ex  persona  sua  loquitur  Propheia.  Per  Sion  ei  Hie- 
rusalem,  generaliier  possumus  inielligere  reges  et 
.  principes  Judaici  populi^qui  prohibebantprophetas 


«  Et  eris  corona  gloriae  in  manu  Domini ,  et  dia- 
dema  regni  in  manu  Dei  iui,  »  id  est  in  poientia 
Dei,  vel  in  ipso  Ghristo  qui  est  manus  et  dextera 
Patris.  Gum  te  (inquii)  coronaverit  multitudo  cre- 
dentium  veniens  ad  fidem  tuam  ex  omnibus  parti- 
bus  mundi,  eris  corona  decoris  in  manu  Dei,  el 
quasi  diadema  regni  in  poiesiaie  illius. 

«  Non  voeaberis  ulira  derelicta,»  a  Deo  «  et  terra 
tua  »  id  esi  habitaiio  tua  «  non  vocabitur  ampHus 
desolata,»  subaudis  quia  Chrisius  habitabitin  me- 
dio  tui.«  Sed  vocabcris  volunias  mea  in  ea,»  id  cst 
vocabitur  Ecclcsia  GhriBti,  et  dicetur  :  Ista  esi  Ec- 
clesia,quae  Domini  voluniatem  facit.  Et  quare  hoc? 
«  Quia  complacuii  Domino  in  te,etterratuainhabi- 
tabitur.  »  Ecclcsiam  ex  utroque  populo  coUectam 
ut  non  loquorcniur  in  nomine  Domini,vel  distincie  p  alloquilur  sormo  propheticus,  et  promittit  quod 


per  Sion  regos  eiprincipes^perHierusalem  sacerdo- 
tes  et  subjecios  eorum.Dicit  ergo  Propheta:«  Prop- 
ter  Sion  et  propier  Hierusalem^»  id  est,propicr  re- 
ges  principesque  ac  8acerdoios,etiamsi  pra!ceperint 
ut  iaceam,non  tacebo  ab  oratione:sed  iandiunocte 
eidiejungam  procos  precibus  quousquovoniaiChri- 
sius  nobis in  lego  promissus,  ot  cunctum  orbem illu- 
minet.Tale  quid  alio  in  loco  idem  propheta  implo- 
rat: «  Utinam  dirumperc8,Domine,ca3los,civenirc8 
(Isa.  Lxiv).  »  Non  tacebo  (inquii)  precibus,  doneo 
egrediaiurex  uiero  virginis  Justus  Ecclesiffi  ut  splen-» 
dor,qui  Justificatelecto8suo8,«ei  illuminaiomnem 
hominem  veniontem  in  huno  mundum  (Joan.  i).  » 
Ipse  cst  splendor  lucis  ffiternse  ei  sol  jusiitiffi^qui  in 
Evangelio  dixii:«  Ego  sum  lux  mundi.»  Ei  salvator 


non  sii  amplius  derelicia  ita  a  Deo,8icut  quondam 
fuii  quando  posi  idola  olaudicabai.Sicut  displicuit 
Domino  Judaeis  in  infidelitaie  manentibus,  eiin 
gentibus  posi  idololairiam  ambulantibus:  siccom- 
placuit  ei  in  credeniibus  ex  uiroque  populo,  ad 
Odem  ejus  venientibus. 

«Habitabit  cnimjuvenis  cum  virgine,»  in  castitate 
carnis^  ut  Maria  ei  Joseph,  Chrysantus  et  Daria. 

«  Ei  habitabunt  in  te  filii  tui.»  Filii  Ecclesis  sunt 
qui  instruuntur  docirina  spirituaii.  «  Et  gaudebit 
sponsus  »  Ghrisius  «  super  sponsam  »  Ecclesiam 
«  et  gaudebii  super  to,»  id  eside  tuia operibusbonis 
«  Dcus  iuus.  »  Iste  esi  sponsus,  de  quo  dicitur  ia 
psalmo  :  «  Ei  ipse  ianquam  sponsus  procedet  [Pud. 
xviii).»  Ei  ista  est  spon8a,de  qua  dicit  Joannes  Bap- 


4^us,id  e8iEcolesiffi,ui  lampas  accendatur,subaudi8  C  tista:  «  Qui  habot  sponsam  sponsus  est  (Joan.iuj.v 


in  cordibus  credeniium.LampasGraece^Laiinedici- 
tur  flamma  ignis.De  qua  flamma  ignis  dicii  Dominus 
in  Evangelio  :  «  Ignem  veni  mittere  in  terram(LtM?. 
xii).  »  Hac  flamma  succensi  suni  apostoli  dio  Pen- 
tecosies,  quando  coeperunt  loqui  omnibus  linguis. 
«  Et  videbuntgeniosjusium  tuum,»subaudisper 
fldem,  0  primitiva  Ecclesia,  id  est  Ghristum  tuum 
qui  peccaium  non  fecii.«  Ei  cuncii  reges,»  subaudis 
qui  crediderint,  vel  ipsi  qui  soipsos  bcno  rexerini. 
«  Videbuni  inclytum  »  sive  nobilom  «  iuum  »  pcr 
fldem^de  quibus  Dominus  dicii:  Beaii  qui  non  vidc- 
runt  oculia  corpori8,ot  credideruni  mcnte  (Joan.xx). 
«  Et  vocabitur  tibi  nomcn  novum,»  o  primitiva  Ec- 
desia,  «  quod  os  Domini  nominavit.  »  Gonsueiudo 


«  Super  muros  tuos  Hierusalem  constitui  custo- 
des,  iota  die  et  iota  nocte  non  iacebunt.  »  Vox  Dei 
Omnipoientis  ad  Hierusalem,  id  est  ad  Ecclesiam, 
qu(D  esi  visio  pacis.Muri  dicuntur  a  muniendo.Do- 
pliciter  possumus  hic  accipere  muro8,et  dupiiciter 
cusiodcs.Muri  EcclesiaB  fueruntapoBioli  etpredica- 
tores,qui  docirinaeimiraculis  munierunt  Ekiclesiam. 
Gustodes  vero  horum  sunt  angeli  qui custodiunt  mo- 
ros  Ecclesiae,ne  adversarius  noster  diaboIuB  «  quasi 
leo  rugiens  »  possit  aliquem  rapereex  arietibas.Unde 
ApostoIus:«  Omnes  (inquit)  administratorii  suntspi- 
ritus,missi  propier  oo8,qui  hffircditaiemcapiuntsa- 
luiis  (Hebr.  i).  »  Vel  aliter :  Murus  Ecclesis  fnemnt 
Titus  ei  TimoiheuSyOi  Marcus  aliique  discipuli  apo- 


est  Hebrffiffi  lingua;,  ut  ex  novis  rebus  nomina  impo-  n  siolorum  :  quorum  custodes  erant  Petrus,  Paalas 

•  t  »    •  1  T^       •  mS  4  .  ,  1.       VV  .         ..  ••  •  «^  t 


naniur,  ut  ex  Abraham  possumus  cognoscero.  Pri- 
mum  qnidemappellatusesi  Ram^sicui  in  libro  beati 
Job  (cap.xxxii),  invenitur  eo  in  loco,ubi  diciiur :  «  Et 
iraius  indignatusque  esi  Heliu  filius  BarachielBuzi- 
tes  de  oognitione  Ram.»  IndevocatusestAbram,id 
cst  pater  oxcel8us,ac  deinde  Abraham.Similitcr  do 
beato  Peiro  poiost  inielligi,  qui  primum  Sion,  de- 
inde  Poirus  a  petra,id  est  a  Christo  esi.  appellaius. 
Dicitur  ergo  ad  Ecclesiam  primitivam  :  Vocabiiur 
tibi  nomen  tuuin,  id  scilicct  quod  verbum  Dei  Pa- 
tpis  decreverit,  ut  a  Christo  chrisiiani  voceniini,  ct 
per  Hierusalem  et  Sion  Ecclesis  nomincmini. 


cffiierique  apostoli.Dicit  OFgo  sermo  divinus  Eccle- 
siaeiSuper  muros  tuos  Hierusalem  constitui  custo- 
des,angelos  vel  prslaios  Ecclesiarumyapostolos  vi- 
delicei  corumque  sequaces.  Toia  die  et  tota  nocte 
non  iacobunt,id  e8t,nequeinpro8perisneqiieinad* 
versis  tacobunt  a  procibus,  exoranies  dementiam  et 
misericordiam  meam  pro  muris,utmeorumauxiiio 
valleniur. «  Qui  reminiscimini  Domini,netaceatis,'> 
subaudis  a  precibus,  jungenies  vota  votis. 

«  Et  nc  dotis  silentium  ei^»  subaudisDomino^sed 
sempor  opportuno  imporiune  illius  misericordiam 
posiulaie  «  donec  siabiliai,»  id  est  firme  starefaciat 


1049 


COMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  III. 


1050 


«  Hierusalem,  )»id  est  Ecclesiam  suam,  et  «  ponat  A  meduntet  bibunt  in  Ecclesia,  laudantes  Greatorem 


ei  landem  in  terra,  »vel  ut  ipsa  laudet  Creatorem 
suum  per  omnem  mundum  dilatata,vel  ut  ab  omni- 
bus  gentibus  ipsa  laudctur.  Custodes  murorum  al- 
loquitur  sermo  divinus,  ut  ipsi  qui  Domini  volun- 
tatem  sciunt  et  muros  custodire  dcbent,  non  taccant 
a  precibus  et  laudibus,  neque  in  prosperis  neque 
in  adversis.  Sequitur  : 

«  Juravit  Dominus  in  dextera  sua, »  et  in  brachio 
fortitudinis  suae.  »  Omnis  sermo  omnipotentis  Dei 
pro  juramento  accipi  debct,  quia  semper  verus  est 
et  nunquam  fallit.  Dcxtera  autem  et  brachium  forti- 
tudinis  illius  Filius  est,perquem  omnia  fecit,scoun- 
dum  illnd :  Omnia  pcr  ipsum  facta  sunt.«  Si  dedero 
triticum  tuum  ultra  cibum  inimicis  tuis,  et  si  bibe- 


et  Redemptorem  suum.  Vcl  etiam  illi  qui  modo  iu 
pn-Bsenti  congregant  virtutes,  et  comportant,  id  est 
coadunant,  dum  transierint  a  prajsenti  Ecclesia  co- 
medent  et  bibent,  id  est  exsultabunt  et  gaudebunt 
in  atriis  Domini,  sive  in  mansionibus  ccDlestibus. 
De  quibus  Dominus  dicit  :  «  In  domo  Patris  mei 
mansioncs  multaj  sunt.  » 

«  Transite,  transite  per  portas,  prieparate  viam 
Domino,  populo  planum  facite  iter,  eligite  lapides, 
et  clcvate  signum  ad  populum.»  Custodibus  muro- 
rum  angelis  vel  projlatis  EcclesiaB,quibus  superius 
dixerat  nc  tacercnt  a  prccibus  et  laudibus,  prscipit 
iterum  ut  transeantper  portas,  id  est  per  diversos 
ministros  Ecclesio!  presbyteros,  diacones,  subdiaco- 


rint  filii  alieni  vinum  tuum,in  quo  laborasti.»  Eccle-  r>  nes,  quorum  ministcrio  introducuntur  credentes  in 
"       "       "         '^  ■     '  Ecclesiam:  voluttranseant  pervirtutes.ambulando 

de  virtute  in  virtutem.  Ideo  autem  prascipiuntur 
transire  pcr  minislros  Ecclesio;,  ut  eos  custodiant, 
ne  aliquis  illorum  in  haereticorum  pravitatem  cor- 
ruat,  et  ut  in  fldem  amplius  etiam  accrescant.  Prae- 
cipitur  etiam  custodibus  murorum,  ut  praeparent 
viam  populo  volenti  intrare  in  Ecclesiam,  hoc  est^ut 
doctrina  et  exemplo  eis  viam  rectitudinis  ostendant, 
planumquc  faciant  iter,  id  est  auferant  omnia  offen- 
dicula  dimittendo  peccata  per  baptismum.  Et  ut  eli- 
gant  lapides,  sive  projiciant,  ut  Septuaginta  dixe- 
runt,  hoc  est  a  cordibus  hominum  duritiam  auferant 
infidclitatis :  vel  separent  a  consortio  credentium  re- 
probos  et  duricordcs,  qui  noluerint  credere.  Necnon 
eliam  prscipitur,  ut  elevent  signum  crucis  ad  popu- 


siam  alloquitur.  SaBpc  Deus  omnipotens,  quantum 
ad  littcram  pertinet,  fruges  Judajorum  dedit  inimicis 
corum,  id  est  triticum  et  vinum  :  siout  legimus  in 
libro  Judicum  {cap.  vii),  quod  «  Madianitas  tempore 
messis  venientes  fructus  eorum  collegcrunt,  et  tam 
in  suos  quam  in  inimicorum  suorum  usus  expende- 
runt.»Sic  etiam,quandoducti  sunt  in  captivitatem, 
quando  coUocati  sunt  ibi  Samaritani  a1ienigen(e,qui 
eorum  comederunt  fruges.  Sed  isto  in  loco  cibum 
Ecelesiee  dupliciter  possumus  intelligere,  id  est  vir- 
tutes  et  bonaopera,vel  etiam  et  corpus  et  sanguinem 
illius quod  quotidie  in  sancta Ecclesia  sumitur  a  fide- 
Iibu8,quibus  pascitur  anima.Quodam  siquidem  tcm- 
pore  ante  adventum  Filii  Dei  fruges  Judajorum,  id 
est,  laudes  et  opera  quae  idolis  impendebant,  daemo- 


nes  comedebant:  sed  post  Domini  adventum  virtutes  ^  lum  nationum,  id  cst  ut  annuntient  ei  passionem  et 
et  laudes  EccIesisB  non  comederunt  dxmones,  sed      resurrcctioncm.  Sequitur : 


Dominus  epulatus,  id  est  leetatus  et  delectatus  est  in 
eis.  Cibus  etiam  Judaiorum  erat  triticum  et  vinum, 
quod  signiflcavit  corpus  et  sanguinem  Domini,  sicut 
ipse  dixit  : «  Garo  enim  mea  vere  est  cibus,  et  san- 
guis  meuB  vere  est  potus  (Joan.  vi) :  »  quia  non  su- 
montur  ab  hsereticis  et  paganis  inimicis  sanctae  Ec- 
clesiae.  Si  dedero,  id  est,  non  dedero  vel  non  dabo 
deinceps  triticum  vel  vinum  tuum,  in  quo  laborasti, 
ih  cibum  inimicis  tuis,  id  cst,  laudes  et  opera  tua 
iTon  dabo  dsemonibus,  sed  cgo  suspiciam  eas.  Vcl 
corpus  etsanguinem  meum,  in  quo  tu  laboras  con- 
secrando,  non  dabo  hsercticis  et  paganis  inimicis 
ttiis  qui  alieni  sunt  a  mc  et  a  fide  tua.  Quare  autcm 


«  Ecce  Dominus  auditum  fecit  in  extremis  terrae.» 
Subaudis  per  apostolos  fidem  sua;  passionis  et  my- 
steria  sua}  resurrectionis. «  Dicitc  filia;  Sion  :  Ecce 
Salvaior  tuus  venit,  ecce  merces  ejus  cum  eo,et  opus 
ejus  coram  illo.  »  Custodibus  murorum  angelis  vel 
prophctis  sivc  apostolis  pra^cipitur,  ut  alloquantur 
flliam  Sion,  hoc  est  Ecclesiam  primitivam,qu8e  ideo 
filia  Sion  dicitur,  vel  quia  primum  ex  Judsis  col- 
Iccta  est.  De  qua  dicit  in  Cantico  canticorum  :«  Filii 
matris  mcae  pugnavcrunt  contra  me  {Cant.  i). »  Vel 
propterea  appellatur  filia,  quia  a  Domino  nomen 
filiationis  accepit,  juxta  quod  Joannes  dicit :«  Quot- 
quot  receperunt  eum,  dedit  eis  potestatem  fllios  Dei 


non  det  inimicis  cibum  fidelium,  manifcstat  cum  D  ^^'^^  (Joan.  i).»  Dicitc,  inquit,  Sion,  id  est  primitivas 


dicit : 

«  Quiaqui  congregant  illud,  »  subaudis  triticum, 
<c  comedent  inud,et  laudabunt  Dominum  Crcatorem 
suum  :  et  qui  comportant  illud,»  subaudis  vinum, 
t  bibent  in  atriis  sanctis  meis,  >  hoo  quotidie  in 
sSncta  Ecclesia  ex  parte  completur,  ct  ex  parte  in 
aetema  beatitudinc.Qui  sunt  isti,  qui  congregant  ct 
qui  comportant  triticum,  et  qui  bibent  in  atriis  Do- 
mini,  id  est  in  diversoriis  Ecclcsia3?  Episcopi,  presby- 
teri,  diacones,  subdiaconcs,  omncsque  ministri  alta- 
ris,  qui  congregant  et  portunt,id  est  qui  prajparant 
et  consecrant  corpus  et  sanguincm  Domini,  ct  co- 


Ecclesiae.  Ha;c  qus  dicuntur,ad  secundum  Domini 
adventum  pertinent. «  Ecce  salvator  tuus  venit, » 
pro  eo  quod  est  vcniet  in  dic  judicii  cum  angelis  et 
archangelis,  omnibusque  virtutibus  coelorum.Ecce 
mcrccs  ejus  cum  co,  ut  remuneret  elcctos  et  damnet 
rcprobos.  Et  opus  ejus  coram  illo,  id  cst  potestas  ju- 
dicandi  in  conspectu  illius. 

«  Et  vocabunt  cos,  »  subaudis  qui  crediderunt, 
«  pppulum  sanctum,  rcdemptum  a  Domino.»  Angeli 
et  apostoli  aliiquc  doctorcs  congaudcntos  eisqui  per 
corum  prasdicationcm  crcdiderunt,  vocabunt  eos  po- 
pulum  sanctum,  redemptum  a  Domino.  Beatus  Hic- 


1051 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMKNT.  BIBL. 


1052 


ronymus  dicit  in  Hebraeo  haberi  populuin  suum  re- 
demptum»  sicut  nos  jam  dictum  habemus,  scd  qui- 
dam  codices  habent  populus  sanctus  et  redempti  a 
Domino,  juxta  quod  hic  erit  sensus :  Apostoli  aliique 
doctores  vocabunt  eos  qui  crediderint  dioentes  :  tu 
es  populus  sanctus,  ct  vos  cstis  redemptia  Domino. 
Sed  hebraica  verilas  apertioretfacilior  isto  in  loco 
habetur.  «  Tu  autom,»  o  Ecrbsia,  «  vocabcris  qua;- 
sita  civitas, »  subaudis  a  Deo,  «  et  non  dorelicta.  » 
Nequaquam,inquit,vocabcris  civitas  derelicta  a  Deo 
sicut  quondam,  sod  vocaberis  civitas  quflesita  a 
Christo,  et  ejus  scnguine  redempta.  De  qua  dicit 
Dominus  in  Evangelio  :  «  Vcnit  Filius  hominis 
qucerero  ct  salvare  quod  pcrierat  (Lu^,  i).  »  Et  ista 
est  ovis  vel  civitas,  quam  pastor  bonus  quaBrere 
venit. 

CAPUT  Lxni.  * 

«  Quis  est  iste  qui  venit  de  Edom,  tinctis  vestibus 
de  Bosra?  Iste  formosus  in  stola  sua,  gradiens  in 
multitudine  virtutis  suae.  »  Angelicae  quaedam  po- 
testates  in  cobIo  residentes,  ignorantes  mysterium 
Dominicaj  nativitatis,  passionis,  resurrectiotiis,  as- 
censionisque  ejus,  cum  vidissent  Dominum  ascen- 
dere  ad  superoscum  multiJudine  angelorum  et  san- 
ctorum  hominum,  ot  non  cgere  auxilio  alicujus  an- 
gelorum,  sed  propria  virtute  super  omnia  agmina 
ccBlorum  conscendere,  conversi  in  admirationem, 
quomodo  ille  qui  Deus  adorabatur  in  coelo,  homo 
factus  et  mortuus  resurgendo  non  soluni  sibi  Doo, 
scd  etiam  cunctis  tunc  ascendentibus,ct  postea  cre- 
dentibus  januas  coeli  ccelestis  aperuit,  dixerunt  aliis 
angelis  Dominum  comitantibus :«  Quis  est  iste  qui 
venitdeEdom,tinctis  vestibusdeBosra?»Talequid 
et  Psalmistaex  pcrsonaeorumdem  angelorum  dicit : 
«  Quis  est  iste  rex  glorifB  {PsaL  xxiii)?»  Sod  consi- 
dcrandus  ost  isto  in  loco  varius  scrmo  doclorum. 
Beatus  siquidem  Augustinus  in  expositionc  hbri 
Gcnescos  dicit,  quod  omnes  angeli  statim  ut  conditi 
sunt,  cognoverunt  in  contemplatione  Croatoris  sui 
quidquid  ipse  Crcator  facturus  orat.  Attamen  beatus 
Ilieronymus  aperte  declarat  quia  fucrunt  angelicae 
dignitates  qua;  donec  pcrficcretur  mysterium  incar- 
nationis  et  passionis  Christi,  ad  liquidum  non  co- 
gnoverunt,sicut  suporius  jam  diximus.Verbi  gratia : 
Sicut  et  nos  de  dic  judicii  ex  parte  cognoscimus, 
quae  ibi  agentur  pcr  revclationem  sanctorum  pa- 
trum,et  ex  parte  ignoramus.  Scd  utrum  incognitum 
illis  fuerit  an  non,  nobis  non  est  amplius  inquiren- 
dum,  nisi  quod  Dominus  ipse  manifestarc  dignatus 
cst.  Occulta  cnim  cjus  sunt  judicia.Tamcn  hoc  fir- 
miter  tcnemus,  quia  propheta  admirando  hoc  pro- 
tulit ex  pcrsona  illorum  angelorum.qui  ccelo  reside- 
bant,  inquiens  :«  Quis  est  iste  qui  venit  de  Edom  ?  » 
Edom  ipse  est  Esau,  ipsc  cst  Seir.Vocatus  est  autem 
Edom  ab  edulio  lentis,  proj^ter  quod  vendidit  primo- 
genita  sua.  Et  intcrpretatur  Edom  terrenm  vel  san- 
guinetis  si\c  cruenttiStS\Qn\(ica.l  hunc  mundum ;  Esau 
vcro  interpretatur,  ^it^rceMS  vel  roboreu^;  Scir /it- 
pidusj  id  est  pilosus.  Et  hoc  notandum,  quia  isto 


A  in  loco  Edom  non  pro  persona  illius,  sed  pro  inter 
pretatione  nbminis  positum  ost,  sicut  et  Bosra  non 
pro  loco,  «sed  pro  interpretatione  nominis.  Interpre- 
tatur  autem  Bosra  munita  vel  firma,  et  significat 
vel  infernum  ubi  clausae  sunt  animae  mortuorum,  et 
cui  adhibiti  sunt  firmissimi  custodcs.  De  qua  civitate 
dicit  Psalmista  :  «  Quis  dcducet  me  in  civitatcm 
munitam  {PsaL  ux)?  »  Vel  ctiam  significat  Uierusa- 
lem  terrcnam,qua3  firmissimis  muris  fuit  ante  cir- 
cumdata  in  qua  passus  est  Dominus.  Gujus  nomi- 
nis  etymologiam  Ilomerus  eximius  poeta  Graecorum 
exponcns,  sicut  Josephus  narrat,  ita  dixit  quod 
ierom,  a  quo  Ilierusalem,  interpretatur  munita  vel 
firma,  Quantum  vcro  ad  litteram  pertinet,  Bosra  ci- 
vitas  neque  in  tcrra  repromissionis  neque  in  Edom 

n  sita  fuit,sod  in  Moab.  Interrogant  ergo  qusdam  an- 
gelica3  dignitates,  illos  angelorum  choros  qui  Domi- 
num  comitabantur :  «  Quis  est  iste  qui  cum  tanto 
exercitu  venit  deEdom,ihocestde  terrenoetcruento 
mundo?«  Et  tinctis  vestibus,»  id  est  corporeis  mem- 
bris  «  venit  de  Bosra,»  id  est  de  munita  civitate  Hie- 
rusalem  ubi  passus  est,vel  de  inferno  de  quo  victor 
exiit?  Non  quod  tincta  sivc  respersa  membra  habcret 
ex  sanguine,qui  manavit  ex  latere  et  locis  clavorum, 
sed  pro  cicatricibus  quae  adhuc  parebant  in  corpore 
illius.Persistunt  etiam  in  sua  admiratione  angeli,et 
interrogant  dicentes:  Iste  formosus  in  stola  sua,  sive 
pulcher,  quis  est  gradiens  in  multitudine  fortitudi- 
nis  suae?  Ac  si  dicercnt  aliis  verbis :  Quis  est  iste 
formosus  et  tam  dccorus  in  stola  sua,  hoc  est  in  ha- 
bitu  humanitatis  suse  gradiens,  vel  ascendens  super 

C  omncs  cgbIos,  in  multikidine  virtutis  sus,  sive  in 
plenitudine  divinitatis  suae,  ascendens  super  omnia 
agmina  coelorum  sine  auxilio  alicigus  angelorum? 
Iste  est  formosus,  cui  dixit  Psalmista  : «  Speciosus 
forma  pras  filiis  hominum  {Psal,  xliv).»  Formosum 
dicebant  antiqui  calidum,  unde  formosus  quasi 
calidus,  eo  quod  ex  calore  rubicundus  existat  instar 
rosarum. 

«  Ego  qui  loquor  justitiam,  et  propugnator  sum 
ad  salvandum.  »  Angelis  taccntibus  qui  interrogati 
fuerant,  quis  esset  qui  propria  fortitudine  ascende- 
bat  dc  terreno  et  oruento  mundo  super  omnes  coelos, 
illis  etiam  responsum  non  reddentibusquiDominum 
comitabantur,  respondit  ipse  Dominus,  inquiens : 
Vultis  scire  quis  sim  ego?«  Ego  sum  cui  Pater  omne 

Q  judicium  dedit(/oan).»  Juxta  quod  Psalmista dicit : 
«  Dcus  judicium  tuum  regi  da  {PsaL  lxxi),  »  etc. 
Ego  sum  quiloquor  justitiam,  rcddons  bonis  bona, 
justis  prosmia,  malis  autem  et  impiis  mala,ct  aeterna 
supplicia  juxta  quod  merentur.Hoc  quotidie  implet, 
generaliter  vero  in  die  judicii,  dum  dixerit  impiis ; 
u  Itc,maledicti,in  ignem  aeternum ; »  et  justis  :«  Ve« 
nite,  benedicti  Patris  mei,  peroipite  regnum  (Motffc. 
xxv),  etc.  Et  non  solum  loquor  justitiam,  sed  etiam 
propugnator,  hoc  est  debellator,  sum  dsemonum,  et 
dcfensor  ad  salvandum  genus  humanum. 

«  Quare  ergo  rubrum  cst  indumentum  tuumy»boo 
est  corpus  tuum,  «  et  vcstimenta,»  subaudis  quare 


i053 


COMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  III. 


1054 


sunt  rubra,«sicut  calcantiura  in  torculari?»Domino 
ergo  dicentc  :«Ego  sum  qui  loquor  justitiam,»etqui 
debello  contrarias  poteslatcs,  rursum  sciscitantur 
angeli  et  dicunt  :  Si  tu  es  qui  loqucris  juslitiam, 
et  cui  Pater  omne  judicium  dcdit(/oaM.v),et  qui  do- 
bellatorscdaBmonumadsalvandumgenushumanum 
volumus  atescircquaj  causa  cxstitcrit  quare  sit  in- 
dumcnlum  tuum,hoc  estcorpustuum,cruontatum  : 
et  quare  sint  vcstimenta  tua,  id  est  membra  tua, 
rubra  vcluti  dc  musto  nigri  ct  subrubicundo.  Tibi 
qui  candidus  es  ex  virginitatc,  et  speciosus  prcE  (i- 
liis  hominum,non  convenirent  ista,  sed  homicidis, 
adulteris  et  latronibus.  Dic  crgo,  inquiunt,  nobis 
quid  promcruisti,ut  tu  qui  defensor  es  generis  hu- 
mani,cruenta  et  tincta  habeas  membra,quasi  homo 
quilibet  qui  uvas  nigras  et  subrubicundas  calcat  in 
torcularisiveinprclo?  Quibus  respondet  Dominus, 
non  uno  solummodo  versiculo  ut  prius^scd  multis 
verbis  ostendens  eis  ordinem  rei,  ne  rursum  nc- 
cesse  sit  interrogare,  et  dicit : 

«  Torcular  calcavi  solus,  et  dc  genlibus  non  est 
vir  mecum.  «Torcular  appcllat  Dominus  crucem  et 
omnia  tormenta  passionis,sputa  vidclicct,coIaphos, 
infixioncm  lancea;  etcIavorum,inquibus  ipse  passus 
esfliuasi  in  prclo,  intantum  ut  sanguis  ejus  funde- 
retur.  Et  hoc  8ciendum,quia  torcular  aliquaudoin 
malam  partem  ponitur,hoc  est  pro  suppliciis  etpcD- 
nis  peccatorum,  ut  illud  Jcremiae  :«  Torcular  cal- 
cavit  Dominus  virgini  filiae  Juda;  (Thren.  i),  »id  cst 
captivitatis  malum  et  afHictionis  adduxitcum  pon- 
dere  super  eam :  ideo  ploro.  Interdum  etiam  ponitur 
torcular  in  bonam  partem,quemadmodum  octogesi- 
mus  tertius  psalmus^cujusproititulatio  est :  In  finem 
pro  torcularibus,id  est  pro  martyribus.wTorcular  » 
(inquit  Dominus),«calcavi  solu8.»Ac  si  diceret:ldeo 
habeo  rubra  vestimcnta,quia  pressuram  crucissusti- 
nui  solus,  etde  genere  humano  non  fuit  vir  mecum 
in  adjutorium.Ideodicitsolus,  quia  nullum  habuit 
adjutorem  neque  angelum,neque  archangelum,ne- 
que  aliquam  potestatem  ccelestium  virtutum,neque 
Juddsum,neque  gentilem  :  sed  omnes  cum  dercli- 
querunt  temporc  passionis,  intantum  ut  ille  fortis- 
simus  apostolus  Petrus  in  fide  ter  eum  ne  gaverit, 
caBteris  fugientibus.Et  cum  essct  ab  omnibus  dere- 
lictus,  solus  ille  debcllavit  contrarias  potcstatcs,  et 
superavitvirtutemeorum.Hocautemconsiderandum 
est,  quare  dicat  torcular  a  sc  calcatum,  hoc  est 
presssuram  passionis  superatam :  cum  ipsesit  calca- 
tus  ct  mortuus.Sed  ad  hoc  dicendum,quia  calcatus 
est  a  pressura  passionis  raoriendo,et  calcavit  ipsam 
passionem  tertia  die  propria  virtute  resurgendo. 
"  Calcavi,  »  id  est  vici  ct  humiliavi  «  cos  in  furore 
meo,  et  conculcavi  eos  in  iramea  »Non  cst  putan« 
dum  quod  Deus  omnipotens   (qui  incommutabilis 
est),furorempossit  habereaut  iram,scd  more  nostro 
loquitur  Scriptura  :  quia  illis  videtur  furere  et  ira- 
tus  esse,quibu8  vindictam  reddit.Sicut  quilibetrex, 
licet  tranquillo  auimo  sit,  iratus  videtur  illis  quos 
jubet  decollari  vcl  occidi.Ethoc  distat  inter  furorcm 


A  et  iram,  quia  furor  est  subita  animi  turbatio,  ira 
aulem  diu  manet.Sed  in  Deo  nibil  horum  habetur. 
Dicit  ergo  Dominus  :  Licet  calcatus  ab  eis  essem, 
tamen  calcavi  et  superavi  eos,  id  est  daemones  vel 
Juda^os  in  furore  et  vindicta  mea.Et  superavi  eos  in 
ira  uica,aufcrcns  a  diemonibuspotestatem  et  domi- 
nium,  quod  cxercebant  in  hoc  mundo;  et  a  Juda^is 
Iocum,rcgnum,gentem,  sacerdotem,*empIum,  om- 
nemquc  dignitatem,  tradena  eos  Romanis. 

«  Et  aspersus  est  sanguis  eorum  supcr  vestimenta 
mca,et  omnia  indumenta  mea  inquinavi.  »  Non  est 
nobisintelligendumquoddaemoncs^quispiritussunt 
habeant  sanguinem :  sed  sanguis  Christi,  quem  ipsi 
fuderunt  suadendo  Juda;is  ut  oum  interficerent,san- 
guis  eorum  appellatur  quia  vindictam  cxinde  per- 

g  ceperunt.Legimus  cniminEvangelio,quod«diabolu8 
misit  Judae  in  cor,  ut  traderet  eum  (Joan.xm).  »Ipse 
dcnique  qui  suasit  ut  traderctur,ipse  tradidit  et  oc- 
cidit.In  hoc  autem  lococsttropica  translalioabho- 
mine  victorc  et  victo,  qui  sanguine  vcgetantur,  ad 
Dominaem  qui  vicit  daemoncs,  ct  ad  illos  qui  victi 
sunt.Solet  namque,quando  quilibet  praeliator  inter- 
ficit  suum  hostem,sanguis  interfecti  evolare  et  com- 
macularc  vestimonta  interficientis.  Sicut  dicit  David 
de  Joab  Ioqucns(///  /?<?^.ii),quod  «  posuerit  cruorem 
praelii  in  balteo  suo.  »Quantum  enim  ad  hunc  sensum 
pertinet,dum  perfodit  latera  Amasae  vel  Abner,8an- 
guis  evolavit  supercingulum  sive  in  balteum  renum 
ejus.Si  autem  ad  Judaeos  ista  referimus,  similiter 
sanguis  Christi  quem  ipsi  iuderunt  sanguis  oonim 
appellatur :  quia  vindictam  inde  perccperunt.Asper- 

^  sus  est,  inquit,  sanguis  eorum,id  est  sanguis  meus, 

super  vestimenta  mea  sive  per  membra  mea,  pro 

quu  ipsi  recipient  vindictam  :  et  omnia  indamenta 

mca,  hoc  est  mcmbra  mea  inquinavi.  Non  quod 

•inquinata  essent,  scd  quod  inquinari  permiserit. 

«  Dies  enim  ultionis,»subaudis  daemonum  et  Ju« 
daeorum,  «  fuit  in  cordc  mco,  »subaudis  dum  pen- 
derem  in  crucc  talia  sustinens.«  Annus  redemptio- 
nis  meae  venit,»hoc  est,annus  vcl  tempusredemptio- 
uis  gcncris  humani.  Iste  cst  annus  quem  superius 
appellavit  annum  acceptum  Domino,et  diem  rctri- 
butionis  Judacorum.Passio  Domini  secundo  habuit 
in  se  pcenam  da;monum  et  Judaeorum  reproborum, 
omnium  infidelium,  et  praemia  Justorum.Quae  duo 
etiam  isto  in  loco  dividuntur  in  bonam  et  malam 

j)  partem.  In  malam,dies  ultionis  in  corde.In  bonam, 
annusrcdcmptionisgcnerishumanivenit.Dum  enim 
Dominus  pendcret  in  cruce  passioncm  pro  nobis 
sustinens,  incordo  ejusfuitquia  daemones  damna- 
turus  erat  in  inferno,et  Judaeos  traditurus  in  mani- 
bus  Romanorum. 

«  Circumspexi,»  subaudis  pendens  in  cruce, «  et 
non  erat  auxiIiator,»subaudis  mihi,neque  angelus, 
neque  archangclus,  neque  patriarcha,  neque  pro- 
phcta,neque  apostolus,neque  quilibet  justus,noque 
Judaeus,  nequc  gentilis.  «  Et  quaesivi  qui  me  adju- 
varct,  et  non  fuit,  «  subaudis  adjutor.Tale  cst  hoc 
quod  in  psalmis  dicit  :«Exspectavi  qui  constrista- 


i055 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISG.  OPP.  PAUS.  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


i056 


retur  et  nDn  fuit,  qui  consolaretur  et  non  inveni 
(Psal.  Lxviii).  »Bt  rursum  :«Omnes  amici  mei  dc- 
reliquerunt  me,  et  noti  mci  alieni  quasi  rcccsserunt 
a  me  (/oft.xix).»«Et  salvavit  mihi  brachium  mcum, 
et  indignatio  mea  ipsa  auxiliata  est  mihi.»Hoc  du- 
pliciter  potest  intelligi,  ut  ex  persona  humauitatis 
loquatur,  vel  ex  persona  deitatis.  Salvavit,  inquit, 
mihi  brachium  meum,  hoc  est,  verbum  a  quo  as- 
sumptus  sum  resurrectionem  mihi  procuravit :  vel 
fortitudo  mea  sivc  brachium  mcuni  salvavit  mihi 
omncs  priBdeslinatQs  ad  vitam,  ot  indignalio  mca,id 
est  ultio  et  vindicta  mea,  ipsa  auxiliata  est  mihi, 
quando  vindicavit  mc  de  hostibus  meis  Judsis  vel 
malignis  spiritlbus.  More  humano  ista  loquitur.Se- 
quitur  : 

«  Et  conculcavi,  »  id  est  humiliavi,  superavi,  vel 
vici  «  populos,  »  id  est  Judaeos  •  in  furore  meo,  et 
inebriavi  eos,»  hoc  est,  replevi  eos  miseria  et  afQi- 
ctione  in  ira  mca^sive  in  vindicta  mca, «  ct  detraxi 
in  terram  virtutem  eorum,»hoc  est,  ad  nihilum  de- 
dUxi  virtutem  dsemonum  ct  Judjcorum.Conculcavit 
et  superavit  Judseos  in  furore  suo,  et  incbriavit  vel 
repievit  cos  miseria,quando  quadragesimosecundo 
anno  ascensionis  suie,  adveniente  milite  romano, 
fame,  gladio,  pestilentia,  interibcit  cos,  dispcrgcns- 
que  illos  in  omnes  partes  mundi  et  in  omnes  gentes, 
sd)8tulit  eis  omnem  gloriamet  dignitatem,in  tantum 
ut  ipsi  qui  antea  vocabantur  soli  populus  Domini, 
modo  sint  scrvi  aliarum  gentium,  ot  qui  quondam 
Aierunt  caput,modo  sint  cauda.Detraxit  sive  dejecit 
virtutem  dsemonum  ad  nihilum,  qui  erccti  erant  in 
superbia,  quorum  princeps  dixit :  «  Super  sidera 
coali  ponam  sedem  meamilsa,  xiv).  »  Vel  etiam  vir- 
tutem  Judseorum  deduxit  ad  nihilum,  qui  se  solos 
putabant  existere  fortes,quasi  soli  auxilio  Dei  essent 
vallati,  hahcntes  soli  rcgem  ex  omnibus  gentibus. 
Modo  enim  non  fortes  JudoBi,quia  nonhabent  Deum 
fortitudinis  in  se,  qui  est  fortitudo  et  victoria  ele- 
ctorum.  Non  sunt  auxilio  Dei  vallati,  quia  propter 
impietatem  et  infidelitatem  eorum  reccsscrunt  ab 
illis  custodise  angclorum  ;  quae  audiUe  sunt  in  tem- 
plo  adveniente  excidio  dcsolationis  dicentes :  Trans- 
eamuB  ab  his  sedibus.Non  habent  legem,  quia  non 
recipiunt  Evangclium,  neque  prophetas,  in  quibus 
illa  omnia  continentur  impleta.Lex  siquidcm  et  pro- 
phetsB,  usque  ad  Joanncm.  Advcniente  enim  gratia 
veritatis  cessavit  umbra  legis  et  prophctarum. 

«  Miserationum  Domini  recordabor,  laudcm  Do- 
mini,  »  subaudis  praedicabo  «  super  omnibus  quas 
reddidit  nobis  Dominus,ct  super  multitudinem  bo- 
norum  domui  Israel,quae  largitus  est  ois  socundum 
indulgentiam  suam,ctsccundum  multitudinem  mi- 
sericordiarum  suarum,  »  subaudis  rcddidit  nobis 
Dominus.Loquitur  Prophetaex  pcrsona  Judaicipo- 
puli  pcenitentiam  agcntis,etmisericordiam  Domini 
erga  sc  magnam  cogno8centis,ct  bcneficia  ejus  ad 
mcmoriam  rcducentis,quaB  largituscsteisadiequa 
eduxiteosdecrgastulo  iEgyptiorum,otdicit  :«MiffC- 
rationum  Domini  recordabor,et  laudcm  cjus  praedi- 


j^  cabo^super  omnibus  quae  reddidit  nobis  Dominus.  n 
Gum  dicit  supcr  omnibus  quae  reddidit  nobis,ct  pro- 
spcra  et  advcrsa  vult  intelligi.  Ac  si  dicerct :  Libe- 
ravit  nos  cx  ^Egypto,  ct  transduxit  per  desertum  in 
tcrram  omnibus  mcliorem  propter  ineCfabilem  mi- 
8ericordiamsuam,etduxit  nos  in  Babyionem  propter 
pcccata  nostra.  Iterumque  reduxit  ad  terram  sua 
misericordia^in  quit)us  omnibus  justum  eum  praedi- 
cabo,  et  laudem  cjus  omnibus  narrabo,  qui  secun- 
dum  indulgentiam  suam,  id  est,8ecundum  largita- 
tcm  iniscriconiiae  suse  multa  bona  reddidit  nobis. 
«  Et  dixit  Dominus :  Vcrumtamen  populus  meuscs, 
filii  non  ncgantcs,  ct  factus  c&t  eis  salvator. »  Pro- 
pheta  loquitnr  :  Cum  vidisset  (inquit^Dominuspoe' 
nitentiam  eorum,dixit :  Vcrumtamen  populus  meus 
esy  Judaica  plebs  de  qua  olim  dixi  luHereditas  mea 

"  Israel  {Isa,  xix).  »  Et  filii  non  negantes,  id  est  lilii 
mei  erunt,  si  me  spernere  dcsierint,  et  si  me  noQ 
negaverint,et  factus  est  eis  salvator,  subandis  quia 
crcdendo  in  eum  veram  pGcnitentiam  egerunt.  Sin 
autem  dixerimus  filii  non  negantis^sicut  quidam  co* 
diceshabent,eritsensu8  :  Isti  qui  pcenitentiamagunt 
et  in  me  credunt,filii  sunt,subaudi8  populi  non  ne- 
gantis,  id  est,  filii  patriarcharum  et  prophctarum, 
qui  in  me  vcraciter  crcdiderunt. 

«  In  omni  tribulatione  eorum  non  est  tribulatus» 
subaudis  salvator  eorum.  «  Et  angelus  faciei  ejus 
salvavit  cos,»  ut  bcatus  Hieronymus  dicit:  Verbum 
est  ambiguum  apud  Hebraeos  quod  dicitur  Io,qu(d 
significat  non,veI  et  ipse.  Et  habetur  apud  eosisto 
in  loco  ubi  ipsc  transtulit  nonest  tribuIatus.Quapro- 

C  pter  dupliciterpossumushocintelligerehocmodo: 
In  omni  tribulatione  quam  sustinueront  in  ^Egyplo 
vel  in  deserto,  non  est  tribulatus,  id  est,  non  est 
compassus  salvator  eorum,ut  eos  ab  omni  augusiia 
libcraret :  sed  parumper  doseruit  eos,  subtraliendo 
auxilium  suum  ab  ei8,ut  positos  in  tribulationcco- 
gcrct  eos  ad  rogandum.Aliter:  In  omni  tribulatioDe 
eorum  ctlipsc  est  tribulatu8,quia  compassus  esteo- 
rum  iryuriis  atque  miseriis,  et  misit  eis  angelum 
suum  qui  eos  salvaret,secundum  iliud  :«Ecce  mitto 
angelum  meum  ante  faciem  tuam,qui  praecedei  te 
(Malach.  iii).  »  Uic  angelus  Michae)  est  intelligen- 
du8,qui  praspositusestillipopulo  aDco  rjuxtaqood 
Danieli  dicitur :  «Nemo  est  a4jutor  meus  in  omnibus 
his,nisi  Michael  princeps  vester,  qui  astat  pro  Aliis 

|x  populi  tui  (Oan.  x).'»Angeli8  autem  faciei  ejus  dici- 
tur,  quia  angeli  semper  faciem  Dei  vident,  quia  io 
prassentia  Dei  sunt.  «  In  dilectione  sua  »  subandis 
qua  dilexi  eos  «  et  in  indulgentia  sua,  »  id  est,  in  i 
largitate  misericordiarum  suarum.  <c  Ipse  redemit 
cos  »ex  ^gypto,  ot  ex  Babylone,  vel  otiam  sanguioe 
Filii  sui  «  ct  portavit  cos  »  subaudi8,de  y£gyptoin 
tcrram  rcpromissionis,  secundum  illud  :«£xtendit 
alassuas  assumpsitqueeos  atqueportavitinhumeris 
suis  (DetU.  xxxii).  »  «  Et  levavit  eos,  »  subaudis  de 
iniseriaad  gIoriam,«cunctis  diebus  saeculi,»  idest 
ab  exordio  quo  eos  elegit  in  populum. 
((Ipsi  autem  ad  iracundiam  provocaverunt  etaf&i- 


1087 


COMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  III. 


1058 


xcrunt  Spiritum  sanctum  ojus,  et  conversuscst  eis  A 
in  inimicum,  ct  ipsc  dcbellavit  cos  »  ante  suum  ad- 
ventum  a  diversis  gentibus,  postea  veropcrRomam. 
Quod  dicit  afflixerunt  Spiritum  sunctum  ejus,  et  in 
quibusdamlibrishabeturSpiritumsanctiejuSydupJi- 
citer  potest  intelligi.Sidixcrimus  Spiritum  sancium 
ejuSy  de  Spiritu  sancto  erit  intclligendum,  do  quo 
dicitDominus  :  «RogaboPatrem  mcum,etolium  pa* 
racletum  dabit  vobis,  ut  mancat  vobiscum  in  (Bter- 
num  (Joan,  xiv).  »  Vcl  etiam  p6r  sanctum  Spiritum 
ejus  possumus  intelligcrc  angelicum  spiritum,  qui 
contristatus  est  quando  vidit  cos  a  Deo  per  idolola- 
triam  recedere.  Sin  autem  Spiritum  sanctum  cjus 
dixerimus,uno  modospiritum  Mosi  debcmus  intol- 
llgere,quem  ipsi  contristaverunt,  sccundumillud  : 
u  Et  exacerbaverunt  Mosen  in  dcserto  (PsaL  cv).  »  ^ 
Qul  enim  justum  contristrat,  Spiritum  utiquc  Dei 
contristat  qui  est  in  co  :  juxta  quod  dicitur  pcr  Pro- 
phetam  :  «  Qui  tangit  vos^quasi  qui  tangit  pupiilam 
oculi  mei  (Zach,  ii).  »  Quarto  vcro  modo  possumus 
ad  Cbristi  Spiritum  referre  et  dicere,  quia  Christo 
venientc  et  prsdicantc,  Spiritum  sancti  ejusafflixe- 
runt  nolentesin  eum  credcre,id  cstSpiritumChristi, 
qui  est  sanctus  et  justus  Filius  Patris.  Filius  enim 
Dei  qui  nos  redemit  tcmpore  passionis  sua3,]iberavit 
uiique  et  HebriBos  de  mari  Rubro.Sequitur :  Et  con- 
vcrsus  est  eis  in  inimicum,  et  ipse  debellavit,  illis 
rccedcntibus  de  viis  cjus,  et  contra  voiuntatem  cjus 
incedentibus,  conversusest  cis  in  inimicum  dc  mi- 
sericorde  in  immiscricordem,  et  debcliaviteos  saspe 
perhostes  eorum,sicut  in  libro  Judicum,aliisque 
historiisct  librispropheticisabundantissimedecla-  C 
ratur.Potest  autem  et  hoc  ad  tempus  incarnationis 
ejus  referri,quando  illis  nolentibus  crcderc  in  se 
conversus  est  eis  in  hostem,qui  eorum  inOrmos  sa- 
naverat,  mortuosque  suscitaverat,  ct  dcbcllavit  eos 
per  Romanos  quadragesimo  sccundo  anno  asccn- 
sionis  suae. 

«Etrccordatus  cst  dierum  saeculi  Mosi  populisui.» 
Deusomnipotens  qui  de  protectore  mutatusin  ad- 
versarium  populo  Jud(Borum^qui  irritaverunt  eum, 
et  ad  iracundiam  provocaverunf :  postquam  debel- 
lavit  eos  per  Romanos,  rccordatus  est  dicrum  sae- 
culi,  id  est,  recordatus  dierum  antiqui  temporis, 
quando  eduxit  eos  de  ^.gypto.  Et  recordatus  est 
Mosi  servi  sui  qui  interpellavitproeis  in  deserto  di- 
ccns :  «  Aut  dimitte  eis  hanc  noxam^  aut  dele  me  dc  ]) 
libro  tuo  (Exod.  xxxii).«  Recordatus  estetiam  populi 
sui  quisa]vatusorationcMosi,dum  eum  velletpercu- 
tereusquead  internccioncm.Idcirco  autem  horum 
recordatus  est,  quia  non  erat  qui  levaret  pro  eis  ora- 
lionem  et  a  pcccato  infldelitatis  cos  liberarct,  sicut' 
quondam  Mosi  orationc  et  obtcntu  libcrati  sunt  a 
Hagello  et  ab  crrore  idololatriaj.  Scquitur  :  «  Ubi  cst 
qui  eduxit  dc  mari  cum  pastoribus  gregis  sui?»Pr(B- 
videns  propheta  Isaias  abjectionem  populi  sui  et 
miseriam  atqueafflictionem  quseeis  immincbat,pro- 
pter  negatioiiem  Filii  Dei,  condolendo  exclamabat 
dieens :  €bi  est  clementia  omnipotentisDei  qui  cdu- 


xit  cos  de  mari  Rubro  cum  pastoribus  gregis  sui, 
Mose  vidclicct,  Aaron,  Maria,  et  11  ur,  ceBterisque 
senioribus?  Sequitur :  «  Ubi  est »  subaudis  magna  dt 
inofl^abilis misericordiaomiiipotentis Dci « qui  posuit 
in  mcdio  ejus,  » id  cst,  in  medio  populi  sui  «  Spiri- 
tum  sancti  sui,  »  id  est  Filii  sui,sanctum  videlicet 
Spiritum  parac]etum,quando  eduxit  eos  dciEgypto? 
Legimus,  quia  orante  Mose  tulit  Dominus  de  spirilu 
ejus,ct  dcdit  septuaginta  viris  (Num,  xi) :  ciyus  rei 
in  proRsenii  loco  fit  mcntio.  Permanet  crgo  in  ipsa 
admirationc  Propheta  ct  compatiendo  dicit :  Ubi 
est  etiam  : 

«  Qui  eduxit  ad  dexteram  Moscn  brachio  mcyesta- 
tis  suio,  »  id  cst,  ubi  cst  pictas  Domini  qui  eduxit 
Mosen  de  i£gypio  ad  dcxteram,  id  cst  in  prosperi- 
tate  brachio  majcstatis  su(b,  sive  protcctione  filii 
sui?  Per  dexteram  siquidem  prosperitas  intelligi- 
tur,  et  per  brachium  vcrbum  Dei  Patris,  vel  pro- 
tcctionis  ipsius  Filii  Dei. 

«  Ubi  ost,  »  subaudis  potentia  illius,  «  qui  scidit 
aquas  anic  cos^ »  subaudis  in  duodecim  partes,  et 
aliis  in  locis^  juxta  illud  :  Qui  divisit  mare  Rubrum 
in  divisioncs,«  ut  faceret  sibi  nomen  scmpiternum,» 
hoc  est  nomen  ejus  aeternaliter  laudaretur?  Percu- 
tiente  enim  Mose  maro  divisum  est  in  duodccim 
partes, aliisque  tribubus  haesitantibusettimcntibus 
ingredi,  prima  Iribus  Juda  introivit  (Psal,  cxxxv). 
Quam  ob  causam  rcgia  tribus  appellata  e8t,quiaez 
illa  rcges  eligebantur.  «  Ubi  est  qui  eduxit  eos  per 
abyssos,  »  id  est  in  profunditates  maris,  «  quasi 
equum  in  deserto  non  impingentem,  »  id  est  sine 
impedimcnto  incedcntem? 

«  Quasi  animal  in  campo  descendens,»  subaudis 
sinc  offensione  :  sic  descenderunt  et  introierunt  ilii 
in  terram  sibi  repromissam.Et  quare  ita  tranquille 
ambulavcrint,  manifestat  subjungens  :  «  Spiritus^ 
inquit,  Domini  ductor  cjus  fuit.  »  Spiritum  autem 
isto  in  loco  angelum  debemus  intelligere,qui  ductor 
fuitillius  populi,  secundum  quod  Dominus  ei  pro- 
misit  diccns :  «  Angelus  meus  praecedet  te  (Exod, 
xxxii).  »  Ex  multis  enim  locis  possumus  colligere 
angelos  appellatos  esse  spiritus,  e  quibus  est  illud  : 
Qui  facit  angelos  suos  spiritus  (Psal. ciii),  Ct  in  Acti- 
bus  apostolorum  :  «  Spiritus,  inquit,  Domini  rapuit 
Philippum  {Act,  viii).  »  Rursus  in  Epistola  ad  He- 
braeos  :  «  Isti  sunt  administratorii  spiritus^  missi 
propter  eos  qui  haoreditatis  possident  satutem  (ff<^6r. 
i).  »  Scquitur  : 

«  Sic  adduxisti  populum  tuum,»  subaudis  de  terra 
iEgypti,  0  ut  facerestibi  nomen  gloriae  tuae,»  id  cst 
ut  nomcn  tuum  gloriiicaretur  et  laudaretur(Bterna- 
liter.  Hac  de  re  percussit  Dominus  iEgyptios  multis 
p]agis,et  libcravitpopulumsuum  transduccndoeum 
per  mare  ct  pcr  t^rram  inviam,  in  tcrram  omnibus 
mcliorcm. 

«  Attende  de  ccelo,  et  vide  de  habitaoulo  sancto 
tuo  et  glorice  tuae.  »  Ex  persona  populi  Judaeorum, 
pcenitentiam  agentis  et  peccatum  suum  cognosoen- 
tiSi  loquitur  modo  propheta,  et  dicit  ad  Deum  :  At- 


i059 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


1O60 


tendedecccloctmiscrcrc.NondcbemusputarcDcum  A  orationcm  fundant.Scd  quffistio  oritur  isto  in  loco  : 


omnipotcnieni  localitcr  et  solummodo  esse  in  coilo  : 
licel  prophetadicat,«attendcdeccclootdehabitacuIo 
sancto  tuo ;  »  scd  in  coilo  et  in  tcrra  illum  csse.Sc- 
cundum  quod  ipse  dixit :  «  ccjclum  et  terram  ego  im- 
pleo,M  et  ctiam  intra  omnia,extra  omnia  esse.Sicut 
bcatus  Gregorius  dicit  :  Implendo,  inquiens,omnia 
circumdat,et  circumdando  omnia  implet:  prajsidcn- 
do  sustinet,  sustinendo  prtCsidet.Et  cum  iotus  ubi- 
quesiiper  pleniiudincmdivinitatissuie,datur  iamen 
habiiaculum  et  locus  cjus  esse  in  liis  quo;  sanciiora 
suniisccundumquod  ipsedicii:  «Ca^lummihiscdes 
cst  (Isa,  Lxvi).  >»  Et  Psiilinisia  :  «Qui  habitat,  inquit, 
in  coilo,  irridcbit  cos  (Psal.ii),  »  Ubicunque  enim 
fit  voluntas  ejus^ibi  est  habitaculum  et  domus  Dei : 


Quarc  Abraham  ei  Israol,  id  est  Jacob,  nomen  po- 
sucrii,  et  Isaac  medium  intermiserit?  Ad  quod  di- 
cendnm,  quia  per  priina  ei  ultima  etiam  mediain- 
telliginuis.  Cuin  onim  dixii  Abraham  et  Israel,  in 
his  duobus  Isaac  quoque  in  medio  comprohendil : 
ei  non  solum  illum,  sed  etiam  alios  sanctos  patres 
pivEcedentes.  «  Tu,  Doniine,  Pater  noster, »  id  est 
Croator,  »  Rcdempior,  »  subaudis  noster,  qui  nos 
redemisti  dc  /Egypto:  «  a  Sioculo  iiomon  tuum,  >• 
subaudis,  sancium  permanci. 

«  Quare  errarc  fecisti  nos,  Domine,  dc  viis  tuis, 
indurasti  cor  nostrum  nc  timeremus  tc?  »  Deus  om- 
nipoiens,cum  ncminem  faciat  errare  eta  via  reclitu- 
dinis  deviare,  et  cum  nullius  hominis  cor  indui-ct : 


praecipue  in  angclis  quorum  conversatio  in  ccelesii-  p  diciiur  tamen  faccre  errarc  ct  indurarc  cor  hoininis. 


bus  esi,  et  in  sanctis  hominibus  qui  manentes  in 
terra  corpore,  coelosiia  mente  coniemplantur.  Quod 
crgo  dicit  propheta  ex  persona  populi  loquens,  at- 
tende  de  cuilo  ct  vide  dc  habitaculo  sancto  tuor,  sen- 
sus  cdt :  «  Attendc  de  cojIo  ct  de  habitaculo  sancto 
tuo  ci  gloriaj  tufe,  ct  vide,  »  id  est,  miserere.  Videre 
enim  Dei  misereri  est,  juxta  illud  :  Videns  vidi  aHli- 
ctionem  populi  mci,  id  est,  vidi  ot  miserius  sum. 

«  Ubi  estzclus  tuus, » id  esi  amor  tuus  quo  dilcxi- 
sti  nos  et  patres  nosiros?  «  Et  fortitudo  tua,»  sub- 
audis  ubi  est,in  quaeduxisii  paires  nostroscxiKgy- 
pto?  •  Multitudo  viscerum  tuorum  et  miserationum 
tuarum,  »  subaudis  ubi  est?  «  Super  me  continue- 
runt  se  »  zelus,  videlicet  fortiiudo  aique  miseraiio. 
Zelus  duplicem  habet  sensum,sicut  saspissimc  mul- 


cum  non  revocat  ab  errore,  et  cum  a  duritia  cor 
illius  non  emollit.  Sicut  de  Pharaonc  dicitur  [Ejcod. 
IX,  X  et  xi),  quod  imluravit  Dominus  eorejus,idrst 
non  emollivii.  Eo  modo  loquuniur  isti   diccntes, 
quare  permisisti  nos  errare,  Domine,  dc  viis  tuis, 
id  est  in  mandatis  et  judiciis  tuis?  Et  quare  permi- 
sistiindurari  cos  nostrum,suspendendo  flagelkne 
timenjmus  te?  {Prov.  iii.)  Sciremus  utique  zelum 
tuum,  id  est  amorcm  tuum,nobiscum  esse,  socun- 
dum  illud  :  «  Quem  diligii  Dominus  corripii,flagcllal 
oninemfilium  quem  recipit.»  Quibus  vero  vehemcn- 
ter  cst  iratus,  a  percutiendo  manum  suspendit  in 
prajsenti,  ut  in  futuro  remunerationem  recipiant  su« 
iniquiiatis.  Unde  quibusdam  dicit :  «  Non  visitat>o, 
inquiens,  super  filiasvcstras  cum  fuerint  fornical.-B, 


tis  in  locis  dictum  est.  Est  enim  zelus  malus,invi-  C  et  super  filios  vcstros  sum  adultaverint(0i<!.  iv). 


diffl  et  fervor  malitiaj.  Et  est  zelus  amor  bonus,  et 
fervor  dilectionis  Dei  et  proximi,  de  quo  hic  agiiur, 
id  est  do  zelo  amoris.  Visccra  sunt  interiora  vcniris. 
Et  ideo  per  viscera  non  immerito  afTectus  dilectio- 
nis  in  hoc  loco  intclligitur.  Ubi  esi,  inquit,  affectus 
nimiae  dileclionis,  quo  nos  dilexisti?  Sequitur  : 

«  Tu  enim  Paier  nosier,  »  id  esi  Crcaior  noster; 
•  etAbraham  nescivit  nosetlsrael  ignoravit  nos,  » 
id  est  non  cognovit  noo  esse  filios  suos,quosaDeo 
suo  intelligunt  non  amari.Paires  jusii  etsanctidi- 
cuntur  ignorare  post  mortem  filios  suos  malos,  quos 
vident  a  Deo  recedere  ci  sua  vesiigia  non  sequi  : 
quia  non  inierpellant  Deum  pro  ipsis,  neque  enim 
exaudirentur,  neque  possent  liberareeosavindicta 


«  Revcrlere  propter  servos  tuos,  «  subaudis  palres 
nostros,  Abraham,  Isaac  ct  Jacob,  qui  modo  igno- 
rant  nos,  videntes  nos  a  te  non  amari, «  et  propler 
tribus  hajreditaiis  tuas.  »  Rcveriere,  inquit,  id  est 
redi  ad  nos  ad  misericordiam  tuam  :  et  boc  non 
nostris  meritis  promerentibus;  sed  proptcr  tuara 
misericordiam  exuberantem,  et  propter  servos  luos 
paires  nostrosqui  tibi  placuerunLQuorum  filiisu- 
mus  per  carnem,  licet  ab  illis  non  cognoscamur 
proptcr  iram  peccati. 

«  Quasi  nihilum  possederunt  populum  sanctum 
tuum,hostes  nosiri  conculcavcrunt  sanctificationem 
tuam  :  facti  sumus  sicut  in  principio,  cum  non  do- 
minareris  nostri,  neque  invocaretur  nomen  supcr 


omnipotentisDci,sicutad  JeremiamDeusloquitur :  n  nos.»Quasi  nihilum,inquit,id  est  sinc  reluctatione 


«  Noli,  inquit,orare  pro  populo  isto,quia  non  exau- 
diam  te  (Jer.  vii).  »  Manifesium  est  enim  filios  per- 
versos  ei  a  Deo  recedenles,  oratione  et  interpella- 
tione  patrum  non  posse  salvari  :  licet  ipsi  patres 
jusii  fuerint.  Unde  Dominus  ad  Ezochielem  loquilup 
dicens:  «Vivoego,dicitDominus:  quiasifuerinttres 
viri  isti  in  medio  Hierusalem,  Noe,  Daniel  et  Job, 
filium  ct  filiam  non  liberabuni;  sed  ipsi  soli  justitia 
sua  liberabunt  animas  suas  [Ex^ch,  xiv).»  Quia  ergo 
isti  peccatores  erant,  et  a  viaDei  recessisse  cognos- 
cebant,  dicunt  :  Abrahan)  ct  Israel,  id  est  Jacob, 
ignorant  nos  filios  esse  suos,  ad  hoo  ut  pro  nobis 


nostra,et  sine  suo  labore  possedere  nos  hostes  no- 
stri,Chalda;i  videlicet  alque  Romani :  conculcave- 
runtsanctificationemtuam,id  cst  templumsanciura 
tuum,tamBabylonii  quamRomani :  factique  sumus 
sicui  in  principio  cum  non  dominarcris  nostri,idesl 
aniequam  vocaremur  in  Abrahain,quia  Thareidola 
coluit  quondam  :  vel  quando  eramus  in  ^Egypto  co- 
lentcs  idola,  non  habentes  rcgem,  neque  principes, 
neque  prophcias,  sed  eramus  sine  Deo,et  sine  le^i 
et  sine  sacerdote.  Hasc  licet  ex  parte  ante  Domini 
adventum  completa  sint,  omnia  tamcn  post  Domini 
passionem  impleta  sunt :  et  quotidie  implentor  dum 


1061 


COMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  III. 


I0G2 


manet  super  illos  illa  maledictio,  quam  sibi  im-  A  n^cn  tuum.  Sin  autem  legerimus  secundum  quod 


precati  sunt  dicentes  :  «  Sanguis  cjus  supcr  nos 
et  super  filios  nosiros  (Matth.  xxvii).  •  Quamliu 
enim  in  vetustate  logis  parmanserint,  et  Evange- 
lii  veritatem  non  rftccporint,  ncquaquam  populus 
Dei  vocabitur,  ut  a  Christo  Christianus  nuncu- 
petur. 

CAPUT  LXIV. 
«  Utinam  dirumperos  coclos,  et  descenderos.  A  fa- 
cic  luamontesdefluorent,sicutexustio  ignis  tabcsce- 
rent  atque  arderent  igni.wSive  secundum  Symma- 
chum,  aqua3  de  mari  arderent  igni  «  ut  notum  fieret 
nomen  tuum  inimicis  tuis.  A  facie  tua  gentcs  turba- 
renlur  »  subaudis,  si  descenderes.  Praevidens  pro- 
pheta  Isaias  Spiritu  sancto  sibi  revelante  adventum 
Domini  futurum,  mysterium  scilicet  incarnationis  |^ 
Fib'i  Dei,  et  abjectionem  populi  sui,  et  vocationem 
gentium,  loquitur  ex  persona  sua  et  omnium  san- 
ctorum  patriarcharum  et  prophetarum,  advcntum 
illius  desiderantium  :  Utinam  dirumperes.  Domine, 
cgbIos  et  descenderes,  id  est,  utinam  aperires  coelos, 
et  descenderes  de  sinu  paternae  majestatis  (in  quo 
inaocessibilis  et  invisibilis  es  nostris  aspectibus),  ct 
te  incarnatum  atque  visibilem  humanis  aspectibus 
ostenderes.  Et  ipso  amore  ardebat  Psalmista,  cum 
dicebat :«  Excita,  Domine,  potentiam  tuam,  et  veni 
[Psal,  Lxxix).»  Ex  hoc  desidorio  flagrabat  patriarcha 
Abraham,  de  quo  Dominus  dixit  Judacis  u<  Abra- 
ham  pater  vester  exsultavit  ut  videret  diem  meum 
(/oan.viii).»Similiteromncssancti  ab  initio  mundi, 
qui  Domini  adventum  in  carne  futurum,Spiritu  san- 


Symuiachus  transtulit,et  a(|uaB  maris  ardorcnt  igni : 
per  nquas  debemus  intelligore  populos  hujus  mun- 
di,  qui  signilicantur  per  mare,  in  quibus  consumpta 
est  infidelitas  ab  igne  Spiritus  sancti,de  quo  dicit 
Dominus :«  Ignem  veni  initterc  in  terram(Lu^.xn):  » 
et  inflammata  est  dilcctionc  Dei  et  proximi.  Notum- 
que  factum  nomen  est  inimicis  illius  Judsis,quod 
Josus  vocaretur,  id  est  Salvat^r,  qui  salvavit  popu- 
lum  in  se  crodentom.Quod  autcm  seqnilur,  a  facie 
tua  gentes  turbarentur,  et  in  alia  traiislatione  ha- 
betur  commovebuntur,  ad  fidem  gentium  pertinet, 
quarum  corda  mota  sunt  ad  poenitentiam,  etdeer- 
rore  ad  fidem,  quae  antea  immobilia  in  infidelitate 
manebant. 

«  Cum  feceris  mira,  non  sustinebimus.  »  Consi- 
derans  propheta  lapideum  cor  Judajorum,  et  praevi- 
dens  corum  duritiam  atque  blasphemiam,  dixit  ex 
pcrsona  infidelium  :  Cum  feceris  (inquiens)  mirabi- 
lia  multa  in  terris  tempore  incarnationis  tuae,  non 
patieiitcr  sustincbimus.  Quod  ex  multis  locis  sancti 
Evangelii  possumus  approbare,  in  quibus  narratur 
Juduios  semper  Domini  miraculis  obstitissc,  et  pa- 
ratos  esse  ad  blasphemandum.  Et  quasi  jam  exaudi- 
tusessct  propheta  ex  hoc  quod  paulo  superius  ex- 
clamaverat  dicens,«  utinam  dirumperes  cuslos  et  de- 
scenderes,»  subjunxit  dicens  :«  Descendisti,»  id  est, 
«  Vcrbum  caro  factum  est,»  «  et  a  facie  tua, »  id  est  a 
prxsentia  tua  «  montes  defluxerunt, » id  est,  dsemo- 
ncs  et  Jud(Bi  crediderunt,  potestatem  et  gloriam 
amittentes  quam  habebant  in  hoc  mundo.  Unde  Do- 


cto  revelante  cognovcruut  :  et  desideraverunt  eum  C  minusdediabolodicit:«Nuncprincepshujusmundi 


venire  et  videre,  sicut  ipse  Dominus  dixit  apostolis  : 
«  Beati  oculi  qui  vident  quae  vos  videtis.  Dico  eniin 
Arobis,quia  multi  reges  et  prophetas  voluerunt  videre 
quae  vos  videtis,  et  non  viderunt  {Matth,  xiii),  »  etc. 
Tamen  cumdicit  propheta,*  utinam  dirumperes  cgb- 
los  et  descenderes,»non  debemus  putare  Deum  loca- 
liter  habitassc,  sed  credere  debemus  (sicut  auctores 
dicunt)  illum  ubique  essc,  et  ubi  erat  ibi  assum- 
psisse  carnem,quia  ubique  totus  erat.Coelum  autem 
appellavit  plenitudinem  paterna;  majestatis,  in  qua 
ipse  aequalis  est  Patri.  Et  quasi  tunc  descendit, 
quando  humiliavitsemetipsum  suscipiendocarnem. 
Videamus  quod  subjungat  propheta.  Si  (inquit)  ape- 
rires  ccelos  et  descenderes,  a  facie  tua,  id  est  a  prae- 


ejicietur  foras  [Joan.  xii).»  Et  de  Judeeis  :«  Tolletur  a 
vobis  regnum  Dei  (MatUu  xxi),  »  id  est,  sacra  Scri- 
ptura,  et  omnis  gloria  sive  dignitas.  Sequitur :  «  A 
saeculo  non  audicrunt,  »  id  est,  ab  initio  sive  ab 
exordio  mundi,  «  neque  auribus,  »  subaudis  corpo- 
ris,  •  perceperunt, »  subaudis  bona,  «quae  praepa- 
rasti  sanctis  tuis.  »  «  Oculus,  »  subaudis  humanus, 
•  non  vidit,  Deus,  absque  te,quae  praeparasti  exspec- 
tantibus  te.  »  Auris  non  audivit,  quia  non  cst  ibi 
sonus.  Oculus  non  vidit,  quia  non  est  ibi  corpus 
neque  color.  In  cor  honiinis  non  ascendit,  quiacor 
nostrum  illuc  dirigi  debet.Quae  sunt  ergo  illa  bona^ 
quae  praeparavit  Deus  electis  suis?  Utique  semetip- 
sum,  id  est,  cognitionem  totius  Trinitatis,  sicut  ipse 


sentia  tua,  montes  defluerent,  hoc  est  daemones  et  j)  Fllius  dixit :«  Haeccst  (inquit)  vitaaeterna,utcogno- 


Judaei  atque  omnes  qui,  tumoro  superbiae  inflati, 
adversus  scientiam  Dci  so  erigunt,  et  proptcr  su- 
perbiam  montes  appellantur,  a  praesentia  tua  defi- 
cerent.  Et  tabescerent,  id  est  consumerentur,  sicut 
exustio  ignis,  hoc  est  sicut  ligna  et  stipulae  consu- 
muntur  ab  igne.  Atquc  arderent  ipsi  montes  igni,  id 
est,  sententia  tua  consumcrentur,  quod  in  die  judi- 
cii  adimplebitur  :  cum  audierint  omnes  reprobi  : 
«  Ite,  maledicti,  in  ignem  aeternum  (Mattli.  xxvi).'» 
Et  hoc  quare?  Ut  notum  fieret  nomen  tuum  inimi- 
cis  tuis  per  potentiam  tuam,  daemonibus  scilicet,  Ju- 
daeis  atque  omnibus  adversariis,  quod  Jesus  sit  no- 


scant  te  verum  solum  Deum,  et  quem  misisti  Jesum 
Christum  (Joan.  xvii).  »  Haec  certe  sunt  praemia  et 
gaudia  vita;  aeternae,  quae  nemo  electorum  videt  ma- 
nens  in  corpore,  sicut  idem  Filius  dixit  :  «  Deum 
ncmo  vidit  unquam  (l  Joan.  iv), »  subaudis  sicuti 
est.  Qui  crgo  videbunt  eum  ?  «  Beati  mundo  corde 
(Matth.  v).  » 

«  Occuristi  laetanti  et  facienti  justitiam,  in  viis 
tuis  recordabuntur.»  IIoc  duplici  modo  potest  intel- 
ligi.  Occurristi  laetanti  et  facienti  justitiam  de  tuo 
adventu,  ut  Simeoni  quadragesimo  die  nativitatis 
tuae.  In  viis  tuis^  id  est  in  praeceptis  tuis,  recorda^ 


1063 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISO.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


I0G4 


buntur  elecli  tui  {Luc,  ii),  ut  idem  Simeon,  et  Anna  A 
vidua,  aliique  fideles.  Aliter  :  Occurristi,  id  est, 
subvenisti,  et  auxilium  praebuisti  l.Btanti  dc  tc  ct 
confidcnti,  et  facienti  justitiam,  ut  David  et  Jud® 
Machabaeo.  «  Ecce  tu  iratus  es  et  poccavimus,  in 
ipsis  fuimus  semper  et  salvabimur.  Et  facti  sumus 
ut  immundus  omnes  nos,  quasi  pannus  mcnstruatos 
universjB  justiti(e  nostrae. »  Ex  persona  populi  Judae 
loquitur,  qui  noluit  transirc  ad  veritatem  Evangelii, 
Domino  pr<edicante.  Et  positus  in  tribulatione,  pce- 
nitentiam  praeferebat  in  voce,  quam  non  habebat 
in  opere.  Et  est  ordo  prajposterus,  cum  dicit,  ecce 
tu  iratus  es,  et  nos  peccavimus.  Prius  enim  nos 
peccavimus,  ot  peccando  provocavimus  eum  ad  vin- 
dictam.  Neque  quia  ille  iratus  cst  nos  peccavimiis, 
et  in  poccatis  fuimus  sempcr,  et  salvabimur  tua  n 
gratia  non  nostris  meritis,  et  facti  sumus  omnes 
ut  immundus,  id  est,  sicut  leprosus  aut  pollutus 
ah'a  re.  Et  univcrsjc  justitise  nostroe  circumcisio, 
Bcilicot  immolatio  agni,  obscrvatio  sabbati,  post- 
quam  venit  gratia  Evangelii^  fact(B  sunt  immundae 
quaai  pannus  menstruatae  mulieris,  quo  nihil  ost 
immundius.  A  luna  quaj  hebraicc  vocatur  mene, 
dicuntur  menstruatae  mulieres,  quoe  singulis  men- 
sibus  solent  fluxum  sanguinis  pati,  quil^us  diebus 
observare  se  debet  unusquisque  vir  ab  uxore  sua. 
Ex  illo  enim  concubitu  plcrumque,  Deo  permitten- 
te,  nascuntur  parvuli  debiles  et  mcmbris  contnicti, 
ut  quia  patri  et  matri  non  fuit  verecundia  tempore 
menstruo  ad  concubitum  in  conclavi  misceri,  simul 
ipsi  suam  verecundiam  palam  omnibus  videant. 
Sicut  ergo  pannus  menstruataj  mulicris  immundus  C 
reputatur  ab  omnibus,  ita  modo  observatio  legis 
quam  Judffii  carnaliter  impleverunt,  postquam  data 
est  gratia  Evangelii,  vclut  immunda  reputata  cst. 
Sequitur : 

■  Et  cecidimus  »  sub  gladio  Uomanorum  <«  quasi 
folium  universi,  ot  iniquilates  nostrae  quasi  ventus 
abstulerunt  nos.  »  Ventus  in  sacra  Scriptura  varias 
habet  significationes.  Aiiquando  enim  significat 
commotionem  acris,  ut  iJlud  :«  Imperavit  ventis  et 
mari  {Luc.  viii).  »  Aliquando  Spiritum  sanctum,  ut 
in  Actibus  apostolorum  :«  Factus  cst(inquit)repente 
Bonus  tanquam  advenientis  spiritus  vehementis 
{AcL  ii).»  Spiritus  ibi  pro  vento  ponitur.  In  significa- 
tione  Spiritus  sancti  aliquando  significat  tentalioncm 
daemonum  et  malorum  hominum,  ut  in  Evangelio  :  n 
Venerunt  flumina,  flavcrunt  venti  (Matth.  vii),  id 
est  tentatio  daemonum  vol  hominum,  in  qua  signifi- 
catione  etiam  in  pra?senti  loqo  ponitur  :  Cecidimus 
(inquiunt)  gladio  llomanorum  universi,  quasi  fo- 
lium.  Et  iniquitatcs  nostra),  id  cst,  peccata  nostra 
et  negatio  in  tc,  quasi  vontus  abstulorunt  nos,  id  est, 
tentatio  da^monum  et  Uomanorum  pcrsecutio  ab- 
stulerunt  nos  a  prajsentia  tua,  et  a  terra  nostra, 
sicut  aufcrt  ventus  folia  de  arboribus. 

«  Non  ost  qui  invocet  nomen  tuum,  qui  consurgat 
et  teneat  te.  »  Non  est,  subaudis  modo  aliquis  ex 
nobis,  qui  invocet  nomen  tuum  corde,  ore  et  opere, 


qui  consurgat  ad  orationem  veram,  ct  teneat  te  ne 
efl^undas  furorcm  tuum  super  nos,  ut  olim  Moscs 
surrexit,  et  tenuit  tc  suis  prccibus  {Exod.  xxxn). 
«  Abscondisti  faciem  tuam,  »  id  est  praesentiam  et 
auxilium  tuum  «  a  nobis.  Et  allisisti  nos,  »  id  est 
percussisti  ct  afflixisti  «  in  manu,  »  hoc  est  in  ope- 
ratione  iniquitatis  et  pcrfidiae  nostrae.  Iniquitas  et 
omnia  pcccata  manus  habent,  id  est  operationem, 
per  quam  nos  strictos  tenere  desidcrant.  Unde  dicit: 
«  Mors  ct  vita  in  manibus  linguae  (Prov,  viii).» 

«  Et  nunc,  Domine,  pater  nostcr  os  tu,  nos  vero 
lutum,  et  fictor  noster  tu  »  qui  olim  dignatuses  di- 
ccrc  :  «  Dimitte  fiiium  meum  Israel  {Exod,  v).»Et : 
«  Filios  gcnui  et  exaltavi  {Isa,  i).  »  Nos  vero  lutum, 
id  est  terra,  et  ex  eadem  stirpe  descendentes.  Tu  es 
fictor  nostor,  id  cst  plasmator  noster,  et  opera  ma* 
nuum  tuarum  omnesque  nos  ideoque  non  possumus 
resistere  potentiai  tuae.  Et  est  sensus :  Non  de  nostris 
mcritis  praesumentes,quae  nuUa  sunt,talia  dicimus, 
sed  de  tua  clementia  et  miseratione  prssumentcs, 
audcmus  preces  fundere. «  Ne  irascaris,  Domine, 
satis,  et  ne  uUra  memineris  iniquitatis  nostrae.  Ecce 
rcspice,  populus  tuus  omnes  nos.  » Ne  irascaris, 
Domine,  satis,  id  est  nimis,vel  ultra  quam  forre 
potcst  nostra  fragilitas  :  ct  ne  ultra  memineris  ini- 
quitatis  nostrae.  Ecce,  respice  ad  nos^  ct  attende 
misericordiam  tuam  :  populus  tuus  quondam  fui- 
mus  omnes  nos. 

«  Givitas  sancti  tui  factaest  deserta  Sion,  deserta 
facta  est  Uierusalem,  desolata  domus  sanctificatio- 
nis  nostrae  et  gloriae  nostrae,  ubi  laudaverunt  tc  pa- 
trcs  nostri,  facta  estin  exustionem  ignis,  et  omnia 
desiderabilia  nostra  versa  sunt  in  ruinas,»  Civitas 
sancti  tui,  hoc  est  sanctuarii  tui  vcl  templi  tui, 
facta  est  deserta  Sion  a  te.  Sion  et  Uierusalem,  lic«t 
duo  nomina  sint,  tamen  unam  significationem  ha- 
bcnt  isto  in  loco^id  est  tcmplum  ct  civitatcm  signifi- 
cant,ubi  quondam  fuit  speculum  ct  visio  pacis.  Sed 
postquam  Dominum  negavit  populus  Judaeorum 
deserta  facta  cst  Uierusalem  a  Deo,  juxta  quodSal! 
vator  eis  dixit.  In  historia  ecclesiastica  dicitUt* :  quae 
auditae  sintvoces  in  tcmplo  diccntes :  Transeamusab 
his  sedibus.  Domus  sanctificationis  nostrae  qua:  nos 
senctificabat,  ubi  immolabamns  et  ofTerebamus  sa- 
crificium,desolata  est  a  te,  et  domus  gloriae  nostr», 
in  qua  gloriabamur.  Domus  ubi  laudaverunt  te 
patres  nostri,  facta  est  in  exustionem  ignis,  suc- 
ccnsa  est  a  Uoma,  et  omnia  dcsiderabilia  nostra, 
id  est  sancta  sanctorum,  etc,  quae  ad  honestatcm 
pertinebant,  versa  sunt  in  ruinas.  Domus  Dei  gene- 
ralitcr  sancta  Ecclesia  est,  specialiter  vero  udus- 
quisque  fidelis,  qui  tunc  igni  ot  incendio  traditur, 
quando  luxurioe  et  avaritiae  aestibus  dcservit. 

«  Nunquid  super  his  continebis  te,  Domine,  tace- 
bis  et  affligos  nos  vehementer  ?  »  Nunquid  super  his 
misoriis  nostris  contincbis  te,  Domine,  ut  non  im- 
pcndas  nobis  miscricordiam  ?  Nunquid  tacebis,  id 
est  nunquid  manebis  in  bac  duritiay  ut  afQigas  nos 
vehementer  ? 


COMMENT.  IN  —  ISAUM.  LIB.  III. 


iode 


CAPUT  LXV. 

ifisicrant  me  qui  ante  non  intciTogabant,in- 
tnt  qiii  non  quffisierunt  nie.»  Vox  FiJii  Doi  ad 
lod  illi  superius  dixerant,  quare  orrare  nos 
in  viis  tuis,  indurasti  cor  nostrum  ne  time- 

te?  respondit  ille  et  dixit :  Qu.Tsienmt  nie 
s  perfldcm,  qui  antca  non  intcrrogal»ant,id 
i  antequam  venirem  in  carne,  non  rogabant 
invocabanty  invenerunt  me  misericordom  ad 
Bipiendos,  qui  non  quo^sierunt  me  antoa.  Kt 
bns  scriptum  est :  «  Quibus  non  est  annuntia- 
B  eo  videbunt,  et  qui  non  audierunt  intelli- 
le  {ha,  ui) ;  »  et  ost  sensus  :  Si  illi  qui  me 
ion  quffisierunt  invcnerunt  misericordem  et 
item,  id  cst  gentiles,  quare  vos  me  tam  in- 
rtcm  et  immisericordcm  invenistis?  Subau- 
uia  qui  legem  die  noctuquc  meditamini,  ad 
diam  provocastis  rece<lendo  a  me,  et  propter 

gloriam  jactatis  poQnitenliam  in  voce,  cujus 
non  facitis.  Quomodo  invenerunt  ergo  genti- 
ide  centurionem,  de  quo  Dominus  dixit : 
n  dfco  vobis,  nec  in  Israel  tantam  fidcm  in- 
faUh,\in),  »  «  Vide  mulierem  Chananfleamet 
{Wailh,  xv).  »  Propterea  ergo  quia  gentiles 
ite  plena  venerunt  ad  fidom  Domini,merue- 
t  de  eis  ipse  dicerct  :  «  Populus  quem  non 
i  8er\'ivit  mihi  {Psal.  xvii), »  et  csetera : «  Dixi : 
50,  ecco  ego  ad  gentem,  quae  non  invocabat 

meum.  »  Vox  Filii  Dci.  Ecce  ego,  ecce  ego, 
lis  qui  olim  locutus  sum  ad  Moysen,  dicens  : 
m  qui  sum,  ad  gentem  quae  nesciebat  me,et 
m  invocabat  nomen  meum. 
3andi  manus  meas  totadie  ad  populum  incre- 
,  qui  graditur  via  non  bonapost  cogitationes 
opulos  qui  ad  iracundiam  provocat  me  ante 
meam  semper :  qui  immolant  in  hortis,et  sa- 
nt  snper  lateres  :  qui  habitantin  sepulcri8,et 
rbpis  idolorum  dormiunt.  »  Quod  dicit;  Ex- 
nanus  meas  tota  die  ad  populum  incredulum, 

Septuaginta  subjungilur,et  contradicentem, 
ter  potest  intelligi :  Expandi  manus  meas  tota 
idens  in  cruce,ad  populum  incredulum,qui, 
po  illis  orarcm  dicens  ad  Patrem  :  «  Pater, 
3  illis  (MaUti,  xxvii),  »  noluerunt  credere  in 
d  contradixerunt  mihi  dicentes  :  Vah  qui 
\b  templum  Dei ;  aliter :  Expandi  manus  meas, 
reeiperem  et  collocarcm  in  sinu  mco,  scd 
mper  increduli  et  contradictores  exstiterunt ; 
is  et  tertio  modo  :  Expandi  manus  moas  tota 
populum  incredulum,idcst  omnium  benefl- 
1  meorum  dona  libenter  prmstiti  eis  a  tempore 
uxi  eos  dc  iflgypto  propler  mciila  parentum 
dum  veni  in  came.  Et  postquam  vcni,  etiam 
stuli  adimplere  quibus  egcbant,  sanando  illo- 
iflrmos,  et  saturando  eos  de  panibus  meis, 
le  secreta  ac  prophctarum  quaj  cis  occulta 
.periendo,  et  ad  patriam  cajlestcm  vocando 
n).  Illi  autem  semper  incrcduli  et  contra- 
is  exstiterunt,  dicentes  :  «  In  Beelzobub  ejicis 

Patbol.  CXVI. 


^  dcemonia  (MaUh,  xii) ;  »  el :  «  DaBmoninra  liab^s 
{Joan,  vtii),  »  cajtcraque  hujuscemodi  :  cft  ambtfhi- 
vcrunt  viam  non  bonam,  relinquehlcs  rtfo  qui  cfs 
dixi :  «  Ego  sum  via  (Joan,  xiv).»  Et  grtidferitcs  pep 
latam  ot  spatiosam  qua;  ducit  ad  moTtcnl(^aie^.vit), 
et  post  cogitationos  suas  pmvas,  non  post 'Dontihl 
culturam.PopuIus,inquam,hoc  fccit  qni  kh  frkrtrh* 
diam,  id  est  ad  vindictam  provocat  me :  ^ritfc  facfem 
mcam  sempcr,  hoc  estin  pr«scntia  mea<Ain  c6h- 
spectu  meo  :  quia  omnia  opera  cogitrttKmis,  locu- 
tionis  et  oporationis,  non  latent  oculos  meos :  vel  m 
facie  moa,id  est  in  templo,ubi  meam  sttpe  exhibui 
praesentiam.  idola  sua  posncrunt,  ut  in  EsSeofride 
plenissime  habetur.  Et  non  solum  in  templo  cdlue- 
runt  idola,  sed  etia-n  super  colles  ct  montes^  et  fh 
hortis  immolaverunt  diis  alicftis, jungehtes-id^Acrfa- 

*'  triaj  luxuriam,  et  pro  uno  altari  qudd  erat  intem- 
plo  Domini  ex  politis  lapidibus  constmctnfnysecun- 
dum  ppwceptum  legis,  aedificaverunt  plUra  «iltarNi 
cx  coctis  lateribus  et  ex  cespitibus  agrofum  :  ftid^aA 
desuper  sacrificaverunt  daemonibus.  Ac  ne  tiHqmd 
mali  deesset  quod  ipsi  non  implercnt,habitabahtiA 
Bepulcri8,hoc  est^in  domunculis  mortuorum  :  qnih 
super  sepulcra  Judaeorum  dormiebant  incubanlefd 
super  pelles  hostiarum,  ut  somnils  auguria  cape- 
rent.  Delubra  autem  proprie  erant  templa  ih  qui- 
bus  crant  fontos  vel  rivi,  in  quibus  lavalifanltlr 
hostiae,  et  mundabantur  sacerdotes :  et  vooakyahtur 
dclubra  a  deluendo  hostias,  sive  quia  adime  mnh- 
dationem  putabant  se  ibi  consequi^vel  ac^rtlanihy, 
eo  quod  sflepe  solili  ibi  essent  debriari,  et  dCio^a 

C  quaeque  agere,  quae  a  rectitudine  viae  eoslohgeih»^- 
debant.  Sequitur. «  Qui  comedunt  camehi  flhinam,» 
id  est,  porcinam  contra  legis  preeceptnm,  « tft  Jtts 
profanum,»  hoc  est,  immundum  « in  vasis  eoi^m.w 
Unde  tam  ipsi  quam  vasa  eorum  immunda  eiiaht. 
Fanum  est  templum  ubi  religio  agitur ;  inde  dicitnr 
profanus,  quasi  porro  a  fano,  id  est  a  Mtglone. 

«  Qui  dicunt :  Recede  a  me,  non  appropfyiqii^ 
mihi,  quia  immundus  es.  »  Tanta  Bnpeii)ia  eMH 
illi  immundissimi  repleti,  ut  dioerent  non  tdtifkiiti 
idola  et  cames  suillas  non  manducanti :  Reoede  ii 
nobis,  quia  immundus  es.  «  Isti,  »  subaudis  qui  Me- 
lia  agunt,  qui  immolant  in  bortis  et  comedltiift^eAr- 
nes  suillas,  et  cum  sint  immnndrssimi  et  omtfi 
spurcitia  pleni,  dicunt  justo  :  Reoede  a  noMs,  u  fh- 

|.  mus,»  id  est  nihil, «  erunt  in  fhrore  meo,  »  ei^  fh 
ultione  mea.  «  Ignis  ardens,  »  subaudis  eos  apuA 
inferos  :  «  tota  die,  »  hoc  est,  semper. 

«  Ecce  scriptum  est  coram  me,  »  id  est  in  emn- 
pectu  meo,subaudis  quod  ipsi  fkciunt :  «Nontacebo, 
sed  reddam  et  retribuam  in  sinu  eorum  iniquitat^ 
vestras,et  iniquitates  patrum  vestromm  simtil;dio(t 
Dominu8,qui  sacrificaverunt  supermontesetduper 
colles,  et  exprobraverunt  mihi,  et  remettar  opus  00- 
rum  primum  in  sinu  eorum.»Ille  qui  superhis  dixe- 
rat :  Tacui,semper  silui,  patiens  fui,modo  <licit  non 
tacebo,hocest  non  parcam  amplias  neqne  miUlnebo 
iniquitates  eorum,  et  retribuam  etreddam  tniquitt- 

34 


1067 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


1068 


tes  corumin  sinu  eorum,  et  iniquitates  patrum  eo-  A  possumus  intelligere,Chri8tum  videlicet  qui  de  se- 


rum  idololatrarum.  Per  sinum  dcbemus  intelligere 
principale  mentis,  sicut  in  Osee  (cap,  iv)  dicitur  : 
u  llffic  est  detractio  ipsorum  in  sinu  eorum,»  id  cst 
in  mente  ipsorum.Qui  sinus  proptcr  anima;  princi- 
pale  alio  nominc  appollatur  ut  illud  :  Vias  corum 
reddam  in  capite  eorum.  Iniquitates,  inquit,eorum 
et  iniquitates  patrum  iilorum  idololatrarum,qui  sa- 
criiicaverunt  supcr  montcs  filios  suos,et  super  col- 
les  exprobraverunt  mihi,  hoc  cst  qui  contumcliam 
mihi  fecerunt  me  derelinquendo,ct  honorem  mcum 
idolis  retribuendo  :  reddam  et  rctribuam  in  sinu  eo- 
rum,  hoc  est  in  principale  mcntis  corum,  ut  cos 
propria  torqueat  conscicntia.  Et  rcmctiar,  hoc  est 
reddam,  opus  eorum  primum  in  sinucorum,idcst 


mine  et  stirpe  Jacob  descendit  de  tribu  Juda,de  quo 
dixit  Jacob  : «  Non  deficiet  princeps  ex  Juda  neque 
dux  de  fcmoribus  ejus,  donec  veniat  qui  mittcndus 
ost,»  qui  possedit  montes  (G^.xlix)  :  hoc  est  apos- 
tolos,  de  quibus  dicit  P&almista  :  «  Levavi  ocu- 
los  meos  ad  montes.  Et  montes  in  circuitu  ejus 
(Psal.  cxx),»  et  caetera  hujusmodi.  Aliter  :  Et  Edu- 
cam  de  Jacob  semen,  hoc  est  chorum  apostolorum, 
dc  quo  dicit  idem  propheta  :  «  Nisi  Dominus  reli- 
quisset  nobis  scmen,et  reliquiae  salvs  nent(/<a.i).i 
Et  de  Juda  possidentem  montes  meos,  id  est  alios 
credcntes,  quos  ipsi  apostoli  Domino  acquisierunt. 
Vcl  sicut  in  Scptuaginta  habetur,  possidentem  mon- 
tem  meum^hoc  est  Ghristum,qui  est  mons  montium, 


qualia  fecerunt,  talia  recipicnt ;  primum  in  anima  p  de  quo  dicitur : «  Hic  est  mons  in  quo  beneplacitum 
vel  in  penetrabili  corde,  ut  cst  homo,  deinde  post      est  Deo  habitare  in  eo  {PsaLLsyii).  »  De  Juda  enim 


diem  judicii  in  corpore  et  in  anima,  ut  exterius  igni 
perpetuo  exurantur,et  intcrius  propria  conscicntia 
crucientur,secundum  quod  idem  prophcta  dicit  alio 
in  loco  :  «  Vcrmis  eorum  non  morictur,  et  ignis 
eorum  non  cxstinguctur  (Isa,  lxvi).  »  Scd  quaeri  po- 
test  isto  in  loco,  cum  Dcus  omnipotcns  dixcrit  : 
«  Pater  non  portabit  iniquitatem  filii,nec  filius  ini- 
quitatem  patris  (Ezech,  x)  :  »  quare  modo  dixerit 
iniquitates  patrum  eorum  rcddam  in  sinu  eorum? 
Ad  quod  dicendum,  quia  patres  non  intelliguntur 
hic  solummodo  de  quorum  semine  corpora  sump- 
8erunt,8ed  quorum  opera  imitati  sunt.  Cujusenim 
opera  quis  facit,et  quem  imitatur,  procul  dubio  et 
filiuB  est  non  per  naturam,  sed  per  imitationem. 


exicruntapostoli,hocestde  progenie  Judffiorum,qui 
possederunt  Christum^quia  in  ipso  fundati  fuerunt. 
Et  qui  possederunt  alios  montes,  hoc  est  martyres 
et  eorum  scquaces.  «  Et  haereditabunt  eam  electi 
mci,et  servi  mei  habitabunt  ibi.»  Ecclosia  hsreditas 
Christi  est,  et  filii  sui  omnes,  vidclicet  crcdentes, 
hsereditant  eam.Dehac  haereditate  dicit Psalmista : 
«  Tu  ha^reditabis  (inquiens)  in  omnibua  gentibus 
(PsaL  Lxxxv).  »  Et  Pater  ad  eum  :  «  Postula  a  me, 
et  dabo  tibi  gentes  haereditatem  tuam.  • 

«  Et  erunt  campestria  in  caulas  gregum.Et  valiis 
Achor  in  cubilc  armentorum  populo  meo  qui  requi- 
sierunt  me.  »  Ubi  hic  habetur  erunt  campestria  in 
caulas  gregum,in  alia  translatione  habetur  Saronas, 


Tale  est  ergo  ac  si  dicerct :  Iniquitales  patrum  eo-  C  qufficstregiointerJoppenetLipidamatqueJagniam, 


rum  reddam  eis,  id  est  quae  illi  sustinent  opera  imi- 
tati  Bunty  eadem  sustinebunt  et  isti.  Sequitur. 

«  Haec  dicit  Dominus :  Quomodo  si  inveniatur  gra- 
num  in  botro,  et  dicatur :  Ne  dissipes  illud,quoniam 
benedictio  est :  sic  faciam  propter  servos  meos,  ut 
non  disperdam  totum . »  Minatus  est  Dominus  populo 
Judsorum  se  redditurum  iniquitatcseorum,ct  ini- 
quitates  patrum  illorum  :  ct  post  intulit,sub  simili- 
tudine  ve)  comparatione,  bonos  non  essc  pcrdendos 
propter  malos:  Verbigratia,sicutAbraham  libcratus 
est  de  Ur  Chaldaeorum^Noe  ct  filii  cjus  per  diluvium 
exomni  mundo  salvatus  est,etLoth  a  Sodomis.Quo- 
modo  ergo  si  inveniatur  granum  unum  illxsum  et 
incorruptum  in  botro,sivc  in  raccmo  post  tempesta- 


in  quasunt  campestriafertilissimaetpascendisgre- 
gibus  apta ;  sed  abundant  latronibus,  unde  et  inter- 
pretatur  vallis  effundefis  sangmnemf  quia  multus 
sanguis  viatorum  ct  transeuntium  ibi  effusus  est  a 
latronibus.  Vallis  Achor  ipsa  est  ubi  AchamT  filius 
Garim,  qui  furatus  est  de  anathemate  et  de  spoliia 
Jericho,  periit  cum  omni  domo  sua.  Et  quia  ibi 
turbavit  populum^  sic  ei  dixit  Josue  :  «  Exturbel  te 
Dominus,  quia  conturbasti  nos,  et  ibi  periit  (Josm 
vii).  »  Vocatur  locus  ipsc  vallis  Achor,  id  est  vallis 
turbationis  vel  tumultus.  Per  haec  autem  duo  no- 
mina,hoc  est  pcr  Saronas  sive  Saron,quae  interpro- 
tatur  vallis  effu7idens  sanguinemf  et  Achor  qus  in- 
terpretatur  vallis  lurbationis  sive  tumuUuSf  signifi- 


tem,  et  dicat  aliquis  illi  qui  voluerit  tangere  :  Ne  ix  caturgentilitas.quae  plena  erat  effusione  sanguinis, 


tangas,sed  permitte  ut  crescat,  quia  Domini  bene- 
dictio  est,id  est  Domino  placuit^  ut  ex  multitudine 
botrorum  istud  unum  granum  rcmaneret :  sic  faciam 
ego  ex  innumerabili  multitudine  Judaeorum.  Qui 
haereditabunt  (inquit)  cam,  hoc  est  llicrusalem  vel 
Ecclesiam,  electi  mci  apostoli  videlicct,et  servi  mei 
sequaces  eorum  habitabunt  ibi.  Si  paucos  invencro 
justos,  liberabo  eos.  Et  hoc  faciam  proptcr  servos 
meos  Abraham,  et  Isaac,  et  Jacob,  et  caeteros  san- 
ctos,  vel  propter  eos  qui  illorum  imitatorcs  sunt. 

«  Et  educam  de  Jacob  semen,et  de  Juda  possiden- 
tem  montes  meos.>?  Semcn  Jacob  ct  Judae  dupliciter 


et  in  tumultu  et  turbatione  vitiorum  manebat.  Sed 
versa  est  in  caulas  sivo  in  ovilia  gregum  ct  incabile 
armentorum,hoc  est  in  ecclesias  et  in  requiemprc* 
dicatorum  aliorumque  fidelium,quidesignanturper 
armcnta  et  per  greges  ovium,sicut  paulo  post  ma- 
nifestat,  dicens  :  Populo  credenti  in  mc,  qui  requi- 
sierunt  me.  «  Et  vos,  »  subauditur  Judaei, «  qui  de- 
reliquistis  Dominum,  qui  obliti  estis  montem  san- 
ctum  mcum,  »  hoc  est  templum  quod  in  monte  ent 
constructum^  vel  coelestem  Hierusalem  :  vel  qui  no- 
luistis  credero  in  Christum^qui  est  mons  montium; 
«  qui  ponitis  Fortuno)  mensam^etlibatis  super  eam; 


1069 


COMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  III. 


1070 


numerabo  vos  in  gladio,   »  hoc  est  in  suppliciis,  A  gloria  tua  {PsaL  xvi).  »  Sin  autem  hoc  secundum 


u  et  omnes  in  caede, »  subauditiir  Ghaldseornm,Ro- 
manorumque,  vel  daemonum,  «  corruetis.  »Por  gla- 
dium  hic  et  cffidcm  dcbcmus  intelligere  supplicium 
et  pcenas  quibus  ipsi  traditi  sunt.  Non  onim  omnis 
populus  Isracl  gladio  Chaldscorum  vel  Flomanorum 
peremptus  est;  scd  famc,captivitato  et  duro  servi- 
tutis  jugo  afflictus  est,sub  quibus  etiam  adhuc  de- 
tinetur.  Quidquid  enim  cruciat,  quidquid  affligit, 
quidquid  punit,  gladius  Dci  dicitur.Quod  autcm  di- 
cit  :  qui  ponitis  FortunsD  mensam  ot  libatis  super 
eam,in  alia  translatione  habetur,  qui  paratis  For- 
tunae  mensam.  Fortuna  autem  dca  erat  apud  iEgy- 
ptios,  qua;  dicebatur  etiam  dea  felicitatis;cuju8 
festivitatem  in  fine  anni  celcbrabant,  ofTerentes  ei 
mcnsam  refertam,  et  plcnam  epulis  varii  gencris  : 
nccnon  etiam  poculis  mulsa  mixtis,vel  quia  praeter- 
itum  annum  fertilem  et  felicem  eis  rcddiderat,  vel 
ut  in  futuro  annosimiliter  agcret.lloc  autem  facie- 
bant  et  Israelitae^omnium  pene  simulacrorum  por- 
tcnta  venerantes.  Et  dum  debuissent  Domino  sacri- 
ficare,  idolis  immolabant.  «  Pro  co  quod  vocavi,  et 
non  respondistis;  locutus  sumet  non  audistis ;  ct  fa- 
ciebatis  malum  in  oculis  meis,ot  quae  nolui,  elegi- 
stis.  »  Vocavit  (inquit)  vos  per  prophctas,  diccns  : 
«  Convertimini  ad  me  et  salvi  critis  (Isa.  xlv)  ;  » 
vocavi  per  memetipsum  dicens:«PcBnitentiam  agite, 
ct  venite  ad  me  omnes  qui  laboratis,  et  ego  vos  re- 
ficiam  {Matth.  iv,  xi)  :  »  et  non  respondi^tis  se- 
quendo  et  obediendo.  Locutus  sum  per  prophetas 
promittendo  bona,et  minando  mala;  et  locutus  sum 
per  memetipsum  in  parabolisctpalam,  et  non  au-  C 
distis  auribus  mcntis^vel  non  obaudistis  :  et  facie- 
batis  malum  in  oculis  meis,  hoc  est  in  praesentia 
mea,vcl  in  templo  meo  adorantes  idola,et  quae  nolui 
elegistis,  hoc  est  idololatriam. 

«Propter  hoc  heecdicitDominus  Deus :  Ecce  servi 
mci  comedent,  et  vos  esurietis;  ecce  servi  mci  bi- 
bent,et  vos  sitietis.  »  Ista  comestio  et  potatio  spiri- 
tualiter  est  intelligenda,non  de  cibo  qui  perit,  neque 
dc  potu  qui  transit.  Cibus  iste  et  potus  tripliciter 
potest  intelligi  hoc  modo ;  in  pr^esenti  comcdunt  ot 
bibunt  servi  et  electi  Dei  corpus  ct  sanguinem  Do- 
mini,  sine  qua  perceptione  nemo  potest  venirc  ad 
vitam  aeternam,  juxta  quod  Dominus  dicit  :  «  Nisi 
manducaveritis  carnomFilii  hominisetbiberitisejus 


litteramdesimplicipaneaccepcrimus,nonpos3umus 
illud  plenc  comprobare,  quoniam  multi  sanctorum 
mortui  sunt  tcmporepersecutionis,faiueetegestate 
premente.  Quanti  enim  jasti  esuriunt^et  impii  cru- 
delitatibus  distenduntur?  Est  ergo  isto  in  loco  sen- 
sus  :  Non  solum  in  gladio  corruetis  vos,Judaei,qui 
dereliquistis  Dominum^ct  fecistis  malum  in  conspe- 
ctu  ejus,  et  praesentem  nolisti  audire  ;  sed  m,ultam 
inter  vos  etgcntium  multitudinem  faciam  difTeren- 
tiam,  ut  illi  in  praesenti  saeculo  saturentur  corpore 
et  sanguine  meo  et  doctrina  spirituali,  et  in  futuro 
visione  totius  Trinitatis. 

«  Ecce  servi  mei  ]aetabuntur,»8ubauditur  in  aetor- 
na  beatitudine,  socundum  illud  :  «  Videbo  vos  et 
P  gaudebit  cor  vestrum,  et  gaudium  vestrum  nemo 
tollet  a  vobis  (Joan,  xvi).»«  Et  vos  confundemini,  >> 
id  est  crubcscetis  in  peccatis  vestris,  videntes  alios 
in  locum  vestrum  succcssisse.  «  Ecce  servi  mei 
laudabunt  prae  exsultationecordis,»secundum  quod 
Psalmista  dicit  :  «  Bcati  qui  habitant  in  domo  tua, 
in  saccula  sacculorum  laudabunt  te  [Psal,  viii)  ;  » 
«  et  vos  clamabitis  prae  dolorc  cordis,  et  prae  con- 
tritione  spiritus  ululabitis,»subauditur  in  poenis  in- 
fcrni.  Sicut  scriptum  est :  «  Ibi  erit  fletus  et  stridor 
dentium  (Mallh,  xiii).  »  Tunc  autem  gaudebunt 
sancti,et  ululabunt  peccatores  prae  contritioae  spi- 
ritus,  id  est  prae  dolore  cordis  quem  habebunt  in- 
trinsccus,quando  sederint  agni  gentium  atque  jus- 
torimi  ad  dexttram,et  haedi  Judaeorum  aliorumque 
impiorum  a  sinistris  {Matth.  xxv). 

«Et  dimittctis  nomen  vestrum  in  juramentum  elec- 
tis  meis  :  et  interficiet  te  Dominus  Deus  tuus,et  ser- 
vos  suos  vocabit  nomine  alio.  «  Alii  (inquit)  in  lo- 
cum  vestrum  succedentibus,  dimittetis  nomen  ves- 
trum  jam  damnatum,  in  ju^amentum  electis  meis. 
Verbi  gratia  propter  vestram  malitiam  vos  detes- 
tantes,  cum  voluerint  aliquid  jurare^dicens :  Si  mihi 
non  eveniat  ita  ut  Judaeis  damnatis,  et  a  Romanis 
interfectis,  non  feci  hoc  vel  illud.  Vel  aliter  : 
quia  sanctus  sermo  Christianorum  et  Deum  co- 
lentium  ita  debet  esse  firmus,  ut  pro  juramento 
accipiatur.  Jurabunt,  hoo  est  confitebuntur  se 
credere  in  Deum,  ne  similia  patiantur,  dicentes  : 
Juro,  hoc  est  credo  in  Deum  omnipotentem,  sicut 
quidam  Judaeorum  olim  crediderunt  prophetae,  vi- 


sanguinem,non  habebitis  vitam  in  vobis(/oan.vi);  »  n  delicet  aliiquejusti;  vel  quia  Deus  juramentum  eo- 
^"  *     *       "  "  '    '  '  "        t.uin  erat,nos  modo  necessitatecompulsi  ineojura- 

mus,sicut  illi  olim  dicentes  :  Vivit  Dominus  si  feci 
istud;  vel  relinquetis  nomen  vestrum  electis  meis, 
ut  sicut  vos  quondam  appellati  estis  filii  Abraham 
et  Jacobjta  et  illi  juxta  quod  praecursor  Joannes  di- 
xit  :«Potens  est  Deus  de  Iapidibus^»hoc  est  de  genti- 
bus,«suscitare  filios  Abrahae  (MaUh.  iii).  »  Et  inter- 
ficiet  (iuquam)  te  Dominus  Deus  tuus,  non  gladio 
materiali,  sed  sententia  et  judicio  suo  damneJ^it  te 
aeternaliter.  Et  servos  suos  gentiles  vocabit  nomine 
aliOy  ul  aChristo  Christiani  dieantur. 
u  In  quo  «  8ubauditur  nomine,  vel  in  ChristOi 


rcficiuntur  etiam  in  praesenti  doctrina  et  mysteriis 
spiritualibus  sacrae  Scripturae,  quae  in  quibusdam 
locis  est  cibus,  in  quibusdam  potus ;  tertio  autem 
modo  reficientur  in  futuro  visionc  omnipotentis  Dci, 
de  qua  rcfectione  dixit  Dominus  apostolis :  «  Vos 
(inquit)estis  qui  permansistis  mecum  in  tentationi- 
bus  meis^et  cgo  dispono  vobis  sicut  disposuit  mihi 
Pater  meus  regnum,  ut  edatis  et  bibatis  super  men- 
sam  meam  in  regno  meo  (Lttc.  xxii).» Et  alibi :  «  Qui 
credit  in  me  non  esuriet,  et  qui  venit  ad  me  non 
sitiet  unquam  (Jaan,  vi).  »  De  hac  ctiam  saturitate 
dicebat  Psalmista :  «Saturabordum  manifestabitur 


1OT1 


HAYMONIS  HALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMENT.  BIBL. 


107! 


«  qui  i)encdictu9  est  supcr  terram ;  »  hoc  est,  qui  A 
benedictus  fucrit  ut  Christianus  vocctur,  et  ipsum 
nomen  bene  custodierit  in  hac  terra,  «  benedicetur 
in  Deo  amen.  »  Qni  (inquil)  hic  bcnedictus  fuerit, 
benedicetur  in  futuro  cum  onniibus  clcctis,audicn8 
a  Domino  ;  «  Venite,  benedicti  Patris  mci  [Matth, 
"Tocs),  »Dequa  bencdictione  dicit  ctiam  Apostolus  : 
«  Filiiyin  hocvocaticstis,ut  benedictionemhaerodi- 
tate  possideatis  (/  Petr.  iii).  »  Amen  autcm  in  hoc 
loco  sonat  fldelitcr  ct  vcraciter,  quia  iili  qui  bene- 
dicentbra  DominOjfidclilcr  ct  vcraciter  benedicen- 
tur.tt  Et  qui  jurat  in  terra  jurabit  in  Deo  amen.  » 
Amen  juramentum  est  Domini,hoc  cst  confirmatio 
sermoniB  illius  pro  quo  nos  modo  dicimus :  verum, 
Tcrum.Qui  (inquit)  jurat  in  torra,  id  est  qui  veri- 
tatem  loquitur  in  praDsenti,  jurabit  id  est  loquctur . 
in  Dco  fidcliter  et  vcraciter  in  die  judicii  in  mani-  ^ 
festarcvelatione.quia  scmpcr  Dominlim  benedicent. 
Et  laudem  ejus  rcsonabunt  :  »  juxta  illud  Psalmo- 
graphi  :«  Beati  qui  habitant  in  domo  tua,in  saecula 
Sttculorum  laudabunt  tc  {Psal.  lxxxiu).  »  •  Quia 
oblivione  tradito;  suntanguslia;  priorcs,etquiaabs- 
condtts  sunt  ab  oculis  nostris.  »  IIoc  ad  diem  ju- 
dicii  pertinet.Omnia  siquidcm  tormenta  ct  flagella 
quisancti  in  hocsa^culoproChristinomine  pcrtule- 
runt,cumreceperintplenitudincmpra}niiorumindie 
judicii,  et  viderint  Dominum  sicuti  cst,  pro  nihilo 
deputabunt  illa  omnia  qua3  sustinuorunt  ad  compa- 
rationem  glorios  suae^et  quasi  in  oblivione  habebunt, 
non  bblivione  memoria},  sed  suorum  cessione  bo- 
norum.  Nara  neque  laborem*ullum  qui  ibi  fuerint 
videbunt,neque  8enticnt,sccundum  quod  in  Apoca-  «C 
lypsi  dioitur  :«Absterget  Deus  omnem  lacrymam  ab 
oculiseorum,etmors  ultra  non  crit(/l/}oc.xxi),  etc.  » 
Sic  et  non  hoc  loco  dicitur,  quia  oblivioni  traditas 
•erant  angustiae  priores,  id  est  tribulationes  quibus 
hk  sanctitribularipossunt,et  quiaabsconditaBcrunt 
a  praesentia  nostra.  Jungit  se  propheta  sanctorum 
nnmero,  quia  ipsc  multa  pcrtulit  advcrsa  injuste, 
intantum  ut  lignea  serra  secaretur. 

«  Eooe  enim  ogo  creo  coclos  novos  et  terram  no- 
vam:et  non  erunt  in  memoria  priora,et  nonascen- 
dent  super  cor ;  scd  gaudebitis  ct  exsultabitis  usque 
in  semptternum  in  his  quae  cgo  creo.  »  Jam  saepe 
mnltis  In  iocis  di.ximus  superius,  ccelum  et  terram 
non  per  naturam  nequc  per  cssontiam  transire,sed 
per  immutationem,  et  innovationcm  atque  in  melio-(|v 
ratiottem.Sicut  in  Apocalypsi  dicitur:«  Erit(inquit) 
eoelam  novum  et  terra  nova  [Apoc.  xxi) ;  »  et  Apos- 
tolus  :  «  Praeterit  enim  figura  hujus  mundi  (/  Cor. 
vn).«Cum  enim  dicit  prajtcrit  figura,ostcnditmanere 
substantiam.Verbi  gratia :  Infanscum  in  pucrum  cre- 
verit,et  puer  in  juvencm,  et  juvcnis  in  virum,  et 
yir  in  senem,  nequaquam  per  si  ngulas  o^tates  pra;terit 
In  substantia,  semper  cnim  idem  est  prius  fuit,  sed 
paulatim  immutatur,  etaetati  pristinae  praeterisse  di- 
eitar.Similiter  coelum  et  tcrra^licct  transcant  per  im- 
mutationem^tamen  in  propriasubstantia  manebunt. 
Eo  sensu  etiam  dicitur  :  Ecce  ego  creo,pro  co  quod 


est  creabo,  vel  innovabo,  coelos  novos,  et  terra&i 
novam,  et  non  erunt  in  memoria  priora,  mala  mt 
tormenta.  Et  non  ascendent  super  cor,  id  est  non 
recordabuntur.Sed  gaudebitis  et  exsultabins  Qsqiie 
in  sempiternum,  id  est  sine  fine  laudabitis  me  in 
omoibus  rebus  a  me  factis,  ut  olim  angeli.videntes 
mundum  a  me  factum.«  Quia  ecce  cgo  creoHiem- 
salcm  cxsultationem,et  populum  ejus  gaudiam,  al 
cxsullabo  in  Ilierusalem^et  gaudeboinpoptilo  meo.» 
Hoc  de  coelesti  Hierusalem  inteDigendam  est^idesl 
de  congregatione  sanctorum  angeloram,el  omnium 
qui  in  numerum  angelorum  transibunt,  dc  ^irilHJs 
dicitur  :  Quia  erunt  slcut  angeli  Dei  in  ocbIo.  Ecce 
(inquit)  ego  Deus  omnipotens  faciam  ex  ang6\isdt 
hominibus  unam  coelestem  Ecclosiam,9ive  fiieim 
lem,et  exsultabunt  et  gaudebunt  intantum,  ut  ego 
qui  sum  creator  eorum  et  conditor,gaudea[m  et  exsd- 
tem  in  eis,  et  non  solum  ipsi  gaudebunt,  sed  etiani 
exsultatio  et  gaudiumipsi  erunt.ccEt  non  aodiettirlQ 
ea,»hoc  est  in  caslesti  Hierusalem,«uitra  vox  fletos 
et  vox  clamoris,»quoniam  secundam  qnod  Joannes 
dixit :«  Absterget  Deus  omnem  lacrymam  ab  ocuiis 
eorum,etmors  ultra  non  orit,nequelactos,nequecIa' 
mor,»et  caetera  quae sequuntur.Nequednim  dignum 
est  ut  in  civitateHierusalemooelestipopu)iejus,qai 
cxsultationis  et  gaudii  aeternam  susceptorus  e^  glo- 
riam  vocem  fletus  et  vocem  tristitiae  habeat.  Uhi 
ergo  erit  vox  fletus  et  vox  clamoris?  ih  congregi- 
tione  reproborum. 

«  Non  erit  ibi  amplius  infans  diemm,  et  0M 
qui  non  impleat  dies  suos :  quoniam  paer  ceAtumao- 
norum  morietur,et  peccator  centam  annorom  ma- 
ledictus  erit.  »  Haec  ad  generalem  resarreotionem 
pertinent,postquam  nullus  erit  infans  neqoe  sehei 
in  congregatione  fidelium,  neque  in  congregatiow 
iniquorum,sed  omnes  in  perfecta  aetate«resiirgeDl, 
alii  ad  vitam,  alii  ad  perditionem.  »  Ia  ea  acilicel 
aetate  qua  Christus  resurrexityhoc  est  in  astate  tri- 
gesinii  tertii  ac  dimidii  anni ;  omneaque  impleboilt 
dies  suos,  quia  postmodom  nemo  morietor.Jam 
mors  corporis  ultra  non  erit.Quod  autem  mibinferi : 
quoniam  puer  centum  annorum  morientar,  fiensw 
est :  si  quilibet  peccator  in  praesenti  saeoalo  vixerft 
centum  annis,et  omncilludtempuspueriliterdoiia- 
rit,  scrviendo  libidini  aliisque  conoupisoefftiis,  ste- 
tim  ut  transierit  ab  hac  vita,  morietor  in  peeeato 
suo.  Et  hoc  quod  subjungit^  quia  peecattor  eetttmii 
annorum  maledictus  erit,hoce8t,quia  oentBiBaiHile 
vivens  semper  pucriliter  egit  peccando,  fleniter 
ctiam  maledictus  erit. 

«  Et  aedificabunt  domos,  et  habitabuniyet  planti- 
bunt  vineas,et  comedent  fructum  earum.Non  sedifi- 
cabunt,  et  alius  habitabit :  non  plantabant,  et  attni 
comedet. »  Domos  in  quibus  habitaturi  suat  saadi 
in  Hierusalem  CGBlesti,et  qui  eas  aedificabaat,  debt- 
mus  intelligere  vel  virtutes  qaas  ipsi  aediftoant  ii 
praesenti,  quarum  mercedem  et  praemia  possessvi 
sunt,  secnndum  illud  :  u  Unosquisque  propriaa 
meroedem  acciplet  secundam  suam  IaUt>orem  (/  Cm* 


1073  COMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  III.  lOT* 

iii).)»  Vel  mansiones  quas  ibi  praeparant,  de  quibus  ^  aut corona gloriaj nostraD,  nonnc  vos  C8ils*f(lThess» 


dipit  DominuB  :  «  In  domo  Patris  mei  mansiones 
multas  sunt  (Joan,  xiv) ;  »  et  in  psalmo  scxagcsimo 
octavo  Psalmograpbus  poiliccturdicens:«Quoniam 
Deus  salvam  faciet  Sion,  et  sedificabuntur  civitates 
Jude,  habitabuntque  ibi  (PsaL  lxviii.  »  In  istis 
ergo  mansionibus,  hoc  est  in  suis  virtutibus  et  in 
coelesti  Hierusalem  quam  sibi  prxparant,  bibent  et 
comedent  fructum  vinearum  quas  hic  plantavcrunt, 
hoc  est,  exsuitatione  gratia  sancti  Spiritus  dcbria- 
bunturomniquesuavitaterepiebunturcxvincisquas 
plantaverunt,  id  cst  ex  remuncratione  bonorum  opc- 
rum.Etffidificabuntergo  virtuteset  mansionescccle- 
stesjplantabuntque  vineas  dcquibusjamdiximus.Et 
alius,  id  est  diabolus  non  habitabit  in  medio  illo- 
rum,neque  devorabit  amplius  virtutos  eorum.  «  Sc. 


II.)  »  Et  quare  gaudebunt  deeis,  quia  semen  bene- 
dictorum,idcstapcstolorum  Domini  cst,subauditur 
semen,  et  nepotes  apostoli,  id  est  universi  oreden- 
tes  in  coelcsti  beatitudine  cum  eis  sine  fine  gaude- 
bunt. 

«  Eritquc:  antequam  clament,  exaudiam»volun- 
tatcm  illorum,  non  vocc  rcspondendo,  sed  signo- 

rumatqucmiraculorummagnitudinesubsequendo; 
et  «  adhuc  illis  loquonlibus,  ogo  audiam.  »  Nam 
cum  dicorcnt  aposloli  alicui  acgroto  aut  mortuo 
«  in  nomine  Jcsu  surge  (Act.  iii),  »  statim  sine 
mora  sanus  incolumisque  surgebat.  Neque  enim 
potuissent  omncs  gcntos  in  tam  brevi  spatio  tem- 
porum  in  Christum  credere,  nisi  miraculis  signo- 
rumfides  eorum  quondam  essctcxorta.Loquentibus 


cundum  enim  dies  ligni  erunt  dics  populi  mei ;  et  ^  enim  et  clamantibus  apostolis  apostolicisque 


opera  manuum  eorum  inveterabunt  electi  mei,  » 
vel^sicut  quidam  codices  habent,  inveterabunt  ele- 
ctis  meis.Secundum  (inquit)  dies  ligni.subauditur 
vita3,orunt  dies  credentium  et  omnium  elcctorum  in 
aeterna  beatitudine,  quia  secundum  seternitatem 
Christi,  omnes  electi  aeterni  crunt  {Rom.  vi).  Et 
«  sicut  Christus  resurgens  amortuis  jam  non  mori" 
tur,et  mors  illi  ultra  non  dominabitur,»  ita  omncs 
electi  resurgent  a  mortuis,  et  mors  eis  ultra  non 
dominabitur,  sed  seternaliter  cum  Christo  mane- 
bunt,  quando  videbunt  Deum  sicuti  est.  Istud  est 
autem  lignum  vitae  quod  erat  in  mcdio  paradisi,  id 
est  Christus  in  medio  Ecclesiae.  Etde  quo  dicit  Sa- 
lomon  :  «  Lignum  vitae  est  his  qui  apprehenderint 
cam  (Proi;.  iii),  whocestsapientiam,  quajcstvcrbum  C  sajculi  cum  praedicatorc   quolibct,  qui  designatur 


viris, 
Dominus  magnitudinc  miraculorum  respondebat. 
«  Lupus  et  agnus  pasccntur  simul,  et  leo  et  bos 
comcdent  palcas  ;  ct  scrpenti  pulvis  panis  eyus.  » 
Lupus  ct  agnus  pasccntur  8imul,quia  Paulus  perse- 
cutoret  Ananias  mansuctusdiscipulussimul  conver- 
sati  sunt,  quorurn  cibus  fuit  doctrina  evangelicaet 
fidcs  crcdentium  (AcL  ix).  Istc  cst  lupus  de  quo  pa- 
triarcha  Jacob  dixit:  «  Bcnjamin  lupus  rapax,  mane 
comedet  prsedam,  ct  vesperc  dividet  spolia  (Gen, 
XLix.)  »  Vel  per  lupum  et  agnum  possumus  intelli- 
gerc  quemlibctsajvum  raptorcm,qui,postquam  venit 
adfidem,inEccIesia  moratus  cst  cum  quolibet  inno- 
cente.Lco  etiam  ctbos  in  Domini  adventu  comede- 
runt  paleas,  id  cst   rox  quilibct  et  princeps  hujus 


etvirtusDei  Patris,et  qui  tenuerinteam  beati  erunt. 
Quodque  sequitur,  et  opera  manuum  eorum  invete- 
rabunt  mei  electi,  sive  electis  mcis,  duplex  sensus 
est:  opera  (inquit)manuum  eorum,  id  est  fidem,  do- 
ctrinam,operationemque  apostolorum  invetcrabunt 
credentes  sequaces  illorum,quia  imitatores  illorum 
efTecti,  ea  quse  illi  docuerunt  et  operati  sunt,  ipsi 
usque  ad  finem  saeculi  tenebunt,  et  dum  semper  te- 
nuerint,qua8i  tunc  inveterabunt.  Aliter :  Opera  ma- 
nuum  eorum  inveterabuntelectis  meis,hoc  est  ipsa 
opera  apostolorum  inveterabunt  ipsis  electis,  quia 
fieternaliter  ad  utilitatem  et  salutcm  eorum  mane- 
bunt  ipsis.  Unde  et  Evangelium  dicitur  esse  a)ter- 
num,eo  quod  olim  servatores  suos  aetcrnaliter  facict 
clectos. 

«  Non  laborabunt  frustra  neque  generabunt  in 
conturbatione  :  quia  semen  benedictorum  Domini 
cst,  ct  nopotes  corum  cum  eis.  »  Non  laborabunt 
apostoli  atiique  doctores  in  prosdicatione  frustra  vcl 
in  bonis  operibus,  siout  quondam  Judoji  inutiliter 
laboraverunt,  quia  mercedem  seternam  inde  porci- 
pient,etIaboribusmaouumsuarumexsuItabunt.Non 
generabunt  filios  spirituales  in  conturbatione,  hoc 
est  in  dolore,  sicut  quondam  Rachel  genuit  filium 
carnalem  ;  sed  in  gaudio  et  la;titia  erunt,gloriantos 
de  numero  crcdentium,8icut  apostolus  Paulus  gau- 
debat  dicens  :  «  Quod  est  enim  gaudium  nostrum 


B 


pcr  bovem  eo  quod  exaret  corda  auditorum,  scilicet 
in  Ecclesia  pascuntur  palcis,  id  est  simplicem  do- 
ctrinam  paritercum  profunditatc  divinorumeloquio- 
rum.Si  autcui  dixorimus  lco  ut  bos  comedet  palcas, 
sensus  hujuscomodi  crit  :  Leo  sicut  bos  comedet 
paIeas,quando  virdisertissimusctquondam  ad  aa- 
culum  potcns,  Scripturarum  divinarum  se  tradei 
rusticitati,  ut  ncquaquam  saeculari  et  philosophiaa 
pascatur  eloquentia,qua3  instar  mellis  stillat  deia^ 
biis  meretricis,  sed  vilitatom  et  palcas  sequatur 
historia;,donoc  multolaboroatque  industriamerear 
turad  irumentum  pcrvcniro,  id  est  ad  profundita- 
tcm  mystcriorum.Do  istis  talibus  fuerunt  Augusti- 
nus  et  Cyprianus,  philosophique  gentium,qui  relin- 
quentcs  humanam  philosophiam  quae  eloquentis- 
urb&nitate  polita  crat,  Scripturoj  sacrs  se  contule- 
runt,  quae  mediocri  stylo  cst digesta,  retinens  intrin- 
sccus  ineffabilia  mystcria.Scd  cum  isti  talestrana- 
iorunt  ad  societatem  Ecclcsia;,  scrpenti  sive  dia- 
bolo  sunt  rolicti  incibum  lcvoset  iustabileshomines^ 
qui  designantur  per  pulverom,eo  quod  sicutpulvis 
facile  rapitur  a  vcnto^ita  illi,  adveniente  tentatione, 
facile  labuntur  ad  culpam. 

u  Non  noccbunt,  ncque  occident  in  omni  monte 
sancto  mco,  dicit  Dominus,»  Qui  sunt  quinpnnoce- 
bunt,  ct  cui  non  nocobunt  ?  Lupus  et  lco,  id  est  qui- 
libet  raptor  cl  saevus  tyrannus,depo8ita  antigjua  ve- 


1075 


HAYMONIS  IIALBERSTAT.  EPISC.  OPP.  PARS  I.  —  COMMKNT.  BIBL. 


1076 


tustaie,postquam  vcnerint  ad  fi(lem,non  nocobunt  A  Quapropter  dicit  Dominus  omnipotens  ad  illosqoi 
agnis  et  bobus,  id  est  mansuctis  ot  humilibus.  Vel      talia  cogitabant:  «Quae  cst  ista  domus  tam  magna, 


non  noccbunt  alterutrum,  ncque  occident  alios  in 
prsscnti  Ecclesia  vcl  in  ccplosti  Ilicrusalcm.  Ilacc 
omnia  Judasi  carnaliter  intelligunt,  rcfcrentcsoaad 
iempus  mille  annorum  ctad  Christi  sui  advcntum, 
etdicunt  quia  tanta  paxctsecuritascritcis,  ut  an- 
gustissime  lupi  ct  agni,  leones  ct  boves,  serpcntcs 
cthomines,simul  comedant  et  paritcr  commorentur 
amissa  omni  scvcritatc  :  ct  his  innoxii  sint  qui  in 
templo  vel  in  montc  sancto  habitaverint :  cx  quo  in- 
ielligitur  omnes  occidendos  qui  cxtra  montcm  fue- 
rint.  Sed  ista  omnia  falso  erroreexcogitatasunt.Et 
ne  nos  ipso  Judaico  orrore  dcccpti,carnalitercain- 
telligcrcmus  adimplenda,  subscqucns  scrmo  mani- 
fcstat,  dicens. 

CAPUT  LXVI. 

u  llsc  dicit  Dominus:CGclum  scdcs  mca  cst,  tcrra 
autcm  scabellum  pcdum  mcorum.^IIxcetiam  Judsei 
carnaliterintelligunt.ScdquarcDcusomnipotcnsqui 
ubique  totus  est  sedcrc  sc  dicat  in  CGu1o,paulo  supe^ 
rius,  Domino  adjuvante,  plenitor  tractavimus.  Qua- 
proptcr  modo  breviter  succinctcquocst  tangcndum, 
etillud  poncndumquodpcrJcremiam  dicitur:  «  Cqb- 
lum  et  terram  ego  implco  (Hier.  xxxiii) ;  »  et  alibi : 
«  Qui  tenot  coclum  palmo,  ct  terram  pugillo  {Isa» 
XL.)  »  Per  hoc  siquidcm  ostenditur  Dcus  ct  forin- 
sccus  ct  extrinsccuSjCt  infusus  ct  circumfusus  :  non 
Bolum  coBli  ct  terrapjScd  ct  invisibilium  crcatoran- 
gclorum,  omniumquc  virtutum  coelcstium.oOmnia 


tam  speciosa,quam  aDdificabitis  mihi,ut  ibi  in  uno 
loco  concludar?nonneha;comniamanusmeafecil?» 
Ccrtc  onmia  quo?  facta  sunt  a  me  facta  sunt.  Sed  ut 
ostondcrot  ubi  csset  locusejus,subjunxit  inquions: 
c<  Ad  quom  autem  r^spiciam,  nisi  ad  paupercni,  el 
contritum  spiritu,  et  tremcntem  scrmones  nieos?" 
Eccc  locus  ejus :  paupercm  et  contritum  8piritu,ai- 
que  tremcntcm  scrmones  suos  appellat  bumilcm 
quemlibct,qui  contritum  habct  spiritum  condolendo 
ct  proximorum  infirmitati,  ct  sua  peccata  plan- 
gendo ;  ct  qui  timens  irc  in  supplicium  actcrns  dam- 
nationis  cessat  a  pravis  opcribus,  iste  est  pauper 
atque  humilis  :  de  quo  loquitur  in  Evangelio  Salva- 
«  tor :  «  Beati  pauperes  spiritu,  quoniam  ipsorum  esl 
rcgnum  ccDlorum.»Etalibi:«Beatusquiintelligit8U- 
per  cgcnum  ct  pauperem.»  In  istis  ergo  pauperibus 
et  timentibus  scrmoncs  Dci  habitat  Dcus  perfidem 
ct  bonam  voluntatom,  ipsique  sunt  tcmplum  Dei, 
sicut  Apostolus  dicit :  «Templum  Dei  sanctumest, 
quod  cstis  vos  (/  Cor.  !ii).  » 

«  Qui  immolat  bovcm,quasi  qui  inlerficiat  virum : 
qui  mactat  pccus,  quasi  qui  excerebret  canem. " 
Omnia  sacrificia  Judaeorum  (quae  ne  idolis  immola- 
rcnt  cis  concossa  crant,vel  proptcr  figuram  verisa- 
crificii)ita  annihilata  habcntur  post  Domini  pi«dl- 
cationcm,  verajquc  illius  immolationis  sacrificium, 
corporisquc,  ac  sanguinis  cjus  consocrationem:  ul 
qui  immolaverit  bovcm,  sic  placcat  ei  quasi  qui 
intcrficiat  virum  ;  qui  mactaverit  pccus,  quasi  qui 


enim  per  ipsum  facta  sunt,  et  sine  ipso  factum  cst  C  excerebret  cancm,dequo  per  Moysen  scriptumcsl: 


nihil. »  Et :  «  In  mundo  erat,  ct  mundus  pcr  ipsum 
factus  est  {Joan,  i).»  Idcirco  autcm  dicitur  in  coclo 
8edere,quia  coelum  omnibus  clemontis  ct  omnibus 
locis  elegantius  est  et  magis  nobilc.  Sivc  dcbemus 
per  coelum  intcUigcre  angclicam  naluram,  quao  in 
CGBlestibus  commoratur,  et  homincs  sanctos  coele- 
stom  angelicamque  vitam  ducentcs  in  quibus  ipse 
habitat.Per  terram  autem  qure  dicitur  essc  scabel- 
lum  pedum  ejus,debcmus  intelligcrc  terrcnoshomi- 
ne8,quiterrenevivunt,  et  amatorcs  mundi  existunt, 
et  angelos  qui  dc  ccclestibus  ad  tcrram  ct  iri  caligi- 
nem  istius  aeris  lapsi  sunt,quos  ipse  suo  judicioet 
potestate  calcat ;  idcoquc  dicit  ccclum,  hoc  cst  an- 
geli  et  homines  justi,  scdcs  moa.  Tcrra  vero,id  cst 


«  Non  offcres  in  domo  Domini  tui  mercedcm  mcre- 
tricis,  ncque  prctium  canis  (DeuL  xxiii).  >»  Pulchrc 
canis  et  nicrctrix  copulantur,quia  utrumque  animal 
pronumostud  libidinem.  «Qui  offert  oblationem, » 
subauditur  legalem,  «  quasi  qui  offcrat  sangulnera 
suillum»)  contra  legis  prajccptum:  «qui  recordatur 
thuris,»  subauditur,  ad  hoc  ut  offerat,  «  quasi  qui 
bcncdicat  idolo,  »  id  cst  vcnerando  laudct.  Tales 
sunt  Ci-crcmonioD  Judaiorum.Et  ita  babcntur  acc4?pta 
eorum  sacrificia,  postquam  vcritas  Evangclii  per 
Christum  data  cst :  «  Ha3C  omnia,»  subauditurqus 
supcrius  dicta  sunt  dc  immolatione  «  elegcnintin 
viis  suis  ct  in  abominationibus  suis  animacorum 
dclectala  est.  »  Et  olegerunt  (inquit)    suo  arbitrio 


tcrreni   homines,  scabcllum  pedum  meorum  :  qui  j)  non  mcaVoluntatc,  post  vcrum  sacrificium  ofrerre 


eos  mea  potestate  atquc  recto  judicio  comprimo  ct 
calco.  uQuae  est  istadomus,quam  mdificabitismihi? 
et  quis  est  isto  locus  quietis  meae  ?  » 

«  Omnia  hajc,  »  subauditur  qua;  facta  sunt,«  ma- 
nus  mea,  »  sive  potentia  mea  «  fecit,  ct  facta  sunt 
univcrsa  ista,  »  subauditur  a  me,  «  dicit  Dominus.  » 
Judaii  putabant  et  dicebant  quod  Dcus  omnipotens 
nuUo  in  loco  esset  supertcrram,nisi  in  tempIo,quod 
erat  Hierosolymis  factum  a  Salomone,  apstimantos 
iltum  looalem  esse :  non  rccordantes  quod  Salomon 
dixerat  die  Dedicationis  ejusdem  templi:  «Sienim 
coeli  coelorum  non  possunt  te  capere  (IlParal.  ii).  » 


adhuc  figurativa,ct  in  abominationibus  8uis,idest 
in  his  quaj  abominari  dcbucrant,anima  eorum  <\C" 
lectata  cst. 

«  Undc  et  ego  cligam  illusionos  oorum,  ct  qu« 
timebant  adducam  eis.  »  Illusiones  posuitproco 
quod  cst  illusoros.  Talc  quod  ct  Apostolus  dicil". 
M  Dabit  ois  operationom  iniquitatis  (/Jom.  i),  » id 
cst  diabolum  et  Antichristum.Ulusores  vcro  duobus 
niodis  possumns  intolligerc,veI  pessinios  principes 
et  doctores,  ut  fucrunt  scriba3  et  Pharisaji,  et  mili 
saccrdotes,ut  fuerunt  filii  Heli  qui  a  Domino  ekdi 
sunt,quia  pcrmissi  sunt  ab  illo  dominari  in  popolo 


1077 


COMMENT.  IN  ISAIAM.  —  LIB.  III. 


1078 


Hlo.Vel  ut  alii  dicunt,il]usorcs  hic  appellat  daemo- 
nes  et  Romanos,  quibus  illi  traditi  sunt.Etest  scn- 
sus  :  Quia  ergo  hajc  omnia  delegerunt  in  pravis 
actionibus,  et  ego  quoque  permittam  eis  habere  et 
dominari  multos  principes  saecrdotesquo  non  re- 
ctos,  quales  merentur.  Et  mala  quae  timent,  sive 
famis,  sive  mortalitatis,  seu  captivitatis  adducam 
eis  :  vel  tradam  eos  daemonibus  Romanisquc.Et  quae 
timobant,  dicentes  :  «  Sed  dimittimus  eum  sic,  om- 
nes  credent  in  eum.  (Joan.  xi).  »  Et  fortc  vcnicnt 
Romani  et  tollent  nostrum  locum  et  gentem  :  addu- 
cam  eis,  et  perdent  locum  templi  et  nomen  rcgni. 
Causamquc  reddit  quare  talia  cis  intulcrit.  «  Quia 
vocavi  »  dicens :  «  Pojnitentiam  agite  {Matth.  iv) ;  » 
et  :  «  Venite  ad  me,  omnes  qui  laboratis  et  oncrati 
estis,et  ego  vos  reficiam  (Hatth,  xi),  »  «  et  non  orat 
qui  responderet. »  Sequendo  et  obediendo  «  locutus 
sum  et  non  audierunt,»  id  est  non  fuerunt  obedicn- 
tes.  «  Feceruntque  malum  in  oculis  meis,  »  hoc  cst 
in  praesentia  mea,  «  et  quo;  nolui  elegcrunt,  id  est 
errorem  falsum. 

«  Auditeverbum  Domini  qui  tremitfs  ad  verbum 
ejus.  Dixerunt  fratres  vestri  odientcs  vos,  et  abji- 
cientes  propter  nomcn  meum  :  Glorificctur  Domi- 
nus,  et  videbimus  in  laetttia  vestra  :  ipsi  autem 
confundcntur.»  Vox  prophetae  horlantis  apostolos  : 
Audite,  populi,  verbum  Domini,qui  tremitis,  id  est 
qui  revorentiam  habetis  ad  sermonem  cjus.  Dixe- 
runt  fratrcs  vestri  Judaei  odicntes  vos,  et  abjicientes 
vos  co  quod  in  me  crediti8,et  propter  nomen  mcum 
quod  habetis,quia  ameChristoChristianivocamini 
{Joan.  IX.)  Jam  enim  conspiraverunt  Judaei  ut  si 
quis  confiteretur  eum  Christum  extra  Synagogam 
fieret.  Fratres  autem  vocantur  sccundum  carnem, 
non  fide,  neque  operatione  :  ut  ipsi  apstoli  suos 
persecutorcs  et  eos  qui  se  abominantur  in  locum 
fratrum  habeant.Unde  Pctrus  dixit  :  «  Viri  fratres, 
audite  {AcL  ii),  »  et  Paulus :  «  Tristitia  est  mihi 
magna  pro  fratribus  meis  qui  sunt  Israelitae  {Rom, 
IV.).»  Dicebantergo  Judaeiad  apostolos  :  glorificetur 
Dominus,  id  est  appareat  sublimis  et  gloriosus  in 
majestate  ct  habitu  regnantis.Etvidebimusillum  in 
laetitia  nostra,  id  est  h^c  erit  ncstra  laetitia  et  gau- 
dium,  cum  videbimus  eum  gloriosum.  Modo  vero 
nolite  nobis  humilcm  et  despectum  praedicare;  scd 
audiamus  quid  scquitur.  Ipsi  autcm  Judaei  fratrcs 
vestri  qui  talia  dicunt  confundcntur,  ct  erubcscent 
do  sua  incrcdulitate,  cum  Christus  subiimis  ct  glo- 
riosus  apparuerit  omnibus  hominibus  in  die  judicii. 
Vel  etiam  quia  talia  dixerunt  donfundentur  ct  peri- 
bunt  in  praesenti,  sicut  sequentiamanifestant.Nam 
subditur : 

«  Vox  populi  de  civitate,  vox  dc  templo,  vox  Do- 
mini  reddentis  rctributionem  inimicis  suis.  »  Adve- 
niente  Romano  exercitu  et  circumdante  civitatcm 
(sicut  Josephus  historiographus  scribit),  versi  sunt 
qui  erant  intra  civitatem  in  seditionem  in  tres  par- 
tes,  contcndentes  de  principatu.  Una  pars  eligens 
^stum,  alia  alium,  tertiaquc  tertium.  Et  ita  factum 


A  est,  ut  una  pars  populi  et  saccrdotum  tcnerent  tem- 
plum,  pars  principium  et  populi  arcem  domumque 
regiam,  et  tertia  pars  reliquam  partem  civitatis, 
maxime  tamen  vulgus.  Pugnabant  ergo  forinsecus 
contra  hostcs,  intrinsecus  contra  cives.Sed  Roma- 
nis  capicntibus  urbem,vox  populi  plangentis  audita 
cst  in  Romanis  exsultantibus,  qui  ejus  voluntate 
vcncrunt,  reddcntcs  rolributionem  inimicis  suis  Ju- 
daeis. Et  quarc  audita  cst  vox  sacerdotum  de  templo, 
principium  ct  vulgi  de  civitatc ;  quia  omnes  suntaut 
gladio  necati,  aut  ignc  cremati,  aut  aliis  gentibus 
pretio  distracti,  vcl  venundati,aut  etiamincaptivi- 
tatemducti :  praeterillosquidiversismiseriisafllicti, 
intra  civitatem  tunc  mortui.Tunc  ergo  complcta  est 
comminalio  Domini  dicentis  :  «  Rclinquctur  vobis 

|x  domus  vcstra  dcscrta  {Matth.  xxiii).  » 

«  Antcquam  parturiret,  peperit  :  antequam  ve- 
nirct  partus  ejus,pcpcritmasculum.  »  Hocduplici- 
ter  potcst  intelligi :  antcquam  parturiret  virgo  Ma- 
ria,  et  antequam  vcniret  partus  cjus,  genuit  Deus 
PatermascuIum,Verbum  scilicctetFiliumsuumfor- 
tissimum,  pcr  quem  fecit  ct  gubernat  omnia.  Aliter : 
antequam  parturirct  Sion,  hoc  est  primitiva  Eccle- 
sia,  ct  antequam  vcnirct  partuscjus,id  estin  veloci- 
tate  tcmporis,  pcperit  masculum  fortcm,  videlicet 
populum,quando  una  dic  crcdiderunt  quaCuormil- 
lia,  altera  dic  quinquc  millia,  ac  deinceps  multa 
millia  :  ex  quorum  numcro  fuit  beatissimus  Ste- 
phanus,aliique  quamplurimi  filii  apostolorum,  qui 
antea  potueruntoccidi  quam  a  fide  Christi  separari. 
Non  autem  de  carnali  parturitione  ct  procreatione 

G  hoc  dicitur,  sed  dc  spirituali :  quia  spiritualiter  eos 
gcnuerunt,  fidcm  Christi  in  eorum  cordibus  infun- 
dendo.  Omnes  namquc  carnales  gcnerationes  partu- 
riuntur  et  pariunt,  spirituales  autcm  dolore  et  usu 
carcnt. 

«  Quis  audivit  unquam  tale?  et  quis  vidit  huic 
simile?»  Subauditur  ut  cssct  qui  natus  antequam 
parlurirct  raulicr  :  aut  in  tam  brcvi  tempore  tot  mil- 
lia  hominum  quis  vidit  spiritualiter  generatos? 
«  Nunquid  parturiet  terra  in  die  una, »  id  est  nun- 
quid  gencrabitomniasemina  die  una.  «  Aut  partu- 
rieturgenssimu1,quiaparturivitetpeperitSionfilio8 
suos.»  Hoc  cst  apostoli  et  apostolici  viri  multitudi- 
ncm  credcntium.  Illc  populus  qui  modo  gens  appel- 
latur  in  die  una|cst  ct  crcatus  simul,quiain  Christo, 

n  qui  cst  lux  ct  dics,  spiritualitcr  creati  sunt  simul 
in  unitatc  fidci.  Apostoli  enim,gcncrando  fidem  in 
cordibus  audilorum,  matres  fucrunt. 

«  Nunquid  cgo  qui  alios  parcre  facio^»  subauditur 
carnalitcr  « ipsc  non  pariam,»  subauditur  spirituali- 
tcr,  «  dicit  Dominus?  »  Deus  Pater,qui  aliosparere 
facit  carnalitcr,  non  est  absque  Filio  :  quiaante  om- 
nia  saecula  gcnuit  Vcrbum  suum  coaequale  sibi. 
Habct  etiam  multos  filios  quos  ipsc  peperit  gratia 
sua,de  quibus  dicit  Joannos  in  Evangelio  :  «  Quot- 
quot  crediderunt  in  eum,dedit  eis  potestatem  filios 
Dei  fieri  (Joan.  i).»  «  Si  cgo,qui  generationem  cae- 
teris  tribuo,sterilis  ero,  ait  Domiuus  Deustuus?  » 


^9 


HAYMONIS  HALBEHSTAT.  EPISG.  OPP.  PARS.  1.  —  COMMENT.  BIBL. 


iO80 


subaudilur,  non  ero.  Hoc  ad  Sion  dicit,idcst,  pri-  A  velocilatem.  Vclocitcr   enira  ad    (idem   venerunt. 


mitivam  Ecclesiam.  Et  est  sensus  :  Ego  qui  omnes 
hDmines  creavi  cx  nihilo,  faciam  niilii  ex  omnibus 
gentihus  unam  pariter  in  nie  crcdenlcm  Eccle- 
siam. 

«  Lajtamini  cum  Ilicru8alem,ct  exsultatc  in  ea,om- 
ues  qui  diligitis  eam,  gaudcte  cum  ca  gaudio  uni- 
vcpsi,qui  lugebalis  super  cam,  ut  sugalis,  ct  rcplca- 
loini  ab  uberibus  cousolationis  cjus,  ut  mulgeatis  ct 
cjeliciis  aflluatis  ab  omnimoda  gloriacjus.»  Angcli 
sicut  de  nostro  profectu  modo  gaudent,  ita  tris- 
tabaniur  olim  de  nostro  defectu  ct  servitute  qua 
serviebamus  diabolo.  Apostoli  etiam  vidcntes  popu- 
lum  Judajorum  in  infldelitatc  manere,  ct  prasviden- 
t^s  civitatcm  Hierusalem  dcstruendam  a  Romanis 
(sicut  Dominu;3  pracdixerat),  et  populum  subvcrten-  ^ 
dum,condolebantettristabantur.Scd  tota  consola- 
tio  illorum  in  hoc  fuit,  quiavidebantgenlcs  paratas 
ease  ad  credendum,ex  quibus  ajdiTicanda  erat  Hieru- 
salqn;!,  id  est  pra^sens  Ecclesia,  vcl  ccBlestis :  idcoque 
dicitur,  tam  angclis  quam  apostolis,  qui  lugcbant 
auper  Hicrusalem,  id  cst  supcr  populum  pjus,  ut 
Istentur  et  exultent  cum  Hierusalcm  cojlcsti,  vel 
prasscnti  ex  omnibus  gentibus  colIccUi,  ct  in  ea,  hoc 
est  in  fide  illorum.  Pcr  lac  autem,  quod  praecipitur 
ulsugantipsi  apostoli^ctmulgeant,debcmus  intelli- 
gere  fidem  simplicem  credentium  et  bona  opera  illo- 
rum,  in  quibus  delcctati  sunt  apostoli.Per  duo  au- 
^m  ubera  duo  Testamcnta  intcUiguntur,  cx  quibus 
trahitur  lac,hoc  cst  simplex  et  dulcis  doctrina  Spi- 
i^itus  sancti,qua;  convenire  possit  simplicibus.  Gau- 


«  Ad  ubcra  portabimini,  »  subauditur  ab  Apostolo 
et  praidicatorc,  id  est  ad  dona  Spiritus  sancti,  vel 
etiani  ad  doctrinam  Vetcris  etNovi  Testamenli  por- 
tabimini,quia  ({uod  prsedicabunt  hoc  primum  ipsi 
operibus  adimplebunt.ut  illorum  exemplis  ducatum 
accipialis.  «  Et  super  genua  blandilur  vobis,  »  su- 
bauditur  apostoIi,id  cst  iu  8ccrctip,et  suslentatio- 
nibus,at(iuc  blaadimcntis  fovcbunt  vos,  ut  facilius 
in  lide  solidcmini.  Undc  Apostolus  :  «  Obsecro  vos, 
fratrcs,  pcrmisericordiamDei,  utexhibeatis  corpora 
vestra  hostiam  sanctam  (Rom.  xii) ;  »  et,  «  Obsecro 
vos  tanquam  advcnas  et  peregrinos  (/  Petr,  u),  » 
Hoc  ad  illos  dictum  cst  qui  credituri  erant  ex  gen- 
tibus  pcr  pra3dicationcm.Apostoli.  Sequitur  : 

«  Quomodo  sicut  mater  consolatur,  ita  et  ego  cou- 
solabor  vos,etin  llicrusalem  consolabimini.MMise- 
rator  et  miscricors  Dominus  comparat  sc  aquilie, 
gallina3  ct  matri,  volens  nos  suis  blandimcntis  ad 
voluntatcm  suam  trahere,sicut  mater  filium  suum. 
Adhuc  etiam  majorcm  misericordiam  nobisimpcn- 
dit  quam  materfliio;  quia  si  illa  obliviscitur  iiJius, 
ipsc  tamen  non  obliviscitur  nostri,sicut  supra  per 
Prophelamdiciturad  Hicrusalem:«Etsi(inquit)ma- 
ter  potcst  oblivisci  filii  sui,  cgo  tamcn  non  obliviscar 
tui. «  Et  sicut  aquilae  custodiunt  puUos  8uos,quorum 
naturacst  (ut  physici  dicunt)  in  excelsis  et  inacces- 
sis  locis  nidos  collocare,  ne  coluber  fetus  violet, 
qua  propter  ct  ponit  in  medio  illorum  lapidem  asti 
tem,quo  omnia  vcnena  fugantur  :  ita  Deus  omnipo- 
tensomni  custodia  nos  servat,ne  serpens  antiquus, 


<}6tje  (^nquit},cum  ea  ut  satiemini  fldc  et  bonis  iilo-  G  diabolus,  veneno  sui  livoris  commaculet.  Et  ponit 


rum  operibu8;et  repleamini  ab  uberibus  consola- 
tionis  eju9,idest  duum  Testamcntorum ;  et  plcni- 
tudin^Spiritussancti  rcpleamini  in  eis,ut  mulgcatis 
et  deliciis  affluatis,  hoc  est  ut  assumatis  corum 
simplicem  fidem,  et  perfectiono  eorum  abundctis. 
dt  hoc  ab  omnimoda  gloria  ejus,  id  est  a  scientia 
dfyinitatis  et  humanitatis  Ghristi.  Sancta  enim  Ec- 
olesia,  licel  una  sit,tamen  habet  in  se  qui  habent 
lac,id  est  siuiplicem  fidem  et  intellectuln  ;  ct  habct 
qpi  abundant  divitiis  spiritualibus,  et  scientia  hu- 
manitatiB  atque  divinitatis,  ex  quibus  omnibus  su- 
munt  doctores,  quod  unusquisque  habet  delectando 
in  illis. 
«  Quia  hic  dicit  Dominus  :  Ecce  ego  dcclinabo 


lapidem  in  medio  no$tri,idest  fidem  suam  in  cor- 
dihus  nostris,  qui  verus  lapis  est,  abscisus  de  monte 
sinc  iTianibus. «  Sicut  ergo  mater  blaiiditur  fiiio  suo, 
ila  ego  consolabor  vos  in  prssenti  Ecclesia  (Oon. 
ii)  :  »  juxta  quod  vobis  promisi  :  «  Eoce  ego  (in- 
quicns)  vobiscum  suum  {MaUh,  xxviii):  »61  in  Hie- 
rusalem  cojlcsti  consolabimini  mea  prasscnlia. 

«  Videbitis,  et  gaudcbit  cor  ve8trum,et  ossa  vestra 
quasi  hcrba  germinabunt.  »  Hoc  dupliciter  potest 
intelligi.  Vidcbilis.o  apostoli  et  praedicatorcs,mul- 
titudinem  crcdcntium  venientem  ad  fidem,  et  gau- 
debit  cor  vestrum  de  salute  eorum,  ctossa  vestra,  id 
est  virlutcs  vcstrac  germinabunt  in  aliorumcordibus 
fructus  bona;  voluntatis  et  operationis.  Recte  enim 


super  eam,  »  id   cst   infundam   supcr  Ecclcsiam  u  pcrossaintclligunturvirtutes,quiasicut  corpuscon- 


(^  quasi  iluvium  pacis,  et  quasi  torrcntem  inun- 
dantem,»  subauditur  infundam^  «  gloriam  gentium 
q^uaip.SMgetis.  »  Iste  est  fluvius  pacis  quem  infundit 
^^1)^  Epclesiam,  de  quodicitur  :  «  Fluniinis  impc- 
tua  Iffltiflqat  civitatem  Dei  (PsaL  lxxxvi);  »  «  Et  flu- 
ipinadei  ventre  cjus  fluent  aqus  vivas  (Joan,  vii),  » 
^Qji^  vid^licet  Spiritus  sancti  quae  accipimus  in 
bapii^mo  et  in  conOrmatione  manus  episcopi,  ct 
per.quaepacificamur  Deo  Patri,vel  etiam  doctrinam 
^vangeiii.  Gloria  autem  gcntium  quasi  torrcntem 
im\ndautem,  fldem  illarum  appcllatquam  glorifica- 
vit  Spiril^s  sanctus  qui  inundans  dicitur  propter 


sistit  et  sustcntatur  ossibus,  ita  anima  virtutibus 
subsistit.AIitcr  :  Vidcbitis,o  omnes  fideles,in(eterna 
bcatitudine  Deum  sicuti  est,  juxta  illud  :  «  Boati 
niundo  cordc,  quouiam  ipse  Deum  videbunt  (Matth. 
v);  »  ct  «Gaudebit  cor  vestrum  sine  fine,quiagau- 
dium  vestrum  nemo  tollet  a  vobis  (Joan.  xvi).  »  Et 
advenicnte  die  judicii,  ossavestra,  id  est  corpora 
vcstra,recepta  immortalitate,germinabunt,sive  rc- 
surgont.Sicut  crgo  hcrbic  qua?  siccatae  fucrant,tem- 
porc  vcris  gerrninant,  recepta  viriditate,  ita  corpua- 
in  diojudicii  rccepto  vigore  viridescet:  utsicutcor- 
poro  cl  anima  Dco  scrvicrunt  in  praesenti  saeculo,  it(i 


i(m 


GOMMBNT.  IN  ISALUH.—  LIB.  IK. 


im 


in  corpore  et  anima  exsulteni  in  aeterna  beaUiudi-  A 
ne.  «  Ei  cognoscelur  manus  Domini  super  servos 
ejus,  ei  indignabitur  inimicis  suis.  »  H«c  verba 
proprie  ad  diemjudicii  pertinere  videntur.  Manus 
enim  Domini  Filius  esi,  quia  per  ipsum  omnia  fe- 
cit  Deus  Pater,  qui  cognoscetur  in  dio  judicii  a  suis 
Odclibus  benignus  et  suavis :  impiis  vero  erit  durus 
et  punitor  eorum.  Vel  manum  Domini  possumus 
intelligerc  operationem  et  potentiam  illius,  ju&ta 
quod  per  Moysen  dicitur  ad  Pbaraonem  :  «  Ecce 
manus  Domini,  »  id  est  potentia  Domini,  «  super  te 
et  super  populum  tuum  (E^rod.v).»  Gognoscetur  Do- 
minus  ergo  in  die  judicii  super  servos  suos,quibus 
dicei  :  «  Venite^  benedicti  Pairis  mci  {MaUh.xxy), » 
Et  indignabitur  inimicis  suis  dasmonibus  et  reprobis, 
quibus  dicet  :  Ite,  maledicii,  in  ignem  stcrnum.    n 

«  Quia  ecce  Dominus  in  igne  veniei,  ct  quasi 
turbo  quadriga  ejus,reddere  in  indignatione  furo- 
rem  suum,etincrepationem  suam  in  flamma  ignis.» 
Ad  diem  judicii  pertinent  ista.  De  hoc  igne  dicii 
Psalmista:  «  Ignis  anle  ipsum  prmccdei(Psal,xLy),9. 
Iste  ignis  transitorius  erit  electis,qui  habuerintfe- 
num  etsiipulam :  quia  purgabunturibi  et  transibuni 
ad  rcgnum  vits ;  sternus  erit  reprobis,  quos  invol- 
vet,  et  ducet  ad  supplicia  iBierna.  Ei  quasi  turbo 
sive  tempestas  currusejus.Percurrum  illius  debe- 
nius  intelligere  angelicas  potestates, qus  Dominum 
comitabuntur  ad  judicium.  Non  quod  Deus  curru 
portetur  ista  narrantur,  sed  quomodo  in  solio  se- 
dere  dicitur,  quando  assumit  habitum  judicaniis  : 
sic  quando  ad  vindictam  veniurus  esi  ut  debellet 
adversarios  suos,  in  babitu  victoris  ei  iriumphantis  C 
ostendetur.  Reddet  in  indignatione  furorem  suum 
reprobis,  dicens  :  «  Ite  in  ignem  ffitcrnum  {MaUh. 
xxv),  »  et  increpaiioncm  suam  in  flamma  ignis,dum 
dixerit  exprobrando  :  Esurivi,  et  non  dedistis  mihi 
manducare^  et  ostera.  Sententia  enim  terribilis, 
quasi  ignis,  devorabit  eos. 

«  Quia  in  igne  Dominus  dyudicabitur,eiin  gladio 
suo  ad  omnem  carnem.  »  In  igne,  id  est,  in  judicio 
discerueiur  a  senioribus  populi  suijusio  suo  judi- 
cio  damnare  reprobos,  noi^  potentia.Gladiu8  Dei  esi 
verbum  et  sententia  illius^  de  quo  loquitur  Amos 
propheta.  Gladio,  id  esi  scnientia  Dei  pcribunt  om- 
nes  peccatores  (Amos  ix).Quidquid  ergo  punii,quid- 
quid  affligii,  quidquid  percutit,  quidquid  cruciat^ 
gladius  potcsi  appellari.In  gladio,  qpippe  suo  diju-  j) 
dicabitur  ad  omnes  homines :  quia  dun^  dederit  sin- 
gulis  quod  merentur,  om^ps  cogqosc^tillum  jus- 
tum  judicem  essc,  otlaudabuqtJM4iqiiipejus.«Et. 
multiplicabunlur  interfecti  aDomiuo.>vIuddQirli®re- 
tici,  pagani,  et  reprpbi  universi  damnati,  plures  in- 
vcnieniur.  Interfeciio  enim  hip  nihil  appellat  aliud 
nisi  damnationem,  et  perdiiionem  reproborum. 

«  Qui  sanctificabaniur  et  mundos  se  putabant  in 
hortis  postjanuamintrinsecus.>»JudiBi,inter  Cffiteros 
errores  qi^Qs  adiuiplebant,  habebaui  in  suis  hortis 
fpntes  e.t  bapti^teria,  in  quihus  saspius  se  abluentes, 
putabant  se  mundari  etiam  a  peccatis.  Et  colebant 


ibi  idolB,eiluxuriabanturanteidolaetara8  deorum, 
cum  masculis  et  feminis,more  canum,quod  esi  iur- 
pius  dicere.  Ei  hoc  esi  qnod  dicit  post  unam  inirin- 
secus,  id  esi  retro  in  ipso  earum  cprpore.  «  Qui 
comedebani  carnem  suillam,  »  subauditur  conira 
legem,  »  et  abominationem,  » id  est  immolaiitium, 
ut  quidam  gentes  adhuc  faciunt.  «  Simul  consu- 
muntur,  dicit  Dominus.  Ego  auiem  opera  eorum 
et  cogitaiiones  eorum  venio  ui  congregem,  cum 
omnibus  gentibus.  »  Vox  Domini  omnipotentis  de 
die  judicii.  Idcirco  (inquii)  venio  ad  judicium  cum 
omnibus  gentibus  ei  linguis,  ui  congregem  om- 
nia  opera  eorum  et  cogiiationes  eorum,  ei  reddam 
eis  qualia  merentur.Quod  omnes  gentesadjudicium. 
veniurffi  sint,  Dominus  manifesiat  dicens  :  «  Cum 
sederit  Filius  hominis  in  sede  majestaiis  suaa,  et 
cGBperit  judicare,  .tunc  congregabuntur  ante  eum 
omnes  gentes  (MaUh.iixm).  »  Omnes  enim  genieaiet 
linguae  cum  cogitaiionibus  suis  pariter  ad^ucentun 
in  medium,  et  dijudicabuntur.ld  ipsum  autem  in- 
ielligitur  per  linguas  quod  et  per  gentes. «  Eivenient 
ei  videbunt  gloriam  meam.  »  In  libris  propheiiciai 
subito  mutaniur  iempora^  sicutei  personas.  Unde 
in  prssenti  loco  ea  quae  prsmissa  suni,  ad  diem 
judicii  pertinent  :  ista  vero  quse  modo  subsequun- 
iur,ad  primum  Domini  advenium  pertinent,  ei  ad 
gentium  fidem.  Venient  (inquit),  ex  omnibus  gen- 
tibus  fideles  in  Ecclesiam,  ei  videbuni,  hoc  esi  in- 
ielligent  mente  gloriam  diviniiatisme»,  etgloriam 
humanitatis  :  quomodo  homo  cum  sim,  exaliaius 
sum  super  omnes  ordines  angelorum,  quia  homo.. 
sum  pariter  ct  Deus. 

«  Et  ponam  in  eis  signum,  et  mittam  exeis  qui. 
salvaii  fuerint  ad  gentes.  »  Ponam  (inquit)  in  eis 
qui  crediderini  signum  crucis,  signum  Chrisiiani- 
taiis  et  salutis.Emiitam  ad  genies  ex  eis,  subaudi- 
tur,Jud(Bis,qui  salvati  fuerint,apostolps  videlicei  de 
quibus  dicii  Isaias  :  «  Nisi  Dominus  reliquisset  no* 
bis  semen,quasi  Sodoma  fuissemus  (/5a.i«).»Adqua3. 
gentes  miserit  eos  manifestat,subneciens  «  inmare, 
in  Africam,  in  Lydiam  iendenies  sagittam,  in  Ita- 
liam  ei  Gr^ciam,  ei  in  insulas  longe,  ad  eos  qui. 
non  audieruni  de  me^  ei  non  viderunt  glpriam 
meam.  »  Pcr  mare  debemus  intelligere  hunc  mua- 
dum  generaliter,qui  sicui  mare  semper  in  motu  esi, 
nunc  ascendentibus  procelli8,nuncdesceadentibud : 
ita  mundus  nunc  in  pace,  nunc  in  bellis,  nunc  in 
fame,  nunc  in  abundantia  consisiii ;  nuno  nascun- 
iur  hominca,nunc  moriuntur.  Per  Africam,  Qmnem 
plagam  meridianam  in  qua  Africa,  pqsita  est.Quod, 
vero  ait,  mittam  in  Lydiam  tendenie^  sagittas,tale 
Qst  ac  si  cUcerei :  Mittam  ad  Lydios,qui  sunt  peri- 
iissimi  sagittarii.In  Italiam>id  est  in  occide^tem,^d. 
ii^sulas  omnes,  ei  ad  eos  qui  non  audierunt  mOi 
neque  per  aogelum  neque  per  prophetam.  De  isiis. 
dicii  propheta  :  Quibus  non  est  annuntiatum  de  eo, 
videbunt.  Etannui^tiabunt  gloriam  meamgenUbHS 
subauditur,  illi  qui  salvati  fu^in^  ^  J.^^^i^. 

«  Et  adducent  »  apostoli  «  omnes  fratres  ves- 


1083 


HATMONIS  HALBERSTAT.  EPISG.  OPP.  PARS I.  —  COMMENT.  BIBL. 


10S4 


tros^ »  0  Judffii  credenteSy  «  de  cunctis  gcntibus,do-  A  cit  Dominus.  »  Hoc  duplioiter  potest  intelligi,  ut 


num  Domino,in  equis  et  quadrigis,  et  in  lecticis  et 
in  mulis  et  in  carrucis  ad  montem  sanctum  meum 
Hierusalem,  dicit  Dominus,  »  hoc  est  ad  Ecclesiam 
prsesentem  et  ab  ista  prsesenti  ad  ccfilestem.  Sicut 
per  ea  locorum  nomina  qus  superius  commemo- 
ravit  Propheta,  significatae  sunt  omnes  gcntcs,  et 
omnia  loca  ad  qus  rumor  praedicationis  apostolicas 
decucurrit  :  ita  per  hsc  animalia  signiflcantur  di- 
*  versitates  gentium  ethominum  ad  fidem  venientium. 
In  equis  deportati  venerunt  ad  Ecclesiam,qui  citis- 
sime  crediderunt.In  quadrigis  venerunt,  qui  in  do- 
ctrina  philosophicu  et  honestate  morum  fulgebant. 
inter  alios,  ut  Augustinus ;  et  per  illam  sapientiam 
mundanam  pervenerunt  ad  doctrinam  veram,qua- 


referatur  tam  ad  Judaeos  quam  ad  gentiles.  Assu- 
mam,  inquit^  ex  eis,  id  est,  ex  Judaeis  credentibus, 
et  erunt  mihi  in  sacerdotes  et  Levitas.  De  quibus 
unus  sic  loquebatur :  «  Sic  nos  existiment  homo  ut 
ministros  Christi  (/  Cor.  iv).  »  Sacerdotes  enim 
erant^quia  sacra  responsa  dabant  popuii8,et  semet- 
ipsos  ofTcrebant  Deo,  et  alios  quos  ei  sua  prsdica- 
tione  acquirebant :  ut  Paulus  Timotheum.  Levitae 
erant,  id  est  assumpti,  quia  a  Domino  fuerunt  ele- 
cti^  et  assumpti  ad  offlcium  praedicationis.  Aliter  : 
Assumam,  inquit,  ex  eis,  subaudis  gentibus  qui 
crediderint,  et  erunt  mihi  in  sacerdotes  et  Levitas, 
reprobato  sacerdotio  Judaeorum.  Unde  dicit  Apos- 
tolus  :  «  Translato  (inquit)  sacerdotio,  necesse  est 


tuor  virtutibus  principalibus,  ad  ccclestia   mente  «^  ut  legis  translatio  fiat(He&r.vii).»Quod  probari  po- 


Bublevati.In  lecticis,  qui  auxilio  aliorum  portati  et 
adyuti  venerunt.  Lectica  autem  est  lcctus  desupcr 
iectus,  idem  est  et  feretrum.Mulos  autem  in  scrip* 
tis  sacris  dupliciter  accipimus,  hoc  est  aut  in  bo- 
nam^aut  in  malam  partem.In  malam  partem,  quia 
proni  sunt  ad  scortum,  de  quibus  dicitur :  «  Nolite 
fieri  sicut  equus  et  mulus  (P^a^xxxi).  »  In  bonam, 
ut  pbysici  dicunt,  steriles  sunt  a  fetibus  quamvis 
luxuriae  sint  dediti :  quilibet  sedit  David  ei  Salomon, 
quorum  alter  interpretatur  fortis  manu,alter  paci- 
ficus.  In  mulis  ergo  venerunt,  qui  steriles  fuerunt 
a  malitia.  Verum  David  et  Salomon  in  cordibus  suis 
sessorem  habuerunt,qui  propria  fortitudine  Goliath, 
id  est,  diabolum  debellavit,  et  nos  per  sanguinem 
passionis  suae  Deo  Patri   pacificavit  (/  Reg,  xvii). 


test  ex  hoc^quia  modo  ex  Judaeis  aut  rarus  aut  nul- 
lus  invenitur  sacerdos  in  sancta  Ecolesia,  aut  ali- 
quis  minister.  Et  in  singulia  Ecclesiis  sacerdotes  et 
ministros  mysteriorumChristi  ex  gentibus  cemimus 
qui  quotidie  corpusetsanguinem  Ghristi  pro  redcm- 
ptione  generis  humani  offerunt  in  commemoratio- 
nem  passionis  ejus.Et  sicut  apostoli  semetipsos  offe- 
rebant  Dec,et  alios  quoscunque  poterant :  ita  et  sa- 
cerdotes  gentium.  Verbi  gratia,  sicut  fecit  beatus 
Hilarius,  qui  beatum  Martinum  Deo  obtulit.Levitae 
sunt,  quia  ad  hoc  ministerium  assumuntur. 

«  Quia  sicut  coeli  novi  et  terra  nova,  quae  ego  fa- 
cio  stare  coram  me,  dicit  Dominus  :  sic  stabit  se- 
men  vestrum  et  nomen  vestrura.»  Ista  quaa  sequun^ 
tur  usque  ad  finem  libri,ad  diem  extremum  judicii 


in  carrucis  vencrunt^qui  aliorum  auxilio  a^ju^ti  in  C  pertinent.  Coelum  in  hoc  loco  neque  aethereum  per 


Ecclesiam  per  praedicationem  apostolorum,  donum 
Domino  Ghristo  fuerunt :  sicut  ei  Pater  dicit :  «  Po- 
stula  a  me,  et  dabo  tibi  gentes  haereditatcm  tuam 
(PsaL  ii).  »  Et  ipse  Filius  :  Ego  (inquit)  constitutus 
sum  rex  ab  eo  super  Sion,  id  est  super  Ecclesiam* 
Sequitur  :  «  Quod  si  inferant  filii  Israel  munus  in 
vase  mundo  in  domum  Domini.  »  Praeceperat  Deus 
omnipotens  in  lege,  ut  ter  per  annum  venirent  om- 
nes  ad  templum  Domini,  hoc  est  in  festivitate  Pa- 
schae,  Pentecostes  et  Tabernaculorum^  et  offerrent 
omnes  munus  in  domo  Domini.  Sic  namque  praeci- 
piebat  lex  :  Gave  « (inquit)  nc  appareas  in  conspectu 
Domini  vacuus  (Exod,  xii,  xxiv).  »  Et  est  sensus  : 
Sicut  (inquit)  solebant  filii  Israel,dum  eorum  adhuc 


quod  septem  planetae  discurrunt,  neque  sidereum 
ubi  sunt  reliqua  sidera,  quod  et  firmamentum  ap- 
pellatur,  debemus  intelligere  :  sed  coelum  istud  ae- 
reum,  ubi  sunt  nubcs  et  grando  nubiumque  concur- 
sus.  GcDlum  ergo  istud  aereum  'et  terra^ab  hac  spe- 
cie  quam  nunc  habent  innovabuntur  per  meliora- 
tionem  :  quia  crassitudine  sua  privabitur,  ct  in 
subtilitatem  aetheris  transibit,  et  sicut  Joannes  di- 
Mt,  «  Postmodum  erit  semper  coelum  novum  et 
terra  nova  (Apoc,  xvi).  »  Et  est  sensus  :  Siout  ista 
duo  elementa  coelum  et  terra,  postquam  innovata 
fuerint,  aeternaliter  in  sua  novitate  manebunt,  ut 
nequaquam  postmodum  dicatur  coelum  et  terra 
transibunt :  sic  semen  ve8trum,o  apostoli,8tabit  ct 


staret  religio  et  templum,  omnibus  sanctius  venire  q  permanebit  aeternaliter  coram  me,  innovatum  ab 


cum  gaudio  ot  psalmis  in  Hierusalem^  offerentes 
munera  sacrificiorum  Domino  :  sic  adducent  fratres 
vestros  apostoli  de  universis  nationibus  cum  gau- 
dio,  in  equis  et  mulis  et  diversis  vehiculis,  et  ofTe- 
rent  munus  Domino  in  vase  mundo.  Munus  istud 
quod  quotidie  otferunt  Domino  filii  Israel,  id  est 
illi  qui  Deum  mente  vident,  hostiae  sunt  spiritua- 
les,  fides  vidclicet,charitas,castitas,  oratio  munda, 
caetcraeque  virtutes.  Vasa  vcro  munda  sancta  sunt 
corpora  et  immaculata,et  nulla  contagione  violata* 
«  Et  assumam  ex  eis  in  sacerdotes  et  Levitas,  di- 


omni  corruptione  mortalitatis  et  peccati.  Et  non 
solum  semeuy  sed  etiam  nomen  vestrum,  id  esl, 
nomcn  Christianitatis  et  filiationis  Dei :  ut  amplius 
non  succedat  illis  alia  gens,  sicut  fecit  Judaeis,  sed 
aeternaliter  maneant  in  aetema  felicitate.Semen  au- 
tem  apostolorum  debemus  intelligere  omnes,  qui 
exemplo  et  praedicatione  illorum  salvantur  quoti- 
die  eorum  fidem  habentes  et  opera  imitantes.  Se- 
quitur  : 

«  Et  erit  mensis  ex  mense^  et  sabbatum  ex  sab- 
bato.  »  Mene  Graece  dicitur  luna,  a  quo  nomine 


1085 


HATMONIS  HALBERSTAT.  EPISG.  OPP.  PARS  L  —  GOMMENT.  BIBL. 


1086 


componitur  neomeoia^  id  est  exordium  novie  lunse.  A 
Et  a  mene,  qun  dicitur  luna,  vocatur  mensis  apud 
illos  qui  initium  Kalendarum  non  juxta  Bolis  cur- 
sum  et  diversamensium  Bpatia^scd  juxtacircuitum 
lunae  incipiunt  et  terminant  :  ut  Hcbraei  faciunt. 
Per  mensem  ergo  vult  intelligi  lunam.  Et  haec  est 
luna,  id  est  sancta  Ecclesia,de  qua  in  psalmis  diri- 
tur  :  «  Permanebis  cum  sole  et  anto  lunam  in  ge- 
nerationes  et  gencrationcm  (PsaL  lxxi).  »  Et  in 
Ganticis  canticorum  :  «  Quae  est  ista  qus  asccndit 
sicut  aurora  con8urgen8,pu1chra  ut  luna,  olecta  ut 
sol  (Cant.  vi)?»Quod  ergo  dicit,Erit  mcnsis  ex  men- 
se,  tale  est  ac  si  diccret :  Erit  Ecclosia  futura  ex 
prssenti  Ecclesia,  quia  ex  prsBsenti  Ecclesia  con« 
stnientury  et  complebitur  illa  qujBJam  regnatcum 
Ghristo,  et  que  cum  illo  veniet  ad  judicium.  Aiunt  n 
physiciy  et  quorum  cura  est  de  ccBlestibus  dispu- 
tare,  lunam  non  habere  proprium  lumen,  sed  solis 
radiis  illustrari.  Ab  ea  cnim  semper  orbis  paHe 
completur  et  fulget,  a  qua  soli  vicinior  est.  Qua- 
propter  Ecclesia  bene  comparatur  lunae,  quia  sicut 
luna  quidquid  splendoris  habet  a  sole  accipit,  ita 
Ecclesia  quidquid  boni  habet,a  Ghristo  accipit,  qui 
est  verus  8ol,de  quo  propheta  ait  :  Timentibus  no- 
men  menm  orietur  sol  justitiae.Et  sicut  luna  nunc 
crescit  in  lumine,  nunc  decrescit,  ita  sancta  Eccle- 
sia  nunc  in  pace  crescit,  nunc  in  persecutionibus 
decrescit.  Quodque  sequitur,  et  erit  sabbatum  ex 
sabbato,  similiter  ad  rcquiem  clcctorum  pcrtinet. 
Sabbatumenimintcrpretaturrequics.  Eritergo  sab- 
batum  ex  sabbato,  id  est  qui  hic  requieverit  a 
pravo  opere,  illic  requiescet  in  setema  beatitudine.  G 
•  Veniet  omnis  caro,  ut  adoret  coram  facie  ipea, 
dicit  Dominus.  »  Hoc  specialiter  potest  referrri  ad 
elcctos,  et  generaliter  ad  omne  gcnus  bumanum. 
Vcniet  (inquit)  omnis  caro,  id  est  omnis  electus  in 
die  judicii,  ut  adoret  coram  facic  mea,  id  est  in 
praesentia  mea  semper :  vel  in  ipso  judicio,  et  boni 
et  mali  iimore  incnarrabili  perterriti,  adorabunt 
omnipotentis  Dei  potentiam,  secundum  illud  :«Vi- 
debit  omnis  caro  salutare  Dei,  id  est  omnis  homo 
{Isa.  Lx). » 

•  Et  egredientur  et  videbunt  cadavcra  virorum 
qui  prsvaricati  sunt  in  me«  »  Uli  qui  egredientur. 
elecU  solummodo  intelliguntur  Egredientur(inquit) 
electi  non  loco,  sed  intelligent,  vel  visione  mani- 
festa,  ut  in  laudcs  Dei  magis  accendantur.Et  vide-  n 
Jbunt  cadavera  virorum  non  solummodo  Judsorum 


de  quibus  dicitur :  «  Filios  genui  et  exaltavi,  ipsi 
vero  spreverunt  mo  (Isa,  i),  »  sed  cadavera  om- 
nium  reproborum  qui  pravaricati  sunt  in  Deum, 
mandata  legis  naturalis  vel  scripts  transgredientes. 
Nec  mirum  si  electi  jam  immortales  videbunt  repro- 
bos  daronatos,  cum  propbet»  adhuc  mortales  haec 
omnia  per  intelligentiam  videre  meruerint.  «  Quia 
vero  ex  viro  sumpta  est  mulier,corpus  viri  est  (Gen. 
ii)  :  M  idcirco  in  nomine  virorum  comprehenduntur 
et  mulieres.  Gadavera  autem  appellantur,  quia  in 
ffitcrnam  cadcnt  damnationem.  Unde  et  ipsi  daemo- 
ncs  cadavcra  dici  possunt,  qui  similiter  in  pcenas 
gehcnnas  cadent.Unde  et  a  Domino  appellantur  ho- 
mines.  «  Inimicus,  inquit,  homo  h»c  fecit  (Matih. 
xii).  »  «  Vermes  eorum  non  morientur,  et  ignis 
eorum  non  exstinguetur,et  erunt  usque  ad  satieta- 
tcm  visionis  omni  cami.  »  Vemis  et  ignis  in  hoc 
loco  potcst  intelligi  conscientia  peccatoram,  qu« 
torquetomnes  in  8uppIicii8Constitutos,quare  in  pra»* 
senti  saeculo  vitiis  servientes,  carucrint  bono  pro 
quo  remunerarentur.  Unde  quodam  loco  dicitur 
sic  :  Tinea  comedit  vestimentum,  et  vermis  corro- 
dit  lignum,  et  ignis  devorat  ligna  :  sic  moeror  et 
tristitia  excmciat  cor  viri.Iste  ignis  non  eistingne- 
tur,  et  vcrmis  non  morietur,  quia  illi  «teraaliter 
in  poenis  manebunt,  et  semper  pi*opria  conscientia 
torquebuntur.  Potest  et  ita  intelligi,  ut  credatur  in 
inferno  ignis  essc  materialis,  et  vermis  similiter, 
qui  comedunt  et  devorant  illorum  corpora  :  licet 
quidam  falso  dixerint  corpus  aereum  esse  post  ge- 
ncralcm  resurrectionem,  et  in  tenues  auras  dissol- 
vendum.  Idcirco  autem  vermis  eorum  non  morie- 
tur,  et  ignis  non  exstinguetur,  quia  esca  illoram 
erunt  omncs  reprobi,  et  ex  ipsis  reprobis  erit  ma- 
teries  ignis  et  vermis,  qui  tandiu  vivunt  quandiu 
habent  materiam  qua  pascantur.  Quod  autem  se- 
quitur,  erunt  omnes  reprobi  usque  ad  satietem 
visionis  omni  carni,  id  est  omni  electo,  tripliciter 
intelligi  potest :  vel  quia  in  hoc  satiabitur  visio 
electorum  quod  viderint  eos  a  se  justo  judicio  Dei 
separatos,  et  potentiam  amissam  quam  tenuerant 
super  innocentes;  vel  quia  ita  damnabuntur  ut 
justi  amplius  nolint,nec  exposcent  amplius  vindic- 
tam,  sicut  modo  faciunt,  dicentes  :  «  Usquequo, 
Domine,  non  vindicas  sanguinem  nostram  (Apoc. 
vi)  ?  >  Vel  in  hoc  crit  illorum  satietas,  quia  non 
gaudebunt  de  reproborum  damnatione,  sed  de  sua 
liberatione..  Amen. 


i 


ORDO  RERUM  m  M  HOG  TOIO  CONTnTUR. 


EBBO  vel  EBO    HnE- 

mensis  rpiscopvs. 

NolUia  bislorica  in  Eli- 

tionRtii.  0 

BPISTOLA      EBBOMS 

At)  HALITGARHIW.9 

CONFESSIO  EBBONlS. 

9 

EBBONIS  APOLOGETI- 

CUM.  U 

BtAitRATIO      DEP0S1- 

TIONISEBBONIS.IT 

EBBONIS    POEMATIA. 

2t 

nABT»HNNVS.S.GAh- 

U  liONACHVS. 
Nolilis  liisloricn  in  liarl- 

iniintiniiin.  3 

GABUINA   HARTHAN- 

NI.  23 

SmAl^BlGVS    AVGl- 

F.NSIS  MONACHUS. 
Holilla  hi&lorica  in  Er- 

iramicuci.  23 

FRAGMENTA    EX    LI- 

BRO  RRMANRICI.UIi: 

GRAUMATICA.       20 
SRCH.iiilBSaTVSFBl- 

aiNGBNSlSBPISCO- 

PUS. 
Nolitla  hislorica  in.Er- 

chtiinhcrlum  31. 

EPlSTOf.A.  DK  TRAN- 

SLATIONK    CORPO- 

BiS  S.  BARTIIOLO- 

H;GL  31 

RRAGMENTUU.Ei  Bre- 

VtlHlO      REOVH      FrAN- 
GOBIIII  KT  MAJUIIUII  nO- 

mjs.  34 

.  fll- 

Notilia  bistorica  in  Ni- 
ibardum.  3S 

DcNilhanlo.Caroli  Ua- 
gni  Ropoie,  ac  (ola 
ejasHem  Nilhardi  pro- 
sapi»,  brcfe  Gjmtai;- 
mu.  -5 

Addtlio.  41 

DE    DISSENSIONIBUS 
FILIORUM  LUDOVI- 
CI  Pll. 
LIBER  PRIMUS.         4.5 
Pn<'faiici  45 

LIlli:U  Sr.GUNOUS. 
Pncriilio.  31 

LIBER  TBHTIUS. 
Preralio.  Cl 

LIBEL  QUABTUS. 
FnebUo.  69 


AMVW  EPISCOPUS 
LUGDVNF.NSIS. 

Nuilia  bisloric.1.        77 

EPISTOL.*. 

Fpiktoi.a  priha.  —  Ad 
Tbeodboldumcpiijco- 
pum  Ltngonensem.77 

Epibt.  II.  —  Ad  Gotiir-». 
dlcum.  8f 

OPUSCULA  DUO. 

OpuscuLtiH  pmiiuH.— Re- 
spunsio  ad  intcrruija- 
tionum  cujusdfim  dc 
prn'i:ci(^nlia  Vfl  prfc- 
dnslinalioneili<ina,i-t 
dw)ihcro.irliiirio.    a7 

0i'usu;luh1I  Ucfiruliu 
ol  priT^cieiiliu  Del,iliv 
quu  prfDdesiiniilione 
el  libero  arhilrio,  de 
speiiem  ao  tiducla  sa- 
luiis,  ei  de  seuleDlia 
liiincii  Au){nstini.  101 

SENTENTI.E  DE  PK.E- 
UtSTlNATlONR.eic. 
(Ei  Augusiino.) 

Jucubi  Sirmondi  prn;'»- 


lio. 


(05 


Bjusdem  Sirmondi  pras- 
ruliualltni  (05 

Amuluriispr^rf^ili.i    105 

QPUT  PRIHDH.  —  Ex  li- 
brode  PeTfeclioneiu- 
sliliw  bominis.      JU7 

Cap.  II.  —  Ei  libro  de 
NaluraelGratia.  115 

Cap.  III.—  Ei  cpixtolis 
et  lihro  de  Gralin  et 
libero  Arbilrio.     i20 

CtP.  IV.  —  Ei  libru  du 
CorreplioneulGrutia. 


Cai 


(27 
Ei  sermone 
51  exposilionis  Efaii- 
ftelii  secundum  Joan- 
iiem.  132 

C*p.  VI.  ~  Ei  libro  ds 
PrEedestinntioDesanc- 
tornin.ilemque  dedo- 
00  perseteruuli».  134 

I.IBER  CONTRA  JU- 
MXm.  141 


Nuliliu  hisloricu  ot  bi- 
bliographicii.         183 

Vi!;i  Uajmonis,  aiiclorc 

JoanneTrilhiimi.iBb- 

balc    Hpmiheimensi. 

190 


BIBLICA. 
BXPLANATIO  IN  OM- 
NES  PSALUOS.    (91 
Incipilcommentariustn 
Psalmos.  195 

In  psalmum  priinum. 
l!'5 
psnlmum  11.  200 
ii>  psnlmum  III.  201 
In  psalmum  IV.  206 
In  psalmum  V.  210 
In  psulmum  VI.  213 
Inp^ilmum  Vll.  ^16 
l\t  psalmuni  VIII.  230 
[r  psalmum  IX.  222 
In  psalmum  X.  228 
lu  ps^ilmum  XI.  330 
InpsaliBum  XII.  232 
Iii  psalmum  XIII.  233 
Tn  psalmum  XIV.  2:16 
psalmum  XV.  237 
psalmumXVI.  3(0 
._  psalmura  XVII  U\ 
In  psulmum  XVlI1.23i 
In  psalmum  XIX.  238 
In  psalmum  XX.  259 
tn  paulmum  XXI.  2C3 
[n  psalmum  XXll.  2|}S 
rn  psalmum  XXIII. 270 
In  psaimum  XXIV.  273 
In  psalmum  XXV.  277 
ID  psuluium  XXVI.  280 
[u  psuliiium  XX VI  1.^4 
■  ps.ilmum  XXXVIII. 
287 
[npsalmum  XXIX.  292 
'  psnlmum  XXX.  284 
.„psulmum  XXXI  300 
[n  psalmumXXXII.303 
JnpsulmumXKXIII.GOt) 
In  psalmum  XXXIV. 
310 
In  psnlmum  XXXV.3(5 
'  BsalinumXXXVI.3!7 
psalmum  XXXVn. 
324 

In  psalmnm  XXXVIll. 

328 

„ipsalmumXXXIX.333 

In  psulmum  XL.      333 

In  psalmum  XLI.     339 

'    piMhiium  XLll    3(2 

...  psalmum  XLIIl.  343 

In  pMlmura  XLIV.  317 

'ipsalmum  XLV.    353 

I  psalmum  XLVL  336 

ipsaimum  XLVII.357 

ipsalmumXLVlI1.36a 

I  psalmum  XLIX.36I 

I  psnimum  L.         368 

I  psalmnm  Ll.       372 

I  ps.ilmum  LIL      373 

i  psalmQra  LIII.    376 

i  pBalmnm  LIV.     377 


n  psalroom  l.V.  382 
[Q  psalmnm  LTL  384 
[D  psalmum  LVO.  387 
Ln  psulmum  LVIU.  389 
in  psalmum  LIX.  393 
In  psaraum  LX.  397 
Q  psalmiim  LXL  398 
n  psalraum  LXIL  401 
n  psaJmuia  LX11L403 
In  psalmum  LXIV.  403 
Tn  nsulmum  LXV.  407 
(n  psalmum  LXVL  411 
in  psiilmum  LXV1L4I2 
Inps.ilmumLXVIlL124 
In  psalraum  LXIX.  428 
In  psalmum  LXX.  439 
[n  psalmum  LXXL  433 
Q  psalinomLXXll.437 
psalmumLXXI(I.4l2 
psaffflum   LXXIV. 

447 
[n  psalmum  LXXV.450 
[QpsalmumLXXVL4r>2 
[q  psalraiam    LXXVIL 

468 
[n  psalmum  LXXVllI. 

468 
:npsalmDmLXXIX.47l 
a  psalmam  LXXX.474 
n   psatmDm    LXXXI. 

477 
n   pBalraum  LXXXII. 

478 
lo  piftlmum  LXXXUI. 

481 
n  psalraura  LXXXIV. 

4X5 
Iq    psalmom  LXXXV. 

487 
a  Dsalmum  LXXXVI. 

49f 
iQpsalmnra  LXXXVll, 

m 

:ap«almumLXXXVIII. 

49? 

n  psalmum  LXXXtX. 


490 


495 


503 

psalmom  XC.  508 
Q  psolmumXCI.  .^3 
In  psalmum  XCll  5(4 
In  psatmuraXCllI  510 
In  psalmum  XCIV.  519 
In  psalraum  XCV.  531 
In  psaimura  XCVl.  524 
n  psalmum  XCVll  525 
npsalmura  XCVI1I.537 
Q  psalmum  XGIX.  529 
n  psalmum  C.  531 

psalinumCI.  332 
psalmum  Cll.  538 
n  pi^almum  CtU.  5(1 
n  psalmum  CIV.  531 
D  psalmomCV.  536 
:a  psalrouffl  CVI.  562 
:n  pialmnm  CVII.   569 


1089 

In  psalmum  GVIII.  573 
In  psalroum  GIX.  581 
In  psalmum  CX.  582 
In  psalmum  GXL  581 
In  psalraum  GXII.  586 
In  psalmum  GXIII.  588 
In  psalmum  GXIV.  502 
In  psalmum  GXV.  5U3 
In  psalmum  GXVI.  595 
In  psalmum  CXVII.596 
rnpsalmumGXVIU.G01 
In  psalmum  GXIX.  630 
In  psalmum  CXX.  633 
In  psalmum  GXXI.  631 
In  psalmum  GXXII.636 
lnpsalmumGXXUI.637 
InpsalmumGXXIV.638 
In  psalmum  GXXV.639 
Iii  psalmumGXXVl.&fO 
In  psalmum  GXXVII. 

6^1 
In  psalmum  CXXVUI. 

6f3 
lQp9almumGXXIX.G15 
ln  psalmum  GXXX.6{6 
InpsalmumGXXXI.6S7 
In   psalmum  GXXXII. 

im 
In  psalmum  CXXXIIl. 

651 
In  psalmum  GXXXIV. 

652 
In    psalmum   GXXXvt 

654 
In  psalmum  GXXXVI. 


ORDO  UERUM. 


657 
In  psalmum  GXXXVII. 

660 
InpsalmumCXXXVlII. 

661 
In  psalmum  CXXXIX. 

6r.7 
In  psalmumGXIi.  669 
In  psalmum  CXLI.  671 
In  psjilmum  CXL1I.673 
In  psalmum  GXL11I.G75 
In  psalmum  CXLIV  679 
lu  psalmum  CXLV.  683 
In  psalmumCXLVl.681 
In  psalmum    GXLVII. 

m 

In   psalmum  GXLVIU. 

688 
InpsalmumCXLlX.691 
In  psalmum  CU      692 
COMMENTARIA     IN 
CANTICA  ALIQUOT. 
Canlicum  Isaiae  prophe- 
la>.  695 

Canlicum  Ezcchia;  rc^^is 
Juda.  696 

rjinticum  Annap.      699 
Cjuilicum  Moysi  ad  lilioa 
Israel.  701 

Oralio  llabubuc  propbc;- 
lae:proignoranliis.705 
C:inlicum  MoysL      709 
COMMKNTAHU  IN 
ISAIAM. 
llaymonis  praefalio.^lS 


LIBER  PRIMUS. 

CtprT  PRiHiM.  717 

Cap.  II.  728 

Cap.  III.  736 

Cap.  IV.  712 

Cap.  V.  7«5 

LIBBR  SCCUNDUS. 

Cap.  VL  753 

Cap.  VII.  758 

Cap.  VIU.  761 

Cap.  IX.  7G9 

Cap.  X.  773 

Cap.  XI.  779 

Gap.  XII.  783 

Cap.  XIU.  785 

Cap.  XIV.  789 

Cap.  XV.  795 

Cap.  XVI.  798 

Cap.  XVU.  802 

Cap.  XVIU.  805 

Cap.  XIX.  807 

Cap.  XX.  813 

Cap.  XXL  815 

Cap.  XXII.  819 

Cap.  XXIII.  8-24 

Cap.  XXIV.  8-29 

Cap.  XXV.  836 

Cap.  XX  VI.  839 

Cap.  XXXVII.  813 

Cap.  XXVUI.  8*7 

Cap.  XXIX.  856 

Cap.  XXX.  862 

Cap.  XXXI.  873 

Cap.  XXXII.  876 


Gap.  XXXIU. 
Cap.  XXXIV. 
Cap.  XXXV. 
Cap.  XXXVI. 
Cap.  XXXVII. 
Cap.  XXXVUI. 
Cap.  XX  XIX. 
Cap.  XL. 
Gap.  XLI. 
Cap.  XLII. 
Cap.  XLIU. 
Cap.  XLIV. 
Cap.  XLV. 
Cap.  XLVI. 
Gap.  XLVU. 
Cap.  XLVIII. 
Cap.  XLIX. 
Cap.  L. 
Cap.  U. 
Cap.  LII. 
Cap.  LUI. 
LIBER  TERTIUS. 
C.\p.  LIV. 
Gap.  LV. 
Gap.  LVI. 
Cap.  LVU. 
Cap.  LVUI. 
Cap.  LIX. 
Cap,  LX. 
Cap.  LXl. 
Cap.  LXII. 
Gap.  LXIII. 
Cap.  LXIV. 
Gap.  LXV. 
Cap.  LXVI. 


1090 

882 
890 
894 
896 
899 
903 
906 
908 
915 
922 
930 
937 
942 
^.'iO 
953 
957 
962 
971 
975 
981 
988 

993 
1000 
4006 
tOH 
1018 
1024 
1031 
1042 
1047 
1051 
1061 
10ri5 
1075 


FINIS  TOMI  CENTESIMI  DECIMI  SEXTI. 


Sancli  Amandi.  —  Ex  lypis  DESTSNAY. 


^ 


V.    .'■ 


4   -.— 


yob[)    u  3 "/ 


3  2044  054  759  808 


/  THIS  VOLiJi>'E 
DOES  NOT  Ci:?CULATE 
OUTSIDE  THE  l !BR *vY 


3  2044  054  759  808 


/  THIS  VOLi;f,'E 
DOES  NOT  Ci:?CULATE 
OUTSIDE  THf  i IBRA-Y 


t' 


•K.  r 


, •.  >•••■• 


^  b  b  i)    lj  3  7 


3  2044  054  759  808 


y  THIS  VOLUME 
DOES  NOT  CIRCUU\TE 
OUTSIDE  THE  LIBRAKY